# حرس (ح-ر-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hars (se) ekin demektir

- Harfler: ح - ر - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَرَسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Korucu topluluğu | 1 | 1 | [72:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/ayet/72:8.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Gök taşı demektir
2. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Birbirinize dokundunuz
3. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
4. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sicim bağıdır
5. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Su birikintisidir
6. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md), [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md), [حرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Belirli bir mekânı, sınırı veya nesneyi dışarıdan gelebilecek tecavüz, sızma ve tehlikelere karşı kesintisiz gözetleyip koruma |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin nüzul sürecinde gök katmanlarının gaybî sızmalara, şeytani müdahalelere ve yetkisiz dinlemelere karşı aşılmaz bir muhafaza kordonuyla tahkim edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık alanları, bilgi kaynakları ve yetki daireleri arasında sınır güvenliği tesis eden ve ihlalleri engelleyen kurumsal gözetim mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel bekçilik veya pasif bekleme olarak daraltıp göksel haberleşmeyi ve ilahi tebliği her türlü sızıntıdan koruyan caydırıcı, aktif ve aşılmaz tahkimat boyutunu gözden kaçırma riski |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Isı, sürtünme, keskinlik, bir şeyi sınırlandırma ve harici baskılardan arındırarak koruma; [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md), [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md), [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md), [حرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B1.md), [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) köklerinde olduğu gibi enerji, keskin ayrım ve tahkimat bildirme | س | Çekirdekteki hararet ve keskin sınır fikrine süreklilik, tetikte durma, gözetleme ve geçişleri denetleme anlamı ekleyerek kökü mekânsal muhafaza ve aktif sınır bekçiliğine dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dış dünyadan ayıran, sınır çizen ve yabancı unsurların girişini engelleyen koruyucu bariyer |
| ر | İnsan başı | Bilinçli bir gözetleme, başı dik tutarak ufku tarama, öncülük ve dikkat merkezinde bulunma |
| س | Diken, destek | Dış müdahalelere karşı batıcı, caydırıcı bir mukavemet gösterme ve tutunarak dayanak oluşturma |
| حرس | Çit ile çevrili alanda başı dik şekilde dikensel caydırıcılıkla nöbet tutma | Korunan sınır hattı boyunca sürekli bir bilinç ve teyakkuzla harici tehditleri püskürtmek üzere oluşturulan koruyucu tahkimat eylemi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Belirli bir mevkiyi, vadi girişini veya sınır hattını baskınlara karşı gözetlemek; ayrıca dağda geceleyen ve ağıla sokulmayan hayvanları korumak veya bu esnada hayvanın kapılması; kökün ikinci temel hattı olarak da uzun bir zaman dilimi veya çağ süresince bir yerde kalmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde sevgilisine ulaşmak için aştığı sıkı koruma kordonunu ve nöbetçileri bu kökle anar: تجاوزت أحراسا إليها ومعشراً / عليّ حراصاً لو يسرون مقتلي |
| Erken Arapça kullanım | Lebîd b. Rebîa divanında uzun bir zaman dilimi veya bekleyiş anlamında kökü مصدر veya hal bağlamında zikreder: فبقيت حرسا قبل مجرى داحس / لو كان للنفس اللجوج خلود |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, al-Mufradāt, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حرس kökü, Sami dillerinde genel olarak koruma, gözetleme, bir şeyin başında nöbet tutma ve teyakkuzda bulunma anlamlarıyla temsil edilir. Doğu ve Batı Sami kollarında kökün fonetik varyantları doğrudan bekçilik veya bir şeyin muhafazasını sağlama işlevini üstlenmiştir. İbranicede aynı kök harflerinin yansıması olan ve benzer ses değişimleriyle koruma, işleme veya muhafaza dairesine giren kullanımlar görülürken, Arapçada kavram özellikle taşınır mallardan ziyade mekânın, sınırın, sarayın veya kapının korunması anlamında özelleşmiştir. Ragıp el-İsfahânî’nin de işaret ettiği üzere, eş seslisi ve yakın anlamlısı olan [حرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2.md) kökü çoğunlukla nakit para ve menkul malların gizlenerek korunmasını ifade ederken, حرس kökü açık alanların, kalelerin ve sınır boylarının nöbetçiler vasıtasıyla korunmasına tahsis edilmiştir. Bu durum kökün Arapçada kurumsal, askeri ve kamusal bir muhafaza anlamına doğru genişlediğini göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, al-Mufradāt.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حرس fiilinden türeyen isim ve sıfatlar | Mekânı koruyan nöbetçi topluluğu, sultanın muhafızları ve uzun süre bir yerde mukim olma anlamları üzerinden gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerindeki muhafaza kökleri | Sınır güvenliği, gözetleme kulesi nöbetçiliği ve mekânsal teyakkuz anlamlarıyla paralellik arz eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرس | Anlamlı | Muhafaza etmek, nöbet tutmak, zaman | Hedef kök; mekânı dış tehditlere karşı korumayı ve uzun süreyi ifade eder. | Kur'an'da geçer |
| [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Açmak, yorulmak, pişman olmak | Bir şeyin üzerindeki örtüyü kaldırmak, tükenmek ve acziyet içinde kalmak | Kur'an'da geçer; zıt hareket yönü |
| رحس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [رسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AD.md) | Anlamlı | Uyluk eti az ve zayıf olmak | Bedenin incelmesi ve etin çekilmesi anlamında bedensel nitelik | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
| [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Bir şeyin hakikatini çevirmek, aldatmak, seher vakti | Nesnenin yönünü veya görünümünü saptırmak, gizli ve ince hile, gecenin sonu | Kur'an'da geçer; fonetik akraba |
| [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Salıvermek, serbest bırakmak | Hayvanları otlağa salmak, düğümü çözmek, serbest kılmak | Kur'an'da geçer; sınırlandırmanın zıddı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرس | Merkez | Mekânsal ve kurumsal muhafaza | Bir sınır veya menzili dışarıdan yetkisiz sızmalara karşı aktif ve sürekli nöbetle koruma | Caydırıcı güçle donatılmış nöbetçi topluluğunu ve tahkimatı ifade eder. |
| [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) | Komşu | Genel koruma ve zayi etmeme | Bir şeyi bozulmaktan, unutulmaktan, yok olmaktan veya eksilmekten koruma | حرس köküne göre daha kuşatıcıdır; zihinsel, ahlaki ve fiziksel her türlü korumayı kapsar. |
| [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) | Komşu | Gözetleme ve bekleme | Bir şeyin durumunu yüksekten veya dikkatle izleme, teyakkuzda bekleme | Koruma fiilinin fiziksel savunmasından ziyade gözlem ve takip boyutunu öne çıkarır. |
| [حرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2.md) | Komşu | Sağlam yere saklayarak koruma | Değerli bir metayı kapalı, muhkem ve ulaşılmaz bir sığınağa koyarak güvenceye alma | حرس kökü nöbetçiyle açık alanı korurken, [حرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2.md) nesneyi saklayarak korur. |
| [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) | Zıt | Zayi etme ve başıboş bırakma | Korumayı terk ederek bir şeyin helak olmasına, dağılmasına veya çalınmasına yol açma | Nöbetin, dikkatin ve koruyucu sınırın tamamen ortadan kalktığı durumu bildirir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرس | Muhafaza etmek, nöbet tutmak | Mekânı ve sınırları ihlallere karşı koruyan aktif muhafızlar | Kesin |
| Latince | Custodia, praesidium | Muhafaza, koruma kordonu, garnizon | Askeri bir garnizon veya sınır boyu muhafızlığı anlamını karşılar; manevi korumayı dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Guard, sentinel, garrison | Koruyucu birlik, nöbetçi, bekçi topluluğu | Bir mevkiyi veya şahsı koruyan silahlı gözetleme birimini karşılar; zamansal boyutu içermez. | Güçlü |
| Almanca | Wache, Leibwache, Bewachung | Nöbet, muhafız kıtası, koruma | Aktif gözetleme ve koruma kordonunu eksiksiz verir; soyut tahkimatı kısmen dışarıda tutar. | Güçlü |
| Fransızca | Garde, sentinelle | Muhafız, nöbetçi birliği | Kurumsal güvenlik gücünü ve sınır bekçiliğini başarıyla karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَرَسًا | Göksel muhafız kordonu ve melekler ordusu | Gayb haberlerinin çalınmasını engellemek üzere sema katlarına yerleştirilen caydırıcı koruma birliği; Cin [72:8](https://lisan.digital/tr/ayet/72:8.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Gaybın korunması ve peygamberlik ismeti | Kur'an vahyinin iniş sürecinde cin ve şeytanların semadan haber aşırmasının engellenmesi; vahyin metinsel ve anlamsal dokunulmazlığı | Vahyin kaynağı ile muhatabı arasındaki iletim kanalının metafizik bir kordonla mutlak güvenceye alınması |
| Fıkıh | Hırsızlık cezası (hadd-i sirkat) ve kamu güvenliği | Bir malın çalınmış sayılması için korunaklı yerde (حرز) bulunması şartı; dağda veya açıkta bekletilen sürünün (حريسة الجبل) korunma niteliği | Muhafazanın biçimi, nöbetçinin hukuki sorumluluğu ve kamu otoritesinin asayişi sağlama yükümlülüğü |
| Tefsir | Semanın şihablarla tahkimatı | Cinlerin semaya yaklaştıklarında karşılaştıkları şiddetli koruyucuların melekler mi yoksa gök olayları mı olduğu meselesi | Göğün aşılmaz bir askeri üs gibi nöbetçilerle (حرساً شديداً) doldurulmuş olması tasviri |
| Hadis | Nöbet tutmanın fazileti ve sultan muhafızlığı | Sınır boylarında Allah rızası için nöbet tutan kimsenin (حارس) ecri ve devlet başkanının koruma birlikleri (حرس السلطان) | Hudut güvenliğinde uyanık kalma ve kamu düzenini sağlayan nöbetçilik faaliyeti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin dokunulmazlığı ve kutsal alanın korunması | Gaybî kordon | İlahi bildirimi şeytani karışımlardan ve yetkisiz müdahalelerden arındırma | Vahiy sürecinde göğün tahkim edilmesi, dini bilginin safiyetini garanti eder. | Kesin |
| İlmi | Bilgi güvenliği ve metodolojik denetim | Metodolojik tahkik | Bilgiye tahrifat, intihal veya temelsiz rivayet sızmasını önleme | Doğrulama kuralları ilim sahasında yabancı unsurların içeri girmesini engelleyen nöbetçilerdir. | Güçlü |
| Siyasi | Sınır güvenliği ve kamu otoritesinin korunması | Hudut ve saray muhafızlığı | Ülkeyi harici istilalardan, idareyi suikast ve sızmalardan koruma | Kamu düzeninin fiziki güç ve organize nöbetçi birlikleriyle ayakta tutulmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Üretim alanlarının ve kaynakların muhafazası | Mülkiyet ve mahsul güvenliği | Tarla, tesis ve ticari malları yağma ve tecavüzden koruma | Zirai ve sınai emeğin yabani unsurlar ve hırsızlar tarafından heder edilmesini önler. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Güvenlik duvarı ve siber savunma protokolleri | Bir ağa veya veri tabanına dışarıdan gelen yetkisiz paket geçişlerini ve zararlı sızmaları tarayıp engelleyen aktif filtreleme katmanı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal sınır güvenliği ve egemenlik denetimi | Bir siyasal veya hukuki sistemin kendi sınırları üzerinde yabancı unsurların kontrolsüz geçişine mani olan kurumsal bekçilik ve asayiş yapısı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir gece bekçiliği veya bireysel mülk korumacılığı gibi pasif bir mesleki sınıfa indirgeme yanılgısı |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, vahyin iniş döneminde kozmik ve gaybî haberleşme kanallarının bütünüyle abluka altına alınarak ilahi mesajın mutlak korunmuşluğunu bildiren ilahi bir seferberliği ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cin [72:8](https://lisan.digital/tr/ayet/72:8.md) ayetindeki ifadenin derin metafizik ve epistemolojik boyutunu kavramayıp göğün meleklerle tahkim edilmesini zayıf bir mitolojik anlatı veya basit bir bekçilik sanmak; vahyin korunmuşluk kalkanını sıradanlaştırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nazil olduğu dönemde gayb haberlerinin kaynağına dair iddiaları, kâhinlerin ve cinlerin haberleşme imkânlarını kesen ilahi iradenin gücünü ve vahyî iletimin mutlak dokunulmazlığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gayb alemi, vahyin nüzul emniyeti, cinlerin tabiatı ve nübüvvetin evrensel tescilini konu edinen ayet gruplarında, özellikle Cin suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin içine şeytani vesveselerin veya beşer üstü başka varlıkların gizlice bilgi karıştırabileceği şüphesini kökten yıkar; gök kapılarının ilahi fermanla aşılmaz bir muhafaza altına alındığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Belirli bir bölgeyi, sınırı veya mevkiyi yabancı girişlere, baskınlara ve tecavüzlere karşı nöbet tutarak uyanıklıkla koruyan insan veya muhafız topluluğu.
- Soyut anlam: Bir bilgi, yetki veya varlık alanının sınırlarını dış sızmalara, bozulmalara ve yetkisiz müdahalelere karşı aşılmaz kılan aktif, caydırıcı ve süreklilik arz eden denetim mekanizması.
- Sistematik karşılık: Dini alanda vahyin gaybî saflığını, siyasi alanda hudut emniyetini, iktisadi alanda mahsul ve emek güvenliğini temin eden kurumsal koruma bariyeri.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = S_t + H \cdot (1 - \delta(I))$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S_t$ belirli bir andaki sınır veya alanın güvenlik düzeyini temsil eder. $H$ sisteme dahil edilen aktif nöbet ve caydırıcı muhafız gücünü ($[[حرس]]$ faktörünü) simgeler. $I$ dışarıdan gelen sızma veya izinsiz giriş teşebbüsüdür. $\delta(I)$ fonksiyonu, tecavüz girişiminin sisteme nüfuz edebilme oranını gösterir; nöbetçi gücünün şiddeti arttıkça bu değer sıfıra yaklaşır ve $(1 - \delta(I))$ katsayısı vasıtasıyla korunan alanın güvenliği bir sonraki aşamada ($S_{t+1}$) tam bir tahkimat haline ulaşır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Cin 72:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/ayet/72:8.md) — حَرَسًا

وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ حَرَسًا شَدِيدًا وَشُهُبًا

Meal (IK): Doğrusu biz; göğü yokladık da, onu sert bekçiler ve alevlerle doldurulmuş bulduk.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hars (se) ekin demektir. Sinli hars, tarlayı yabani hayvanlara karşı bekleyen kimse demektir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَرَسَهُ يَحْرُسَهُ حِراسَةً، أي حفظه. وتَحَرَّسْتُ من فلان واحْتَرَسْتُ منه بمعنى، أي تحفَّظت منه. وفي المثل: مُحْتَرَسُ من مثله وهو حارٍسٌ. والحَرَسُ: حَرَسُ السلطان، وهم الحُرَّاسُ، الواحد حَرَسيٌّ، لأنَّه قد صار اسم جنس فنسب إليه. والحَريسَةُ: الشاةُ تُسْرَقُ ليلاً. واحْتَرَسَها فلانٌ، أي سرقَها ليلاً. وهي الحَرائِسُ. ومنه حَريسَةُ الجَبَل. والحَرْسُ: الدهرُ. قال الراجز:
في نِعْمَةٍ عِشْنا بِذاكَ حَرْسا
ويجمع على أَحْرُسٍ. قال امرؤ القيس:
لِمَـنْ طَـلَـلٌ دائِرٌ آيُهُ		تَقادَمَ في سالِفِ الأَحْرَسِ
ويقال: أَحْرَسَ فلان بالمكان، أي أقام به حَرْساً.

##### Türkçe

**حَرَسَهُ** **يَحْرُسَهُ** **حِراسَةً**: yani onu korudu. Ve “**تَحَرَّسْتُ** من فلان” ve “**احْتَرَسْتُ** منه” aynı mânâdadır; yani ondan sakındım. Ve meselde: “**مُحْتَرَسُ** من مثله وهو **حارٍسٌ**”.

Ve **الحَرَسُ**: sultanın muhafızları; onlar **الحُرَّاسُ**tır; tekili **حَرَسيٌّ**dir; çünkü o bir cins ismi olmuştur da ona nisbet edilmiştir.

Ve **الحَريسَةُ**: geceleyin çalınan koyun. Ve falan kimse onu **احْتَرَسَها**; yani onu geceleyin çaldı. Ve onun çoğulu **الحَرائِسُ**tir. Ondandır: **حَريسَةُ الجَبَل**.

Ve **الحَرْسُ**: dehr (zaman). Râciz dedi ki:
في نِعْمَةٍ عِشْنا بِذاكَ حَرْسا

Ve **أَحْرُسٍ** üzere cem‘ olunur. İmru’ul-Kays dedi ki:
لِمَـنْ طَـلَـلٌ دائِرٌ آيُهُ		تَقادَمَ في سالِفِ الأَحْرَسِ

