# حرش (ح-ر-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ر - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والشين الراء معهما
ح ش ر، ش ح ر، ش ر ح، ر ش ح، ح ر ش مستعملات
حشر:
الحَشْر: حَشْرُ يَومِ القِيامة وقوله تعالى: "ثم إلى ربِّهم يُحشَرون"، قيل: هو الموتُ. والمَحْشَرُ: المجمعُ الذي يُحشَرُ إليه القوم. ويقال: حَشَرتْهُم السَّنةُ: وذلك أنَّها تضُمُّهم من النَّواحي إلى الأمصار، قال:
وما نَجا من حَشْرها المَحْشُوش		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
قال غير الخليل: الحَشُّ والمَحشُوش واح. والحَشَرة: ما كان من صِغار دَوابِّ الأرض مثل اليّرابيع والقَنافِذ والضبِّاب ونحوها. وهو اسمٌ جامعٌ لا يُفردَ منه الواحد إلاّ أن يقولوا هذا من الحشرة.
قال الضرير: الجَرادُ والأرانِبُ والكَمْاة من الحَشَرة قد يكون دَوابَّ وغير ذلك.
والحَشْوَر: كُلُّ مُلَزَّز الخَلْق. شديدةُ. والحَشْر من الآذانِ ومن قُذّذ السِهام ما لطُفَ كأنَّما بُرِيَ بَرْياً، قال:
لها أذُنٌ حَشرٌ وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
وحَشَرْتُ السِنانَ فهو مَحْشُور: أي رَقَّقُته وأَلْطَفْتُه.
شحر:
الشِحْرُ: ساحِلُ اليَمَن في أقصاها، قال العجاج:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل الشِحْرِ فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
ويقال: الشِحْر مَوضع بعُمان.
شرح:
الشَّرْحُ: السَعَةُ، قال اللهُ -عزَّ وجلَّ-: "أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام" أي وسَّعَه فاتَّسَعَ لقَول الخير. والشَرْحُ: البَيان، اشرَحْ: أيْ بيِّنْ. والشَّرْحُ والتَشريحُ: قِطْعُ اللَّحم على العظام قَطْعاً، والقِطعة منه شَرْحةٌ.
رشح:
رَشَحَ فلانٌ رَشْحاً: أي عَرِقَ. والرَشْحُ: اسمٌ للعَرَق. والمِرْشِحَةُ: بِطانةٌ تحت لِبْدِ السَّرْج لنَشْفِها العَرَق.
والأُمُّ تُرشِّحُ وَلَدَها تَرشيحاً باللَّبَن القليل: أيْ تجعلُه في فَمِه شيئاً بعدَ شيءٍ حتى يقْوَى للمَصِّ.
والتَرشيحُ أيضاً: لَحْسُن الأُمِّ ما على طِفلها من النُدُوَّة، قال:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
والراشِحُ والرَواشِحُ: جبال تَنْدَى فرُّبَما اجتَمَعَ في أصُولها ماء قليل وإنْ كَثُرَ سُمِّيَ واشِلاً. وإِنْ رأيتَه كالعَرَق يَجري خلالَ الحِجارة سُمِّيَ راشِحاً.
حرش:
الحرش والتحريش: إغراؤك إنسناً بغيره. والأحرش من الدنانير ما فيه حشونة لجِدَّته، قال:
دنانيرُ حُرْشٌ كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
والضَبُّ أحرَشُ: خَشِنُ الجِلدِ كأنَّه مُحَزَّز. واحترشْتُ الضَبَّ وهو أن تَحرِشَه في حُجْره فتُهيجَه فإذا خَرَجَ قريباً منك هَدَمْتَ عليه بقيَّةَ الجُحْر. ورُبَّما حارَشَ الضَبُّ الأفعَى: إذا أرادت أن تدخُل عليه قاتَلَها.
والحَريشُ: دابَّةٌ لها مَخالِبُ كمخَالبِ الأسد ولها قرون واحد في وسط هامَتها، قال:
بها الحريشٌ وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
والحَرْش: ضَرْبٌ من البَضْع وهي مُسْتَلْقِيةٌ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الشين** **الراء** ile birlikte

**ح ش ر**، **ش ح ر**، **ش ر ح**، **ر ش ح**، **ح ر ش** kullanımdadırlar.

**حشر**:
**الحَشْر**: Kıyamet gününün toplanması ve Yüce Allah’ın sözü: “ثم إلى ربِّهم يُحشَرون”; denildi ki: o, ölümdür. **المَحْشَرُ**: kavmin kendisine toplandığı toplanma yeri. Ve denilir: **حَشَرتْهُم السَّنةُ**: bu, onun onları çevrelerden şehirlere doğru toplaması (bir araya sıkıştırması)dır, dedi ki:
وما نَجا من **حَشْرها** **المَحْشُوش**		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
Halîl’den başkası dedi: **الحَشُّ** ve **المَحشُوش**: vah. **الحَشَرة**: yerin küçük canlılarından olan şey; **اليّرابيع** ve **القَنافِذ** ve **الضبِّاب** ve benzerleri gibi. O, tekili ondan ayrılmayan (çıkarılmayan) bir topluluk adıdır; ancak “bu, **الحشرة**dendir” demeleri müstesna.
**الضرير** dedi: **الجَرادُ** ve **الأرانِبُ** ve **الكَمْاة** **الحَشَرة**dendir; canlılar olabilir ve bundan başka da olabilir.
**الحَشْوَر**: yaratılışı (bünyesi) bütünüyle sıkı/katı olan her şey. Şiddetli. Ve **الحَشْر** kulaklardan ve okların tüylerinden, sanki yontularak yontulmuş gibi incelmiş olan şeydir, dedi ki:
لها أذُنٌ **حَشرٌ** وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
Ve **حَشَرْتُ السِنانَ** o da **مَحْشُور**dur: yani onu incelttim ve onu daha latif yaptım.

