# حرز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حرز

الحِرْز: الموضع الحصين. يقال: هذا حِرْزٌ حَرِيزٌ. والحِرْزُ: ما أَحْرَزَك من موضع وغيره. تقول: هو في حِرْزٍ لا يُوصَل إِليه. وفي حديث بأَجوج ومأْجوج: فَحَرِّزْ عبادي إِلى الطُور أَي ضُمَّهم إِليه واجعله لهم حِرْزاً.
يقال: أَحْرَزْت الشيء أُحْرِزُه إِحْرازاً إِذا حفظته وضممته إِليك وصُنْتَه عن الأَخذ. وفي حديث الدعاء: اللهم اجعلنا في حِرْزٍ حارِزٍ أَي كَهْفٍ مَنِيع، وهذا كما يقال: شِعْرٌ شاعِرٌ، فأَجرى اسم الفاعل صفة للشِّعْر وهو لقائله، والقياس أَن يكون حِرْزاً مُحْرِزاً أَو في حِرْزٍ حَرِيزٍ لأَنه الفعل منه أَحْرَز، ولكن كذا روي؛ قال ابن الأَثير: ولعله لغة. ويسمى التّعْويذُ حِرْزاً. واحْتَرَزْتُ من كذا وتَحَرَّزْتُ أَي تَوَقَّيْتهُ.
وأَحْرَزَ الشيءَ فهو مُحْرَز وحَرِيزٌ: حازَه. والحِرْزُ: ما حِيزَ من موضع أَو غيره أَو لُجِئَ إِليه، والجمع أَحْراز، وأَحْرَزَني المَكانُ وحَرَّزَني: أَلْجَأَني؛ قال المتنخل الهذلي:
يا ليتَ شِعْري، وَهَمُّ المَرءِ مُنْصِبُه،
والمَرْءُ ليس له في العَيْشِ تَحْرِيزُ
واحْتَرَزَ منه وتَحَرَّزَ: جعل نفسه في حِرْزٍ منه؛ ومكان مُحْرِزٌ وحَرِيزٌ، وقد حَرُزَ حَرازَةً وحَرَزاً. وأَحْرَزَت المرأَةُ فرجها: أَحْصَنَتْه؛ وقوله:
ويْحَكَ يا عَلْقَمَةُ بنَ ماعِزِ
هل لك في اللَّواقِحِ الحَرائِزِ؟
قال ثعلب: اللَّواقِح السِّياط، ولم يفسر الحرائِز إِلا أَن يعني به المعدودة أَو المُتَفَقَّدة إِذا صنعت ودبغت.
والحَرَز، بالتحريك: الخَطَر، وهو الجَوْز المَحْكوك يلعب به الصبيّ، والجمع أَحْراز وأَخطار؛ ومن أَمثالهم فيمن طَمِع في الربح حتى فاته رأْس المال قولهم:
واحَرَزَا وأَبْتَغِي النَّوافِلا
يريد واحَرَزَاهُ، فَحَذف وقد اختلف فيه؛ وفي حديث الصدّيق، رضي الله عنه: أَنه كان يُوتِرُ من أَوّل الليل ويقول:
وَاحَرَزا وأَبْتَغِي النَّوافلا
ويروى: أَحْرزتُ نَهْبِي وأَبْتَغِي النوافلا؛ يريد أَنه قضى وتره وأَمِن فَواتَه وأَحْرَز أَجْره، فإِن استيقظ من الليل تَنَفَّل، وإِلا فقد خرج من عُهْدة الوتر. والحَرَز، بفتح الحاء: المُحْرَز، فَعَل بمعنى مُفْعَل، والأَلفُ في واحَرَزَا مُنْقَلبةٌ عن ياءِ الإِضافة كقولهم: يا غلاما أَقْبِل، في يا غلامي. والنوافِلُ: الزوائد، وهذا مثَل للعرب يُضربُ لمن ظَفِر بمطلوبه وأَحْرَزَه وطلب الزيادة. أَبو عمرو في نوادره: الحَرائِزُ من الإِبل التي لا تباع نَفاسَة بها؛ وقال الشماخ:
تُباعُ إِذا بِيعَ التِّلادُ الحَرائِزُ
ومن أَمثالهم: لا حَرِيزَ من بَيْعٍ أَي إِن أَعطيتني ثمناً أَرضاه لم أَمتنع من بيعه؛ وقال الراجز يصف فحلاً:
يَهْدِرُ في عَقائِلٍ حَرائِزِ،
في مثل صُفْنِ الأَدَم المَخارِزِ
ابن الأَثير: وفي حديث الزكاة لا تأُخذوا من حَرَزات أَموال الناس شيئاً أَي من خيارِها، هكذا روي بتقديم الراء على الزاي، وهي جمع حَرْزة، بسكون الراء، وهي خيار المال لأَن صاحبَها يُحْرِزها ويصونها، والروايةُ المشهورةُ بتقديم الزاي على الراء، وقد تقدم ذكره في موضعه. ومن الأَسماء: حَرَّاز ومُحْرِز.

### Türkçe

**الحِرْز**: sağlam (muhkem) yer. Denir ki: bu, **حِرْزٌ حَرِيزٌ**dur. Ve **الحِرْزُ**: yerden ve başkasından seni **أَحْرَزَ** eden şeydir. Dersin ki: o, kendisine ulaşılamayan bir **حِرْزٍ**dedir. Ve **بأَجوج ومأْجوج** hakkında bir hadiste: “**فَحَرِّزْ** kullarımı **إِلى الطُور**” yani onları ona kat, ve onu onlar için bir **حِرْزاً** kıl.