Ve denilir: falan kimse mekânda **أَحْرَسَ**; yani orada **حَرْساً** olarak ikamet etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س ر
حسر ، حرس ، سحر ، سرح ، رسح : مستعملة .
حسر : قال الليث : الْحَسْرُ : كَشْطُكَ الشَّيءَ عن الشيءِ . يقال : حَسَرَ عن ذِراعيه ، وحَسَرَ البَيْضَة عن رأسه ، وحَسَرَت الرِّيحُ السّحابَ حَسْراً . وانْحَسَرَ الشيءُ إذا طاوَع . وقد يجيء في الشِّعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر .
وقال الليث : حَسَرَ البَحرُ عن الساحل إذا نَضِبَ عنه حتى بدا ما تحت الماء من الأرض ، ولا يُقالُ : انحسَرَ البَحْرُ .
وقال ابن السَّكِّيت : حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعنى واحد ، وأنشد أبو عُبَيد في الحُسُورِ بمعنى الانكشافِ :
إذا ما القَلاَسِي والعَمائمُ أُخْنِسَتْ
فَفِيهن عن صُلْعِ الرِّجال حُسُور
وقال الليث : الحَسْرُ والحُسُور : الإعياء ، تقول حَسَرَت الدَّابَّةُ والعَيْنُ ، وحَسَرَها بُعْدُ الشيء الذي حَدَّقَتْ نحوه ، وقال رؤبة :
يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضَاؤُه
وقال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( كَرَّتَيْنِ يَنقَلِبْ إِلَيْكَ البَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ ) ( المُلك : 4 ) يريد ينقلب صاغِراً وهو حَسِيرٌ أي كليلٌ كما تَحْسِرُ الإبِل إذا قُوِّمَتْ عن هُزَال وَكَلال ، وهي الحَسْرَى ، واحدها حَسِيرٌ ، وكذلك قوله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( الإسرَاء : 29 ) .
قال : نَهَاه أن يُعْطِيَ كُلَّ ما عنده حتى يَبْقَى مَحْسُوراً لا شيء عنده .
قال : والعَرَبُ تقول : حَسَرْتُ الدَّابَّة إذا سَيّرْتَها حتى يَنْقَطِع سَيْرُها ، وأما البَصَرُ فإنه يَحْسُرُ عند أقصى بُلُوغ النظر .
وقال أبو الهَيْثَم : حُسِرَت الدَّابَّةُ حَسْراً إذا أُتْعِبَتْ حتى تَبْقَى ، واستحسرت إذا أَعْيَتْ ، قال الله تعالى : ( وَلاَ يَسْتَحْسِرُونَ ) ( الأنبيَاء : 19 )
وفي الحديث : ( الحسير لا يعقر ) لا يجوز للغَازِي إذا حُسِرَت دابَّتُه وقَوَّمَتْ أن يَعْقِرها مخافَةَ أن يأخذها العَدُوُّ ، ولكن يُسَيِّبُها .
وقال غيره : يقال للرّجَّالة في الحرب الحُسَّر ، وذلك أنهم يَحْسِرونَ عن أَيْدِيهم وأَرْجُلِهم .
وقال بعضهم : سُمُّوا حُسَّرا لأنه لا دُرُوعَ عليهم ولا بَيْض ، والحَاسِرُ : الذي لا بَيْضَةَ على رأسِه ، وقال الأعْشى : يصف الدَّارعَ والحاسِر :
تَعْصِفُ بالدَّارِع والحَاسِرِ
وفي فتح مكة أن أبا عُبَيدة كان يومئذٍ على الحُسَّر وهم الرَّجَّالَة ، ويقال للذين لا دروع لهم .
وقال أبو إسحاق في قول الله عزّ وجلّ : ( هُمْ خَامِدُونَ ياحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِّن رَّسُولٍ ) ( يس : 30 ) هذا أَصْعَب مسألة في القرآن إذا قال القائل : ما الفائدة في مُناداة الحَسْرة ، والحَسْرةُ مِمَّا لا تُجِيب ، قال : والفائدة في مناداتها كالفائدة في مُناداة ما يعقل ، لأن النِّداءَ بابُ تنبيه . إذا قلت : يا زَيْدُ ، فإن لم تكن دعوته لتخاطبه بغير النداء فلا معنى للكلام ، إنما تقول : يا زيد لتنبهه بالنداء ، ثم تقول له : فعلت كذا ، ألا تَرَى أنك إذا قلت لمن هو مقبل عليك : يا زيدُ ، ما أَحسنَ ما صَنَعْتَ فهو أوكَدُ من أن تقول له : ما أحسنَ ما صنعت بغير نداء ، وكذلك إذا قلت للمخاطب : أَنَا أعجَبُ مما فعلت ، فقد أفدته أنك مُتَعَجِّب ، ولو قلت : واعَجَبَاهُ ممَّا فَعَلْت ، ويا عجباه أتفعل كذا كان دُعَاؤُك العَجَب أبلغ في الفائدة ، والمعنى يا عَجَبَا أَقْبِلْ فإنه من أَوْقَاتِك ، وإنما النداء تنبيه للمتعَجَّب منه لا للعَجَب ، والحَسْرَةُ أَشَدُّ الندم حتى يبقى النَادِمُ كالحَسِيرِ من الدوَابِّ الذي لا مَنْفَعَة فيه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَن يَشَآءُ فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ ) ( فَاطِر : 8 ) . وهذا نَهْيٌ معناه الخبر ، المَعْنَى : أَفَمَنْ زُيِّنَ له سوء عمله فأضله الله ذَهَبَتْ نَفْسُك عليهم حَسْرةً وتَحسُّراً ، ويقال حَسِر فلان يحسَر حَسْرَةً وحَسَراً إذا اشتدت ندامتُه على أمرٍ فاته ، وقال المَرَّار :
ما أَنَا اليومَ على شيْء خَلاَ
يا ابْنَةَ القَيْن تَوَلَّى بِحَسِرْ
وقال الليث : الطيرُ تتحَسَّر إذا خَرَجَتْ من الرِّيش العَتِيقِ إلى الحديث ، وحَسّرها إبَّان التَّحْسِير ثَقَّلَه : لأنه فُعِلَ في مُهْلَة .
قلت : والبَّازِي يُكَرِّز للتَّحْسِير ، وكذلك سائر الجوارح تَتَحَسّر .
وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البَعِير والشَّعَر عن الحمار إذا سَقَطَ . ومنه قوله :
تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فأَنْسَلَها
واجْتَابَ أُخرى جديداً بعد ما ابْتَقَلاَ
وقال الليث : الجارية تَتحَسَّر إذا صَارَ لحمُها في مواضعه ، وكذلك البَعيرُ . وقال لبيد :
فإذا تَغَالَي لَحمُها وتَحَسَّرَتْ
وتَقَطَّعَتْ بعد الكَلاَلِ خِدَامُها
قلت : وتحسُّرُ لحم البعير أن يكون الربيعُ سَمَّنه حتى كثُر شحمه وتَمَكَ سَنَامه ، فإذا رُكِبَ أَيّاماً فذهب رَهَلُ لحمه ، واشْتَدَّ ما تَزَيَّم منه في مواضعه فقد تَحسّر .
ورجل حاسِرٌ : لا عِمامَةَ على رأسه ، وامرأةٌ حاسِرٌ بغير هاء إذا حَسَرَتْ عنهَا ثِيابها ، ورجُلٌ حاسِرٌ : لا دِرْعَ عليه ولا بيضة على رأْسِه .
وقال الليثُ : الحَسَارُ : ضَرْبٌ من النَّباتِ يُسلِّح الإبِلَ .
ورجُلٌ مُحَسَّر : مُحَقَّرٌ مُؤْذًى .
وفي الحديث ( يخرج في آخر الزّمان رجُلٌ يُسَمَّى أمِيرَ العُصَبِ ، أَصْحَابُه مُحَسَّرُون مُحَقَّرُون مُقْصَوْن عن أبواب السلطان ، يأتونه من كل أَوْبِ كأنهم قَزَعُ الخَريفِ يُوَرِّثُهُم الله مَشارِقَ الأرْضِ ومَغَارِبها ) .
أبو زيد فَحْلٌ حاسرٌ وفادِرٌ وجَافِرٌ إذا أَلْقَح شَوْلَه فَعَدَلَ عنها وتَركها .
وفي الحديث : ( ادعوا الله ولا تستحسروا ) . قال النَّضْرُ : معناه لا تَمَلُّوا .
قال الشَّيْخُ : رُوِي هذا الحرف : فَحْلٌ جاسرٌ بالجيم أي فادِر ، وأظنه الصواب ، وقول العَجَّاج :
كَجَمَلِ البَحْرِ إذا خَاضَ جَسَرْ
غَوَارِبَ اليَمِّ إذا اليَمُّ هَدَر .
حتى يُقَال حَاسِرٌ وما انْحَسَرَ
يعني اليَمّ ، يقال : حاسِرٌ إذا جَزَر ، وقد حَسَر البَحْرُ وجَزَر واحد .
وقوله : إذا خَاضَ جَسَر بالجيم أي اجترأ وخاض مُعْظَمَ البحر ، ولم تَهُلْه اللُّجَحُ .
الحَسَارُ من العُشْبِ ينبت في الرِّياض ، الواحِدَةُ حَسَارَة .
ورِجْلُ الغُرَاب : نَبْتٌ آخر ، ودم الغزال : نبت آخر : والتأويلُ : عُشْب آخر .
سحر : قال الليث : السِّحْرُ : عمل يُقْرَبُ فيه إلى الشيطان وبمَعُونَةٍ منه ، كل ذلك الأمْرِ كَيْنُونَتُه السِّحْر ، ومن السِّحْر الأخْذَةُ التي تأْخُذُ العَيْنَ حتى تَظُنَّ أنَّ الأمرَ كما تَرى وليس الأصْلُ على ما تَرَى .
وفي الحديث أنّ قيسَ بنَ عَاصمٍ المِنْقَرِيَّ والزِّبرقان بن بدر وعمرو بن الأصمِّ قَدِمُوا على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فسأل النبيُّ عَمْراً عن الزِّبْرِقَان فأَثْنَى عليه خيراً ، فلم يَرْضَ الزّبرِقَانُ بذلك ، وقال : والله يا رسول الله إنه ليعلم أَنّي أفضل مِمَّا قال ، ولكنه حَسَدَ
مكانِي منك ، فأَثْنَى عليه عَمْرو شَرّاً ، ثم قال : والله ما كَذَبْتُ عليه في الأُولى ولا في الآخرة ، ولكنه أرضاني فقلت بالرِّضا ، ثم أَسْخَطَني فقلت بالسُّخْطِ ، فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنّ من البَيَان لسِحْراً ) : / /
قال أبو عُبَيد : كأنّ المعنى والله أعلم أنه يَبْلُغُ من بَيَانِه أَنَّه يَمْدَحُ الإنسانَ فيَصْدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ القلوب إلى قوله ، ثم يَذُمُّهُ فيَصْدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ القُلُوبَ إلى قولِه الآخر ، فكأنّه قد سَحَر السامعين بذلك . قلت : وأصل السِّحْرِ صَرْفُ الشيء عن حَقِيقَتِه إلى غيره .
وقال الفرّاء في قول الله : ( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ ) ( المؤمنون : 89 ) معناه فأَنَّى تُصْرَفُون ، ومِثْلُه ) إِلاَّ هُوَ ) ( فَاطِر : 3 ) ، أُفِكَ وسُحِرَ سواء .
وأخبرني المُنْذِري عن ابن فهم عن محمد بن سَلاَّم عن يُونُسَ في قوله : ( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ ) ( المؤمنون : 89 ) قال : تُصْرَفُون .
قال يونس : تقول العرب للرّجل : ما سَحَرَكَ عن وَجْه كذا وكذا ، أي ما صَرَفَك عنه .
وقال شَمِر : قال ابن عائشة : العَرَبُ إنما سَمَّت السِّحْرَ سِحْراً لأنه يُزِيلُ الصحة إلى المرض ، وإنما يقال : سَحَرَه أي أزاله عَنِ البُغْضِ إلى الحب . وقال الكُمَيْت :
وقَادَ إليها الحُبَّ فانْقَادَ صَعْبُه
بِحُبَ من السِّحْرِ الحَلاَل التَّحَبُّبُ
يريد أنّ غَلَبَةَ حُبّها كالسّحر ولَيْسَ به ، لأنه حُبٌّ حَلاَلٌ ، والحَلاَلُ لا يكون سحراً ، لأن السِّحْرَ فيه كالْخِدَاعِ . قال شَمِر : وأَقْرَأَني ابن الأعرابيّ للنَّابِغَةِ :
فقالت يَمِينُ الله أَفْعَلُ إنَّني
رأَيْتُك مَسْحُوراً يَمِينُك فاجِرَه
قال : مسحوراً : ذَاهِبَ العَقْلِ مُفسَداً .
قال : وطعَامٌ مَسْحُورٌ إذا أُفْسِدَ عَمَلُه ، وأرضٌ مَسْحُورَة : أصَابَهَا من المَطَرِ أكثَرُ مِمَّا ينبغي فأفْسَدَها ، وغَيْثٌ ذو سِحْرِ إذا كان ماؤُه أكثَرَ مِمَّا ينبغي .
وقال ابن شُميل : يقالُ للأرض التي ليس فيها نبت ، إنما هي قاعٌ قَرَقُوسٌ . أرض مَسْحُورَة : لا تنبت ، وعَنْزٌ مَسحُورَةٌ : قليلَةُ اللَّبَن . وقال : إِنَّ البَسْقَ يَسْحَرُ أَلْبَانَ الغَنَم ، وهو أن يَنْزِلَ اللَّبَنُ قَبْلَ الوِلاَدِ .
وقال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 153 ) قالوا لنبي الله : لستَ بمَلَكٍ إنما إنت بشرٌ مثلُنا .
قال : والمُسَحَّرُ : المُجَوَّفُ ، كأنه والله أَعْلم أُخِذَ من قَولِك : انْتَفَخَ سَحْرُك أي أنك تَأْكُلُ الطَّعامَ والشَّرابَ فَتُعَلَّلُ به ، وقال لَبِيدٌ :
فإنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نحن فإنَّنَا
عَصَافِيرُ من هذا الأَنَامِ المُسَحَّرِ
يريد المُعَلَّل المخدوع ، قال : ونرى أنّ الساحر من ذلك أُخِذَ لأن كالخديعة .
وقال غيره : ( مِنَ الْمُسَحَّرِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 153 ) أي مِمّن سُحِرَ مَرَّةً بعد مَرَّة . والسِّحْرُ سُمِّي سِحْراً : لأنه صَرْفُ الشيءِ عن
جِهتهِ ، فكأنَّ الساحِرَ لمّا أَرَى البَاطِلَ في صُورَةِ الحق ، وخَيَّلَ الشيءَ على غير حقيقته ، فقد سَحَر الشيءَ عن وجهه أي صَرَفَه . وقال بعضُ أهل اللغة في قوله جلّ وعزّ : ( إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَّسْحُورًا ) ( الإسرَاء : 47 ) قولين : أحدهما أنه ذو سَحْرٍ مِثْلُنا ، والثاني أنه سُحِرَ وأزيل عن حد الاستواء .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السِّحْرُ : الخَدِيعَةُ ، والسَّحَرُ ، قِطْعةٌ من الليل . وقوله عزّ وجلّ : ( وَقَالُواْ ياأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا ) ( الزّخرُف : 49 ) . يقول القائل : كيف قالوا لموسى : يا أيها الساحر وهم يزعمون أنهم مهتدون ، فالجواب في ذلك أن السَّاحر عندهم كان نَعْتاً محموداً ، والسِّحْرُ كان عِلْماً مرغوباً فيه : فقالوا : يا أيها السَّاحر على جهة التعظيم له ، وخاطبوه بما تَقدّم له عندهم من التَّسْمِيَة بالساحر إذ جاء بالمعجزات التي لم يعهدوا مثلها ولم يكن السحر عندهم كفراً ولا كان مما يتَعايَرون به ، ولذلك قالوا له : يا أيها الساحر .
وقال الليث : وشيء يَلْعَبُ به الصِّبيان إذا مُدَّ خرجَ على لَوْن وإذا مُدَّ من جانِبٍ آخر خرج على لون آخر مخالف للأول ويُسمَّى السَّحَّارَةَ ، قال : والسِّحْرُ : الغِذَاءُ ، وأنشد :
أرانا مُوضِعِين لحَتْم غَيْبٍ
ونُسْحَرُ بالطَّعَام وبالشَّرَاب
وقال غيره : معنى نُسْحَرُ بالطعام أي نُعَلَّلُ به .
وقال الليث : السَّحَرُ : آخِرُ الليل ، تقول : لَقيتُه سُحْرةَ يا هذا ، وسُحرَةً بالتنوين ، ولَقيتُه سَحَراً وسَحَرَ بلا تنوين ، ولَقيتُه بالسَّحرِ الأعلى ولقِيتُه بأعلى سَحَرينِ ولقِيتُه بأعلى السَّحَرَين ، وقال العجّاج :
غَدَا بأَعْلَى سَحَرٍ وأَحْرَسا
قال : وهو خطأ ، كان ينبغي له أن يقول : بأَعلى سَحَرَيْن ، لأنه أولُ تنفُّس الصبح ، كما قال :
مَرَّتْ بأَعلى سحَريْنِ تَدْأَلُ
قال : وتقول : سحَرِيَّ هذه الليلة . وأنشد :
في لَيْلةٍ لا نَحْسَ في
سحَرِيِّها وعِشائها
وبعضٌ يقول : سحريَّة هذه اللَّيْلة .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء ، في قول الله عزّ وجلّ : ( لُوطٍ نَّجَّيْنَاهُم ) ( القَمَر : 34 ) ، أجرى سَحراً هاهنا لأنه نكرة ، كقولك : نجيناهم بلَيْلٍ ، قال : فإذا ألقت العرب منه الباء لم يُجْرُوه فقالوا : فعلتُ هذا سَحرَ يا فتَى ، وكأنهم في تركهم إجراءَه أن كلامهم كان فيه بالألف واللام فجرى على ذلك ، فلما حُذفَت منه الألف واللام وفيه نِيَّتُهما لم يُصرَف ، كلام العرب أن يقولوا : ما زال عندنا منذ السَّحَر لا يكادون يقولون غيره .
وقال الزجاج وهو قول سيبويه : سَحَرٌ إذا كان نكرة يَرادُ به سَحَرٌ من الأسْحارِ انصرف ، تقول : أَتيتُ زيداً سَحراً من الأسحار . فإذا أردت سَحَر يومِك قلت : أَتَيتُهُ سَحَرَ يا هذا ، وأَتَيْتُه بِسحَرَ يا هذا ، قلت : والقياسُ ما قال سيبويه .
والسَّحُورُ : ما يُتَسحَّرُ به وقت السَّحَر من
طَعام أو لَبَنٍ أو سَوِيق ، وُضِعَ اسماً لمَا يُؤكَل ذلك الوقت ، وقد تسحَّر الرجلُ ذلك الطعامَ أي أَكَلَهُ .
ويقال : أسْحَرْنا أي دخَلنَا في وقت السَّحَر ، واستَحَرنا أي سِرنا في وقت السَّحَرِ ونهَضْنا للسير في ذلك الوقت ، ومنه قول زُهَير :
بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بسُحْرَة
وقال ابنُ شُميْل في باب الأرنب : يقال للأرنب مُقَطَّعَةُ الأسْحار ومُقَطِّعة القلوب لأنها تُقَطِّع أَسْحارَ الكلابِ بشدَّة عَدْوِها ، وتُقَطِّعُ أسحارَ مَنْ يطلبُها .
وقال الليث : الإسْحارَّةُ بقلة يَسْمَنُ عليها المالُ .
وقال النَّضْر : الإسْحارَّةُ : بَقْلَةٌ حارَّة تَنْبُتُ على ساق لها وَرَقٌ صِغَارٌ ، لها حبْة سوداء كالشَّهْنِيزَة .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : السَّحْر خَفيفٌ : ما لَصِق بالحلقوم وبالمريء من أعلى البطن ، وقال الفرَّاء فيما روَى عنه سَلَمة هو السَّحْر والسُّحْر والسَّحَر .
وقال الليثُ : إذا نَزَت بالرجل البِطْنَةُ يقال : انْتَفَخَ سَحْرُه معناه عدا طَوْرَه وجاوز قدرَه .
قُلتُ : هذا خطأ إنما يقال : انتفَخَ سَحْرُه للجبان الذي مَلاَءَ الخَوفُ جوفَه فانتفَخَ السحْرُ وهو الرِّئَةُ حتى رفع القلبَ إلى الحُلْقوم ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( زَاغَتِ الاَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ ) ( الأحزَاب : 10 ) وكذلك قوله : ( الْحِسَابِ وَأَنذِرْهُمْ يَوْمَ الاَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلاَ ) ( غَافر : 18 ) . كل هذا يدل على أنّ انتِفَاخ السَّحْرِ مَثَلٌ لشدّة الخَوْف وتمكّن الفزع وأنه لا يكون من البِطْنَة .
والسَّحَرُ والسُّحْرَةُ : بَيَاض يعْلو السَّواد ، يقال بالسين والصاد إلا أن السِّين أكثر ما تُسْتعمَل في سَحَر الصُّبح ، والصادَ في الألوان ، يقال : حِمارٌ أَصْحرُ وأَتَانٌ صَحرَاء .
وقول ذي الرُّمّةِ يصفُ فَلاَة :
مُغَمِّضُ أَسْحارِ الخُبوتِ إذا اكتَسَى
من الآل جُلاًّ نَازِحَ الماء مُقْفِر
قيل : أَسحارُ الفَلاَة : أَطرافُها ، وسَحَرُ كل شيءٍ : طرَفُه ، شُبِّه بأَسحار الليالي ، وهي أطْراف مآخيرِها ، أراد مُغَمِّضَ أطراف خُبُوتِه ، فأدخل الألف واللام فقاما مقام الإضافة .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : الأسحارُ واحدُها سَحْر ، قال : وسَحْرُ الوادي : أعلاه .
وأخبرني المُنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للذي يَشْتَكي سَحْرَه سَحِيرٌ فإذا أصابه منه السِّلُّ فهو بَحِيرٌ وبَحِرٌ .
وأنشد :
وغِلْمَتي منهم سَحِيرٌ وبَحِرْ
وقائمٌ من جَذْبِ دَلْوَيها هَجِرْ
قال : وسحَر إذا تباعد ، وسَحَر : خَدَع ، وسَحَر إذا بَكَّر .
وروى الطُّوسِيُّ عن الخَزَّاز قال : السَّحِير الذي انقطَع سَحْرُه ، وهو رِئتُه ، والبَحِر :
الذي سُلَّ جسمُه وذهب لحمُه ، وهَجِرٌ وهَجيرٌ يَمشِي مُثْقَلاً مُتقارِبَ الخَطْو كأنّ به هِجاراً لا يَنْشَطُ مِمَّا به من الشِّرَّةِ والبَلاءِ .
حرس : الليثُ : الحَرْسُ : وَقتٌ من الدهرِ دون الحُقْبِ . أبو عُبَيد : الحَرْسُ : الدَّهرُ ، والمُسْنَدُ : الدَّهرُ .
وقال الليث : الحَرَسُ هم الحُرَّاسُ والأحْرَاسُ ، والفعل حَرَس يَحْرُس ، والفعل اللازم يَحْتَرِسُ كأنه يَحْتَرِزُ . قلتُ : ويقال حارِسٌ وحَرَسٌ للجميع ، كما يقال : خادِمٌ وخَدَمٌ ، وعاسٌّ وعَسَسٌ .
وقال الليثُ : البِناءُ الأحْرَسُ هو الأصَمُّ البنيان . قلت : البناءُ الأحْرَسُ هو القَدِيمُ العَادِيُّ الذي أَتَى عليه الحَرْسُ وهو الدَّهْرُ ، ومنه قوْلُ رُؤْبَة :
وأَيْرَمٍ أَحْرَسَ فوْقَ عَنْزِ
والأيْرَم : شبه عَلَمٍ يُبْنَى فوق القَارَة يُسْتَدَلُّ به على الطريق ، والعَنْزُ قَارَةٌ سوداء ، ويروى :
وإرَمٍ أَعْيَسَ فوق عَنْزِ
وفي الحديث أَنَّ غِلْمةً لحاطِب بنِ أبي بَلْتَعَةَ : احْتَرَسوا ناقَةً لِرَجُلٍ فانْتَحَرُوها .
وفي حديث آخر : جاء في حَرِيسَةِ الجَبَلِ قال : لا قَطْعَ فيها .
قال شَمِر : الاحتِرَاسُ : أن يُؤْخَذَ الشيءُ من المَرْعَى .
وقال ابن الأعرَابي : يقال للذي يَسْرِقُ الغنم مُحْتَرِسٌ ، ويقال للشَّاةِ التي تُسْرَقُ حَرِيسَةٌ . وفُلاَنٌ يأْكُلُ الحَرِيساتِ إذا تَسَرَّقَ غَنَمَ الناس فأكلها ، وهي الحَرائِسُ .
وقال غيره : يقال للرَّجل الذي يُؤْتَمَنُ على حفظ شيءٍ لا يُؤْمَنُ أن يخون فيه . مُحْتَرِسٌ من مِثْلِه وهو حارِسٌ .
والحَرْسان : جَبلان يقال لأحدهما : حَرْسُ قَساً وفيه هَضْبة يقال لها البيضاء ، وقال :
هُمُ ضَرَبُوا عن وَجْهِهَا بكَتيبَةٍ
كبيضاء حَرْسٍ في طَرَائِقها الرَّجْل
البيضاء : هَضْبةٌ في الجبَل .
سرح : قال الليث : السَّرْح : المالُ يُسَامُ في المَرْعَى من الأنْعَامِ .
يقال : سَرَح القومُ إبِلَهم سَرْحاً ، وسرَحَتِ الإبلُ سَرْحاً ، والمسرَحُ : مَرْعَى السَّرْح ، ولا يُسَمَّى سَرْحاً إلا بعد ما يُغْدَى به ويُرَاح ، والجميع السُّرُوحُ .
قال : والسَّارح يكون اسما للرَّاعي الذي يَسْرَحُها ، ويكون السَّارح اسماً للقوم لهم السَّرْح نحو الحاضر والسامر وهُما جَمِيعٌ .
وقال أبو الهَيْثَمِ في قول الله عزّ وجلّ : ( حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ ) ( النّحل : 6 ) . يقال : سَرَحْتُ الماشيةَ أي أخْرَجْتُها بالغداة إلى المَرْعَى ، وسَرَح المالُ نفسه إذا رَعَى بالغَدَاة إلى الضُّحَى .
ويقال : سَرَحْتُ أنا أَسرَحُ سُرُوحاً أي غَدَوْتُ ، وأنشد لجرير :
وإذا غَدَوْتِ فَصَبَّحَتْكِ تَحِيَّةٌ
سبَقَتْ سُرُوحَ الشَّاحِجَاتِ الحُجَّلِ
قال والسَّرْحُ : المالُ الرَّاعي .
وقال الليث : السَّرْحُ : شجرٌ له حَمْلٌ ، وهي الأَلاَءَةُ ، الواحِدَةُ سَرْحة .
قلت : هذا غلط . ليس السَّرْح من الألاءَة في شيء .
قال أبو عُبَيد : السَّرْحَةُ : ضرْبٌ من الشجَرِ معروف ، وأنشد : قول عَنْتَرَة :
بَطَلٍ كأنَّ ثِيابَهُ في سَرْحَةٍ
يُحْذَى نِعَالَ السِّبْتِ لَيْسَ بِتَوْأَمِ
يصفه بطول القامةِ فقَدْ بَيَّنَ لكَ أَنَّ السَّرْحَةَ من كِبَارِ الشَّجَر ، ألا ترى أنه شَبَّه به الرجلَ لِطوله ، والآلاء لا ساقَ له ، ولا طُول .
وأَخْبَرني المنذري عن أبي الهَيْثَم أنه قال : السَّرْح : كُلُّ شَجَرٍ لا شوكَ فيها .
وفي حديث ابن عمر أنه قال : ( إنَّ بمكان كذا وكذا سَرْحَةً لم تُجْرَدْ ولم تُعْبَلْ ، سُرَّ تَحْتَهَا سَبْعُون نَبِيّاً ) ، وهذا يدل على أَنَّ السَّرْحَة من عِظامِ الشَّجَر .
والعرب تَكْنى عن المرأة بالسَّرْحةِ النَّابتَة على الماء ، ومنه قوله :
يا سَرْحَةَ الماء قَدْ سُدّتْ مَوَارِدُه
أَمَا إليك طريقٌ غَيْرُ مَسْدُود
لِحَائِمٍ حامَ حتى لا حَراك به
مُحَلإٍ عن طريقِ الوِرْدِ مَرْدُودِ
كنى بالسَّرْحَةِ ، النَّابتَة على الماء ، عن المرأة لأنها حينئذ أحسن ما تكون .
ثعلب عن ابن الأعْرابي : السَّرْحُ : كِبَارُ الذَّكْوَانِ ، والذَّكْوَانُ : شَجَرٌ حَسَنٌ العَسَالِيج .
وقال الليث : السَّرْحُ : انْفِجَارُ البَوْلِ بعدَ احتباسه .
وَرَجُلٌ مُنْسَرِح الثِّيابِ إذا كان قَليلَها خَفيفاً فيها وقال رؤبة .
مُنْسرِحٌ إلاَّ ذَعاليبَ الخِرَقْ
الذَّعاليبُ : ما تَقَطَّع من الثياب .
قال : وكل قطعة من خرقة مُتَمَزِّقَة أو دمٍ سائل مستطيل يابِسٍ فهي وما أشبهها سريحة وجمعها سَرائح ، وقال لبيد :
بِلَبَّتِه سَرائِحُ كالعَصيمِ
قال : والسَّرِيح : السَّيْرُ الذي يُشَدُّ به الخَدَمَةُ فوق الرُّسْغِ .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : المُنْسَرِحُ : الخارج من ثِيابِه ، قلت وهذا هو الصَّواب لا ما قاله الليث . وأما السَّرائح فهي سُيُورُ نِعال الإبل ، كلّ سَيْرٍ منها سريحة . والْخِدَامُ : سُيورٌ تُشَدُّ في الأرْساغِ ، والسرائِحُ تُشدُّ إلى الخدَم . والسَّريحةُ : الطريقَةُ من الدَّمِ إذا كانت مستطيلة .
أبو سعيد : سَرَحَ السَّيلُ يَسْرَحُ سُرُوحاً وسَرْحاً إذا جَرَى جَرْياً سهلاً ، فهو سَيْلٌ سارح وأنشد :
ورُبَّ كلِّ شُوْذَبِيَ مُنْسرِحْ
من اللِّباسِ غَيْرَ جَرْدٍ ما نُصِحْ
والجَرْدُ : الخَلَقُ من الثياب . ما نُصِح أي ما خِيط .
وقال النّضرُ : السَّريحةُ من الأرض : الطريقة الظَّاهِرةُ المسْتوِيةُ ، وهي أكثرُ نَبْتاً وشجراً مِمَّا حولَها ، وهي مُشْرِفةٌ على ما حوْلها ، والجميع السَّرائحُ .
وسُرُحٌ : ماء لبني عَجْلان ذكره ابن مُقْبِل فقال :
قالَتْ سُلَيْمَى بِبَطْنِ القاع من سُرُحٍ
والعرب تقول : إنَّ خَيْرَك لَفي سَرِيح ، وإنَّ خيْرك لسَريح وهو ضِدُّ البطِيء ، وفَرَسٌ سِرياحٌ : سَرِيعٌ ، وقال ابن مُقْبِل يصفُ الخيْل :
مِنْ كلِّ أهْوجَ سِرياحٍ ومُقْرَبةٍ
تُقَاتُ يومَ لِكَاكِ الوِرْدِ في الغُمَرِ
قال : وإنما خص الغُمَرَ وسَقْيها فيه لأنه وصفها بالعتْقِ وسُبوطَة الخُدود ولَطَافَةِ الأفْواه كما قال :
وتَشربُ في القَعْبِ الصغير وإن تُقَدْ
بِمشْفَرِها يوماً إلى الماءِ تَنْقَدِ
قال الليث : وإذا ضاقَ شيءٌ فَفَرَّجْتَ عنه قلت : سَرّحتُ عنه تَسْرِيحاً ، وقال العَجّاجُ :
وسرّحَتْ عنه إذا تَحَوَّبا
روَاجِبُ الْجَوْفِ الصَّهِيلَ الصُّلَّبا
وتَسريحُ الشعْرِ : تَرجِيلُه وتَخْليصُ بعضه من بعض بالمُشْط ، والمُشْط يقال له : المِرْجَلُ والمِسرح .
وأمَّا المَسرحُ بفتح الميم فهو المَرْعَى الذي تَسْرَحُ فيه الدّوَابّ للرَّعْي وجمعه المسارح ومنه قوله :
إذا عَادَ المَسَارِحُ كالسِّبَاح
وتَسريحُ دَمِ العِرْق المفصود : إرْسالُه بعدما يسيل منه حين يُفْصدُ مرّةً ثانية وسَمّى الله جلّ وعزّ الطّلاقَ سَراحاً فقال : ( تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ ) ( الأحزَاب : 49 ) كما سَمّاهُ طَلاقاً من طَلّق المرأةَ ، وسَمّاه الفِرَاقَ ، فهذه ثَلاَثَةُ ألْفَاظ تَجمَعُ صَرِيحَ الطّلاق الذي لا يُدَيَّنُ فيها المُطَلِّق بها ، إذا أنكر أن يكون عَنَى بها طَلاَقاً . وأمّا الكِناياتُ عنها بغيرها مثل البائنة والبَتّة والحَرَام وما أشْبَهَها فإنه يُصدَّق فيها مع اليمين أنه لم يُرِد بها طَلاقاً .
وقال الليث : ناقَةٌ سُرُحٌ ، وهي المنْسرِحةُ في سيرِها السريعة ، وأنشد قولَ الأعشى :
بجُلاَلةٍ سُرُحٍ كأن بِغَرْزِها
هِرّاً إذا انْتَعل المَطِيُّ ظِلاَلها
أبو عُبَيد عن الأصمعي : مِلاطٌ سُرُحُ الجَنْبِ هو المُنْسَرِح للذهاب والمجيء ، وأراد بالملاط العَضُد .
وقال ابن شُمَيل : ابنا مِلاَطَى البعيرِ هما العَضُدان ، قال : والمِلاَطان : ما عن يمين الكِرْكِرَة وشَمالها .
الليث : السِّرْحان : الذِّئْبُ ويُجْمَع على السِّرَاح ، قال : والسِّرْحانِ فِعْلان من سَرَح يَسرَح .
قلت : ويجمع السِّرْحان سَرَاحينَ وسَرَاحِي بغير نون ، كما يقال : ثعَالِبُ وثَعَالِي ، وأما السِّرَاحُ في جمع السِّرْحان فغير محفوظ عندي . وسِرْحانٌ يُجْرى من أسماء الذئب ، ومنه قوله :
وغارَةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تُفَّل
وقال الأصمعي : السِّرْحَانُ والسيِّد في لغة هُذَيْل : الأسَدُ . وفي لغة غيرهم الذِّئْبُ . قال أبو المُثَلَّم يَرْثِي رَجُلاً :
شِهَابُ أَنْدِيَةٍ حَمَّالُ أَلْوِيَةٍ
هَبَّاطُ أَوْدِيَةٍ سِرْحَانُ فِتيان
وأنشد أبو الهيثم لِطُفَيْل :
وخَيْلٍ كأمثَالِ السِّراحِ مَصُونَةٍ
ذَخَائرَ ما أَبْقَى الغُرابُ ومُذْهَبُ
قال : ويقال : سِرْحان وسَرَاحِين وسِرَاح .
الليث : السِّرْحَانُ : الذئب . ويجمع على السَّرَاح . قال الأزهري : ويجمع سَراحِين وسَرَاحِي بغير نون كما يقال : ثَعَالِب وثَعَالي فأما السِّراحُ في جمع السِّرْحان فهو مسموع من العرب وليس بقياس . وقد جاء في شعر الكاهِليّ : وقِيسَ عَلَى ضِبْعَان وضِبَاع . ولا أعرف لهما نظيرا .
وقال الليث : المُنْسَرِح : ضربٌ من الشعر على مستفعلن مفعولات مستفعلن ست مرّات .
وفي كتاب كتبه رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لأُكَيْدر دُومَةِ الجَنْدلِ : ( لا تُعْدَل سارِحَتُكم ولا تُعَدُّ فارِدتكم ) .
قال أبو عُبَيد : أراد أنَّ ماشِيَتَهم لا تُصْرفُ عن مَرْعىً تُرِيدُه ، والسارِحَةُ هي الماشية التي تسرح بالغداة إلى مراعيها .
شَمِر عن ابن شُمَيل : السَّرِيحةُ من الأرض : الطريقة الظاهرة المستوية بالأرض الضّيِّقَة ، وهي أكثر شجراً مِمّا حولها ، فَتَراها مستطيلة شَجِيرَةً ، وما حولها قليلُ الشجر ، وربما كانت عَقَبة وجَمْعُها سَرَائِح .
أبو عُبَيد عن الكِسَائي : سَرّحَهُ الله وسَرحَه أي وفّقَه الله ، قلت : وهذا حَرْفٌ غَرِيب سمعته بالحاء في ( المؤلف ) عن الإيادي .
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبَة : السارحة : الإبل والغنم ، قال : والسارحة : الدَّابَّة الواحدة . قال : وهي أيضاً الجماعة .
ويقال : تَسَرَّح فلان من هذا المكان أي ذَهَبَ وخرج ، وسَرَحْت ما في صدري سَرْحاً أي أخْرَجْته . وسُمَّى السَّرْحُ سَرْحاً لأنه يُسرَح فيخرجُ . وأنشد :
وسرَحْنَا كلَّ ضَبَ مُكْتَمِنْ
وقال في قوله : لا تُعْدَلُ سارحتكم أي لا تُصرف عن مرعىً تُرِيده . يقال : عَدَلْتُه أي صَرَفْته فعدل أي انصرف .
رسح : قال الليث : الرَّسَحُ : ألا تكون للمرأة عَجِيزةٌ . فهي رَسْحاءُ . وقد رَسِحَتْ رسَحاً . وهي الزَّلاَّء والمِزلاجُ . ويقال للسِّمع الأزَلِّ أَرْسَح .
والرَّسْحاءُ : القَبَيحة من النِّسَاء . والجمعُ رُسْحٌ .