**شحر**:
**الشِحْرُ**: Yemen’in en uç tarafındaki sahilidir, **العجاج** dedi:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل **الشِحْرِ** فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
Ve denilir: **الشِحْر** Umân’da bir yerdir.

**شرح**:
**الشَّرْحُ**: genişliktir, Yüce Allah dedi: “أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام” yani onu genişletti de hayır sözünü (kabul etmeye) genişledi. **الشَرْحُ**: beyandır; **اشرَحْ**: yani açıkla. **الشَّرْحُ** ve **التَشريحُ**: etin kemikler üzerinde parça parça kesilmesidir; ondan olan parça **شَرْحةٌ**dır.

**رشح**:
**رَشَحَ** falan kimse **رَشْحاً**: yani terledi. **الرَشْحُ**: ter için bir addır. **المِرْشِحَةُ**: eyerin keçesinin altında, teri emmesi için bir astardır.
Ve anne, az süt ile çocuğunu **تَرشيحاً** **تُرشِّحُ**: yani onu emmeye güçleninceye kadar ağzına azar azar bir şey koyar.
Ve **التَرشيحُ** ayrıca: annenin, çocuğunun üzerindeki ıslaklığı yalamasıdır, dedi ki:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
**الراشِحُ** ve **الرَواشِحُ**: nemlenen dağlardır; belki köklerinde az bir su toplanır; eğer çok olursa **واشِلاً** diye adlandırılır. Ve eğer onu taşların arasından ter gibi akar görürsen **راشِحاً** diye adlandırılır.

**حرش**:
**الحرش** ve **التحريش**: senin bir insanı bir başkasıyla birbirine kışkırtmandır. Dinarlardan **الأحرش**: yeniliğinden dolayı onda pürüzlülük bulunanıdır, dedi ki:
دنانيرُ **حُرْشٌ** كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
Ve **الضَبُّ** **أحرَشُ**tur: derisi kaba, sanki çizgili/oyuklu. Ve **احترشْتُ الضَبَّ**: o, onu deliğinde kışkırtmandır; onu harekete geçirirsin; sana yakın olarak çıkınca deliğin geri kalanını onun üzerine yıkarsın. Ve belki **حارَشَ الضَبُّ الأفعَى**: eğer onun üzerine girmek isterse onunla savaşır.
**الحَريشُ**: aslanın pençeleri gibi pençeleri olan bir hayvandır; ve başının ortasında tek bir boynuzu vardır, dedi ki:
بها **الحريشٌ** وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
Ve **الحَرْش**: o, sırtüstü yatmışken olan **البَضْع**dan bir türdür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَرَشَ الضَبَّ يَحْرُشُهُ حَرْشاً صادَهُ، فَهُوَ حارِشٌ للضَبابِ؛ وَهُوَ أَنْ يثحَرِّكَ يَدَهُ عَلى جُحْرِهِ لِيَظُنَّهُ حَيَّةً، فَيُخْرِجُ ذَنَبَهُ لِيَضْرِبَها فَيأْخُذُه. وَحَيَّةٌ حَرْشاءُ، بَيِّنَةُ الحَرَشِ، إذَا كَانَتْ خَشِنَةَ الجِلدِ. قال الشاعِرُ:
بِحَرْشاءَ مِطْحانٍ كأنَّ فَحيحَـهـاإذَا فَزِعَتْ ماءٌ هرِيق عَلى جَمْرِ
وَدينارٌ أَحْرَشُ، أَيْ فِيهِ خَشونَةٌ. والضبٌّ أَحْرَشُ. وَنُقْبَةٌ حَرْشاءُ، وهيَ البائِرَةُ التي لَمْ تُطْل. قال الشاعر:
وَحَتَّى كَأَنِّي يُتَّقى بي مُعَبَّـدٌبِهِ نُقْبَةٌ حَرشاءُ لَمْ تَلْقَ طالِيا
والتَحْريشُ: الإغْرَاءُ بَيْنَ القومِ، وكذَلكَ بَيْنَ الكِلابِ. والحَرْشُ: الأثَرُ، والجمْعُ حِراش. وحَرَشَه بالحاء والخاء جميعاً حَرْشاً، أي خَدَشَه.

##### Türkçe

**حَرَشَ** **الضَبَّ** **يَحْرُشُهُ** **حَرْشاً**: onu avladı; artık o, kelerler için avlayıcıdır; ve bu, onun deliği üzerinde elini hareket ettirmesidir ki onu yılan sansın; böylece ona vurmak için kuyruğunu çıkarır da onu yakalar.