Denir ki: **أَحْرَزْت** şeyi, onu **أُحْرِزُه إِحْرازاً**; onu koruduğun, onu kendine kattığın ve onu almaktan muhafaza ettiğin zaman. Ve dua hadîsinde: “Allah’ım bizi **حِرْزٍ حارِزٍ** içinde kıl” yani sağlam bir **كَهْفٍ** (mağara) içinde; bu, “**شِعْرٌ شاعِرٌ**” denildiği gibidir; böylece fâil ismini şiire sıfat olarak yürüttü, hâlbuki o, onun söyleyeninedir; kıyas, **حِرْزاً مُحْرِزاً** olması yahut **حِرْزٍ حَرِيزٍ** içinde olmasıdır; çünkü fiil ondan **أَحْرَز**’dır; fakat böyle rivayet edilmiştir; İbnü’l-Esîr dedi: belki de bir lehçedir. Ve **التّعْويذُ** (muska/okuma ile korunma) **حِرْزاً** diye adlandırılır. Ve **احْتَرَزْتُ** şundan ve **تَحَرَّزْتُ** yani ondan sakındım.

Ve **أَحْرَزَ** şeyi; o da **مُحْرَز** ve **حَرِيزٌ**dur: onu elde etti. Ve **الحِرْزُ**: bir yerden yahut başkasından elde edilmiş olan yahut ona sığınılmış olan şeydir; çoğulu **أَحْراز**dır. Ve mekân beni **أَحْرَزَ** etti ve beni **حَرَّزَ** etti: beni iltica ettirdi; el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
يا ليتَ شِعْري، وَهَمُّ المَرءِ مُنْصِبُه،
والمَرْءُ ليس له في العَيْشِ تَحْرِيزُ

Ve ondan **احْتَرَزَ** etti ve **تَحَرَّزَ**: kendisini ondan bir **حِرْزٍ** içine koydu; ve **مُحْرِزٌ** ve **حَرِيزٌ** bir yer; ve gerçekten **حَرُزَ** **حَرازَةً** ve **حَرَزاً**. Ve kadın ferçini **أَحْرَزَت**: onu **أَحْصَنَتْ**; ve şu sözü:
ويْحَكَ يا عَلْقَمَةُ بنَ ماعِزِ
هل لك في اللَّواقِحِ الحَرائِزِ؟
Sa‘leb dedi: **اللَّواقِح** kamçılardır; ve **الحرائِز**i, ancak onunla sayılı olanı yahut yapılıp tabaklandığında kontrol edilen/teftiş edilen şeyi kasteder diye açıklamadı.

Ve **الحَرَز** (harekeli olarak): tehlike; o, çocukların oynadığı, sürtülmüş cevizdir; çoğulu **أَحْراز** ve **أَخطار**dır. Ve onların, kârda tamah edip de sermayeyi kaçıran kimse hakkında darb-ı mesellerinden sözleri:
واحَرَزَا وأَبْتَغِي النَّوافِلا
**واحَرَزَاهُ** demek ister; sonra hazfetti; onda ihtilaf edilmiştir. Ve Sıddîk’ın, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: gecenin başından vitir kıldığı ve şöyle dediği:
وَاحَرَزا وأَبْتَغِي النَّوافلا
Ve şöyle de rivayet edilir: **أَحْرزتُ نَهْبِي وأَبْتَغِي النوافلا**; yani vitirini yerine getirdiğini, onun kaçmasını emniyete aldığını ve ecrini **أَحْرَزَ** ettiğini kasteder; gece uyanırsa nafile kılar, değilse vitir borcundan çıkmıştır. Ve **الحَرَز** (hâ’nın fethiyle): **المُحْرَز**; **فَعَل** vezni, **مُفْعَل** mânâsınadır. Ve **واحَرَزَا**daki elif, izâfet yâsından dönmüştür; onların “**يا غلاما أَقْبِل**” demeleri gibi; **يا غلامي**de. Ve **النوافِلُ**: ziyadeler/fazlalıklardır. Ve bu, Arapların bir meselidir; istediğine nail olup onu **أَحْرَزَ** eden ve fazlasını isteyen kimse için darb olunur. Ebû Amr, Nevâdir’inde: **الحَرائِزُ** develerden, nefâsetinden dolayı satılmayanlardır; ve eş-Şemmâh dedi ki:
تُباعُ إِذا بِيعَ التِّلادُ الحَرائِزُ

Ve onların mesellerinden: **لا حَرِيزَ من بَيْعٍ**; yani bana razı olacağım bir bedel verirsen, onu satmaktan kaçınmam. Ve râciz, bir aygırı vasfederek dedi ki:
يَهْدِرُ في عَقائِلٍ حَرائِزِ،
في مثل صُفْنِ الأَدَم المَخارِزِ

İbnü’l-Esîr: Zekât hadîsinde “insanların mallarının **حَرَزات**ından hiçbir şey almayın” yani onların seçkinlerinden; böyle rivayet edilmiştir: **الراء**ın **الزاي**dan önce getirilmesiyle; o, **حَرْزة**nin çoğuludur; **الراء**ın sükûnuyla; o, malın seçkinidir; çünkü sahibi onu **يُحْرِزها** ve onu korur; meşhur rivayet ise **الزاي**ın **الراء**dan önce getirilmesiyle olup, onun zikri yerinde daha önce geçti.

İsimlerden: **حَرَّاز** ve **مُحْرِز**.