##### Türkçe

ح س ر
**حسر** ، **حرس** ، **سحر** ، **سرح** ، **رسح** : kullanımdadır.

**حسر** : **الليث** dedi: **الْحَسْرُ**: senin bir şeyi bir şeyden soyman/kazıyıp çıkarman. Denir ki: **حَسَرَ** kollarından; ve **حَسَرَ** miğferi başından; ve rüzgâr bulutları **حَسْراً** **حَسَرَتْ**. Ve şey, itaat edip uyduğunda **انْحَسَرَ** olur. Ve şiirde, **انْحَسَرَ** gibi lâzım olarak **حَسَرَ** gelebilir.

Ve **الليث** dedi: Deniz, kıyıdan çekilip suları eksildiğinde, suyun altındaki yerden olan şey ortaya çıkıncaya kadar, kıyıdan **حَسَرَ**; ve “Deniz **انحسَرَ**” denilmez.

Ve **ابن السَّكِّيت** dedi: Su **حَسَرَ** ve **نَضَبَ** ve **جَزَرَ**; tek bir mânâdadır. Ve **أبو عُبَيد** “**الحُسُورِ**” hakkında, açığa çıkma mânâsında, şu beyti okudu:
إذا ما القَلاَسِي والعَمائمُ أُخْنِسَتْ
فَفِيهن عن صُلْعِ الرِّجال حُسُور

Ve **الليث** dedi: **الحَسْرُ** ve **الحُسُور**: bitkinliktir; “binit ve göz **حَسَرَتْ**” dersin; ve baktığı şeye olan uzaklık onu **حَسَرَ** (bitkin düşürdü). Ve **رؤبة** dedi:
يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضَاؤُه

Ve **الفَرَّاء**, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( كَرَّتَيْنِ يَنقَلِبْ إِلَيْكَ البَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ ) ( **المُلك** : 4 ) dedi: “Bakış, zelil olarak döner; ve o **حَسِيرٌ**dür” yani yorgun/bitkin; tıpkı develerin, zayıflık ve bitkinlikten doğrultulup kaldırıldıklarında **تَحْسِرُ** olmaları gibi; ve onlar **الحَسْرَى**dır; onun teki **حَسِيرٌ**dür. Ve yine O’nun عزّ وجلّ sözü de böyledir: ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( **الإسرَاء** : 29 ) .

Dedi: Ona, yanında olanın hepsini vermeyi yasakladı; ta ki yanında hiçbir şey kalmayıp **مَحْسُوراً** olarak oturmasın.

Dedi: Araplar der ki: “Biniti, yürüyüşü kesilinceye kadar sürdüğünde **حَسَرْتُ الدَّابَّة**.” Göz ise, bakışın ulaşabileceği en son sınıra vardığında **يَحْسُرُ**.

Ve **أبو الهَيْثَم** dedi: Binit, tükenip kalıncaya kadar yorulduğunda, **حَسْراً** **حُسِرَت**; ve yorulup acze düştüğünde **استحسرت**. Allah تعالى dedi: ( وَلاَ يَسْتَحْسِرُونَ ) ( **الأنبيَاء** : 19 )

Hadiste: ( **الحسير لا يعقر** ) : Gâzî için, biniti **حُسِرَت** ve (yorgunluktan) doğrultulup kaldığında, düşmanın onu alacağından korkarak onu boğazlaması câiz değildir; fakat onu salıverir.

Başkası dedi: Savaşta yaya askerlere **الحُسَّر** denir; bu, onların ellerini ve ayaklarını açmaları/soymaları sebebiyledir.

Bazıları dedi: Onlara **حُسَّرا** denildi; çünkü üzerlerinde zırhlar yoktur ve miğferler yoktur. Ve **الحَاسِرُ**: başında miğfer olmayan kimsedir. Ve **الأعْشى** dedi; zırhlıyı ve **الحاسِر**i vasfeder:
تَعْصِفُ بالدَّارِع والحَاسِرِ

Mekke’nin fethinde, o gün **أبو عُبَيدة** **الحُسَّر**in başındaydı; onlar yayalardır; ve zırhı olmayanlara denir.

Ve **أبو إسحاق**, Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında: ( هُمْ خَامِدُونَ ياحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِّن رَّسُولٍ ) ( **يس** : 30 ) dedi: Bu, Kur’an’daki en zor meselelerdendir; eğer bir söyleyen “**الحَسْرة**’ye seslenmenin faydası nedir; hâlbuki **الحَسْرة** cevap vermez” derse. Dedi: Ona seslenmenin faydası, akleden şeye seslenmenin faydası gibidir; çünkü nida, dikkat çekme kapısıdır. “Ey Zeyd” dediğinde, eğer onu nida dışında bir şeyle muhatap almak için çağırmadıysan sözün mânâsı yoktur; ancak “Ey Zeyd” dersin ki onu nida ile uyandırasın; sonra ona “şunu yaptın” dersin. Görmez misin ki, sana yönelmiş olana “Ey Zeyd, yaptığın ne güzel” dediğinde, ona nidasız “yaptığın ne güzel” demenden daha pekiştiricidir. Yine muhataba “Ben yaptığın şeye şaşıyorum” dediğinde, ona senin şaşırdığını fayda olarak vermiş olursun; fakat “**واعَجَبَاهُ** yaptığından!” ve “**يا عجباه** böyle mi yaparsın?” desen, senin **العَجَب**i çağırman faydada daha beliğ olur. Mânâ: “Ey **عَجَبَا**, gel; çünkü bu senin vakitlerindendir.” Nida, şaşılana dikkat çekmedir; **العَجَب**e değil. Ve **الحَسْرَة** en şiddetli pişmanlıktır; ta ki pişman olan, faydası olmayan binitlerden **الحَسِير** gibi kalır.

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( مَن يَشَآءُ فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ ) ( **فَاطِر** : 8 ) . Bu, mânâsı haber olan bir nehiydir. Mânâ: “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de Allah’ın saptırdığı kimse (böyleyken), nefsin onların üzerine **حَسْرةً** ve **تَحسُّراً** olarak gitti mi?” Denir ki: “Falan, kaçırdığı bir iş üzerine pişmanlığı şiddetlendiğinde, **حَسِر** **يحسَر** **حَسْرَةً** ve **حَسَراً**.” Ve **المَرَّار** dedi:
ما أَنَا اليومَ على شيْء خَلاَ
يا ابْنَةَ القَيْن تَوَلَّى بِحَسِرْ

Ve **الليث** dedi: Kuş, eski tüyden yeniye çıktığında **تتحَسَّر**; ve **التَّحْسِير** zamanında onu ağırlaştırdı; çünkü o, bir mühlet içinde yapılmıştır.

Dedim: Ve **البَّازِي** **التَّحْسِير** için **يُكَرِّز**; ve diğer yırtıcı kuşların hepsi de **تَتَحَسّر**.

Ve deve üzerinden **الوَبَر** ve eşek üzerinden **الشَّعَر** düştüğünde, **تَحَسَّر**. Ondandır ki şu sözü:
تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فأَنْسَلَها
واجْتَابَ أُخرى جديداً بعد ما ابْتَقَلاَ

Ve **الليث** dedi: Cariye, eti yerlerine oturduğunda **تَتحَسَّر**; deve de böyledir. Ve **لبيد** dedi:
فإذا تَغَالَي لَحمُها وتَحَسَّرَتْ
وتَقَطَّعَتْ بعد الكَلاَلِ خِدَامُها

Dedim: Devenin etinin **تحسُّر**u şudur: Bahar onu semirtir de yağı çoğalır ve hörgücü sağlamlaşır; sonra günlerce binilince etinin gevşekliği gider ve ondan (etinden) yerlerinde sıkılaşan şey şiddetlenirse, artık **تَحسّر** etmiştir.

Ve **حاسِرٌ** adam: başında sarık olmayan. Ve **حاسِر** kadın, **هاء**sız: elbiselerini üzerinden sıyırıp çıkardığında. Ve **حاسِرٌ** adam: üzerinde zırh olmayan ve başında miğfer olmayan.

Ve **الليث** dedi: **الحَسَارُ**: bitkiden bir türdür; develeri silahlandırır (sertleştirir).

Ve **مُحَسَّر** adam: aşağılanmış, eziyet görmüş.

Hadiste: ( Ahir zamanda **أمِيرَ العُصَب** diye adlandırılan bir adam çıkar; ashabı **مُحَسَّرُون**: aşağılanmışlar, hakir görülmüşler, sultanın kapılarından uzaklaştırılmışlar; her yönden ona gelirler; sanki onlar güz bulut parçaları gibidir; Allah onlara yerin doğularını ve batılarını miras verir ) .

**أبو زيد**: **فَحْلٌ حاسرٌ** ve **فادِرٌ** ve **جَافِرٌ**; sürüsündeki **شَوْل**u dölleyip sonra ondan yüz çevirip onu bırakırsa.

Hadiste: ( Allah’a dua edin ve **لا تستحسروا** ) . **النَّضْرُ** dedi: Mânâsı: bıkmayın.

**الشَّيْخُ** dedi: Bu lafız şöyle rivayet edildi: **فَحْلٌ جاسرٌ** (ج ile) yani **فادِر**; ve ben onun doğru olduğunu sanıyorum. Ve **العَجَّاج**ın sözü:
كَجَمَلِ البَحْرِ إذا خَاضَ جَسَرْ
غَوَارِبَ اليَمِّ إذا اليَمُّ هَدَر .
حتى يُقَال حَاسِرٌ وما انْحَسَرَ

**اليَمّ**i kastediyor; denir ki: çekildiğinde **حاسِرٌ**; ve deniz **حَسَرَ** ve **جَزَر** birdir.

Ve onun sözü: “**إذا خَاضَ جَسَر**” (ج ile) yani cesaret etti ve denizin çoğunu aştı; ve derin sular onu korkutmadı.

**الحَسَارُ** otlardandır; çayırlarda biter; onun teki **حَسَارَة**dır.

Ve **رِجْلُ الغُرَاب**: başka bir bitkidir; ve **دم الغزال**: başka bir bitkidir; ve te’vil: başka bir ottur.

**سحر** : **الليث** dedi: **السِّحْرُ**: içinde şeytana yaklaşma ve onun yardımıyla yapılan bir iştir; bu işin tamamının mahiyeti **السِّحْر**dir. Ve **السِّحْر**dendir: gözü yakalayan/alıkoyan **الأخْذَة**; ta ki işin, gördüğü gibi olduğunu zanneder; hâlbuki aslî durum, gördüğü üzere değildir.

Ve hadiste, **قيسَ بنَ عَاصمٍ المِنْقَرِيَّ** ile **الزِّبرقان بن بدر** ve **عمرو بن الأصمِّ**’in Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) yanına geldikleri; Peygamber’in **عَمْراً**’a **الزِّبْرِقَان** hakkında sorduğu, onun da onu hayırla övdüğü rivayet edilmiştir. Fakat **الزّبرِقَانُ** bundan razı olmadı ve dedi ki: Vallahi ey Allah’ın Resûlü, o benim söylediğinden daha üstün olduğumu elbette bilir; fakat benden sana olan makamımı kıskandı. Bunun üzerine **عَمْرو** onu şerle övdü; sonra dedi ki: Vallahi, ne ilkinde ne de sonrasında ona yalan söylemedim; fakat o beni razı etti de rıza ile söyledim; sonra beni kızdırdı da kızgınlıkla söyledim. Bunun üzerine Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: “Şüphesiz **البَيَان**’dan (öyle bir şey) vardır ki sihirdir”: / /

**أبو عُبَيد** dedi: Sanki mânâ—Allah daha iyi bilir—şudur: **بَيَان**’ından (öyle bir dereceye) ulaşır ki, insanı över de onda doğru söyler; nihayet kalpleri kendi sözüne çevirir. Sonra onu yerer de onda doğru söyler; nihayet kalpleri onun öteki sözüne çevirir. Sanki bununla dinleyenleri büyülemiş gibidir. Dedim: **السِّحْرِ**’ün aslı, şeyi hakikatinden başkasına çevirmektir.

**الفرّاء**, Allah’ın sözü hakkında: **( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ )** ( المؤمنون : 89 ) dedi: Mânâsı: “Nasıl çevriliyorsunuz?”dur; bunun benzeri **( إِلاَّ هُوَ )** ( فَاطِر : 3 )’tür; **أُفِكَ** ile **سُحِرَ** birdir.

Bana **المُنْذِري**, **ابن فهم**’den, o da **محمد بن سَلاَّم**’dan, o da **يُونُسَ**’tan, **( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ )** ( المؤمنون : 89 ) sözü hakkında haber verdi; dedi ki: “Çevriliyorsunuz.”

**يونس** dedi: Araplar adama derler ki: “Seni falan falan yönden ne **سَحَرَكَ**?” yani “Seni ondan ne çevirdi?”

**شَمِر** dedi: **ابن عائشة** dedi ki: Araplar **السِّحْرَ**’e ancak **سِحْراً** adını verdiler; çünkü o, sıhhati hastalığa giderir. Ancak “**سَحَرَه**” denir; yani onu buğzdan sevgiye giderdi. **الكُمَيْت** dedi ki:

وقَادَ إليها الحُبَّ فانْقَادَ صَعْبُه
بِحُبَ من السِّحْرِ الحَلاَل التَّحَبُّبُ

Onun muradı: Onu sevmenin galebesi sihir gibidir, fakat sihir değildir; çünkü o helâl bir sevgidir; helâl sihir olmaz; çünkü **السِّحْرَ**’de aldatma gibisi vardır. **شَمِر** dedi: **ابن الأعرابيّ** bana **للنَّابِغَةِ**’den okuttu:

فقالت يَمِينُ الله أَفْعَلُ إنَّني
رأَيْتُك مَسْحُوراً يَمِينُك فاجِرَه

Dedi ki: **مسحوراً**: aklı gitmiş, bozulmuş.

Dedi ki: Ve **طعَامٌ مَسْحُورٌ**, işi bozulduğunda; ve **أرضٌ مَسْحُورَة**: ona yağmurdan gerekenden daha çoğu isabet etti de onu bozdu; ve **غَيْثٌ ذو سِحْرِ**: suyu gerekenden daha çok olduğunda.

**ابن شُميل** dedi: Bitkisi olmayan yere denir ki: ancak o, **قاعٌ قَرَقُوسٌ**’tur. **أرض مَسْحُورَة**: bitirmez. Ve **عَنْزٌ مَسحُورَةٌ**: sütü az. Dedi ki: **البَسْقَ** koyunların sütlerini **يَسْحَرُ**; o da, doğumdan önce sütün inmesidir.

**الفَرَّاء**, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: **( إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ )** ( الشُّعَرَاء : 153 ) dedi: Allah’ın peygamberine dediler ki: Sen melek değilsin; ancak sen bizim gibi bir beşersin.

Dedi ki: **المُسَحَّرُ**: içi boş olan; sanki—Allah daha iyi bilir—şu sözünden alınmıştır: “**انْتَفَخَ سَحْرُك**” yani sen yemek ve içecek yersin de onunla oyalanırsın. **لَبِيدٌ** dedi ki:

فإنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نحن فإنَّنَا
عَصَافِيرُ من هذا الأَنَامِ المُسَحَّرِ

Muradı: oyalanan, aldatılmış. Dedi ki: Biz, **الساحر**’ın da bundan alındığını görürüz; çünkü (o) aldatma gibidir.

Başkası dedi ki: **( مِنَ الْمُسَحَّرِينَ )** ( الشُّعَرَاء : 153 ) yani bir kere sonra bir kere daha büyülenmiş olanlardan. Ve **السِّحْرُ**’e **سِحْراً** adı verildi; çünkü şeyin yönünden çevrilmesidir. Sanki **الساحِرَ**, bâtılı hak sûretinde gösterdiğinde ve şeyi hakikatinin dışında hayal ettirdiğinde, şeyi yüzünden **سَحَر** etmiş, yani onu çevirmiştir. Dil ehlinden bazıları, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: **( إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَّسْحُورًا )** ( الإسرَاء : 47 ) iki söz (söyledi): Birincisi, bizim gibi **سَحْرٍ** sahibi olduğudur; ikincisi, büyülendiği ve istikamet haddinden giderildiğidir.

Bana **المنذري**, **ثعلب**’den, o da **ابن الأعرابي**’den haber verdi; dedi ki: **السِّحْرُ**: aldatmadır; ve **السَّحَرُ**, geceden bir parçadır. Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: **( وَقَالُواْ ياأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا )** ( الزّخرُف : 49 ). Söyleyen der ki: Musa’ya “Ey sihirbaz” demeleri nasıl oldu; hâlbuki onlar hidayette olduklarını iddia ediyorlar? Bunun cevabı şudur: **السَّاحر** onların yanında övülen bir sıfat idi; **السِّحْرُ** de rağbet edilen bir ilim idi. “Ey **السَّاحر**” dediler; onu tazim cihetiyle. Ve onu, kendilerinde daha önceki “sihirbaz” diye adlandırma ile hitap ettiler; çünkü o, benzerini alışmadıkları mucizelerle geldi. Ve sihir onların yanında küfür değildi; ayıplaştıkları şeylerden de değildi; bunun için ona “Ey sihirbaz” dediler.

**الليث** dedi: Çocukların oynadığı bir şey vardır; uzatıldığında bir renk üzere çıkar; başka bir taraftan uzatıldığında ilkine muhalif başka bir renk üzere çıkar; ona **السَّحَّارَةَ** denir. Dedi ki: **السِّحْرُ**: gıdadır. Ve şu beyti delil getirdi:

أرانا مُوضِعِين لحَتْم غَيْبٍ
ونُسْحَرُ بالطَّعَام وبالشَّرَاب

Başkası dedi: **نُسْحَرُ بالطعام**’ın mânâsı: onunla oyalanırız.

**الليث** dedi: **السَّحَرُ**: gecenin sonudur. Dersin ki: “Onu, ey şu, **سُحْرةَ** vakti gördüm”; ve tenvin ile **سُحرَةً**; ve onu **سَحَراً** ve tenvinsiz **سَحَرَ** gördüm; ve onu **بالسَّحرِ الأعلى** gördüm; ve onu **بأعلى سَحَرينِ** gördüm; ve onu **بأعلى السَّحَرَين** gördüm. **العجّاج** dedi ki:

غَدَا بأَعْلَى سَحَرٍ وأَحْرَسا

Dedi ki: Bu hatadır; ona “**بأَعلى سَحَرَيْن**” demesi gerekirdi; çünkü o, sabahın ilk nefesidir; nitekim dedi ki:

مَرَّتْ بأَعلى سحَريْنِ تَدْأَلُ

Dedi ki: Ve dersin ki: “Bu gece **سحَرِيَّ**.” Ve şu beyti delil getirdi:

في لَيْلةٍ لا نَحْسَ في
سحَرِيِّها وعِشائها

Bazısı der ki: Bu gecenin **سحريَّة**’si.

**سَلَمَةُ**’nin **الفرَّاء**’dan (rivayeti): Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında: **( لُوطٍ نَّجَّيْنَاهُم )** ( القَمَر : 34 ): Burada **سَحراً**’ı i‘rablı yürüttü; çünkü o nekredir; “Onları bir gece ile kurtardık” demen gibi. Dedi ki: Araplar ondan **الباء**’yı düşürdüklerinde onu i‘rablı yürütmezler; “Bunu, ey delikanlı, **سَحرَ** yaptım” derler. Sanki onu i‘rablı yürütmeyi terk etmelerinde, sözlerinin içinde **الألف واللام** ile olması vardı da ona göre yürüdü; sonra ondan **الألف واللام** silinince ve ikisinin niyeti onda bulununca sarf edilmedi. Arapların sözü şudur: “Bizde **منذ السَّحَر**’den beri duruyor”; neredeyse bundan başkasını söylemezler.

**الزجاج** dedi—ki **سيبويه**’nin sözüdür—: **سَحَرٌ** nekre olduğunda ve **سَحَرٌ**’dan, **الأسْحارِ**’dan bir **سَحَرٌ** murad edildiğinde sarf olunur; dersin ki: “Zeyd’e, **سَحراً من الأسحار** geldim.” Eğer gününün **سَحَر**’ını murad edersen: “Ona, ey şu, **سَحَرَ** geldim” dersin; ve “Ona, ey şu, **بِسحَرَ** geldim.” Dedim: Kıyas, **سيبويه**’nin dediğidir.

**السَّحُورُ**: **السَّحَر** vaktinde **يُتَسحَّرُ به** olan şeydir; yemekten yahut sütten yahut **سَوِيق**’ten. O vakitte yenilen şeye isim olarak konulmuştur. Adam o yemeği **تسحَّر** etti; yani onu yedi.

Ve denir: **أسْحَرْنا**; yani **السَّحَر** vaktine girdik. Ve **استَحَرنا**; yani **السَّحَرِ** vaktinde yürüdük ve o vakitte yürümek için kalktık. Ondan **زُهَير**’in sözü:

بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بسُحْرَة

Ve İbn Şümeyl, tavşan bahsinde dedi ki: Tavşana **مُقَطَّعَةُ الأسْحار** ve **مُقَطِّعة القلوب** denir; çünkü o, koşmasının şiddetiyle köpeklerin **أَسْحارَ**’ını parçalar; ve onu isteyenin **أسحارَ**’ını parçalar.

Ve Leys dedi ki: **الإسْحارَّةُ** bir ottur; onun üzerinde mal semirir.

Ve Nadr dedi ki: **الإسْحارَّةُ**: sıcak bir ottur; üzerinde küçük yapraklar bulunan bir sap üzerinde biter; onda **الشَّهْنِيزَة** gibi siyah bir tane vardır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **السَّحْر** hafif(çe)dir: boğaza ve yemek borusuna, karnın üst tarafından yapışan şeydir. Ve Ferrâ, Seleme’nin ondan rivayet ettiğine göre: o, **السَّحْر** ve **السُّحْر** ve **السَّحَر**’dir.

Ve Leys dedi ki: Adamda **البِطْنَةُ** sıçradığı zaman denir ki: **انْتَفَخَ سَحْرُه**; manası: sınırını aştı ve ölçüsünü geçti.

Dedim ki: Bu hatadır. Ancak **انْتَفَخَ سَحْرُه**, korkak için söylenir; korku içini doldurmuştur da **السحْرُ**—ki o **الرِّئَةُ**’dir—şişmiştir; nihayet kalbi **الحُلْقوم**’a kaldırmıştır. Ve ondan, Allah’ın—aziz ve celil—sözü: ( **زَاغَتِ الاَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ** ) ( **الأحزَاب : 10** ). Ve yine O’nun sözü: ( **الْحِسَابِ وَأَنذِرْهُمْ يَوْمَ الاَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلاَ** ) ( **غَافر : 18** ). Bütün bunlar, **انتِفَاخ السَّحْرِ**’ün şiddetli korkuya ve dehşetin yerleşmesine bir misal olduğuna, ve onun **البِطْنَة**’den olmayacağına delalet eder.

Ve **السَّحَرُ** ve **السُّحْرَةُ**: siyahlığın üzerine çıkan bir beyazlıktır; **السين** ile ve **الصاد** ile söylenir; ancak **السِّين** daha çok **سَحَر الصُّبح**’ta kullanılır, **الصاد** ise renklerde. Denir ki: **حِمارٌ أَصْحرُ** ve **أَتَانٌ صَحرَاء**.