**وَحَيَّةٌ حَرْشاءُ**: **الحَرَشِ**i açıkça belli olan; derisi kaba olduğunda.

Şair dedi:
بِحَرْشاءَ مِطْحانٍ كأنَّ فَحيحَـهـا
إذَا فَزِعَتْ ماءٌ هرِيق عَلى جَمْرِ

**وَدينارٌ أَحْرَشُ**: yani onda kabalık vardır. Ve **الضبٌّ أَحْرَشُ**.

**وَنُقْبَةٌ حَرْشاءُ**: o, sürülmemiş olan çorak arazidir.

Şair dedi:
وَحَتَّى كَأَنِّي يُتَّقى بي مُعَبَّـدٌ
بِهِ نُقْبَةٌ حَرشاءُ لَمْ تَلْقَ طالِيا

**والتَحْريشُ**: kavim arasında kışkırtmadır; ve bunun gibi köpekler arasında da.

**والحَرْشُ**: izdir; çoğulu **حِراش**tır.

Ve onu **حَرَشَه** ile, **الحاء** ve **الخاء** ikisiyle de, **حَرْشاً** (yapar); yani onu çizdi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ش ر
حشر ، حرش ، شرح ، شحر ، رشح : ( مستعملات ) .
حشر : قال الليث : الْحَشر : حَشْرُ يوم القيامة ، والمَحْشَر : المجمَع الذي يُحْشر إليه القوم وكذلك إذا حُشِروا إلى بلد أو
معسكر ونحوه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن ) ( الحَشر : 2 ) نزلت في بني النَّضِير ، وكانوا قوماً من اليهود عاقدوا النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما نزل المدينة ألا يكونوا عليه ولا له ، ثم نَقَضُوا العهد وما يلوا كُفَّار أهل مكة فقصدهم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ففارَقُوه على الْجَلاء من منازلهم فجلَوْا إلى الشّام ، وهو أوَّلُ حَشْر حُشِر إلى أرض المَحْشَرِ ، ثم يُحْشَر الخَلْق يوم القيامة إليها ، ولذلك قيل : لأول الْحَشر ، وقيل : إنهم أول من أُجْلِي من أهل الذِّمّة من جزيرة العرب ، ثم أُجْلِي آخِرهم أيَّامَ عمر بن الخطاب ح ، منهم نَصَارى نَجْران ويهودُ خَيْبَر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ ) ( التّكوير : 5 ) ، وقال : ( ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) ( الأنعَام : 38 ) ، وأكثر المفسرين قالوا : تُحْشَر الوحوشُ كلها وسائر الدّواب حتى الذُّباب للقصاص ، وأُسْنِد ذلك إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقال بعضهم : حشرُها : موتها في الدنيا .
وقال الليث : إذا أصابت الناسَ سَنَةٌ شديدة فأجْحَفَت بالمال وأهلكت ذوات الأربع قيل : قد حشرتْهُم السنة تحشُرُهم وتحشِرُهم وذلك أنه تُضمُّهم من النواحي إلى الأمصار . وقال رؤبة :
وما نَجَا من حَشْرِهَا المحْشُوشِ
وحْشٌ ولا طَمْشٌ من الطُّمُوشِ
قال : والحَشَرَةُ : ما كان من صغار دوابِّ الأرض مثل اليَرابِيع والقنافِذِ والضِّبَاب ونحوها وهو اسم جامع لا يُفْرَد الواحد إلا أن يقولوا هذا من الحَشَرة .
وقال الأصمعي : الحشرات والأحْراشُ والأحْناش واحد وهي هوامُّ الأرض .
وفي ( النوادر ) : حُشِر فلانٌ في ذَكَره وفي بطنه وأُحْثِل فيهما إذا كانا ضخْمَين من بين يديه .
وقال الليث : الْحَشوَر من الدواب : كل مُلَزَّز الخَلْق شديده ، ومن الرجال : العظيمُ البَطْن
أبو عُبَيد عن الأحمر : الحَشْوَرُ : العظيم البطن ، وأنشد غيره :
حَشْوَرَةُ الْجَنبَيْن مَعْطاءُ القَفَا
وقال الليث : الْحَشر من الآذان ومن قُذَذِ ريش السِّهام : ما لَطُف كأنما بُرِي بَرْياً ، وأنشد ابن الأعرابي في صفة ناقة :
لها أُذُن حَشْر وذِفْرَى أَسِيلَة
وخَدٌّ كمِرْآة الغريبة أسْجَحُ
وقال الليث : حَشَرْت السِّنان فهو مَحْشُور أي دقَّقْتُه وأَلْطَفْته .
وقال ابن شُمَيْل عن أبي الخَطَّاب : الحَبَّة عليها قِشْرَتان ، فالتي تلِي الحَبَّةَ الحَشَرَة والجميع الحَشَر ، والتي فوق الحشرة القَصَرَة ، قال : والمَحْشَرة في لغة أهل اليمن : ما بَقِي في الأرض وما فيها من نبات بعدما يُحْصَد الزرعُ فربما ظهر من تحته نبات أخْضَر فذلك المَحْشَرَة . يقال : أرسلُوا دَوَابَّهم في المَحْشَرة .
شحر : قال الليث : الشِّحْر : ساحل اليمن في أقصاها ، وأنشد :
رَحَلْتُ من أقصى بلاد الرُّحَّلِ
من قُلَل الشِّحْرِ فجَنْبَي مَوْكَلِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الشِّحْرَةُ : الشَّطّ الضَّيِّق ، والشِّحْر : الشَّطّ .
شرح : قال الليث : الشَّرْح والتَّشريح : قَطْع اللحم عن العُضْو قَطْعاً ، وكلُّ قطْعة منها شَرْحَةٌ .
ويقال : شَرَح الله صدرَه فانشرَح أي وَسَّع صدرَه لقَبول الحقِّ فاتَّسع .
ويقال : شرحَ فلانٌ أَمْرَه أي أوضحه . وشرح مسألة مُشْكِلة إذا بَيَّنها .
وشرح جَارِيته إذا سَلَقَها على قَفاها ثم غَشِيَها .
وقال ابن عباس : كان أَهْل الكتاب لا يَأْتُون نساءَهم إلا على حَرْفٍ ، وكان هذا الحيُّ من قُرَيش يَشْرحون النساءَ شَرْحاً .
وسأل رجل الحَسن : أكان الأنبياءُ يَشْرحون إلى الدُّنيا مع علمهم بربهم ، يريد كانوا يَنْبَسِطُون إليها ويرغبون في اقْتِنائها رَغْبَةً واسعة .
عمرو عن أبيه قال : قال رجُل من العرب لفَتَاه : أَبْغني شارحاً فإنَّ أَشَاءَنا مُغَوَّسٌ ، وإنّي أخافُ عليه الطَّمْلَ .