Ve Zü’r-Rumme’nin, bir çölü vasfederek sözü:
مُغَمِّضُ أَسْحارِ الخُبوتِ إذا اكتَسَى
من الآل جُلاًّ نَازِحَ الماء مُقْفِر

Denildi ki: **أَسحارُ الفَلاَة**: onun uçlarıdır; ve her şeyin **سَحَرُ**’ı: onun ucudur. Gecelerin **أَسحار**’ına benzetildi; onlar, sonlarının uçlarıdır. **مُغَمِّضَ** ile, onun **خُبُوت**’unun uçlarını kastetti; sonra **الألف واللام**’ı soktu da, ikisi izafetin yerini tuttu.

Ve Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأسحارُ**’ın teki **سَحْر**’dır. Dedi ki: Ve vadinin **سَحْرُ**’ı: onun üst tarafıdır.

Ve Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **سَحِيرٌ**, **سَحْرُ**’undan şikâyet eden kimseye denir; eğer ondan **السِّلُّ** ona isabet ederse o **بَحِيرٌ** ve **بَحِرٌ**’dir.

Ve inşad etti:
وغِلْمَتي منهم سَحِيرٌ وبَحِرْ
وقائمٌ من جَذْبِ دَلْوَيها هَجِرْ

Dedi ki: Ve **سحَر** uzaklaştığı zaman (böyledir); ve **سَحَر**: aldattı; ve **سَحَر** erken çıktığı zaman (böyledir).

Tûsî, Hazzâz’dan rivayet etti; dedi ki: **السَّحِير**: **سَحْرُه** kesilmiş olan kimsedir; o da onun **رِئتُه**’dur. Ve **البَحِر**: bedeni **سُلَّ** olan, eti giden kimsedir. Ve **هَجِرٌ** ve **هَجيرٌ**: ağırlaşmış olarak yürür; adımı birbirine yakın; sanki onda bir **هِجاراً** varmış gibi; onda bulunan **الشِّرَّةِ** ve **البَلاءِ** sebebiyle canlılık göstermez.

**حرس**: Leys: **الحَرْسُ**: **الحُقْبِ**’den aşağı, dehrden bir vakittir. Ebû Ubeyd: **الحَرْسُ**: dehrdir; ve **المُسْنَدُ**: dehrdir.

Ve Leys dedi ki: **الحَرَسُ** onlar **الحُرَّاسُ** ve **الأحْرَاسُ**’tır; fiil **حَرَس يَحْرُس**’tur; lâzım fiil **يَحْتَرِسُ**’tir; sanki **يَحْتَرِزُ** gibi. Dedim ki: Ve hepsi için **حارِسٌ** ve **حَرَسٌ** denir; nitekim **خادِمٌ** ve **خَدَمٌ**, ve **عاسٌّ** ve **عَسَسٌ** denildiği gibi.

Ve Leys dedi ki: **البِناءُ الأحْرَسُ**: sağır bina(dır). Dedim: **البناءُ الأحْرَسُ**, üzerine **الحَرْسُ**—ki o dehrdir—gelmiş olan eski, âdî binadır. Ve ondan, Ru’be’nin sözü:
وأَيْرَمٍ أَحْرَسَ فوْقَ عَنْزِ

Ve **الأيْرَم**: **القَارَة**’nin üstüne yapılan, yolla ilgili kendisiyle yol bulunan bir alâmet benzeridir. Ve **العَنْزُ**: siyah bir **قَارَة**’dir. Ve şöyle de rivayet olunur:
وإرَمٍ أَعْيَسَ فوق عَنْزِ

Ve hadiste: Hâtıb b. Ebî Belte‘a’nın bir takım gençleri: “Bir adamın devesini **احْتَرَسوا** ettiler de onu boğazladılar.”

Ve başka bir hadiste: **حَرِيسَةِ الجَبَلِ** hakkında geldi; dedi ki: onda kesme yoktur.

Şemmer dedi ki: **الاحتِرَاسُ**: bir şeyin mer‘adan alınmasıdır.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Koyunu çalan kimseye **مُحْتَرِسٌ** denir; çalınan koyuna **حَرِيسَةٌ** denir. Ve falan, insanların koyunlarını gizlice çalıp yediği zaman **الحَرِيساتِ** yer. Ve onlar **الحَرائِسُ**’tir.

Ve başkası dedi ki: Bir şeyin korunmasına emanet edilen, onda hainlik etmesinden emin olunmayan adama denir: **مُحْتَرِسٌ**; onun gibisinden (sakınan) ve o **حارِسٌ**’tir.

Ve **الحَرْسان**: iki dağdır; ikisinden birine **حَرْسُ قَساً** denir; onda **البيضاء** denilen bir tepe vardır. Ve dedi ki:
هُمُ ضَرَبُوا عن وَجْهِهَا بكَتيبَةٍ
كبيضاء حَرْسٍ في طَرَائِقها الرَّجْل

**البيضاء**: dağda bir tepedir.

**سرح**: Leys dedi: **السَّرْح**: **الأنْعَامِ**’dan, mer‘ada otlatılmak üzere salınan maldır.

Denir ki: Kavim develerini **سَرَح** etti, **سَرْحاً**; ve develer **سَرْحاً** **سرَحَت**. Ve **المسرَحُ**: **السَّرْح**’ın mer‘asıdır. Ve ancak sabah götürülüp akşam geri getirildikten sonra **سَرْحاً** diye adlandırılır. Ve hepsi **السُّرُوحُ**’tur.

Dedi ki: **السَّارح** bazen onu otlatan çobanın adı olur; ve **السَّارح** bazen de **السَّرْح**’ı olan kavmin adı olur; **الحاضر** ve **السامر** gibi; ve ikisi bir cemî‘dir.

Ve Ebû’l-Heysem, Allah’ın—aziz ve celil—sözü hakkında: ( **حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ** ) ( **النّحل : 6** ): Denir ki: **سَرَحْتُ الماشيةَ**; yani onu sabahleyin mer‘aya çıkardım. Ve malın kendisi **سَرَح** eder; sabahleyin kuşluğa kadar otladığı zaman.

Ve denir ki: **سَرَحْتُ** ben, **أَسرَحُ سُرُوحاً**; yani sabahladım. Ve Cerîr’den inşad etti:
وإذا غَدَوْتِ فَصَبَّحَتْكِ تَحِيَّةٌ
سبَقَتْ سُرُوحَ الشَّاحِجَاتِ الحُجَّلِ

Dedi ki: Ve **السَّرْحُ**: otlayan maldır.

Ve Leys dedi ki: **السَّرْحُ**: meyvesi olan bir ağaçtır; o **الأَلاَءَةُ**’dir; teki **سَرْحة**’dır.

Dedim: Bu yanlıştır. **السَّرْح**’ın **الألاءَة** ile hiçbir ilgisi yoktur.

Ebû Ubeyd dedi ki: **السَّرْحَةُ**: bilinen bir ağaç türüdür. Ve inşad etti: Antere’nin sözü:
بَطَلٍ كأنَّ ثِيابَهُ في سَرْحَةٍ
يُحْذَى نِعَالَ السِّبْتِ لَيْسَ بِتَوْأَمِ

Onu boyun uzunluğuyla vasfeder; böylece sana, **السَّرْحَة**’ın büyük ağaçlardan olduğunu açıklamıştır. Görmüyor musun, uzunluğu sebebiyle adamı ona benzetti. **الآلاء**’ın sapı yoktur, uzunluğu da yoktur.

Ve Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **السَّرْح**: içinde diken olmayan her ağaçtır.

Ve İbn Ömer’in hadîsinde, onun dediği rivayet edilmiştir: “Şu ve şu yerde, soyulmamış ve budanmamış bir **سَرْحَةً** vardır; onun altında yetmiş peygamber gizlenmiştir.” Bu, **السَّرْحَة**’ın büyük ağaçlardan olduğuna delalet eder.

Ve Araplar, su üzerinde biten **السَّرْحة** ile kadından kinaye ederler. Ve ondan, onun sözü:
يا سَرْحَةَ الماء قَدْ سُدّتْ مَوَارِدُه
أَمَا إليك طريقٌ غَيْرُ مَسْدُود
لِحَائِمٍ حامَ حتى لا حَراك به
مُحَلإٍ عن طريقِ الوِرْدِ مَرْدُودِ

**السَّرْحَة** ile—su üzerinde biten (şey) ile—kadından kinaye etti; çünkü o vakit en güzel olduğu hâl üzeredir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّرْحُ**: **الذَّكْوَانِ**’ın büyükleridir. Ve **الذَّكْوَانُ**: dalları güzel bir ağaçtır.

Ve Leys dedi ki: **السَّرْحُ**: idrarın, tutulmasından sonra fışkırmasıdır.

Ve bir adam **مُنْسَرِح الثِّيابِ** (elbisesi) olduğu zaman, onun azı hafif olursa; ve Rü’be dedi:
مُنْسرِحٌ إلاَّ ذَعاليبَ الخِرَقْ
**الذَّعاليبُ**: elbiselerden kopup parçalanan şeylerdir.
Dedi: Ve yırtık bir bez parçasından yahut akıcı, uzunlamasına (uzamış) kuru kandan her bir parça—o ve benzerleri—**سريحة**’dir; çoğulu **سَرائح**’tir. Lebîd dedi:
بِلَبَّتِه سَرائِحُ كالعَصيمِ
Dedi: Ve **السَّرِيح**: hizmetçilerin bileğin üstünde kendisiyle bağlandığı kayıştır.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُنْسَرِحُ**: elbisesinden dışarı çıkan (kimsedir). Dedim: Bu, doğru olanın ta kendisidir; Leys’in dediği değil. **السَّرائح** ise develerin nalınlarının kayışlarıdır; onlardan her bir kayış **سريحة**’dir. **الْخِدَامُ**: ayak bileklerinde bağlanan kayışlardır; **السرائِحُ** da **الخدَم**’e bağlanır. **السَّريحةُ**: uzunlamasına olduğu zaman kandan (olan) çizgidir.
Ebû Saîd: **سَرَحَ السَّيلُ يَسْرَحُ سُرُوحاً وسَرْحاً**: kolay bir akışla aktığı zaman (böyledir); o hâlde o, **سَيْلٌ سارح**’tır. Ve şu beyiti delil getirdi:
ورُبَّ كلِّ شُوْذَبِيَ مُنْسرِحْ
من اللِّباسِ غَيْرَ جَرْدٍ ما نُصِحْ
**والجَرْدُ**: elbiselerden eskimiş olan (şey)dir. **ما نُصِح** yani: dikilmemiş olan.
Ve Nadr dedi: **السَّريحةُ من الأرض**: görünen, düz (olan) yoldur; o, çevresindekinden daha çok bitki ve ağaçlıdır; ve çevresindekilerin üstüne yükselmiştir; hepsi **السَّرائحُ**’tir.
Ve **سُرُحٌ**: Benî Aclân’a ait bir sudur; İbn Mukbil onu zikretti de şöyle dedi:
قالَتْ سُلَيْمَى بِبَطْنِ القاع من سُرُحٍ
Ve Araplar der ki: “Şüphesiz senin hayrın **سَرِيح**’tedir”; ve “Şüphesiz senin hayrın **سَريح**’tir”; o, yavaşın zıddıdır. Ve **فَرَسٌ سِرياحٌ**: hızlıdır. İbn Mukbil atları vasfederek dedi:
مِنْ كلِّ أهْوجَ سِرياحٍ ومُقْرَبةٍ
تُقَاتُ يومَ لِكَاكِ الوِرْدِ في الغُمَرِ
Dedi: Ancak **الغُمَرَ**’i ve onun sulanmasını özellikle zikretti; çünkü onu asaletle, yanakların yumuşaklığıyla ve ağızların inceliğiyle vasfetti; nitekim dediği gibi:
وتَشربُ في القَعْبِ الصغير وإن تُقَدْ
بِمشْفَرِها يوماً إلى الماءِ تَنْقَدِ
Leys dedi: Bir şey daralır da sen onu genişletirsen, “**سَرّحتُ عنه تَسْرِيحاً**” dersin. Ve Accâc dedi:
وسرّحَتْ عنه إذا تَحَوَّبا
روَاجِبُ الْجَوْفِ الصَّهِيلَ الصُّلَّبا
Ve **تَسريحُ الشعْرِ**: onu taramak ve tarağıyla bir kısmını bir kısmından ayırıp arıtmak (çözmek)tir. Ve tarağa **المِرْجَلُ** ve **المِسرح** denir.
**المَسرحُ** (mîm’in fethasıyla) ise, hayvanların otlamak için içinde yayıldığı mer’adır; çoğulu **المسارح**’tır. Ondan şu sözü:
إذا عَادَ المَسَارِحُ كالسِّبَاح
Ve **تَسريحُ دَمِ العِرْق المفصود**: ondan (kan) aktıktan sonra, ikinci defa hacamat/kan alma yapıldığı vakit onu salıvermek (akıtmaktır). Allah—azze ve celle—boşamayı **سَراحاً** diye adlandırdı; şöyle dedi: **( تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ )** **( الأحزَاب : 49 )**; nitekim onu, kadını boşayanın fiilinden **طَلاقاً** diye adlandırdı; ve onu **الفِرَاقَ** diye adlandırdı. İşte bunlar, boşayanın, “onunla boşamayı kastetmedim” diye inkâr ettiği zaman, kendisiyle (kastı) borçlandırılmadığı, açık boşamayı toplayan üç lafızdır. Ama ondan başkasıyla olan kinayeler—**البائنة** ve **البَتّة** ve **الحَرَام** ve benzerleri gibi—ise, yeminle birlikte, onunla boşama istemediği hususunda tasdik olunur.
Leys dedi: **ناقَةٌ سُرُحٌ**: o, yürüyüşünde hızlı, **المنْسرِحةُ** olandır. A‘şâ’nın sözünü delil getirdi:
بجُلاَلةٍ سُرُحٍ كأن بِغَرْزِها
هِرّاً إذا انْتَعل المَطِيُّ ظِلاَلها
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **مِلاطٌ سُرُحُ الجَنْبِ**: gidip gelmek için dışarı çıkan (kimsedir). Ve **الملاط** ile **العَضُد**’u kastetti.
İbn Şümeyl dedi: Devenin **مِلاَطَى**’sının iki oğlu, iki pazıdır. Dedi: Ve **المِلاَطان**: **الكِرْكِرَة**’nin sağında ve solunda olan şeydir.
Leys: **السِّرْحان**: kurttur; **السِّرَاح** üzerine cem‘ olunur. Dedi: Ve **السِّرْحانِ** **فِعْلان** veznindedir; **سَرَح يَسرَح**’tan.
Dedim: **السِّرْحان** ayrıca **سَرَاحينَ** ve nunsuz **سَرَاحِي** diye de cem‘ olunur; nitekim **ثعَالِبُ** ve **ثَعَالِي** denildiği gibi. Ama **السِّرَاحُ**’ın **السِّرْحان**’ın cem‘i olması bende mahfuz değildir. Ve **سِرْحانٌ** kurt adlarından (bir ad) olarak yürütülür; ondan şu sözü:
وغارَةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تُفَّل
Asmaî dedi: Hüzeyl dilinde **السِّرْحَانُ** ve **السيِّد**: aslandır. Başkalarının dilinde ise kurttur. Ebû’l-Müsellem bir adamı mersiyeleyerek dedi:
شِهَابُ أَنْدِيَةٍ حَمَّالُ أَلْوِيَةٍ
هَبَّاطُ أَوْدِيَةٍ سِرْحَانُ فِتيان
Ebû’l-Heysem, Tufeyl’den şu beyiti rivayet etti:
وخَيْلٍ كأمثَالِ السِّراحِ مَصُونَةٍ
ذَخَائرَ ما أَبْقَى الغُرابُ ومُذْهَبُ
Dedi: Ve denir: **سِرْحان** ve **سَرَاحِين** ve **سِرَاح**.
Leys: **السِّرْحَانُ**: kurttur. **السَّرَاح** üzerine cem‘ olunur. Ezherî dedi: Ve nunsuz **سَراحِين** ve **سَرَاحِي** diye cem‘ olunur; nitekim **ثَعَالِب** ve **ثَعَالي** denildiği gibi. Ama **السِّراحُ**’ın **السِّرْحان**’ın cem‘i olması, Araplardan işitilmiştir; kıyasla değildir. Kâhilî’nin şiirinde gelmiştir: ve **ضِبْعَان** ve **ضِبَاع** üzerine kıyas edilmiştir. İkisine benzer (başka) bir örnek bilmiyorum.
Leys dedi: **المُنْسَرِح**: **مستفعلن مفعولات مستفعلن** üzere altı defa (tekrarlanan) şiirden bir darb (bahir)dir.
Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) Ükeydir Dûmetü’l-Cendel’e yazdığı bir kitapta: **( لا تُعْدَل سارِحَتُكم ولا تُعَدُّ فارِدتكم )**.
Ebû Ubeyd dedi: Onların hayvanlarının, istediği bir mer‘adan çevrilmemesini kastetti; ve **السارِحَةُ**, sabahleyin mer‘alarına yayılan hayvandır.
Şemmir, İbn Şümeyl’den: **السَّرِيحةُ من الأرض**: dar arazide, yerde görünen, düz yoldur; o, çevresindekinden daha çok ağaçlıdır; onu uzunlamasına küçük ağaçlı görürsün; çevresi ise az ağaçlıdır; bazen de bir yokuş olur. Çoğulu **سَرَائِح**’tir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **سَرّحَهُ الله** ve **سَرحَه** yani Allah onu muvaffak kıldı. Dedim: Bu, (benim) **الحاء** ile işittiğim garip bir harftir; (bunu) **( المؤلف )**’te İyâdî’den (naklen) işittim.
Şemmer dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: **السارحة**: develer ve koyunlardır. Dedi: Ve **السارحة**: tek bir binek/hayvandır. Dedi: O, aynı zamanda topluluktur.
Ve denir: “**تَسَرَّح** falan bu yerden” yani gitti ve çıktı. Ve “**سَرَحْت** göğsümde olanı **سَرْحاً**” yani onu çıkardım. Ve **السَّرْحُ**’a **سَرْحاً** adı verildi; çünkü o, salınır da çıkar. Ve şu beyiti okudu:
وسرَحْنَا كلَّ ضَبَ مُكْتَمِنْ
Ve onun sözü hakkında: “**لا تُعْدَلُ سارحتكم**” yani istediği bir mer‘adan çevrilmez. Denir: “**عَدَلْتُه**” yani onu çevirdim; o da **فعدل** yani döndü/çevrildi.
**رسح**: Leys dedi: **الرَّسَحُ**: kadında kalçanın olmamasıdır. O hâlde o, **رَسْحاءُ**’dır. Ve **رَسِحَتْ رسَحاً**. Ve o, **الزَّلاَّء** ve **المِزلاجُ**’dır. Ve kaygan **السِّمع**’a **أَرْسَح** denir.
Ve **الرَّسْحاءُ**: kadınlardan çirkin olandır. Çoğulu **رُسْحٌ**’tur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والراء وما يثلثهما**)
  (**حرز**) **الحاء والراء والزاء** tek bir asıldır; o da korumadan ve sakınmadan (tahaffuz)dır. “Onu **حَرَزْتُه**” denir; o da **احترزَ** etti, yani sakındı. Bir topluluk da, bu **الزّاء**’ın bir **سين**’den بدل edilmiş olduğunu ve aslın **الحَرْس** olduğunu söyler; bu da bir veçhedir. Halîl’e ait olan kitapta, **الحَرَز**’ın, kendisiyle oynanan, ovulmuş bir ceviz olduğu; çoğulunun **أحْراز** olduğu (yazılıdır). Dedik ki: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun için bir anlam yoktur.
  (**حرس**) **الحاء والراء والسين** iki asıldır: biri koruma, diğeri zaman.
Birincisi: **حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً**. **الحَرَس**: **الحُرَّاس** (bekçiler). Hadiste gelen “**حُرِيسَة الجَبَل**”e gelince; onun, gece, barınağına sığınmasından önce kendisine yetişen koyun olduğu söylenir; sanki orada korunmuş gibi. Ebû Ubeyde, **حريسة الجبل** hakkında şöyle dedi: Bazıları onu bizzat hırsızlık yapma (fiilinin) kendisi kılar; “**حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً**” denir, çaldığı zaman. Bu sahih olursa, babdan uzak değildir; çünkü hırsız, şeye göz kulak olur; sanki onu korur da ona iyice imkân buluncaya kadar (bekler). Birincisi daha sahihtir. Bu, dil ehlinin, **الحريسَة**’nın **المحروسة** (korunmuş olan) olduğuna dair sözüdür. Şöyle der: “Dağda korunan şeyde kesme yoktur”; çünkü o, **حِرْز** (muhafaza yeri) mevkii değildir.
  (**حرش**) **الحاء والراء والشين** tek bir asıldır; babın dalları ona döner. O da iz ve çiziktirip yaralamadır. **الحَرْش** izdir; bundan dolayı adama **حراشاً** denilmiştir. Bu yüzden dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Kertenkeleye de **أحْرَشَ** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çiziklenme vardır.
  Bu babdandır: “**حَرَشْتُ** [**الضبّ**]”; bu, deliğini sıvazlaman ve elini hareket ettirmen demektir; ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarsın; sen de onu tutasın. O sıvazlamanın bir izi vardır. O, zikrettiğimiz kıyastandır. **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Bazen “**حيّة حَرْشاء**” derler; “**رَقْطاء**” dedikleri gibi. Şair dedi ki:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ
  **الحَرْشاء**: hardala benzer, biten bir tanedir. Ebû’n-Necm dedi ki:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ *
  “**حَرَّشْتُ بينَهم**” sözlerine gelince; yani kışkırttığın ve düşmanlığı attığın zaman; bu da babdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde meydana gelen bir çiziklenme gibidir.
  Bundan dolayı, **النُّقْبة**’ye—ki uyuzun ilk belirmesidir—**حَرْشاء** adını vermeleri (vardır). “**نُقْبةٌ حَرْشاء**” denir; o, sürülmemiş **الباِثرَة**’dir. Şu beyit okunmuştur:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا
  Şu sözüne gelince:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين *
  Denir ki: O, pamukta, tokmakların yumuşatmadığı bir şeydir; bu da ancak onda bir pürüzlülük bulunmasıyla olur.
  (**حرص**) **الحاء والراء والصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülük.
  Birincisi: **الحَرْصُ** yarmadır; “**حَرَص** **القَصَّار** elbiseyi” denir, onu yardığı zaman. Yaralardan (**الشِّجاج**) **الحارِصَة**: deriyi yaran (yaradır). Bundan **الحرِيصة** ve **الحارِصَةُ** (vardır); o, yağmurunun şiddetli düşüşünden yerin yüzünü soyan buluttur. Şair dedi ki:
  * انهلالُ حريصَةٍ *
  Açgözlülük ve istekte aşırılığa gelince; “**حَرَصَ**” denir, açgözlülük ettiği zaman; **يَحْرُِص حِرْصا**; o, **حريصٌ**tur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ**﴾. “**حُرِصَ المَرْعَى**” denir; ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; bu da babdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.
   (**حرض**) **الحاء والراء والضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitme, telef, helâk, zayıflık ve bunun benzeri şeylerin delilidir.
  Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**dır; onunla uğraşan **الحَرّاض**dır. **الإحْرِيض**: serçedir. Şair dedi ki:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ *
  İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً**﴾. “**حَرَّضْتُ** falanı şuna” denir. Bir topluluk bunun babdan olduğunu iddia etti. Ebû İshak el-Basrî **الزَّجّاج** dedi ki: Bu, şundandır: O, muhalefet ederse, bozmuş olur. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ**﴾; çünkü ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Bâbın geri kalanı buna yakındır; çünkü onlar “o **حُرْضَة**’dır” derler; o, kendisine kumar okları (**قِدَاحَ الميسر**) uzatılan kimsedir ki onlarla vursun.
  Denir ki: O, eti asla bir bedel karşılığında yemez; ancak kendisine verilen şeyi yer; bu yüzden ona **حُرْضَةً** denir; çünkü onda hayır yoktur.
  Babdandır: Savaşmayan, kendisinde fayda bulunmayan ve yanında silah olmayan kimseye **حَرَض** demeleri. et-Tırımmah dedi ki:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ *
  “**حَرَض** şey” ve “başkası onu **أحرضَهُ**” denir; bozulduğu ve başkasının onu bozduğu zaman. “Adam **أحْرَضَ** etti” denir; kendisine kötü [bir] çocuk doğduğu zaman. Bazen “iki sağan, devenin sütünü tamamen sağdılar” manasında “**حَرَضَ الحالبان النّاقَة**” derler.
  (**حرف**) **الحاء الراء والفاء** üç asıldır: şeyin sınırı, sapma, ve şeyin takdiri.
  Sınır kısmına gelince: Her şeyin **حرْفُ**u onun sınırıdır; kılıç ve başkası gibi. Bundan **الحَرْف** gelir; o da yüzdür. “O, işinde tek bir **حَرْفٍ** üzeredir” dersin; yani tek bir yol üzeredir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ**﴾; yani tek bir yüz üzere. Şu sebeple: Kulun, bollukta ve darlıkta Rabbine itaat etmesi gerekir; bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, ona bir **حرفٍ** üzere ibadet etmiş olur. Görmez misin ki Allah Teâlâ dedi: ﴿**فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ**﴾. Deveye de **حَرْفٌ** denir. Bir topluluk dedi ki: O, zayıf (deve)dir; kılıcın **حرف**ına benzetilmiştir. Başkaları dedi ki: Bilakis o, iri (deve)dir; dağın **حرف**ına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. Evs dedi ki:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ
  Ka‘b b. Züheyr dedi ki:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ
  İkinci asıl: şeyden sapmadır. “Ondan **انحرَفَ** etti; **يَنحرِف انحرافاً**” denir. “Ben onu ondan **حرّفتُه**” denir; yani onu ondan çevirdim. Bundan dolayı **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisinden çevrilip ondan saptırıldığı zaman olur. Bu, sözün **تحريف**i gibidir; o da onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه**﴾.
  Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaralar onunla takdir edilen bir demirdir. Şair dedi ki:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما
  Bir topluluk, **المُحارَف**ın bununla ilgili olduğunu iddia etti; sanki onun rızkı, yara **المحْراف** ile takdir edildiği gibi, üzerine takdir edilmiş gibidir.
  Bu babdandır: “Falan, ailesi için **يَحْرُف** eder”; yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**’ın bir **ثاء**’dan بدل edilmiş olduğunun söylenmesidir. O, “**حَرَثِ**”tendir; yani kazandı ve topladı. Bazen “Falan **أحْرَفَ** etti **إحرافاً**” derler; malı arttığı ve düzeldiği zaman. “Falan, falanın **حَرِيفُ**udur” denir; yani onun muamele edenidir. Bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**tan; yani kazandı (manasındandır). Asıl, zikrettiğimizdir.
  (**حرق**) **الحاء والراء والقاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile bir şeyi bir şeyle ovmaktır; birçok dallar ona döner. Diğeri, bedenden bir şeydir.
  Birincisi: “**حَرَقْتُ** şeyi” sözleridir; yani bir kısmını bir kısmıyla rendeledin ve ovdun. Araplar: “O, öfkeden sana karşı **يَحْرُقُ** **الأُرَّم**” der; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. **الأُرَّم** dişlerdir. Şair dedi ki:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا
  Bir topluluk ﴿**لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه**﴾ okudu; dediler ki: manası, onu eğelerle rendeleyeceğizdir. **الحَرَق**: ateştir. Elbisede **الحَرَقُ** (vardır). **الحَرُوقاء**: kendisine **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin kıyası birdir.
  Babdandır: Saçı kopan ve dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleri. Şair dedi ki:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ *
  **الحُرْقَانُ**: iki uylukta sürtünmeden olan yara (madh)dır; biri diğerine sürtünmesindendir. “At **حُرَاقٌ**” denir; koşusunda yanıp tutuşur gibi olduğu zaman. “Bulut **حَرِقٌ**” denir; şimşeği şiddetli olduğu zaman. “İnsanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**” (dediler); yani bana eziyet ettiler. Denir ki **المُحارقَة** cinsel birleşmenin bir cinsidir. “Su **حُرَاقٌ**” (denir): şiddetli tuzlu.
  Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. “Adam **محروقٌ**” denir; **حارِقَتُه** koptuğu zaman. Şair dedi ki:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ *
   (**حرك**) **الحاء والراء والكاف** tek bir asıldır; **الحركة** sükûnun zıddıdır. Babdandır: **الحارِكانِ**; ikisi, iki omzun birleştiği yerdir; çünkü ikisi de durmadan hareket eder. Yine **الحراكيك**; o, **الحراقِفُ**tur; tekili **حَرْكَكَة**.
  (**حرم**) **الحاء والراء والميم** tek bir asıldır; o da men etme ve sıkılaştırmadır. **الحرام**: **الحلال**ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا**﴾. Şöyle de okunmuştur: ﴿**وحِرْمٌ**﴾. “Kırbaç **مُحرَّم**” (denir); henüz yumuşatılmadığı zaman. el-A‘şâ dedi ki:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا *
  **القطيع**: kırbaçtır; **المحرَّم** ise henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. **الحريم**: kuyunun **حريم**idir; o, çevresidir; sahibinden başkasına orada kazı yapması haram kılınır. **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine’dir; hürmetlerinden dolayı böyle adlandırıldılar; ve onlarda bir şey ihdas etmek veya bir muhdisi barındırmak haram kılındı. Adam hac ile **أحْرَم** etti; çünkü avdan, kadınlardan ve bunun dışındaki kendisine helâl olan şeylerden ona haram olur. “Adam **أحرم** etti” (denir): haram aya girdi. Şair dedi ki:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا
  “**المُحْرِم**” denir: zimmeti olan kimse. “Adamı **أحْرَمْتُ**” denir: onu yendim; sanki sen, senden umduğu şeyi ona haram kılmışsın gibi. Yine “o **حَرِم** etti; **يَحْرَم حَرَماً**” denir; yenmediği zaman. Kıyas birdir; sanki umduğu şeyden men edilmiştir. “Adama bağışı **حَرَمْتُ**; **حِرماناً**” (denir); “**أحرمْتُه**” de (denir); bu kötü bir dildir. Şair dedi ki:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا
  **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkularıdır; korkağın onlara girmesi haram olur. Sa‘leb okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ
  Hac ihramından olan topluluğa **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ** denir; ve “adam **حَرَامٌ**” (denir). “Adam **حِرْمِيٌّ**” (denir): **الحَرَم**’e nispetlidir. en-Nâbiga dedi ki:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما
  **الحَرِيم**: dokunması haram kılınmış olan; ona yaklaşılmaz. Araplar hac yaptıklarında üzerlerindeki elbiseleri çıkarır, **الحرَم** içinde onları giymezlerdi; giyilmesi haram kılındığı zaman elbiseye **الحَريم** denir. Şair dedi ki:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ
  “Kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır” denir; bu, onun zayi edilmesinin ve korunmasının terk edilmesinin haram olmasından türemiştir. Denir ki **الحَرِيمة**: her umulan gamdan kaçıp giden şeyin adıdır.
  Şaz olanlardan: **الحيْرَمَة**: inektir.
  (**حرن**) **الحاء والراء والنون** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeye yapışıp ondan neredeyse ayrılmamasıdır. Binek hayvanda **الحِرَان** bilinir; **حَرَنَ** ve **حَرُن** denir. Arılardan **المَحَارن**: bal peteğine yapışıp ayrılmayan veya çekilip çıkarılmayanlardır. Şair dedi ki:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا *
  Şammâh’ın sözü de böyledir:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ
  O, dağın tepesinden ayrılmayan (devedir). “Satışta **حَرَنَ** etti” denir; ne artırdığı ne eksilttiği zaman.
  (**حرو/ي**) **الحاء والراء** ve ondan sonrası illetli. Üç asıl: birincisi sıcaklık cinsi, ikincisi yakınlık ve kast, üçüncüsü dönüş.
  Birincisi: **الحَرْوُ**. “Ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum” sözündendir; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden olan sıcaklıktır. Bu kıyastandır: ateşin **حَرَاةُ**sı; o, onun alevlenmesidir. Bundan **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
  Yakınlık ve kast kısmına gelince: “Sen, şunu yapmaya **حَرىً**sın” sözleridir. Bu lafız üzerine tesniye edilmez ve cem‘ yapılmaz. “**حَرِيٌّ**” dediğin zaman, tesniyesi **حرِيّان**; cem‘i **حريُّون** ve topluluk için **أحرياء** olur. “Bu iş, şuna senin için **مَحْراةٌ**dır” dersin. Bundan: “O, işi **يتحرَّى** eder”; yani onu kasteder.
Denir ki: **الحَرا** maksûr (kısaltılmış)tır: yumurtanın yeri; o, **الأفحوص**tur. Bundan: “Mekânda **تحرَّى** etti”; yani oyalanıp bekledi. Bundan: “**بِحَرَاهُ وَبِعَراه** indim”; yani onun **عَقْوة**sinde.
  Üçüncüsü: “Şey **حَرَى** etti; **يَحرِي حَرْياً**” sözleridir; döndüğü ve eksildiği zaman. Zaman onu **أحراه** etti. Büyüyüp bedeni eksilen yılana **حاريَةٌ** denir. Ona bedduada derler ki: “Allah onu **بأفعَى حاريةٍ** ile vursun”; çünkü zamanın geçmesiyle eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu daha habistir. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم vefat edince Ebû Bekir’in bedeni, ona yetişinceye kadar **يَحْرِي** etmeye başladı.”
  (**حرب**) **الحاء والراء والباء** üç asıldır: biri soyma (sülb), diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmı.
  Birincisi: **الحَرْب**; onun اشتقاقı **الحَرَب**dendir; o da soyma (sülb)dır. “Onun malını **حَرَبْتُه**” denir; “malından **حُرِب** edildi” (denir); yani ondan soyuldu; **حَرَباً**. **الحريب**: soyulmuş olandır. “Adam **مِحْرَابٌ**” (denir): cesur, savaş işini ayakta tutan, ona doğrudan girişen. **حَريبة الرَّجُل**: yaşadığı malıdır; o ondan soyulursa, ondan sonra ayağa kalkmaz. “Aslan **حَرِبٌ**” denir; yani öfkesinin şiddetinden, sanki bir şeyden **حُرِب** edilmiş, yani soyulmuş gibidir. Aynı şekilde **الرجل الحَرِب**.
  Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. “Yer **مُحَرْبئة**” denir; **حِرباء**sı çok olduğu zaman. Bununla **الحِرْباء**ya benzetilmiştir; o da zırhların çivileridir. Yine **حَرَابيّ المَتن**; o, onun et parçalarıdır.
  Üçüncüsü: **المحراب**; o, meclisin önü (baş tarafı)dır; çoğulu **محاريب**. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب**﴾ hakkında “**المحراب** oda (üst oda)dır” derler. Şair dedi ki:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا
  Bu asıllardan şaz olanlardan: **الحُرْبة**. İbn Düreyd, onun siyah bir torba (**الغِرارَة**) olduğunu zikretti. Şu beyit okunmuştur:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا
  (**حرت**) **الحاء والراء والتاء** tek bir asıldır; o da ovmadır. “Onu **حَرَته حَرْتاً**” denir; onu şiddetli bir ovmayla ovduğun zaman.
  (**حرث**) **الحاء والراء والثاء** iki, birbirinden farklı asıldır: biri toplama ve kazanma, diğeri bir şeyin zayıflatılmasıdır.
  Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanma ve toplamadır; bununla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ** et; sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi.”
  Bu babdandır: ekini **حرث** etmek. Kadın, kocanın **حرث**ıdır; bu bir benzetmedir; çünkü onun çocuğu ekilir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ**﴾. **الأحرِثة**: **الأفواق**taki kirişlerin geçtiği kanallardır; çünkü onları toplar.
  Diğer asla gelince: “Devesini **حَرَثَ** etti” denir; onu zayıflattı; onu **أحرثها** da eder. Bundan: Muâviye onlara “Sizin su çeken develeriniz ne yaptı?” dediğinde Ensâr’ın sözü: “Bedir günü onları **أحْرثْنَاها** ettik.”
   (**حرج**) **الحاء والراء والجيم** tek bir asıldır; o, babın çoğudur ve dalları ona döner; bu, şeyin toplanması ve darlığıdır. Bundan: **الحَرَج**; **حَرَجة**’nin cem‘idir; o, ağaç topluluğudur. Cem‘de **حَرَجات** denir. Şair dedi ki:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ
  **حِراجٌ** da denir. Şair dedi ki:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ *
  Bundan: **الحرَجَ** günah, ve **الحَرَج** darlıktır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً**﴾. “Göz **حَرِجَت**; **تَحرَج**” denir; yani şaşırıp bocalar. “Zulmün bana **حَرِجَ** etti” dersin; yani haram oldu. “Onu bir boşamayla **أحْرَجَ** etti” denir; yani onu haram kıldı. “Onu **بالمُحْرِجات** ile topallattı” derler; üç boşamayla demek isterler. **الحَرَج**: ölülerin taşındığı sedyedir. **المِحَفَّةُ** **حَرَجٌ**dur. Şair dedi ki:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني
  “Deve **حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**” (denir): zayıftır; bu, kemikleriyle etinin birbirine girmesidir. Bundan: **الحَرِجُ**; savaşmaktan neredeyse ayrılmayan adamdır.
  Bu babdan şaz olanlardan: **الْحِرْجَ**ın deniz kabuğu (**الوَدَعة**) olduğunu söylemeleri; çoğulu **أحراج**. Ve av etinden köpeğin payı olduğu söylenir. Cehdar dedi ki:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ
  “**الحِرْج**” denir: kurulan ipler. Şair dedi ki:
  * كأنّها حرج حابلِ *
  (**حرد**) **الحاء والراء والدال** üç asıldır: kast, öfke, ve uzaklaşıp çekilme.
  Birincisi: kast. “Kastını **حَرَدَ حَرْدَهُ** etti” denir; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ**﴾. Ve (şair) dedi ki:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ
  Bu babdandır: **الحُرُود**; develerin gübre yerleridir; tekili **حِرْد**.
  İkincisi: öfke. “Adam **حَرِدَ** etti; **غَضِبَ حَرْداً**” denir; **الراء**’ın sükûnuyla. et-Tırımmah dedi ki:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ *
  “Aslan **حارد**” denir. Şair dedi ki:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ
  Üçüncüsü: uzaklaşıp çekilme ve sapma. “Falan **حريداً** indi” denir; yani çekilmiş olarak. “Yıldız **حَريد**” (denir). Cerîr dedi ki:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا
  Ebû Zeyd dedi ki: Burada **الحريد**: kavminden ayrılıp yer değiştiren kimsedir. Ve **حَرَدَ حُرُوداً** etmiştir. “Biz, zayıflık ve zillet sebebiyle kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; gücümüz ve çokluğumuz sebebiyle” der. Her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. “Deve **حارَدَت** etti” (denir); sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan (bol süt vermekten) olduğu hâlden saptığı içindir. Yine “sene **حارَدَت** etti” (denir); yağmuru azaldığı zaman. “İp **مُحَرَّدٌ**” (denir); örülüp de eğriliğinden dolayı ona bir işçilik (hırfe) olduğu zaman.
  (**حرذ**) **الحاء والراء والذال** asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. “**الحِرذَون** küçük bir hayvancıktır” demişlerdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿فوجدناها ملئت حرسا شديدا﴾ [الجن/8]، والحرس والحراس جمع حارس، وهو حافظ المكان، والحرز والحرس يتقاربان معنى تقاربهما لفظا، لكن الحرز يستعمل في الناض والأمتعة أكثر، والحرس يستعمل في الأمكنة أكثر، وقول الشاعر:
*فبقيت حرسا قبل مجرى داحس**لو كان للنفس اللجوج خلود*
(البيت للبيد، وهو في ديوانه ص 46؛ واللسان (عمر) )
قيل: معناه: دهرا (قال ابن فارس: الحرس: الدهر، يقال منه: أحرس بالمكان: إذا أقام به حرسا. راجع: المجمل 1/225)، فإن كان الحرس دلالته على الدهر من هذا البيت فقط فلا يدل؛ فإن هذا يحتمل أن يكون مصدرا موضوعا موضع الحال، أي: بقيت حارسا، ويدل على معنى الدهر والمدة لا من لفظ الحرس، بل من مقتضى الكلام.
وأحرس معناه: صار ذا حرس، كسائر هذا البناء المقتضي لهذا المعنى (وذلك أن صيغة (أفعل) من معانيها الصيرورة كما تقدم. ص 82 حاشية 1)، وحريسة الجبل: ما يحرس في الجبل بالليل. قال أبو عبيد: الحريسة هي المحروسة (انظر: غريب الحديث 3/99)، وقال: الحريسة: المسروقة، يقال: حرس يحرس حرسا، وقدر أن ذلك لفظ قد تصور من لفظ الحريسة؛ لأنه جاء عن العرب في معنى السرقة.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Onu, şiddetli bir **حَرَسًا** ile doldurulmuş bulduk﴾ [Cin/8]; **الحرس** ve **الحراس** **حارس**’ın cem‘idir; o da mekânın koruyucusudur. **الحرز** ile **الحرس** lafızca yakınlıkları gibi mânaca da birbirine yaklaşır; lâkin **الحرز** daha çok nakit ve eşya hakkında kullanılır; **الحرس** ise daha çok mekânlar hakkında kullanılır. Şairin sözü:
*Böylece **حَرَسًا** olarak kaldım, Dâhis’in akış yerinden önce;
Eğer inatçı nefis için ebedîlik olsaydı*
(Beyit Lebîd’indir; divanında s. 46’dadır; ve Lisân (Ömer).)

Denildi ki: mânası: dehr (İbn Fâris dedi ki: **الحرس**: dehrdir; ondan “**أحرس** بالمكان” denir: orada **حرس** olarak ikamet ettiğinde. Bkz.: el-Mücmel 1/225). Şayet **الحرس**’ın dehre delâleti yalnızca bu beyitten ise, delâlet etmez; çünkü bu, hâlin yerine konulmuş bir masdar olmaya muhtemeldir; yani: “**حارسًا** olarak kaldım”; dehr ve müddet mânasına delâlet eder, **الحرس** lafzından değil, bilakis sözün gereğinden.

Ve **أحرس**’in mânası: **حرس** sahibi oldu; bu mânayı gerektiren bu bâbın diğerleri gibi (çünkü (أفعل) sigasının mânalarından biri, daha önce geçtiği üzere, “süreç/oluş”tur. s. 82 haşiye 1). Ve **حريسة**’tü’l-cebel: geceleri dağda korunan şeydir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الحريسة**: **المحروسة**’dır (bkz.: Garîbü’l-hadîs 3/99). Ve dedi ki: **الحريسة**: çalınmış olandır; “**حرس** يحرس **حرسا**” denir; ve bunun, **الحريسة** lafzından tasavvur edilmiş bir lafız olduğu takdir edildi; çünkü Araplardan hırsızlık mânasında gelmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر س
حرسه من البلاء وأدام الله حراستك وبات فلان في الحرس وهو من الحراس والأحراس‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ تجاوزت أحراساً إليها ومعشراً عليّ حراصاً لو يسرون مقتلي واحترس منه وتحرس‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان حارس من الحراس أي سارق وهو مما جاء على طريق التهكم والتعكيس ولأنهم وجدوا الحرّاس فيهم السرقة‏.‏
كما قال‏:‏ ومحترس من مثله وهو حارس فواعجباً من حارس هو محترس ونحـوه كـل النـاس عـدول إلا العـدول فقالـوا للسـارق‏:‏ حـارس وقـد رأيتـه سائـراً على ألسنة العرب من الحجازيين وغيرهم يتكلم به كل أحد يقول الرجل لصاحبه‏:‏ يا حارس وما أنت إلا حارس وحسبناه أميناً فإذا هو حارس‏.‏
ومنه‏:‏ لا قطع في حريسة الجبل وحرسني شاة من غنمي واحترسني وفلان يأكل الحرسات أي السرقات‏.‏
ومضى عليه حرس من الدهر ومضت عليه أحراس‏.‏

##### Türkçe

ح ر س
Onu belâdan **حرسه** (korudu); ve Allah senin **حراستك**’nı (korumanı) daim kılsın. Falan **الحرس**’te (nöbette) geceledi; o, **الحراس**’tandır; ve **الأحراس**(tandır).

İmru’ul-Kays dedi:
“Onun yanına **أحراساً** ve bir topluluğu aştım;
üzerime, öldürülmemi kolaylaştırabilselerdi, **حراصاً** (çok hırslı kimseler) (vardı).”
Ve ondan **احترس** (sakındı) ve **تحرس** (sakındı).

Mecazdandır: Falan **حارس**’tır, **الحراس**’tandır; yani hırsızdır. Bu, alay ve tersine çevirme yolu üzere gelmiştir; ve çünkü onların içinde **الحرّاس**’ı hırsızlıkta buldular.

Nitekim dedi:
“Ve onun gibisinden **محترس** (sakınan) (biri), o ise **حارس** (koruyucu)dur;
ne acayip: **حارس** olan bir **محترس**!”
Ve onun benzeri: “Bütün insanlar **عدول** (adil kimseler)dir; ancak **العدول** (adil kimseler) hariç.” Dediler ki hırsıza: **حارس**. Ve onu, Hicazlılardan ve başkalarından Arapların dilleri üzerinde yürür gördüm; herkes onunla konuşur: adam, arkadaşına der ki: “Ey **حارس**!” ve sen ancak **حارس**sın. Onu emin sandık; bir de baktık ki o **حارس**.

Ve ondandır: Dağın **حريسة**’sinde (korunan malında) kesme yoktur. Ve beni, koyunlarımdan bir koyun **حرسني** (korudu); ve beni **احترسني** (korudu). Ve falan **الحرسات** yer; yani **السرقات** (hırsızlıklar).

Onun üzerinden zamandan bir **حرس** geçti; ve onun üzerinden **أحراس** geçti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَرَسَ الشيء يَحْرُسُه ويَحْرِسُه حَرْساً: حفظه؛ وهم الحُرَّاسُ والحَرَسُ والأَحْراسُ. واحْتَرس منه: تَحَرَّزَ. وتَحَرَّسْتُ من فلان واحْتَرَسْتُ منه بمعنى أَي تحفظت منه. وفي المثل: مُحْتَرِسٌ من مثله وهو حارِسٌ؛ يقال ذلك للرجل الذي يُؤْتَمَنُ على حفظ شيء لا يؤمن أَن يخون فيه. قال الأَزهري: الفعل اللازم يَحْتَرِسُ كأَنه يحترز، قال: ويقال حارسٌ وحَرَسٌ للجميع كما يقال خادِمٌ وخَدَمٌ وعاسٌّ وعَسَسٌ. والحَرَسُ: حَرَسُ السلطان، وهم الحُرَّاسُ، الواحد حَرَسِيٌّ، لأَنه قد صار اسم جنس فنسب إِليه، ولا تقل حارِسٌ إِلا أَن تذهب به إِلى معنى الحِراسَة دون الجنس. وفي حديث معاوية، رضي اللَّه عنه: أَنه تناول قُصَّة شعر كانت في يد حَرَسِيٍّ؛ الحرسي، بفتح الراءِ: واحد الحُرَّاس. والحَرَس وهم خَدَمُ السلطان المرتبون لحفظه وحِراسَتِه.
والبناء الأَحْرَسُ: هو القديم العادِيُّ الذي أَتى عليه الحَرْس، وهو الدهر. قال ابن سيده: وبناء أَحْرَسُ أَصم.
وحَرَسَ الإِبل والغنم يَحْرُِسها واحْتَرَسَها: سرقها ليلاً فأَكلها، وهي الحَرائِس. وفي الحديث: أَن غِلْمَةً لحاطب بن أَبي بَلْتَعَةَ احْتَرَسُوا ناقة لرجل فانتحروها. وقال شمر: الاحْتِراسُ أَن يؤْخذ الشيء من المرعى، ويقال للذي يسرق الغنم: مُحْتَرِس، ويقال للشاة التي تُسْرَق: حَرِيسَة. الجوهري: الحَريسَة الشاة تسرق ليلاً. والحَريسة: السرقة. والحَريسَة أَيضاً: ما احْتُرِس منها. وفي الحديث: حَريسَة الجبل ليس فيها قَطْع؛ أَي ليس فيما يُحْرَس بالجبل إِذا سُرِق قطع لأَنه ليس بحرز. والحَريسَة، فعيلة بمعنى مفعولة أَي أَن لها من يَحْرُسها ويحفظها، ومنهم من يجعل الحَريسَة السرقة نفسها. يقال: حَرَس يَحْرِس حَرْساً إِذا سرق، فهو حارس ومُحْتَرِس، أَي ليس فيما يُسْرَق من الجبل قطع. وفي الحديث الآخر: أَنه سئل عن حريسة الجبل فقال: فيها غُرْم مثلها وجَلَداتٌ نكالاً فإِذا آواها المُراح ففيها القطع. ويقال للشاة التي يدركها الليل قبل أَن تصل إِلى مُراحِها: حَرِيسة. وفي حديث أَبي هريرة: ثمن الحَريسَة حرام لعينها أَي أَكل المسروقة وبيعها وأَخذ ثمنها حرام كله. وفلان يأْكل الحِراساتِ إِذا تَسَرَّق غَنَمَ الناس فأَكلها. والاحتراس أَن يُسْرَق الشيء من المرعى. والحَرْسُ: وقت من الجهر دون الحُقْب.
والحَرْسُ: الدهر؛ قال الراجز:
في نِعْمَةٍ عِشْنا بذاك حَرْسا
والجمع أَحْرُس؛ قال:
وقَفْتُ بعَرَّافٍ على غيرِ مَوْقِف،
على رَسْمِ دارٍ قد عَفَتْ مُنذُ أَحْرُسِ
وقال امرؤ القيس:
لِمَنْ طَلَلٌ دائِرٌ آيُهُ،
تَقادَمَ في سالِف الأَحْرُسِ؟
والمُسْنَدُ: الدهر. وأَحْرَسَ بالمكان: أَقام به حَرْساً؛ قال رؤبة: وإِرَمٌ أَحْرَسُ فوقَ عَنْزِ
العَنْز: الأَكَمَة الصغيرة. والإِرَمُ: شبه عَلَمٍ يُبْنى فوق القارَة يستدل به على الطريق. قال الأَزهري: والعَنْزُ قارة سوداء، ويروى: وإِرَمٌ أَعْيَسُ فوق عنز
والمِحْراسُ: سهم عظيم القدر. والحَرُوسُ: موضع. والحَرْسانِ: الجَبَلانِ يقال لأَحدهما حَرْسُ قَسا؛ وقال:
هُمُ ضَرَبُوا عن قَرْحِها بِكَتِيبَةٍ،
كبَيْضاءِ حَرْسٍ في طَرائِفِها الرَّجْلُ
(* قوله «عن قرحها» الذي في ياقوت: عن وجهها.)
البيضاء: هَضْبَةٌ في الجَبَلِ.

##### Türkçe

**حَرَسَ** şeyi **يَحْرُسُه** ve **يَحْرِسُه** **حَرْساً**: onu korudu; ve onlar **الحُرَّاسُ**’tır
ve **الحَرَسُ** ve **الأَحْراسُ**. Ve ondan **احْتَرس** etti: sakındı. Ve ben falandan
**تَحَرَّسْتُ** ve ondan **احْتَرَسْتُ**; yani: ondan sakındım. Ve meselde: **مُحْتَرِسٌ** kendi gibisinden, o ise
**حارِسٌ**; bu, bir şeyi korumaya emanet edilen, onda hıyanet etmesinden emin olunmayan adam için söylenir.
El-Ezherî dedi: lâzım fiil **يَحْتَرِسُ** sanki **يحترز** eder gibi; dedi: ve
herkes için **حارسٌ** ve **حَرَسٌ** denir; tıpkı **خادِمٌ** ve **خَدَمٌ** ve **عاسٌّ** ve **عَسَسٌ** denildiği gibi. Ve **الحَرَسُ**:
sultanın **حَرَسُ**’ı; ve onlar **الحُرَّاسُ**’tır; tekili **حَرَسِيٌّ**’dir; çünkü o bir cins adı olmuştur
ve ona nisbet edilmiştir; ve **حارِسٌ** deme; ancak onu cins değil de **الحِراسَة** mânâsına götürürsen (de).
Muâviye hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir **حَرَسِيٍّ**’nin elinde olan bir saç tutamını aldığı (rivayet edilmiştir);
**الحرسي** (râ’nın fethiyle): **الحُرَّاس**’ın tekilidir. Ve **الحَرَس**: sultanın
onu korumak ve **حِراسَتِه** için tertiplenmiş hizmetkârlarıdır.