قال أبو عمرو : الشارح : الحافظ ، والمُغَوَّسُ : المُشَنَّخُ . قلتُ : تَشْنِيخُ النَّخْل : تَنْقِيحُه من السُّلاَّء . والأشَاءُ : صغار النخل .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : الشّرْحُ : الحِفْظُ ، والشَّرح : الفَتْحُ ، والشَّرْحُ : البيانُ ، والشَّرْح : الفهم ، والشَّرْح : افْتِضاض الأبكار ، وأنشد غيره في الشَّارح بمعنى الحافظ :
وما شاكِرٌ إلا عَصافيرُ قَرْيَةٍ
يقومُ إليها شارِحٌ فَيُطِيرُها
والشارح في كلام أهل اليمن : الذي يحفظ الزرعَ من الطُّيُور وغيرها .
وقال ابن شُمَيل : الشَّرْحَة من الظِّبَاء : الذي يُجاءُ به يابساً كما هو لم يُقَدّد . يقال : خُذْ لنا شَرْحَةً من الظِّباء ، وهو لحم مَشْرُوح ، وقد شَرَحْته وشَرَّحْتُه .
والتَّصْفِيف نَحْو من التَّشْريح وهو تَرْقِيق البَضْعَةِ من اللّحم حتى يَشِفَّ من رِقَّته ثم يُلْقَى على الجَمْر .
رشح : قال ابن المظفّر : الرَّشْح : نَدَى العَرَق على الجسد . يقال : رشح فلان عَرَقاً ، والرَّشح : اسم لذلك العرق ، وسُمِّيت البطانة التي تحت لِبد السَّرْجِ مِرْشحة لأنها تُنَشِّف الرَّشحَ يعني العَرَق .
أبو العباس عن سَلَمَة عن الفراء يقال : أَرْشَح عَرَقاً ورَشَح عَرَقاً بمعنى واحد .
وقال أبو عمرو : الرَّشْح : العَرَق .
وقال الليث : التَّرْشيح : أن تُرَشِّحَ الأمُّ ولدها باللَّبن القليل تجعلُه في فِيه شيئاً بعد شيء حتى يَقْوَى لِلْمَصِّ ، قال : والتَّرْشيح أيضاً : لَحْسُ الأُمّ ما على طفلها من النُّدُوَّةِ حين تَلِدُهُ وأنشد :
أُمُّ الظِّبَاء تُرَشَّح الأطْفالاَ
وقال الأصمعي : إذا وضعت الناقة ولدها فهو سَلِيل ، فإذا قَوِي ومشى فهو راشِح ، وأمه مُرْشِح ، فإذا ارتفع عن الرّاشح فهو جادِل .
وقال الليث : الراشِح والرَّواشِح : جبال تَنْدَى ، فربما اجتمع في أصولها ماء قليل ، فإن كثُر سُمِّي وَشَلاً ، وإن رأيته كالعرق يجري خلال الحجارة سُمِّى راشِحا .
وقال غيره : بنو فلان يَسْتَرْشحون البقلَ أي يَنْتَظِرون أن يَطُول فَيَرْعَوْه ويَستَرْشحون البُهْمَى يُرَبّونه ليَكْبُر ، وذلك الموضع مُسْتَرْشَح ، وقال ذو الرُّمة يصف الحمير :
يُقَلِّبُ أَشْبَاها كأن مُتُونَها
بمُستَرْشَح البُهمى من الصّخْر صَرْدَحُ
ويقال : فلانُ يُرَشَّحُ للخلافة إذا جُعِل وَلِيَّ العَهْد .
حرش : الليث : الحَرْش والتَّحْرِيش : إغراؤك الإنسان والأسدَ ليقع بِقِرْنه .
والأحْرَش من الدَّنانير : الخَشِن لجدَّته ، والضَّبُّ أَحْرَشُ : خَشِنُ الجلد كأنّه مُحَزَّز .
وتقول : أَحْرَشْتُ الضَّبَّ وهو أن تُحَرِّشَه في جُحْره فتُهَيِّجه فإذا خرج قريباً منك هَدَمتَ عليه بقية الجحر وربما حدشَ الضَّبُّ الأفْعى إذا أرادت أن تَدْخُل عليه قاتلها .
قال : وقال ابن شُمَيل : يقال : قد احترشُوا الضِّباب .
قال : والحَرْش : أن يُقَعْقِع الرجلُ الحِجارةَ على رأس جُحرِه ، أو يُحرّكَ عَصاً أو حَصًى على قَفَا جُحره فيحسِبُه دابّة تريد أن تدخل عليه فيجيء ويَزْحَل على رِجْليه ليقاتل فيناهِزه الرجلُ فيأخُذَ بذنبه فيُضَبِّب عليه فلا يَقْدر أن يَفيضَ ذَنَبُه أن يُفْلِتَه أي لا يقدر أن يَنْفلِت منه .
قال شَمِر : والتَّضْبيب : شدّة القبض ، قال والمُنَاهَزَة : المُبادَرة ، قال : وأَفْعَى حَرْشاء : خشنة الجلدة ، وهي الحريش أيضاً . وأنشد :
تَضْحَكُ مِنّى أن رَأَتْني أحْتَرِشْ
ولو حَرَشْتِ لكَشَفْت عن حِرْش
أراد عن حِرِك يقلبون كاف المخاطبة للتأنيث شِينا .
وقال أبو عُبيد : من أمثالهم في مُخاطبة العالم بالشيءِ مَنْ يُريد تعليمَه : ( أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه ) ونحوٌ منه قولهم : ( كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ ) .
وقال الليث : الحَرِيشُ ، يقال هو دابّة له مَخالب كمخالب الأسد ، وله قَرْنٌ واحد في وسطِ هامته ، وأنشد :
بها الحَرِيش وضِغْزٌ مائل ضَئْزٌ
يأوي إلى رَشحٍ منها وتَقْلِيص
قلت : ولا أدري ما هذا البيت ، ولا أعرف قائله ، وقال غير الليث :
وذو قَرْنٍ يقالُ له حَرِيش
وقال ابن الأعرابي فيما أقرأنيه المنذري عن أحمد بن يحيى له : الهِرْمِيس : الكرْكَدَّنُ : شيء أعظم من الفيل له قرن يكون في البحر أو على شاطئه ، قلت : وكأنّ الحَرِيش والهِرْمِيس شيء واحد والله أعلم .
أبو عُبيد : الحَرْشُ : الأثَر ، وجمعه حِراشٌ ، وبه سُمِّي الرجل حِراشاً .
وسمعت غير واحد من الأعراب يقول للبعير الذي أَجْلَبَ دَبَرُه في ظهره : هذا بعير أَحْرَش ، وبه حَرَش ، وقال الشاعر :
فطارَ بكَفِّي ذو حِراش مُشَمِّرٌ
أحَذُّ ذَلاَذِيلِ العَسيب قصير
أراد بذي حِراش جَمَلا به أثر الدّبَر . ويقال : حَرَشْتُ جَرَب البعير أَحْرِشه حَرْشاً وخَرَشْتُه خَرْشاً إذا حكَّكتَه حتى تَقَشَّر الجلدُ الأعْلى فيَدْمى ثم يُطْلى حينئذٍ بالهِناء .
وقال أبو عمرو : الحَرْشاءُ من الجُرْب : التي لم تُطْل ، قلت : سُمّيت حَرْشاء لخشونة جلدها ، وقال الشاعر :
وحتى كأَنِّي يَتَّقِي بي مُعَبَّد
به نُقْبَةٌ حرشاءُ لم تَلْقَ طاليا
أبو عُبَيد عن الأصمعي : ومن نَباتِ السَّهْل : الحَرْشاءُ والصَّفراء والغَبْراء ، وهي أعشاب معروفة تَسْتَطيبُها الرّاعية .
وقال الليث : الحَرْشُ ، ضَرْب من البَضْع وهي مُسْتَلْقِية .
أبو سعيد : دراهم حُرْشٌ : جِيادٌ خُشْن حديثة العهد بالسِّكّة .