Ve **الأَحْرَسُ** bina: o, üzerine **الحَرْس** gelmiş olan eski **العادِيُّ**’dir; o da
dehrdir. İbn Sîde dedi: **أَحْرَسُ** bina **أَصم**’dır.

Ve **حَرَسَ** develeri ve koyunları **يَحْرُِسها** ve onları **احْتَرَسَها**: onları geceleyin çaldı da yedi;
ve onlar **الحَرائِس**’tir. Hadîste: Hâtıb b. Ebî Belte‘a’nın birtakım gençleri
bir adamın devesini **احْتَرَسُوا** ettiler de onu boğazladılar (geçer). Şemmer dedi: **الاحْتِراسُ**,
şeyin otlaktan alınmasıdır; ve koyun çalana **مُحْتَرِس** denir; ve çalınan koyuna:
**حَرِيسَة** denir. Cevherî: **الحَريسَة** geceleyin çalınan koyundur. Ve **الحَريسة**: hırsızlıktır.
Ve **الحَريسَة** ayrıca: ondan **احْتُرِس** edilendir. Hadîste: **حَريسَة الجبل**’de kesme yoktur;
yani dağda **يُحْرَس** edilen şey çalındığında kesme yoktur; çünkü o, bir **حرز** değildir.

Ve **الحَريسَة**; **فعيلة** vezninde, **مفعولة** mânâsındadır; yani onun **يَحْرُسها** ve koruyan biri vardır; ve onlardan kimi
**الحَريسَة**’yi hırsızlığın kendisi yapar. Denir: **حَرَس يَحْرِس حَرْساً**; çaldığı zaman; o hâlde o **حارس**
ve **مُحْتَرِس**’tir; yani dağdan çalınanda kesme yoktur. Diğer hadîste: ona
**حريسة الجبل** hakkında soruldu da dedi ki: onda misli kadar tazmin ve ibret olsun diye kırbaçlar vardır; fakat onu
**المُراح** barındırdığında onda kesme vardır. Ve gece, **مُراحِها**’na ulaşmadan önce yetişen koyuna:
**حَرِيسة** denir. Ebû Hureyre hadîsinde: **الحَريسَة**’nin bedeli, aynından dolayı haramdır; yani çalınanı yemek,
onu satmak ve bedelini almak—hepsi haramdır. Ve falan **الحِراساتِ** yer; insanların koyunlarını
**تَسَرَّق** edip yediği zaman. Ve **الاحتراس**: şeyin otlaktan çalınmasıdır.
Ve **الحَرْسُ**: **الحُقْب**’dan aşağı bir dehr vaktidir.
Ve **الحَرْسُ**: dehrdir; râciz dedi:
في نِعْمَةٍ عِشْنا بذاك حَرْسا
Ve çoğulu **أَحْرُس**; dedi ki:
وقَفْتُ بعَرَّافٍ على غيرِ مَوْقِف،
على رَسْمِ دارٍ قد عَفَتْ مُنذُ أَحْرُسِ
Ve İmru’ul-Kays dedi:
لِمَنْ طَلَلٌ دائِرٌ آيُهُ،
تَقادَمَ في سالِف الأَحْرُسِ؟
Ve **المُسْنَدُ**: dehrdir. Ve mekânda **أَحْرَسَ**: orada **حَرْساً** ikamet etti; Ru’be dedi:
وإِرَمٌ أَحْرَسُ فوقَ عَنْزِ
**العَنْز**: küçük tepeciktir. Ve **الإِرَمُ**: **القارَة** üzerinde inşa edilen, yola delil getirilen bir alamete benzer şeydir.
El-Ezherî dedi: ve **العَنْزُ** siyah bir **قارة**’dır; ve şöyle rivayet edilir:
وإِرَمٌ أَعْيَسُ فوق عنز
Ve **المِحْراسُ**: değeri büyük bir oktur. Ve **الحَرُوسُ**: bir yerdir. Ve **الحَرْسانِ**:
iki dağdır; ikisinden birine **حَرْسُ قَسا** denir; ve dedi ki:
هُمُ ضَرَبُوا عن قَرْحِها بِكَتِيبَةٍ،
كبَيْضاءِ حَرْسٍ في طَرائِفِها الرَّجْلُ
(* “**عن قرحها**” sözü; Yâkūt’ta olan: **عن وجهها**.)
**البيضاء**: dağda bir yayladır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر س * * حَرَسَهُ * حفظه وبابه كتب و * تَحَرَّسَ * من فلان و * احتَرَس * منه بمعنى أي تحفظ منه و * الحَرَسُ * بفتحتين حرس السلطان وهم * الحُرَّاسُ * الواحد * حَرَسِيٌّ * لأنه صار اسم جنس فنسب إليه ولا تقل * حَارِسٌ * إلا أن تذهب به إلى معنى الحراسة دون الجنس

##### Türkçe

* ح ر س * **حَرَسَهُ**: onu korudu; babı **كتب**’dür. Ve **تَحَرَّسَ**: falancadan sakındı. Ve **احتَرَس**: ondan; yani, ondan sakındı manasındadır. Ve **الحَرَسُ**: iki fetha ile; sultanın muhafızlarıdır; onlar **الحُرَّاسُ**’tır. Tekili **حَرَسِيٌّ**’dir; çünkü o bir cins ismi olmuştur, ona nisbet edildi. Ve **حَارِسٌ** deme; ancak onu, cins olmaksızın muhafızlık manasına götürürsen (de).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حرسه يحرسه ويحرسه حرسا وحراسة، بالكسر: حفظه، فهو حارس، ج حرس، محركة، وأحراس، وحراس، كخادم وخدم وخدام. والحرسي، محركة: واحد حرس السلطان الذين يرتبون لحفظه وحراسته، ولا تقل: حارس؛ لأنه قد صار اسم جنس، فنسب إليه، إلا أن يذهب به إلى معنى الحراسة دون الجنس، وهم الحراس، في الجمع. والحرس، بالفتح: الدهر. وقيل: وقت من الدهر دون الحقب، وهو مجاز، قال الراجز:
  في نعمة عشنا بذاك حرسا ج أحرس، بضم الراء، قال:
  وقفت بعراف على غير مـوقـف                      على رسم دار قد عفت منذ أحرس وقال امرؤ القيس:
  لمن طـلـل داثـر آيه                      تقادم في سالف الأحرس والحرسان، بالفتح: جبلان بنجد، وكل واحد منهما حرس، يقال لأحدهما: حرس قسا، ببلاد بني عامر بن صعصعة، قال زهير:
  هم ضربوا عن فرجها بـكـتـيبة                      كبيضاء حرس في طوائفها الرجل البيضاء: هضبة في هذا الجبل. وحرس الرجل حرسا، كضرب: سرق، كاحترس، يقال: حرس الإبل والغنم يحرسها واحترسها: سرقها ليلا فأكلها، فهو حارس ومحترس، وهو مجاز، قال الزمخشري: وهو مما جاء على طريق التهكم والتعكيس؛ ولأنهم وجدوا الحراس فيهم السرقة، ونحوه: كل الناس عدول إلا العدول، فقالوا للسارق حارس، وحسبناه أمينا فإذا هو حارس. من المجاز: حرس الرجل كسمع: عاش زمانا طويلا، نقله الصاغاني. من المجاز: لقطع في حريسة الجبل. الحريسة: المسروقة، قال الجوهري: هي الشاة تسرق ليلا، فعيلة بمعنى مفعولة، وقيل: الحريسة: هي الشاة التي يدركها الليل قبل أن تصل إلى مراحها، ج حرائس، قال:
  لنا خلصاء لا يسب غلامـنـا                      غريبا ولا يؤدى إلينا الحرائس الحريسة: جدار من حجارة يعمل للغنم لأجل الحراسة لها والحفظ. قال الليث: البناء الأحرس: هو القديم العادي الذي أتى عليه الحرس، أي الدهر، قال رؤبة:
  كم ناقلت من حدب وفرز                      ونكبت من جؤوة وضمز
  وإرم أحرس فوق عنـز                      وجدب أرض ومناخ شأز الإرم: شبه علم يبنى فوق القارة، والعنز: قارة سوداء، ويروى: وإرم أعبس. وقال ابن سيده: الأحرس: البناء الأصم. حروس، كصبور: ع، قال عبيد بن الأبرص: حريس، كزبير: ابن بشير البجلي، شيخ لسفيان الثوري، وقال الحافظ: قال فيه وكيع: عن أبي حريس. وحرستى: ة، بباب دمشق على فرسخ منها، منها التقي عبد الله بن خليل بن أبي الحسن بن ظاهر الحرستاني الحنبلي من شيوخ الحافظ ابن حجر، أجاز له الجماز والبرزالي والذهبي مات سنة 850. حرستى: حصن بحلب من أعمالها، نقله الصاغاني. وتحرست منه، واحترست بمعنى، أي تحفظت منه. وقولهم:
  ومحترس من مثله وهو حارس هو في بيت لأبي همام، وأوله:
  فساع إلى السلطان ليس بناصح

  مثل يضرب لمن يعيب الخبيث وهو أخبث منه، وقيل: لمن يؤتمن على حفظ شيء لا يؤمن أن يخون فيه. ومما يستدرك عليه: الحريسة: السرقة نفسها. والحريسة أيضا: ما احترس منها. وقيل: الاحتراس: أن يسرق الشيء من المرعى. ويقال: فلان يأكل الحراسات، إذا سرق غنم الناس فأكل منها. وقال شمر: الاحتراس: أن يؤخذ الشيء من المرعى، والسارق: محترس، وهن الحرائس. وأحرس بالمكان: أقام به حرسا. وحرسني شاة من غنمي، وأحرسني. والمحراس: سهم عظيم القدر. وقال الزبير بن بكار: كل من في الأنصار حريس، أي كأمير، إلا حريش بن جحجبى فإنه بالشين المعجمة. والحرس، محركة: قرية بمصر، منها زكريا بن يحيى الحرسي كاتب العمري، وعامر بن سعيد الحرسي، قرأ على ورش، وأحمد بن رزين الحرسي شيخ ليونس بن عبد الأعلى، وعبد الرحمن بن زياد الحوتكي أبو كنانة الحرسي، توفي سنة 1096، وعثمان بن كليب القضاعي الحرسي، روى عن عمرو بن الحارث، وعنه زكرياء بن يحيى المذكور قبل. وإبراهيم بن سليمان بن عبد الله بن المهلب القضاعي الحرسي، روى عن خالد بن نزار. وبضمتين: مسعود بن عيسى الحرسي، يقال: له صحبة، أسلم يوم مؤتة، منسوب إلى الحرس من لخم. وحراس بن مالك، ككتاب، وقيل ككتان، ويروى بالشين معجمة، روى عن يحيى بن عبيد، وسيأتي للمصنف. وجابر بن حريس الأجئي، شاعر. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**حرسه** onu korur; **يحرسه** ve **يحرسه** (onu korur) **حرسا** ve **حراسة** olarak; kesre ile: onu muhafaza etti; o hâlde o **حارس**tır; çoğulu **حرس** (harekeli), ve **أحراس** ve **حراس**; tıpkı **خادم** ve **خدم** ve **خدام** gibi. Ve **الحرسي** (harekeli): sultanın **حرس**ından, onu korumak ve gözetmek için tertip edilenlerin bir tanesi; ve “**حارس**” deme; çünkü o artık bir cins ismi olmuştur; ona nisbet edildi; ancak onu cins olmaksızın gözetme mânasına götürürse (başka); ve onlar, çoğulda, **الحراس**tır. Ve **الحرس** fetha ile: dehr (zaman). Ve denildi ki: **الحقب**dan aşağı, dehrden bir vakittir; ve o mecazdır; **الراجز** dedi ki:
  Bir nimette yaşadık, bununla **حرسا**; çoğulu **أحرس**; **الراء**’nın zammı ile; dedi ki:
  Bir **عراف**da, bir duruş yeri olmayan bir yerde durdum                      Bir evin izinde; **أحرس**’tan beri silinmişti. Ve **امرؤ القيس** dedi ki:
  Kimin için bir yıkık iz; onun alâmeti                      Geçmişteki **الأحرس** içinde eskidi. Ve **الحرسان** fetha ile: Necd’de iki dağdır; ve onların her birisi **حرس**tır; ikisinden birine “**حرس قسا**” denir; Benî Âmir b. Sa‘sa‘a beldelerinde; **زهير** dedi ki:
  Onlar onun yarığından bir taburla vurdular                      Tıpkı beyaz **حرس** gibi; onun yamaçlarında adam. **البيضاء**: bu dağda bir tepedir. Ve **حرس** adam **حرسا** olarak, **ضرب** gibi: çaldı; **احترس** gibi; denir: **حرس الإبل والغنم** onları **يحرسها** ve **احترسها**: onları geceleyin çaldı da yedi; o hâlde o **حارس** ve **محترس**tir; ve bu mecazdır; **الزمخشري** dedi ki: bu, alay ve tersine çevirme yolu üzere gelmiş şeylerdendir; çünkü onların içinde hırsızlığı **الحراس**ta buldular; ve benzeri: “Bütün insanlar âdildir, ancak **العدول** müstesna”; böylece hırsıza **حارس** dediler; “Onu emin sandık, bir de baktık ki o **حارس**.” Mecazdandır: **حرس** adam, **سمع** gibi: uzun bir zaman yaşadı; onu **الصاغاني** nakletti. Mecazdandır: dağın **حريسة**sinde bir kesim. **الحريسة**: çalınmış olan; **الجوهري** dedi ki: o, geceleyin çalınan koyundur; **فعيلة** vezninde, **مفعولة** mânasınadır; ve denildi ki: **الحريسة**: o, ağılına ulaşmadan önce geceye yakalanan koyundur; çoğulu **حرائس**; dedi ki:
  Bizim hâlis dostlarımız vardır; oğlanımız sövmez                      Yabancıya; ve bize **الحرائس** ulaştırılmaz. **الحريسة**: koyun için, ona gözetme ve koruma maksadıyla yapılan taşlardan bir duvardır. **الليث** dedi ki: **البناء الأحرس**: o, üzerine **الحرس** (yani dehr) gelmiş olan eski, âdî (kadîm) olandır; **رؤبة** dedi ki:
  Nice tümsek ve sert yerden naklettim                      Ve nice çukur ve sıkı yerden saptım
  Ve **إرم** **أحرس** bir **عنز**ın üstünde                      Ve yerin kıtlığı ve sarp bir konak. **الإرم**: kayalık tepenin üstüne yapılan, bir alâmete benzer şeydir; ve **العنز**: siyah bir kayalıktır; ve şöyle rivayet olunur: “Ve **إرم أعبس**.” Ve **ابن سيده** dedi ki: **الأحرس**: sağır (katı) bina. **حروس** **صبور** gibi: bir yer adı; **عبيد بن الأبرص** dedi ki: **حريس** **زبير** gibi: **بشير البجلي**’nin oğludur; **سفيان الثوري**’ye şeyhtir; ve **الحافظ** dedi ki: **وكيع** onda şöyle dedi: “**أبي حريس**’ten.” Ve **حرستى**: bir belde; Dımaşk kapısında, ondan bir fersah mesafede; ondan, **الحافظ ابن حجر**’in şeyhlerinden olan, **الحرستاني الحنبلي** nisbesiyle, takî **عبد الله بن خليل بن أبي الحسن بن ظاهر** vardır; ona **الجماز** ve **البرزالي** ve **الذهبي** icazet verdi; 850 yılında öldü. **حرستى**: Halep’te, onun amellerinden bir hisardır; onu **الصاغاني** nakletti. Ve ondan **تحرست** ettim; ve **احترست** aynı mânadadır; yani ondan sakındım. Ve onların sözü:
  Ve onun gibisinden sakınan, hâlbuki o **حارس**tır
Bu, **أبي همام**’ın bir beytindedir; ve evveli:
  Sultana koşan; bize nasihatçi değildir

  Kötüyü ayıplayan, hâlbuki ondan daha kötü olan kimse için darb-ı meseldir; ve denildi ki: bir şeyin korunmasına emanet edilen, onda hainlik etmeyeceğinden emin olunmayan kimse için. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الحريسة**: hırsızlığın kendisi. Ve **الحريسة** ayrıca: ondan **احترس** olunan şey. Ve denildi ki: **الاحتراس**: şeyi otlaktan çalmaktır. Ve denir: falan **يأكل الحراسات**; insanların koyunlarını çalarsa da ondan yerse. Ve **شمر** dedi ki: **الاحتراس**: şeyin otlaktan alınmasıdır; ve hırsız: **محترس**tir; ve onlar **الحرائس**tır. Ve mekânda **أحرس**: orada **حرسا** ikamet etti. Ve **حرسني**: koyunlarımdan bir koyun; ve **أحرسني**. Ve **المحراس**: değeri büyük bir oktur. Ve **الزبير بن بكار** dedi ki: Ensâr’da olan herkes **حريس**tir; yani **أمير** gibi; ancak **حريش بن جحجبى** müstesna; çünkü o, noktalı **الشين** iledir. Ve **الحرس** (harekeli): Mısır’da bir köydür; ondan **زكريا بن يحيى الحرسي** vardır, **العمري**’nin kâtibi; ve **عامر بن سعيد الحرسي**; **ورش** üzerine okudu; ve **أحمد بن رزين الحرسي**; **يونس بن عبد الأعلى**’ya şeyhtir; ve **عبد الرحمن بن زياد الحوتكي أبو كنانة الحرسي**; 1096 yılında vefat etti; ve **عثمان بن كليب القضاعي الحرسي**; **عمرو بن الحارث**’ten rivayet etti; ve ondan, daha önce zikredilen **زكرياء بن يحيى** rivayet etti. Ve **إبراهيم بن سليمان بن عبد الله بن المهلب القضاعي الحرسي**; **خالد بن نزار**’dan rivayet etti. Ve iki zamme ile: **مسعود بن عيسى الحرسي**; denir ki: onun sohbeti vardır; Mü’te günü Müslüman oldu; **لخم**’den **الحرس**a mensuptur. Ve **حراس بن مالك** **كتاب** gibi; ve denildi ki **كتان** gibi; ve noktalı **الشين** ile rivayet olunur; **يحيى بن عبيد**’den rivayet etti; ve musannif için gelecektir. Ve **جابر بن حريس الأجئي**; şair. Ve ona istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرَسَهُ
1 حَرَسَهُ حارس حرس حرسه حرسة , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. حَرُسَ (S, Msb, TA) and حَرِسَ (TA,) inf. n. حِرَاسَةٌ (S, Mgh, K) and حَرْسٌ, (K,) or ↓ the former is a simple subst., (Msb,) and the latter is an inf. n. only on the authority of analogy, though often used by [the Hanafee Imلm] Mohammad, (Mgh,) He guarded, kept, preserved, or took care of, him or it: (S, Mgh, Msb:) [and so ↓ حارسهُ; or he guarded him, being guarded by him: see 3 in art. ربأ.] You say, حَرَسَهُ اللّٰهُ مِنَ البَلَآءِ [May God guard him from trial, or affliction]: and أَدَامَ حِرَاسَتَهُ [May He continue the guarding of him]. (A.) ― -b2- حَرَسَ, aor. حَرِسَ , (Msb, K,) inf. n. حَرْسٌ, (Msb,) (tropical:) He stole; (Msb, K;) [ironically used in this sense; see حَارِسٌ;] as also ↓ احترس: (K:) or the latter, he stole a sheep or goat by night: (S:) or both, he stole camels and sheep or goats by night, and ate them: (TA:) or the latter, he stole [a sheep or the like] from the mountain: (El-Fلrلbee, Msb:) or he took, (Sh, TA,) or stole, (TA,) a thing from the place of pasturage. (Sh, TA.) You say also, حَرَسَنِى شَاةً, (A, Mgh,) and ↓ أَحْرَسَنِى, (A, TA,) [but the latter is perhaps a mistranscription for ↓ اِحْتَرَسَنِى,] (tropical:) He stole from me a sheep or goat. (Mgh.)

3 حَاْرَسَ see above.

4 أَحْرَسَ see 1, last signification.

تحرّس مِنْهُ
5 تحرّس مِنْهُ تحرس منه تحرس منة , and منه ↓ احترس, He guarded, i. e., guarded himself, against him; syn. تحفّظ منه (S, Msb, K.)

3 حَاْرَسَ see 5: -A2- and see حَرَسَ, in two places.

حَرَسٌ
حَرَسٌ حرس : see حَارِسٌ: for the former, in two places.

حَرَسِىٌّ
حَرَسِىٌّ حرس حرسى حرسي : see حَارِسٌ: for the former, in two places.

حِرَاسَةٌ
حِرَاسَةٌ حارس حراسه حراسة : see 1. -A2- فُلَانٌ يَأْكُلُ الحِرَاسَاتِ Such a one eats stolen things: (A:) or steals the sheep or goats of people, one after another, and eats of them. (TA.)

حَرِيسَةٌ
حَرِيسَةٌ حريسه حريسة What is guarded, kept, preserved, or taken care of. (Msb.) ― -b2- (tropical:) A thing stolen: (K:) or a sheep, or goat, that is stolen by night: (S:) of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ: (TA:) hence, حَرِيسَةُ الجَبَلِ (S) a sheep, or goat, that is overtaken by the night before its return to its nightly resting-place, and is stolen from the mountain: (Msb:) or a sheep, or goat, that is stolen, of those that are guarded, or kept, in the mountain: or, as some say, from حَارِسٌ applied ironically to a thief: (Mgh:) pl. حَرَائِسُ (S, K.) Hence the saying, (TA,) لَا قَطْعَ فِى حَرِيسَةِ الجَبَلِ (tropical:) [There shall be no amputation of the hand for the sheep, or goat, that is stolen by night from the mountain]. (A, TA.) IF says that there are two explanations of the expression حريسة الجبل: some make it to signify theft, or the thing stolen, (السَّرِقَةُ,) itself: others make the meaning to be, that there shall be no amputation for [stealing] what is guarded, or kept, in the mountain, because it is not a place well protected: ISk says that الحَرِيسَةُ signifies السَّرِقَةُ. (Msb.) ― -b3- A wall of stones, made for sheep, or goats, (K,) to guard them. (TA.)

حَارِسٌ
حَارِسٌ حارس Guarding, keeping, or preserving; a guardian, or keeper: (S, Mgh, Msb:) pl. ↓ حَرَسٌ (Mgh, Msb, K) [or this is rather a quasi-pl. n.] and حُرَّاسٌ (Msb, K) and [pl. of pauc.] أَحْرَاسٌ. (K.) ↓ حَرَسٌ also signifies The guards of a Sultلn; (S, * Msb, K TA;) and so حُرَّاسٌ: (S, K:) the former is thus used as a gen. n.: (S, Msb:) and the n. un. is ↓ حَرَسِىٌّ: (S, Msb, K:) you do not say حَارِسٌ unless you mean to denote thereby the signification of guarding, or keeping, without the quality of a gen. n. (S, Msb.) ― -b2- Also (tropical:) A thief; used in this sense ironically; (A, Mgh, TA;) because they found guardians to be thieves; (A, TA;) and so ↓ مُحْتَرِسٌ: (TA:) pl. of the former, حُرَّاسٌ. (A.)

مُحْتَرَسٌ
مُحْتَرَسٌ محترس [pass. part. n. of 8]. You say, مُحْتَرَسٌ مِنْ مِثْلِهِ وَهْوَ حَارِسٌ [From such as he does one guard himself, whereas he is a guardian]: a prov.: (S, K:) alluding to him who finds fault with a bad man when he is himself worse than he: (K:) or to him who is intrusted with the guarding of a thing when one is not secure from his being unfaithful with respect to it. (TA.) [See also Freytag's Arab. Prov., ii. 706.]

مُحْتَرِسٌ
مُحْتَرِسٌ محترس : see حَارِسٌ, last signification.

##### Türkçe

**حَرَسَهُ**
1 **حَرَسَهُ** (S, A, Mgh, Msb, K,) muzârîsi **حَرُسَ** (S, Msb, TA) ve **حَرِسَ** (TA,) mastarı **حِرَاسَةٌ** (S, Mgh, K) ve **حَرْسٌ**dur; (K,) yahut ↓ birincisi basit bir isimdir, (Msb,) ikincisi ise yalnız kıyasın delâletiyle mastardır; bununla beraber [Hanefî imamı] Muhammed tarafından çokça kullanılır; (Mgh,) O, onu (kimseyi veya şeyi) korudu, gözetti, muhafaza etti yahut onunla ilgilendi: (S, Mgh, Msb:) [ve böylece ↓ **حارسهُ**; yahut onu korudu, onun tarafından korunur hâlde: bk. **ربأ** maddesinde 3.] Sen dersin ki: **حَرَسَهُ اللّٰهُ مِنَ البَلَآءِ** [Allah onu belâdan korusun]: ve **أَدَامَ حِرَاسَتَهُ** [Onu korumayı devam ettirsin]. (A.) ― -b2- **حَرَسَ**, muzârîsi **حَرِسَ**dır, (Msb, K,) mastarı **حَرْسٌ**dur; (Msb,) (mec.) O çaldı; (Msb, K;) [bu mânada alay yollu kullanılır; bk. **حَارِسٌ**;] ve ayrıca ↓ **احترس** da böyledir: (K:) yahut ikincisi, geceleyin bir koyun veya keçi çaldı: (S:) yahut ikisi de, geceleyin develeri ve koyunları yahut keçileri çaldı ve onları yedi: (TA:) yahut ikincisi, dağdan [bir koyun veya benzerini] çaldı: (El-Fârâbî, Msb:) yahut o, (Sh, TA,) otlak yerinden bir şeyi aldı, (Sh, TA,) veya çaldı. (TA.) Sen ayrıca dersin ki: **حَرَسَنِى شَاةً**, (A, Mgh,) ve ↓ **أَحْرَسَنِى**, (A, TA,) [fakat ikincisi belki ↓ **اِحْتَرَسَنِى** için bir yanlış yazımdır,] (mec.) O, benden bir koyun veya keçi çaldı. (Mgh.)

3 **حَاْرَسَ**: yukarıya bak.

4 **أَحْرَسَ**: 1’in son mânasına bak.