##### Türkçe

ح ش ر
**حشر** ، **حرش** ، **شرح** ، **شحر** ، **رشح** : (kullanılanlar).

**حشر** : Leys dedi: **الْحَشر**: kıyamet gününün haşridir; **المَحْشَر**: kavmin kendisine haşrolunduğu toplanma yeridir; yine onlar bir beldeye yahut ordugâha ve benzerine haşrolunduklarında da böyledir.

Allah azze ve celle dedi: ( **دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن** ) (Haşr: 2). Benî’n-Nadîr hakkında indi; onlar Yahudilerden bir kavimdi; Medine’ye indiğinde Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ile, ne onun aleyhine ne de lehine olacaklarına dair akit yaptılar; sonra ahdi bozdular ve Mekke ehli kâfirlerine meylettiler; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onları kastetti; onlar da onu, evlerinden sürgünle ayrılma üzere terk ettiler; Şam’a sürüldüler; bu, mahşer toprağına haşrolunan ilk haşirdir; sonra kıyamet günü halk ona haşrolunur; bundan dolayı “**لأول الْحَشر**” denildi. Ve denildi ki: Onlar, Arap yarımadasından ehl-i zimmetten sürgün edilenlerin ilkiydi; sonra onların sonuncusu Ömer b. el-Hattâb (r.a.) günlerinde sürgün edildi; onlardan Necran Hristiyanları ve Hayber Yahudileri.