**تحرّس مِنْهُ**
5 **تحرّس مِنْهُ** (تحرس منه تحرس منة), ve ondan ↓ **احترس**: O, ona karşı korundu; yani kendini ona karşı korudu; eş anlamlısı **تحفّظ منه**. (S, Msb, K.)

3 **حَاْرَسَ**: 5’e bak: -A2- ve **حَرَسَ**’a, iki yerde, bak.

**حَرَسٌ**
**حَرَسٌ**: **حَارِسٌ**’a bak: birincisi için, iki yerde.

**حَرَسِىٌّ**
**حَرَسِىٌّ**: **حَارِسٌ**’a bak: birincisi için, iki yerde.

**حِرَاسَةٌ**
**حِرَاسَةٌ**: 1’e bak. -A2- **فُلَانٌ يَأْكُلُ الحِرَاسَاتِ**: Böyle biri çalıntı şeyleri yer: (A:) yahut insanların koyunlarını yahut keçilerini birbiri ardınca çalar ve onlardan yer. (TA.)

**حَرِيسَةٌ**
**حَرِيسَةٌ**: Korunan, gözetilen, muhafaza edilen yahut bakımı yapılan şey. (Msb.) ― -b2- (mec.) Çalınmış bir şey: (K:) yahut geceleyin çalınan bir koyun veya keçi: (S:) vezni **فَعِيلَةٌ** olup vezin **مَفْعُولَةٌ** mânasındadır: (TA:) bundan dolayı **حَرِيسَةُ الجَبَلِ** (S) gece, onun geceleyin barındığı yere dönmesinden önce ona yetişen ve dağdan çalınan bir koyun veya keçidir: (Msb:) yahut dağda korunan yahut gözetilenlerden çalınan bir koyun veya keçi: yahut bazılarına göre, hırsıza alay yollu söylenen **حَارِسٌ**’dan: (Mgh:) çoğulu **حَرَائِسُ**dur. (S, K.) Bundan dolayı şu söz (TA): **لَا قَطْعَ فِى حَرِيسَةِ الجَبَلِ** (mec.) [Dağdan geceleyin çalınan koyun veya keçi sebebiyle el kesme yoktur]. (A, TA.) IF der ki: **حريسة الجبل** ifadesinin iki açıklaması vardır: bazısı onu hırsızlığın, yahut çalınan şeyin ( **السَّرِقَةُ** ) bizzat kendisi diye mânalandırır; diğerleri mânayı, dağda korunan yahut gözetilen [şeyin çalınması] için el kesme yoktur; çünkü orası iyi korunmuş bir yer değildir, diye yapar: ISk der ki: **الحَرِيسَةُ** **السَّرِقَةُ** mânasınadır. (Msb.) ― -b3- Koyunlar veya keçiler için, onları korumak üzere yapılmış taş duvar. (K,) (TA.)

**حَارِسٌ**
**حَارِسٌ**: Koruyan, gözeten veya muhafaza eden; bir koruyucu yahut bekçi: (S, Mgh, Msb:) çoğulu ↓ **حَرَسٌ** (Mgh, Msb, K) [yahut bu daha ziyade cem‘e benzer bir isimdir] ve **حُرَّاسٌ** (Msb, K) ve [azlık çoğulu] **أَحْرَاسٌ**dur. (K.) ↓ **حَرَسٌ** ayrıca bir sultanın muhafızları mânasınadır; (S, * Msb, K TA;) ve **حُرَّاسٌ** da böyledir: (S, K:) birincisi bu şekilde cins ismi olarak kullanılır: (S, Msb:) ve tekili ↓ **حَرَسِىٌّ**dir: (S, Msb, K:) sen **حَارِسٌ** demezsin; ancak bununla koruma yahut gözetme mânasını, cins ismi olma vasfı olmaksızın belirtmek istersen (dersin). (S, Msb.) ― -b2- Ayrıca (mec.) Hırsız; bu mânada alay yollu kullanılır; (A, Mgh, TA;) çünkü bekçileri hırsız buldular; (A, TA;) ve ↓ **مُحْتَرِسٌ** da böyledir: (TA:) birincinin çoğulu **حُرَّاسٌ**dur. (A.)

**مُحْتَرَسٌ**
**مُحْتَرَسٌ** [8’in mef‘ûl ismi]. Sen dersin ki: **مُحْتَرَسٌ مِنْ مِثْلِهِ وَهْوَ حَارِسٌ** [Onun gibisinden sakınılır/ona karşı korunulur; hâlbuki o bir bekçidir]: bir darbımeseldir: (S, K:) kendisi ondan daha kötü iken kötü bir adamı ayıplayan kimseye işaret eder: (K:) yahut bir şeyin korunması kendisine emanet edilen, fakat o şey hususunda hıyanetinden emin olunmayan kimseye. (TA.)

**مُحْتَرِسٌ**
**مُحْتَرِسٌ**: **حَارِسٌ**’a, son mânaya, bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرَسَ
حَرَسَ I ,  U ( n. ac. حَرْس 1 ,  حِرَاْسَة 23t ),
a.  Guarded, watched over.

حَرِسَ
حَرِسَ A ( n. ac. حَرَس 4 ),
a.  Lived long.

تَحَرَّسَ
تَحَرَّسَ V
a.  [ Min ], Guarded against; was guarded against.

اِحْتَرَسَ
اِحْتَرَسَ VIII ,
a.  see V .

حَرْس
حَرْس 1 ,
a.  Guard, watch, surveillance.

b.  Circumspection.

أَحْرَسُ
أَحْرَسُ 14 ,
a.  Ancient, antique.

حَاْرِس
حَاْرِس 21 , ( pl. حَرَس 4 ,  حَرَسَة 4t ,  حُرَّاْس 29 ,  أَحْرَاْس 38 ),
a.  Guardian, keeper; guard, policeman.

حِرَاْسَة
حِرَاْسَة 23t ,
a.  Guard, watch, surveillance.

##### Türkçe

حَرَسَ
حَرَسَ I , U ( n. ac. **حَرْس** 1 , **حِرَاْسَة** 23t ),
a. Korudu, gözetti.

حَرِسَ
حَرِسَ A ( n. ac. **حَرَس** 4 ),
a. Uzun yaşadı.

تَحَرَّسَ
تَحَرَّسَ V
a. [ Min ], -den sakındı; -den sakınıldı.

اِحْتَرَسَ
اِحْتَرَسَ VIII ,
a. V’ye bak.

حَرْس
**حَرْس** 1 ,
a. Koruma, nöbet, gözetleme.

b. İhtiyat.

أَحْرَسُ
أَحْرَسُ 14 ,
a. Kadim, antika.

حَاْرِس
حَاْرِس 21 , ( pl. **حَرَس** 4 , **حَرَسَة** 4t , **حُرَّاْس** 29 , **أَحْرَاْس** 38 ),
a. Koruyucu, muhafız; nöbetçi, polis.

حِرَاْسَة
**حِرَاْسَة** 23t ,
a. Koruma, nöbet, gözetleme.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حرس
حَرَسَ - يَحْرُسُ (حَرَسَ - يَحْرِسُ) - حَارِس - حَرَس
حَرَسَ - يَحْرُسُ (حَرَسَ - يَحْرِسُ) + كائن + كائناً أو شيئاً: يرقبه ليرعاه ويحفظه من أذى محتمل: يقوم بمراقبة كائن أو شيء ليبقيه ويحفظه على حاله، فيمنع عنه أثر الآخرين والضرر الذي قد يفعلوه به
حَارِس: اسم فاعل من " حَرَسَ - يَحْرُسُ "
حَرَس: جمع " حارِس ": وكذلك على وزن" فـَعـَل" اسم فعل " حَرَسَ - يَحْرُسُ ": الحراسة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحماية والوقاية والحراسة من عدو أو خطر "، وهي:
عََصَمَ - يَعْصِمُ، وَقَى - يَقِي، حَرَسَ - يَحْرُسُ، سَلَحَ - يَسْلَحُ، حَمَى - يَحْمِيْ، رَهَط َ - يَرْهَطُ

حرسا
 	﴿وأنا لمسنا السماء فوجدناها ملئت حرسا شديدا وشهبا (8) وأنا كنا نقعد منها مقاعد للسمع فمن يستمع الآن يجد له شهابا رصدا (9)﴾ الجن
مختار الصحاح
● [حرس] ح ر س: حَرَسَهُ حفظه وبابه كتب و تَحَرَّسَ من فلان و احتَرَس منه بمعنى أي تحفظ منه و الحَرَسُ بفتحتين حرس السلطان وهم الحُرَّاسُ الواحد حَرَسِيٌّ لأنه صار اسم جنس فنسب إليه ولا تقل حَارِسٌ إلا أن تذهب به إلى معنى الحراسة دون الجنس
معجم الفرائد القرآنية
ح  ر  س
"حَرَساً" في قوله تعالى :" وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ فَوَجَدْنَـاهَا مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيـداً وَشُهُبـاً" (8) الجن .
حَرَسَ : حفظ، واحترس منه أي تحفظ، والحَرَسُ جمع حرّاس .
الراغب
حرس
- قال الله تعالى: }فوجدناها ملئت حرسا شديدا{ [الجن/8]، والحرس والحراس جمع حارس، وهو حافظ المكان، والحرز والحرس يتقاربان معنى تقاربهما لفظا، لكن الحرز يستعمل في الناض والأمتعة أكثر، والحرس يستعمل في الأمكنة أكثر، وقول الشاعر:
- 108 - فبقيت حرسا قبل مجرى داحس *** لو كان للنفس اللجوج خلود (البيت للبيد، وهو في ديوانه ص 46؛ واللسان (عمر) )
قيل: معناه: دهرا (قال ابن فارس: الحرس: الدهر، يقال منه: أحرس بالمكان: إذا أقام به حرسا. راجع: المجمل 1/225)، فإن كان الحرس دلالته على الدهر من هذا البيت فقط فلا يدل؛ فإن هذا يحتمل أن يكون مصدرا موضوعا موضع الحال، أي: بقيت حارسا، ويدل على معنى الدهر والمدة لا من لفظ الحرس، بل من مقتضى الكلام.
وأحرس معناه: صار ذا حرس، كسائر هذا البناء المقتضي لهذا المعنى (وذلك أن صيغة (أفعل) من معانيها الصيرورة كما تقدم. ص 82 حاشية 1)، وحريسة الجبل: ما يحرس في الجبل بالليل. قال أبو عبيد: الحريسة هي المحروسة (انظر: غريب الحديث 3/99)، وقال: الحريسة: المسروقة، يقال: حرس يحرس حرسا، وقدر أن ذلك لفظ قد تصور من لفظ الحريسة؛ لأنه جاء عن العرب في معنى السرقة.
ملخص اللسان
1.    حَرَسَ الشيء يَحْرُسُه ويَحْرِسُه حَرْساً: حفظه؛
2.    واحْتَرس منه: تَحَرَّزَ.
3.    وتَحَرَّسْتُ من فلان  واحْتَرَسْتُ منه أَي تحفظت منه.
4.    والحَرَسُ:  حَرَسُ السلطان، وهم الحُرَّاسُ،
5.    والحَرَس وهم خَدَمُ  السلطان المرتبون لحفظه وحِراسَتِه.
6.    ويقال  حارسٌ وحَرَسٌ للجميع كما يقال خادِمٌ وخَدَمٌ
7.     والبناء الأَحْرَسُ: هو القديم العادِيُّ الذي أَتى عليه الحَرْس، وهو  الدهر.
8.    وبناء أَحْرَسُ أَصم.
9.    وحَرَسَ الإِبل والغنم يَحْرُِسها واحْتَرَسَها: سرقها ليلاً فأَكلها،
10.                       الاحْتِراسُ أَن يؤْخذ الشيء من  المرعى،
11.                       الحَريسَة الشاة تسرق ليلاً.
12.                       والحَريسة: السرقة.
13.                       والاحتراس أَن يُسْرَق الشيء من المرعى.
14.                       والحَرْسُ: الدهر؛
15.                       حَريسَة الجبل ليس فيها قَطْع؛  أَي ليس فيما يُحْرَس بالجبل إِذا سُرِق قطع لأَنه ليس بحرز.
16.                        ثمن الحَريسَة حرام لعينها أَي  أَكل المسروقة وبيعها وأَخذ ثمنها حرام كله.
17.                       وفلان يأْكل الحِراساتِ إِذا  تَسَرَّق غَنَمَ الناس فأَكلها.
18.                       والحَرْسُ: وقت من الجهر دون الحُقْب.
19.                       وأَحْرَسَ بالمكان: أَقام به حَرْساً؛
20.                       وإِرَمٌ أَحْرَسُ فوقَ عَنْزِ  العَنْز: الأَكَمَة الصغيرة.
21.                       والمِحْراسُ: سهم عظيم القدر.
22.                       والحَرْسانِ:  الجَبَلانِ يقال لأَحدهما حَرْسُ قَسا؛
لسان العرب
● - حرس: حَرَسَ الشيء يَحْرُسُه ويَحْرِسُه حَرْساً: حفظه؛ وهم الحُرَّاسُ  والحَرَسُ والأَحْراسُ. واحْتَرس منه: تَحَرَّزَ. وتَحَرَّسْتُ من فلان  واحْتَرَسْتُ منه بمعنى أَي تحفظت منه. وفي المثل: مُحْتَرِسٌ من مثله وهو  حارِسٌ؛ يقال ذلك للرجل الذي يُؤْتَمَنُ على حفظ شيء لا يؤمن أَن يخون  فيه. قال الأَزهري: الفعل اللازم يَحْتَرِسُ كأَنه يحترز، قال: ويقال  حارسٌ وحَرَسٌ للجميع كما يقال خادِمٌ وخَدَمٌ وعاسٌّ وعَسَسٌ. والحَرَسُ:  حَرَسُ السلطان، وهم الحُرَّاسُ، الواحد حَرَسِيٌّ، لأَنه قد صار اسم جنس  فنسب إِليه، ولا تقل حارِسٌ إِلا أَن تذهب به إِلى معنى الحِراسَة دون  الجنس. وفي حديث معاوية، رضي اللَّه عنه: أَنه تناول قُصَّة شعر كانت في يد  حَرَسِيٍّ؛ الحرسي، بفتح الراءِ: واحد الحُرَّاس. والحَرَس وهم خَدَمُ  السلطان المرتبون لحفظه وحِراسَتِه.  والبناء الأَحْرَسُ: هو القديم العادِيُّ الذي أَتى عليه الحَرْس، وهو  الدهر. قال ابن سيده: وبناء أَحْرَسُ أَصم.  وحَرَسَ الإِبل والغنم يَحْرُِسها واحْتَرَسَها: سرقها ليلاً فأَكلها،  وهي الحَرائِس. وفي الحديث: أَن غِلْمَةً لحاطب بن أَبي بَلْتَعَةَ  احْتَرَسُوا ناقة لرجل فانتحروها. وقال شمر: الاحْتِراسُ أَن يؤْخذ الشيء من  المرعى، ويقال للذي يسرق الغنم: مُحْتَرِس، ويقال للشاة التي تُسْرَق:  حَرِيسَة. الجوهري: الحَريسَة الشاة تسرق ليلاً. والحَريسة: السرقة.  والحَريسَة أَيضاً: ما احْتُرِس منها. وفي الحديث: حَريسَة الجبل ليس فيها قَطْع؛  أَي ليس فيما يُحْرَس بالجبل إِذا سُرِق قطع لأَنه ليس بحرز.  والحَريسَة، فعيلة بمعنى مفعولة أَي أَن لها من يَحْرُسها ويحفظها، ومنهم من يجعل  الحَريسَة السرقة نفسها. يقال: حَرَس يَحْرِس حَرْساً إِذا سرق، فهو حارس  ومُحْتَرِس، أَي ليس فيما يُسْرَق من الجبل قطع. وفي الحديث الآخر: أَنه  سئل عن حريسة الجبل فقال: فيها غُرْم مثلها وجَلَداتٌ نكالاً فإِذا آواها  المُراح ففيها القطع. ويقال للشاة التي يدركها الليل قبل أَن تصل إِلى  مُراحِها: حَرِيسة. وفي حديث أَبي هريرة: ثمن الحَريسَة حرام لعينها أَي  أَكل المسروقة وبيعها وأَخذ ثمنها حرام كله. وفلان يأْكل الحِراساتِ إِذا  تَسَرَّق غَنَمَ الناس فأَكلها. والاحتراس أَن يُسْرَق الشيء من المرعى.  والحَرْسُ: وقت من الجهر دون الحُقْب.  والحَرْسُ: الدهر؛ قال الراجز:  في نِعْمَةٍ عِشْنا بذاك حَرْسا  والجمع أَحْرُس؛ قال:  وقَفْتُ بعَرَّافٍ على غيرِ مَوْقِف،  على رَسْمِ دارٍ قد عَفَتْ مُنذُ أَحْرُسِ  وقال امرؤ القيس:  لِمَنْ طَلَلٌ دائِرٌ آيُهُ،  تَقادَمَ في سالِف الأَحْرُسِ؟  والمُسْنَدُ: الدهر. وأَحْرَسَ بالمكان: أَقام به حَرْساً؛ قال رؤبة:  وإِرَمٌ أَحْرَسُ فوقَ عَنْزِ  العَنْز: الأَكَمَة الصغيرة. والإِرَمُ: شبه عَلَمٍ يُبْنى فوق القارَة  يستدل به على الطريق. قال الأَزهري: والعَنْزُ قارة سوداء، ويروى:  وإِرَمٌ أَعْيَسُ فوق عنز  والمِحْراسُ: سهم عظيم القدر. والحَرُوسُ: موضع. والحَرْسانِ:  الجَبَلانِ يقال لأَحدهما حَرْسُ قَسا؛ وقال:  هُمُ ضَرَبُوا عن قَرْحِها بِكَتِيبَةٍ،  كبَيْضاءِ حَرْسٍ في طَرائِفِها الرَّجْلُ  (* قوله «عن قرحها» الذي في ياقوت: عن وجهها.)  البيضاء: هَضْبَةٌ في الجَبَلِ.
مقاييس اللغة:
(حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
القاموس المحيط:
حَرَسَهُ حَرْساً وحِراسَةً، فهو حارِسٌ ج حَرَسٌ وأحْراسٌ وحُرَّاسٌ. والحَرَسِيُّ واحدُ حَرَسِ السُّلْطانِ، وهُمُ الحُرَّاسُ. والحَرْسُ الدَّهْرُ ج أحْرُسٌ. والحَرْسانِ جَبَلانِ، وكلُّ واحدٍ منهما حَرْسٌ بِبلاد بني عامِرِ بنِ صَعْصَعَةَ. وحَرَسَ، كضَرَبَ سَرَقَ، كاحْتَرَسَ. وكسَمِعَ عاشَ زَماناً طَويلاً. والحَريسَةُ المَسْروقَةُ ج حَرائسُ، وجِدارٌ من حِجارَةٍ يُعْمَلُ للغَنَمِ. والأَحْرَسُ القديمُ العادِيُّ الذي أتَى عليه الحَرْسُ. وكصَبورٍ ع. وكزُبَيْرٍ ابنُ بَشيرٍ البَجَليُّ، شيخٌ لسُفْيانَ الثَّوْرِيِّ. وحَرَسْتَا ة بِبابِ دِمَشْقَ، وحِصْنٌ بِحَلَبَ. وتَحَرَّسْتُ منه واحْتَرَسْتُ تَحَفَّظتُ.
ومُحْترِسٌ من مِثْلِهِ وهو حارِسُ: مَثَلٌ لمن يَعيبُ الخَبيثَ، وهو أخْبثُ منه.
تاج العروس:
حرس
حَرَسَه يَحْرُسُه ويَحْرِسُه حَرْسَاً وحِراسةً بالكَسْر : حَفِظَه فهو حارِسٌ ج حَرَسٌ مُحرّكةً وأَحْرَاسٌ وحُرّاسٌ كخادِم وَخَدَمٍ وخُدّامٍ . والحَرَسِيُّ مُحرّكةً : واحدُ حَرَسِ السلطانِ الذين يُرَتِّبونَ لحِفظِه وحِراسَتِه ولا تقُلْ : حارِسٌ ؛ لأنّه قد صارَ اسمَ جِنسٍ فنُسِبَ إليه إلاّ أنْ يُذهَبَ به إلى معنى الحِراسةِ دون الجِنسِ وهم الحُرّاس في الجَمْع . والحَرْس بالفَتْح : الدَّهْر . وقيل : وَقْت من الدهرِ دونَ الحُقْبِ وهو مَجاز قال الراجز :
" في نِعمَةٍ عِشْنا بذاكَ حَرْسَا ج أَحْرُسٌ بضمِّ الراء قال :
وَقَفْتُ بعَرّاف على غَيْرِ مَوْقِفٍ ... على رَسْمِ دارٍ قد عَفَتْ مُنذُ أَحْرُسِ وقال امرؤُ القَيسِ :
لِمَنْ طَللٌ داثِرٌ آيُهُ ... تَقادَمَ في سالِفِ الأَحْرُسِ والحَرْسان بالفَتْح : جَبَلانِ بنَجدٍ وكلُّ واحدٍ منهما حَرْسٌ يقال لأحدِهما : حَرْسُ قساً ببلادِ بَني عامِرِ بنِ صَعْصَعةَ قال زُهَيْرٌ :
همُ ضَربوا عن فَرْجِها بكَتيبَةٍ ... كبَيْضاءِ حَرْسٍ في طوائِفِها الرَّجْلُ البَيْضاء : هَضْبَةٌ في هذا الجبل . وحَرَسَ الرجلُ حَرْسَاً كَضَرَبَ : سَرَقَ كاحْتَرَسَ يقال : حَرَسَ الإبلَ والغنَمَ يَحْرِسُها واحْتَرَسَها : سَرَقَها لَيْلاً فَأَكَلها فهو حارِسٌ ومُحْتَرِسٌ وهو مَجاز قال الزَّمَخْشَرِيّ : وهو مما جاءَ على طريقِ التَّهَكُّمِ والتَّعْكيسِ ؛ ولأنّهم وجَدوا الحُرّاسَ فيهم السَّرِقَةُ ونَحوُه : كلُّ الناسِ عُدولٌ إلاّ العُدول فقالوا للسارقِ حارِسٌ وحَسِبْناه أميناً فإذا هو حارِسٌ . منَ المَجاز : حَرِسَ الرجُلُ كسَمِعَ : عاشَ زَماناً طويلاً نقله الصَّاغانِيّ . منَ المَجاز : لقَطْعَ في حَريسَةِ الجبَلِ . الحَريسَة : المَسْروقة قال الجَوْهَرِيّ : هي الشاةُ تُسرَقُ لَيْلاً فَعيلَةٌ بمعنى مَفْعُولةٍ وقيل : الحَريسَة : هي الشاةُ التي يُدرِكُها الليلُ قبلَ أن تَصِلَ إلى مُراحِها ج حَرائِس قال :
لنا خُلَصاءُ لا يَسُبُّ غُلامُنا ... غَريباً ولا يُؤدَى إليْنا الحَرائِسُ الحَريسَة : جِدارٌ من حجارةٍ يُعمَلُ للغنَمِ لأجلِ الحِراسةِ لها والحِفظ . قال الليثُ : البِناءُ الأَحْرَسُ : هو القديمُ العاديُّ الذي أَتَى عَلَيْه الحَرْسُ أي الدَّهر قال رُؤْبة :
كَم ناقَلَتْ مِن حَدَبٍ وفَرْزِ ... ونَكَّبَتْ من جُؤْوَةٍ وضَمْزِ
وإرَمٍ أَحْرَسَ فَوْقَ عَنْزِ ... وجَدْبِ أرضٍ ومُناخٍ شَأْزِ الإرَم : شِبهُ عَلَمٍ يُبنى فوقَ القارَة والعَنْز : قارَةٌ سَوْدَاء ويُروى : وإرَمٍ أَعْبَس . وقال ابنُ سِيدَه : الأَحْرَس : البِناءُ الأَصَمُّ . حَرُوسٌ كصَبُور : ع قال عَبِيدُ بنُ الأَبْرَص : حُرَيْسٌ كزُبَيرٍ : ابنُ بَشيرٍ البَجَليُّ شَيْخٌ لسُفْيانَ الثَّوْريِّ وقال الحافظُ : قال فيه وَكيعٌ : عن أبي حُرَيْسٍ . وَحَرَسْتى : ة ببابِ دمشق على فَرْسَخٍ منها منها التَّقِيُّ عَبْد الله بنُ خليلِ بنِ أبي الحسنِ بنِ ظاهر الحَرَسْتانِيُّ الحَنْبَليُّ من شيوخِ الحافظِ ابنِ حَجَرٍ أجازَ له الجَماز والبِرْزالي والذَّهَبيُّ مات سنة 850 . حَرَسْتى : حِصنٌ بحَلَب من أعمالِها نقله الصَّاغانِيّ . وَتَحَرَّسْتُ منه واحْتَرَسْتُ بمَعنىً أي تحَفَّظْتُ منه . وقولُهم :
" ومُحْتَرِسٌ مِن مِثلِه وهو حارِسُ هو في بيت لأبي هَمّامٍ وأوّلُه :
" فساعٍ إلى السلطانِ لَيْسَ بناصِحٍ
مَثلٌ يُضرَبُ لمَن يَعيبُ الخَبيث وهو أَخْبَثُ منه وقيل : لمن يُؤْتَمَنُ على حِفظِ شيءٍ لا يُؤْمَنُ أن يخونَ فيه . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الحَريسَة : السَّرِقَةُ نَفْسُها . والحَريسَة أيضاً : ما احْتُرِسَ منها . وقيل : الاحْتِراسُ : أن يُسرَقَ الشيءُ من المَرْعى . ويقال : فلانٌ يأكلُ الحِرَاسات إذا سَرَقَ غَنَمَ الناسِ فَأَكَلَ منها . وقال شَمِرٌ : الاحْتِراسُ : أن يُؤْخَذَ الشيءُ من المَرعى والسارقُ : مُحتَرِسٌ وهُنّ الحَرائِس . وأَحْرَسَ بالمكان : أقامَ به حَرْسَاً . وَحَرَسني شاةٌ مِن غنَمي وأَحْرَسني . والمِحْراسُ : سَهْمٌ عظيمُ القَدْرِ . وقال الزُّبَيْرُ بنُ بَكَّار : كلُّ مَن في الأنصارِ حَريسٌ أي كأَميرٍ إلاّ حَريشَ بن جَحْجَبى فإنّه بالشينِ المُعجَمة . والحَرَس مُحرّكةً : قريةٌ بمِصر منها زكريّا بنُ يحيى الحَرَسيُّ كاتبُ العُمَرِيِّ وعامِرُ بنُ سعيدٍ الحَرَسيُّ قرأَ على وَرْشٍ وأحمدُ بنُ رزين الحَرَسيُّ شيخٌ ليونُس بنِ عبدِ الأَعْلى وعبدُ الرحمنِ بنُ زيادٍ الحَوْتكيُّ أبو كِنانة الحَرَسيُّ توفِّي سنة 1096 ، وعثمان بنُ كُلَيْبٍ القُضاعيُّ الحَرَسيُّ روى عن عَمْرِو بنِ الحارثِ وعنه زَكَريّاءُ بنُ يحيى المَذكورُ قبل . وإبراهيمُ بنُ سُلَيْمان بنِ عَبْد الله بنِ المُهَلَّبِ القُضاعِيُّ الحَرَسيُّ روى عن خالدِ بنِ نِزارٍ . وبضمَّتَيْن : مَسْعُودُ بنُ عيسى الحُرُسيُّ يقال : له صُحبةٌ أَسْلَمَ يوم مُؤْتة منسوبٌ إلى الحُرُسِ من لَخْمٍ . وحِراسُ بنُ مالكٍ ككِتابٍ وقيل ككَتّانٍ ويُروى بالشينِ مُعجَمةً روى عن يحيى بن عُبَيْدٍ وسيأتي للمُصنِّف . وجابرُ بنُ حُرَيْسٍ الأَجَئِيُّ شاعرٌ .