Allah azze ve celle dedi: ( **عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ** ) (Tekvîr: 5); ve dedi: ( **ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ** ) (En‘âm: 38). Müfessirlerin çoğu dedi: Bütün vahşî hayvanlar ve diğer binek/davarlar, hatta sinek bile kısas için haşrolunur. Bu, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) isnad edildi. Bazıları dedi: Onların haşri: dünyada ölmeleridir.

Leys dedi: İnsanlara şiddetli bir yıl isabet edip mala ağır zarar verdiğinde ve dört ayaklıları helâk ettiğinde “sene onları haşretti; onları **تحشُرُهم** ve **تحشِرُهم**” denir; bu, onları çevrelerden şehirlere doğru toplamasıdır. Rü’be dedi:
“Ve onun sıkıştırıcı haşrinden kurtulmadı
ne bir vahşî, ne de silinmişlerden bir silik.”

Dedi: **الحَشَرَةُ**: yerin küçük canlılarından olan şeydir; meselâ jerboalar, kirpiler, kelerler ve benzerleri; tekil yapılmayan, toplayıcı bir isimdir; ancak “bu, **الحَشَرة**dendir” demeleri müstesna.

Asmaî dedi: **الحشرات** ve **الأحْراشُ** ve **الأحْناش** birdir; onlar yerin haşereleridir.

(**النوادر**)’de: **حُشِر** falan kimse, zekerinde ve karnında; ve ikisinde **أُحْثِل** (yani) ikisi ön taraflarından iri olduğunda.

Leys dedi: Hayvanlardan **الْحَشوَر**: yaratılışı sıkı, sert olan her şey; erkeklerden: karnı büyük olan.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الحَشْوَرُ**: karnı büyük olan; başkası şu beyti okudu:
“**حَشْوَرَةُ** iki yanlı, ensece çok veren.”

Leys dedi: Kulaklardan ve ok tüylerinin kılçıklarından **الْحَشر**: sanki yontularak yontulmuş gibi ince olan şeydir. İbnü’l-A‘râbî, bir dişi devenin vasfında söyledi:
“Onun **حَشْر** bir kulağı ve akıcı bir **ذِفْرَى**sı vardır,
ve yabancının aynası gibi bir yanak, düz.”

Leys dedi: **حَشَرْتُ** mızrak ucunu; o **مَحْشُور**dur; yani onu incelttim ve latifleştirdim.

İbn Şümeyl, Ebü’l-Hattâb’dan: Tane üzerinde iki kabuk vardır; taneye bitişik olanı **الحَشَرَة**dir; hepsi **الحَشَر**dir; **الحشرة**nin üstündeki **القَصَرَة**dir. Dedi: Yemen ehlinin dilinde **المَحْشَرة**: ekin biçildikten sonra yerde ve içindekilerden bitkiden kalan şeydir; bazen altından yeşil bir bitki görünür; işte o **المَحْشَرَة**dir. “Hayvanlarını **المَحْشَرة**ye saldılar” denir.

**شحر** : Leys dedi: **الشِّحْر**: Yemen’in en uç tarafındaki sahildir. Şu beyti okudu:
“Göçtüm göçebelerin ülkelerinin en ucundan,
**الشِّحْر** tepelerinden, **مَوْكَل**’in iki yanına.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشِّحْرَةُ**: dar kıyı; **الشِّحْر**: kıyıdır.

**شرح** : Leys dedi: **الشَّرْح** ve **التَّشريح**: eti uzuvdan keserek ayırmaktır; ondan her parça **شَرْحَة**dır.

Ve denir: Allah onun göğsünü **شَرَح** etti de **انشرَح** etti; yani hakkı kabul için göğsünü genişletti de genişledi.

Ve denir: Falan kimse işini **شرح** etti; yani onu açıkladı. Ve müşkil bir meseleyi **شرح** etti; onu beyan ettiğinde.

Ve cariyesini **شرح** etti; onu ensesi üzerine yatırıp sonra onunla cima ettiğinde.

İbn Abbâs dedi: Ehl-i kitap kadınlarına ancak bir kenar üzere gelirdi; Kureyş’ten bu hay ise kadınları **يَشْرحون**; **شَرْحاً**.

Bir adam Hasan’a sordu: Peygamberler Rablerini bilmeleriyle birlikte dünyaya **يَشْرحون** olur muydu? Yani ona yayılıp ona rağbet ederler miydi; onu edinmeye geniş bir rağbetle.

Amr, babasından dedi: Araplardan bir adam delikanlısına dedi: “Bana bir **شارحاً** ara; çünkü küçük hurmalıklarımız **مُغَوَّسٌ**tur; ben onun üzerine **الطَّمْلَ**dan korkuyorum.” Ebû Amr dedi: **الشارح**: koruyan; **المُغَوَّسُ**: **المُشَنَّخُ**. Ben dedim: Hurma ağaçlarının **تَشْنِيخُ**u: onları **السُّلاَّء**dan arındırmaktır. **الأشَاءُ**: küçük hurma fidanlarıdır.

Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشّرْحُ**: korumadır; **الشَّرح**: açmadır; **الشَّرْحُ**: beyandır; **الشَّرْح**: anlamadır; **الشَّرْح**: bakirelerin bekâretini gidermedir. Başkası, **الشَّارح**ı “koruyan” manasında şöyle inşad etti:
“Şükreden yoktur; ancak bir köyün serçeleri,
onlara bir **شارِحٌ** kalkar da onları uçurur.”

Yemen ehlinin sözünde **الشارح**: ekini kuşlardan ve başkalarından koruyandır.

İbn Şümeyl dedi: Ceylanlardan **الشَّرْحَة**: olduğu gibi kurutulmuş getirilen, dilimlenip kurutulmamış olandır. “Bize ceylanlardan bir **شَرْحَةً** al” denir; o **لحم مَشْرُوح**tur; onu **شَرَحْته** ve **شَرَّحْتُه**.

**التَّصْفِيف**: **التَّشْريح**ten bir türdür; et parçasını inceltmektir; inceliğinden dolayı altı görünecek hâle gelinceye kadar; sonra kor üzerine atılır.

**رشح** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **الرَّشْح**: beden üzerinde terin çiyi. “Falan kimse ter **رشح** etti” denir; **الرَّشح**: o terin adıdır. Eyer keçesinin altındaki astara **مِرْشحة** adı verildi; çünkü **الرَّشح**ı, yani teri kurutur.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: “Ter **أَرْشَح** etti” ve “ter **رَشَح** etti” denir; ikisi bir manadadır.

Ebû Amr dedi: **الرَّشْح**: terdir.

Leys dedi: **التَّرْشيح**: annenin çocuğunu az sütle **تُرَشِّحَ** etmesidir; onu ağzına azar azar koyar; ta ki emmeye güç yetirsin. Dedi: **التَّرْشيح** ayrıca: annenin, doğurduğu vakit çocuğunun üzerindeki yaşlığı yalamasıdır. Şu beyti okudu:
“Ceylanların anası yavruları **تُرَشَّح** eder.”

Asmaî dedi: Dişi deve yavrusunu doğurduğunda o **سَلِيل**dir; güçlenip yürüdüğünde o **راشِح**tır; annesi **مُرْشِح**tir; **الرّاشح**tan yükselince o **جادِل**dir.

Leys dedi: **الراشِح** ve **الرَّواشِح**: çiylenen dağlardır; bazen köklerinde az bir su toplanır; çok olursa **وَشَلاً** diye adlandırılır; onu taşların arasından ter gibi akar görürsen **راشِحا** diye adlandırılır.

Başkası dedi: Falan oğulları otu **يَسْتَرْشحون**; yani uzamasını beklerler de otlatırlar; ve **البُهْمَى**yı **يَستَرْشحون**; onu büyüsün diye yetiştirirler; o yer **مُسْتَرْشَح**tır. Zü’r-Rumme, eşekleri vasfederek dedi:
“Benzerlerini çevirip durur; sanki sırtları,
kayanın düzlüğünde **بمُستَرْشَح البُهمى** ile (kaplı)dır.”

Ve denir: Falan kimse hilâfete **يُرَشَّحُ** olur; veliaht kılındığında.

**حرش** : Leys: **الحَرْش** ve **التَّحْرِيش**: insanı ve aslanı, boynuzuyla vursun diye kışkırtmandır.

Dinarların **الأحْرَش**ı: yeniliğinden dolayı pürüzlü olandır. Keler **أَحْرَشُ**tur: derisi pürüzlüdür; sanki çizgili.

Ve dersin: Keleri **أَحْرَشْتُ**; o, onu deliğinde **تُحَرِّشَه** etmendir; onu kızdırırsın; çıkınca sana yakınken deliğin kalan kısmını üzerine yıkarsın. Bazen keler, yanına girmek istediğinde yılanı **حدشَ** eder; onunla savaşır.

Dedi: İbn Şümeyl dedi: “Keleri **احترشُوا** ettiler” denir.

Dedi: **الحَرْش**: adamın, deliğinin başında taşları takırdatması; yahut deliğinin arkasında bir değnek veya çakıl oynatmasıdır; o da onu, içine girmek isteyen bir hayvan sanır; gelir ve iki ayağı üzerinde sürünerek savaşmak için yükselir; adam da onunla **يَناهِزه** eder; kuyruğundan tutar; onu **يُضَبِّب** eder; böylece kuyruğunu akıtıp onu kurtaramaz; yani ondan sıyrılamaz.

Şemir dedi: **التَّضْبيب**: kavrayışın şiddetidir. Dedi: **المُنَاهَزَة**: atılmadır/acele davranmadır. Dedi: **أَفْعَى حَرْشاء**: derisi pürüzlü olan yılandır; o, **الحريش** de denir. Şu beyti okudu:
“Benden güler; beni **أحْتَرِشْ** görünce,
eğer sen **حَرَشْتِ** etseydin, **حِرْش**ten açardım.”

**حِرْش**ten, yani **حِرِك**ten (açardım) demek istedi; muhatap **كاف**’ını dişilik için **شين**e çevirirler.

Ebû Ubeyd dedi: Bir şeyi bilene, onu öğretmek isteyenin hitabında darb-ı mesellerinden: ( **أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه** ) ve buna benzer sözleri: ( **كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ** ).