##### Türkçe

حرس
**حَرَسَ** - **يَحْرُسُ** (**حَرَسَ** - **يَحْرِسُ**) - **حَارِس** - **حَرَس**
**حَرَسَ** - **يَحْرُسُ** (**حَرَسَ** - **يَحْرِسُ**) + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu gözetler; ona bakıp gözetmek ve onu muhtemel bir eziyetten koruyup saklamak için: bir varlığı veya bir şeyi gözetlemeyi yerine getirir ki onu (olduğu) hâli üzere bırakıp korusun; böylece ondan başkalarının etkisini ve ona yapabilecekleri zararı engeller.
**حَارِس**: "**حَرَسَ** - **يَحْرُسُ**"tan ism-i fâil.
**حَرَس**: "**حارِس**"in çoğulu: ve yine "فـَعـَل" vezninde "**حَرَسَ** - **يَحْرُسُ**"un ism-i fiili: koruma/gözetleme.
Ve lafız, "düşmandan veya tehlikeden koruma, sakınma ve gözetleme" lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عََصَمَ - يَعْصِمُ**، **وَقَى - يَقِي**، **حَرَسَ - يَحْرُسُ**، **سَلَحَ - يَسْلَحُ**، **حَمَى - يَحْمِيْ**، **رَهَط َ - يَرْهَطُ**

حرسا
	﴿Ve biz göğe dokunduk da onu şiddetli bir **حَرَساً** ve alevler ile doldurulmuş bulduk (8) ve biz ondan dinlemek için oturacak yerlerde otururduk; şimdi kim dinlerse kendisi için gözetleyen bir alev bulur (9)﴾ الجن
مختار الصحاح
● [حرس] ح ر س: **حَرَسَهُ**: onu koruyup sakladı; ve onun bâbı **كتب**’dir. Ve **تَحَرَّسَ** falandan ve **احتَرَس** ondan, yani: ondan sakındı/tedbir aldı anlamındadır. Ve **الحَرَسُ** iki fetha ile: sultanın **حَرَس**’ı; ve onlar **الحُرَّاسُ**’tır; tekili **حَرَسِيٌّ**’dir; çünkü o bir cins adı olmuştur da ona nisbet edilmiştir. Ve **حَارِسٌ** deme; ancak onu cinsin değil de gözetleme (anlamına) götürürsen (de).
معجم الفرائد القرآنية
ح  ر  س
"**حَرَساً**" Yüce Allah’ın şu sözünde: " **وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ فَوَجَدْنَـاهَا مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيـداً وَشُهُبـاً**" (8) الجن .
**حَرَسَ**: korudu; ve **احترس** ondan, yani: ondan sakındı/tedbir aldı; ve **الحَرَسُ** **حرّاس**’ın çoğuludur.
الراغب
حرس
- Yüce Allah dedi: }onu şiddetli bir **حَرَساً** ile dolu bulduk{ [الجن/8]; ve **الحرس** ve **الحراس** **حارس**’ın çoğuludur; o, mekânın koruyucusudur. Ve **الحرز** ile **الحرس** anlamca birbirine yaklaşır; lafızca yakınlıkları gibi; ancak **الحرز** daha çok mallar ve eşyada kullanılır; **الحرس** ise daha çok mekânlarda kullanılır. Ve şairin sözü:
- 108 - فبقيت حرسا قبل مجرى داحس *** لو كان للنفس اللجوج خلود (beyit Lebîd’indir; divanında s. 46; ve Lisân (عمر) )
Denildi: anlamı: dehr (uzun zaman)dır (İbn Fâris dedi: **الحرس**: dehrdir; ondan: **أحرس** mekânda: orada **حرسا** ikamet ettiğinde (denir). Bak: **المجمل** 1/225); eğer **الحرس**’in dehre delâleti yalnız bu beyitten ise, delâlet etmez; çünkü bu, hâlin yerine konmuş bir masdar olmayı ihtimal eder; yani: “koruyucu olarak kaldım”; ve dehr ve müddet anlamına **الحرس** lafzından değil, bilakis sözün gereğinden delâlet eder.
Ve **أحرس**’in anlamı: **حرس** sahibi oldu; bu anlamı gerektiren bu binanın (kalıbın) diğerleri gibi (çünkü (أفعل) sigasının anlamlarından biri, daha önce geçtiği üzere, “süreç/oluş”tur. s. 82 haşiye 1). Ve **حريسة** dağın: dağda geceleyin korunan şey. Ebû Ubeyd dedi: **الحريسة** korunmuş olandır (bk. **غريب الحديث** 3/99); ve dedi: **الحريسة** çalınmış olandır; denir: **حرس** **يحرس** **حرسا**; ve bunun, **الحريسة** lafzından tasavvur edilmiş bir lafız olduğunu takdir etti; çünkü Araplardan hırsızlık anlamında gelmiştir.
ملخص اللسان
1.    **حَرَسَ** şeyi **يَحْرُسُه** ve **يَحْرِسُه** **حَرْساً**: onu korudu;
2.    ve **احْتَرس** ondan: **تَحَرَّزَ**.
3.    ve **تَحَرَّسْتُ** falandan ve **احْتَرَسْتُ** ondan, yani: ondan sakındım/tedbir aldım.
4.    ve **الحَرَسُ**: sultanın **حَرَس**’ı; ve onlar **الحُرَّاسُ**’tır,
5.    ve **الحَرَس**: sultanın hizmetkârlarıdır; onu korumak ve gözetlemek için tertip edilmiş olanlar.
6.    ve denir: hepsi için **حارسٌ** ve **حَرَسٌ**; tıpkı **خادِمٌ** ve **خَدَمٌ** denildiği gibi.
7.     ve **البناء الأَحْرَسُ**: o, üzerine **الحَرْس** gelmiş olan eski, kadîm (yapı)dır; ve o, dehrdir.
8.    ve **بناء أَحْرَسُ**: sağırdır.
9.    ve **حَرَسَ** develeri ve koyunları **يَحْرُِسها** ve **احْتَرَسَها**: onları geceleyin çaldı da yedi,
10.                       **الاحْتِراسُ**: şeyin otlaktan alınmasıdır,
11.                       **الحَريسَة**: geceleyin çalınan koyundur.
12.                       ve **الحَريسة**: hırsızlıktır.
13.                       ve **الاحتراس**: şeyin otlaktan çalınmasıdır.
14.                       ve **الحَرْسُ**: dehrdir;
15.                       **حَريسَة الجبل**: onda kesme yoktur; yani dağda korunup da çalınan şeyde kesme yoktur; çünkü o bir **حرز** değildir.
16.                        **ثمن الحَريسَة**: aynından dolayı haramdır; yani çalınanı yemek, satmak ve bedelini almak—hepsi haramdır.
17.                       ve falan, insanların koyunlarını gizlice çalıp yerse **الحِراساتِ** yer.
18.                       ve **الحَرْسُ**: **الجهر**den bir vakittir; **الحُقْب**dan aşağıdır.
19.                       ve **أَحْرَسَ** mekânda: orada **حَرْساً** ikamet etti;
20.                       ve **إِرَمٌ أَحْرَسُ** **فوقَ عَنْزِ**: **العَنْز** küçük tümsektir.
21.                       ve **المِحْراسُ**: değeri büyük bir oktur.
22.                       ve **الحَرْسانِ**: iki dağdır; ikisinden birine **حَرْسُ قَسا** denir;
لسان العرب
● - حرس: **حَرَسَ** şeyi **يَحْرُسُه** ve **يَحْرِسُه** **حَرْساً**: onu korudu; ve onlar **الحُرَّاسُ** ve **الحَرَسُ** ve **الأَحْراسُ**’tır. Ve **احْتَرس** ondan: **تَحَرَّزَ**. Ve **تَحَرَّسْتُ** falandan ve **احْتَرَسْتُ** ondan anlamca: yani ondan sakındım/tedbir aldım. Ve meselde: **مُحْتَرِسٌ من مثله وهو حارِسٌ**; bu, bir şeyi korumaya emanet edilen, fakat onda hainlik etmeyeceğinden emin olunmayan adam için söylenir. Ezherî dedi: lâzım fiil **يَحْتَرِسُ**; sanki **يحترز** eder; dedi: ve hepsi için **حارسٌ** ve **حَرَسٌ** denir; tıpkı **خادِمٌ** ve **خَدَمٌ** ve **عاسٌّ** ve **عَسَسٌ** denildiği gibi. Ve **الحَرَسُ**: sultanın **حَرَس**’ı; ve onlar **الحُرَّاسُ**’tır; tekili **حَرَسِيٌّ**’dir; çünkü o bir cins adı olmuştur da ona nisbet edilmiştir; ve **حارِسٌ** deme; ancak onu cinsin değil de **الحِراسَة** anlamına götürürsen (de). Muâviye’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir **حَرَسِيٍّ**’nin elinde olan bir saç tutamını aldığı; **الحرسي**—**الراءِ**’nin fethasıyla—**الحُرَّاس**’ın tekilidir. Ve **الحَرَس**: sultanın hizmetkârlarıdır; onu korumak ve gözetlemek için tertip edilmiş olanlar. Ve **البناء الأَحْرَسُ**: üzerine **الحَرْس** gelmiş olan eski, kadîm (yapı)dır; ve o, dehrdir. İbn Sîde dedi: ve **بناء أَحْرَسُ** sağırdır. Ve **حَرَسَ** develeri ve koyunları **يَحْرُِسها** ve **احْتَرَسَها**: onları geceleyin çaldı da yedi; ve onlar **الحَرائِس**’tir. Hadîste: Hâtıb b. Ebî Belte‘a’nın bir takım köleleri bir adamın devesini **احْتَرَسُوا** ettiler de onu boğazladılar. Şemmer dedi: **الاحْتِراسُ**: şeyin otlaktan alınmasıdır; ve koyun çalana **مُحْتَرِس** denir; ve çalınan koyuna **حَرِيسَة** denir. Cevherî: **الحَريسَة** geceleyin çalınan koyundur. Ve **الحَريسة**: hırsızlıktır. Ve **الحَريسَة** ayrıca: ondan **احْتُرِس** edilen şeydir. Hadîste: **حَريسَة الجبل**’de kesme yoktur; yani dağda korunup da çalınan şeyde kesme yoktur; çünkü o bir **حرز** değildir. Ve **الحَريسَة**: **فعيلة** vezninde, **مفعولة** anlamındadır; yani onun kendisini koruyan ve saklayan biri vardır; ve onlardan kimi **الحَريسَة**’yi hırsızlığın kendisi yapar. Denir: **حَرَس** **يَحْرِس** **حَرْساً**: çaldığında; o hâlde o **حارس** ve **مُحْتَرِس**’tir; yani dağdan çalınan şeyde kesme yoktur. Diğer hadîste: dağın **حريسة**si hakkında soruldu; dedi: onda misli kadar tazmin ve ibret için kırbaçlar vardır; fakat onu **المُراح** barındırdığında onda kesme vardır. Ve gece, **مُراح**’ına ulaşmadan önce yetişen koyuna **حَرِيسة** denir. Ebû Hureyre hadîsinde: **ثمن الحَريسَة** aynından dolayı haramdır; yani çalınanı yemek, satmak ve bedelini almak—hepsi haramdır. Ve falan, insanların koyunlarını gizlice çalıp yerse **الحِراساتِ** yer. Ve **الاحتراس**: şeyin otlaktan çalınmasıdır. Ve **الحَرْسُ**: **الجهر**den bir vakittir; **الحُقْب**dan aşağıdır. Ve **الحَرْسُ**: dehrdir; râciz dedi:
في نِعْمَةٍ عِشْنا بذاك حَرْسا
ve çoğulu **أَحْرُس**’tur; dedi:
وقَفْتُ بعَرَّافٍ على غيرِ مَوْقِف،
على رَسْمِ دارٍ قد عَفَتْ مُنذُ أَحْرُسِ
Ve İmru’ul-Kays dedi:
لِمَنْ طَلَلٌ دائِرٌ آيُهُ،
تَقادَمَ في سالِف الأَحْرُسِ؟
Ve **المُسْنَدُ**: dehrdir. Ve **أَحْرَسَ** mekânda: orada **حَرْساً** ikamet etti; Ru’be dedi:
وإِرَمٌ أَحْرَسُ فوقَ عَنْزِ
**العَنْز**: küçük tümsektir. Ve **الإِرَمُ**: yolun kendisiyle bilindiği, **القارَة** üstüne yapılan bir alamet gibidir. Ezherî dedi: ve **العَنْزُ** siyah bir **قارة**dır; ve şöyle rivayet edilir:
وإِرَمٌ أَعْيَسُ فوق عنز
Ve **المِحْراسُ**: değeri büyük bir oktur. Ve **الحَرُوسُ**: bir yerdir. Ve **الحَرْسانِ**: iki dağdır; ikisinden birine **حَرْسُ قَسا** denir; ve dedi:
هُمُ ضَرَبُوا عن قَرْحِها بِكَتِيبَةٍ،
كبَيْضاءِ حَرْسٍ في طَرائِفِها الرَّجْلُ
(* “عن قرحها” sözü, Yâkût’ta: “عن وجهها”dır.)
**البيضاء**: dağda bir düzlük/tepedir.
مقاييس اللغة:
(**حرس**) **الحاء** ve **الراء** ve **السين** iki asıldır: biri koruma, diğeri zamandır.
Birincisi: **حَرَسَه** **يَحْرُسُه** **حَرْساً**. Ve **الحَرَس**: **الحُرَّاس**’tır. **حُرِيسَة الجَبَل**’e gelince—hadîste gelen—denir ki o, gece kendisine barınağına dönmeden önce yetişen koyundur; sanki orada korunmuştur. Ebû Ubeyde, dağın **حريسة**si hakkında dedi: bazısı onu hırsızlığın kendisi yapar; denir: **حَرَس** **يَحْرِسُ** **حَرْساً**; çaldığında. Bu sahih olursa, bâba yakındır; çünkü hırsız, şeyi gözetler; sanki onu korur; ta ki ona imkân buluncaya kadar. Birincisi daha sahihdir. Bu, dil ehlinin sözüdür: **الحريسَة** korunmuş olandır. Şöyle der: "[yoktur] dağda korunan şeyde kesme"; çünkü o, **حِرْز** yeri değildir.
القاموس المحيط:
**حَرَسَهُ** **حَرْساً** ve **حِراسَةً**; o hâlde o **حارِسٌ**’tir; çoğulu **حَرَسٌ** ve **أحْراسٌ** ve **حُرَّاسٌ**. Ve **الحَرَسِيُّ**: sultanın **حَرَس**’ının tekilidir; ve onlar **الحُرَّاسُ**’tır. Ve **الحَرْسُ**: dehrdir; çoğulu **أحْرُسٌ**. Ve **الحَرْسانِ**: iki dağdır; her birisi **حَرْسٌ**’tur; Benî Âmir b. Sa‘sa‘a diyarında. Ve **حَرَسَ**—**ضَرَبَ** gibi—çaldı; **احْتَرَسَ** gibi. Ve **سَمِعَ** gibi: uzun zaman yaşadı. Ve **الحَريسَةُ**: çalınmış olandır; çoğulu **حَرائسُ**; ve koyun için yapılan taşlardan bir duvardır. Ve **الأَحْرَسُ**: üzerine **الحَرْسُ** gelmiş olan eski, kadîm (şey)dir. Ve **صَبورٍ** gibi: bir âlimdir. Ve **زُبَيْرٍ** gibi: el-Becelî **بَشير**’in oğlu; Süfyân es-Sevrî’nin şeyhidir. Ve **حَرَسْتَا**: Dımaşk kapısında bir köydür; ve Halep’te bir kaledir. Ve **تَحَرَّسْتُ** ondan ve **احْتَرَسْتُ**: sakındım/tedbir aldım.
Ve **مُحْترِسٌ من مِثْلِهِ وهو حارِسُ**: kendisinden daha habis olduğu hâlde habisi ayıplayan kimse için bir meseldir.
تاج العروس:
حرس
**حَرَسَه** **يَحْرُسُه** ve **يَحْرِسُه** **حَرْسَاً** ve **حِراسةً**—kesre ile—: onu korudu; o hâlde o **حارِسٌ**’tir; çoğulu **حَرَسٌ**—harekeli—ve **أَحْرَاسٌ** ve **حُرّاسٌ**; **خادِم** ve **خَدَم** ve **خُدّام** gibi. Ve **الحَرَسِيُّ**—harekeli—: sultanın **حَرَس**’ının tekilidir; onlar onu korumak ve gözetlemek için tertip edilirler; ve **حارِسٌ** deme; çünkü o bir cins adı olmuştur da ona nisbet edilmiştir; ancak onu cinsin değil de **الحِراسة** anlamına götürürsen (de). Ve onlar çoğulda **الحُرّاس**’tır. Ve **الحَرْس**—fetha ile—: dehrdir. Ve denildi: dehrden bir vakittir; **الحُقْب**dan aşağıdır; bu mecazdır. Râciz dedi:
" في نِعمَةٍ عِشْنا بذاكَ حَرْسَا
çoğulu **أَحْرُسٌ**—**الراء**’nin zammı ile—; dedi:
وَقَفْتُ بعَرّاف على غَيْرِ مَوْقِفٍ ... على رَسْمِ دارٍ قد عَفَتْ مُنذُ أَحْرُسِ
Ve İmru’ul-Kays dedi:
لِمَنْ طَللٌ داثِرٌ آيُهُ ... تَقادَمَ في سالِفِ الأَحْرُسِ
Ve **الحَرْسان**—fetha ile—: Necd’de iki dağdır; her birisi **حَرْسٌ**’tur; ikisinden birine Benî Âmir b. Sa‘sa‘a diyarında **حَرْسُ قساً** denir. Züheyr dedi:
همُ ضَربوا عن فَرْجِها بكَتيبَةٍ ... كبَيْضاءِ حَرْسٍ في طوائِفِها الرَّجْلُ
**البَيْضاء**: bu dağda bir düzlük/tepedir. Ve **حَرَسَ** adam **حَرْسَاً**—**ضَرَبَ** gibi—: çaldı; **احْتَرَسَ** gibi. Denir: **حَرَسَ** develeri ve koyunları **يَحْرِسُها** ve **احْتَرَسَها**: onları geceleyin çaldı da yedi; o hâlde o **حارِسٌ** ve **مُحْتَرِسٌ**’tir; bu mecazdır. Zemahşerî dedi: bu, alay ve tersine çevirme yoluyla gelmiştir; ve çünkü onların içinde hırsızlık ve benzeri bulunan **الحُرّاس**’ı buldular: “bütün insanlar adildir, ancak adiller hariç” (sözü gibi); böylece hırsıza **حارِسٌ** dediler; “onu emin sandık, bir de baktık ki o **حارِسٌ**.” Mecazdan: **حَرِسَ** adam—**سَمِعَ** gibi—: uzun zaman yaşadı; bunu Sâğânî nakletti. Mecazdan: dağın **حَريسَة**sinde kesme yoktur. **الحَريسَة**: çalınmış olandır. Cevherî dedi: o, geceleyin çalınan koyundur; **فعيلة** vezninde, **مفعولة** anlamındadır. Ve denildi: **الحَريسَة**: gece, **مُراح**’ına ulaşmadan önce yetişen koyundur; çoğulu **حَرائِس**. Dedi:
لنا خُلَصاءُ لا يَسُبُّ غُلامُنا ... غَريباً ولا يُؤدَى إليْنا الحَرائِسُ
**الحَريسَة**: koyun için, onu gözetlemek ve korumak maksadıyla yapılan taşlardan bir duvardır. Leys dedi: **البِناءُ الأَحْرَسُ**: üzerine **الحَرْسُ** yani dehr gelmiş olan eski, kadîm (yapı)dır. Ru’be dedi:
كَم ناقَلَتْ مِن حَدَبٍ وفَرْزِ ... ونَكَّبَتْ من جُؤْوَةٍ وضَمْزِ
وإرَمٍ أَحْرَسَ فَوْقَ عَنْزِ ... وجَدْبِ أرضٍ ومُناخٍ شَأْزِ
**الإرَم**: **القارَة** üstüne yapılan bir alamet gibidir; **العَنْز**: siyah bir **قارَة**dır; ve şöyle rivayet edilir: **وإرَمٍ أَعْبَس**. İbn Sîde dedi: **الأَحْرَس**: sağır yapıdır. **حَرُوسٌ**—**صَبُور** gibi—: bir âlimdir. ‘Ubeyd b. el-Ebras dedi: **حُرَيْسٌ**—**زُبَير** gibi—: el-Becelî **بَشير**’in oğludur; Süfyân es-Sevrî’nin şeyhidir. Hâfız dedi: Vekî‘ onda şöyle dedi: Ebû **حُرَيْسٍ**’ten. Ve **حَرَسْتى**: Dımaşk kapısında, ondan bir fersah (uzakta) bir köydür; ondan: takî ‘Abdullah b. Halîl b. Ebî’l-Hasen b. Zâhir el-**الحَرَسْتانِيُّ** el-Hanbelî; Hâfız İbn Hacer’in şeyhlerindendir; el-Cemâz ve el-Birzâlî ve ez-Zehebî ona icazet verdi; 850 yılında öldü. **حَرَسْتى**: Halep’te, onun amellerinden bir kaledir; bunu Sâğânî nakletti. Ve **تَحَرَّسْتُ** ondan ve **احْتَرَسْتُ**: anlamca, yani ondan sakındım/tedbir aldım. Ve onların sözü:
" **ومُحْتَرِسٌ مِن مِثلِه وهو حارِسُ**
bu, Ebû Hemmâm’ın bir beytindedir; başı:
" فساعٍ إلى السلطانِ لَيْسَ بناصِحٍ
habisi ayıplayan, hâlbuki kendisi ondan daha habis olan kimse için darb-ı mesel; ve denildi: bir şeyi korumaya emanet edilen, fakat onda hainlik etmeyeceğinden emin olunmayan kimse için. Ve “üzerine ilâve edilenler”dendir: **الحَريسَة**: hırsızlığın kendisidir. Ve **الحَريسَة** ayrıca: ondan **احْتُرِسَ** edilen şeydir. Ve denildi: **الاحْتِراسُ**: şeyin otlaktan çalınmasıdır. Ve denir: falan, insanların koyunlarını çalıp ondan yerse **الحِرَاسات** yer. Şemmir dedi: **الاحْتِراسُ**: şeyin otlaktan alınmasıdır; ve hırsız: **مُحتَرِسٌ**’tir; ve onlar **الحَرائِس**’tir. Ve **أَحْرَسَ** mekânda: orada **حَرْسَاً** ikamet etti. Ve bir koyun, koyunlarımdan beni **حَرَسني** etti ve beni **أَحْرَسني** etti. Ve **المِحْراسُ**: değeri büyük bir oktur. Zübeyr b. Bekkâr dedi: Ensâr’da olan herkes **حَريسٌ**’tir; yani **أميرٍ** gibi; ancak **حَريشَ** b. Cahcebâ; çünkü o, noktalı **الشين** iledir. Ve **الحَرَس**—harekeli—: Mısır’da bir köydür; ondan: Zekeriyyâ b. Yahyâ el-**الحَرَسيُّ** el-‘Umerî’nin kâtibi; ve Âmir b. Sa‘îd el-**الحَرَسيُّ**; Verş’e okudu; ve Ahmed b. Rezîn el-**الحَرَسيُّ**; Yûnus b. ‘Abd el-A‘lâ’nın şeyhidir; ve ‘Abd er-Rahmân b. Ziyâd el-Havtekî Ebû Kinâne el-**الحَرَسيُّ**; 1096 yılında vefat etti; ve ‘Osmân b. Kuleyb el-Kudâ‘î el-**الحَرَسيُّ**; ‘Amr b. el-Hâris’ten rivayet etti; ve ondan, az önce zikredilen Zekeriyyâ b. Yahyâ rivayet etti. Ve İbrâhîm b. Süleymân b. ‘Abdullah b. el-Muhellib el-Kudâ‘î el-**الحَرَسيُّ**; Hâlid b. Nizâr’dan rivayet etti. Ve iki zamme ile: Mes‘ûd b. ‘Îsâ el-**الحُرُسيُّ**; denir ki onun sohbeti vardır; Mü’te günü Müslüman oldu; **الحُرُس**’a nisbetlidir; Lahm’dandır. Ve **حِراسُ** b. Mâlik—**كِتاب** gibi—; ve denildi: **كَتّان** gibi; ve noktalı **الشين** ile rivayet edilir; Yahyâ b. ‘Ubeyd’den rivayet etti; musannif için gelecektir. Ve Câbir b. **حُرَيْسٍ** el-Ece’î: şairdir.