Leys dedi: **الحَرِيشُ**; “o, aslanın pençeleri gibi pençeleri olan bir hayvandır; başının ortasında tek bir boynuzu vardır” denir. Şu beyti okudu:
“Orada **الحَرِيش** ve eğri bir **ضِغْزٌ** ve sivri bir **ضَئْزٌ** vardır;
ondan bir **رَشحٍ**a ve bir **تَقْلِيص**a sığınır.”

Ben dedim: Bu beytin ne olduğunu bilmiyorum; söyleyenini de tanımıyorum. Leys’ten başkası dedi:
“Ve tek boynuzlu; ona **حَرِيش** denir.”

İbnü’l-A‘râbî, Münzirî’nin Ahmed b. Yahyâ’dan bana okuttuğu şeyde: **الهِرْمِيس**: **الكرْكَدَّنُ**dur; filden daha büyük bir şeydir; denizde veya kıyısında olur; bir boynuzu vardır. Ben dedim: Sanki **الحَرِيش** ile **الهِرْمِيس** bir şeydir; Allah daha iyi bilir.

Ebû Ubeyd: **الحَرْشُ**: izdir; çoğulu **حِراشٌ**tur; bununla adam **حِراشاً** diye adlandırıldı.

A‘râblardan birden fazlasını, sırtında yara kabuğu kabarıp sırtına toplanmış deve için şöyle derken işittim: “Bu **أَحْرَش** bir devedir; onda **حَرَش** vardır.” Şair dedi:
“Avucumla uçurdum; **ذو حِراش** bir çevik,
hurma dalının püsküllerini daha kısa kesen.”

**ذو حِراش** ile, üzerinde yara izi bulunan bir deveyi kastetti. Ve denir: Devenin uyuzunu **حَرَشْتُ**; onu **أَحْرِشه**; **حَرْشاً**; ve onu **خَرَشْتُه**; **خَرْشاً**; yani onu kaşıdığında, üst deri soyulup kanar; sonra o vakit **الهِناء** ile sıvanır.

Ebû Amr dedi: Uyuzdan **الحَرْشاءُ**: sıvanmamış olandır. Ben dedim: Derisinin pürüzlülüğünden dolayı **حَرْشاء** diye adlandırıldı. Şair dedi:
“Öyle ki sanki ben, bir ibadetgâhta korunuyorum;
onda **نُقْبَةٌ حرشاءُ** vardır; sürücüye rastlamamış.”

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Ova bitkilerinden: **الحَرْشاءُ** ve **الصَّفراء** ve **الغَبْراء**; bunlar bilinen otlardır; çoban onları hoş bulur.

Leys dedi: **الحَرْشُ**: bir tür cima; o (kadın) sırtüstü yatarken.

Ebû Saîd: **دراهم حُرْشٌ**: iyi; pürüzlü; darphaneyle yeni tanışmış (yeni basılmış) (dirhemler).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والراء وما يثلثهما**)
  (**حرز**) **الحاء والراء والزاء** tek bir asıldır; o da **الحِفْظ** ve **التَّحفظ**tendir. Denir: **حَرَزْتُه** ve o **احترز** etti; yani sakındı. Ve birtakım insanlar, bu **الزّاء**’nın **سين**’den بدل edilmiş olduğunu, aslın da **الحَرْس** olduğunu söyler; bu bir veçhedir. Ve Halîl’e ait olan kitapta, **الحَرَز**’ın, onunla oynanan, ovulmuş bir ceviz olduğu; çoğulunun **أحْراز** olduğu (yazılıdır). Dedik: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun için bir anlam yoktur.
  (**حرس**) **الحاء والراء والسين** iki asıldır: biri **الحِفْظ**, diğeri bir zamandır.
Birincisi: **حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً**. Ve **الحَرَس**: **الحُرَّاس**tır. **حُرِيسَة الجَبَل**’e gelince—ki hadiste gelmiştir—denir ki o, gece, barınağına sığınmasından önce kendisine yetişen koyundur; sanki orada korunmuştur. Ebû Ubeyde, **حريسة الجبل** hakkında dedi: Bazıları onu bizzat hırsızlığın kendisi yapar; denir: **حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً**; çaldığı zaman. Bu sahih olursa, babdan yakındır; çünkü hırsız, şeye göz diker; sanki ona, ondan imkân buluncaya kadar bekçilik eder. Birincisi daha sahih olandır. Bu, dil ehlinin sözüdür: **الحريسَة** korunmuş olandır. Şöyle der: "**[ليس]** فيما يحرس بالجبل قَطْع" çünkü o, **حِرْز** yeri değildir.
  (**حرش**) **الحاء والراء والشين** tek bir asıldır; babın dalları ona döner. O, iz ve çiziktir. Şu halde **الحَرْش** izdir; ondan dolayı adama **حراشاً** adı verilmiştir. Bundan dolayı dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Ve keler’e **أحْرَشَ** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çizik vardır.
  Ve bu babdandır: **حَرَشْتُ [الضبّ]**; bu, onun deliğini sıvazlaman ve elini hareket ettirmen demektir; ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarsın; sen de onu yakalarsın. Ve o sıvazlamanın bir izi vardır. O, zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Bazen **حيّة حَرْشاء** derler; nasıl ki **رَقْطاء** derler. Şair dedi:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ  **الحَرْشاء**: hardala benzer, biten bir tanedir. Ebû’n-Necm dedi:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ *
  Ama onların “**حَرَّشْت بينَهم**” sözü—kışkırttığın ve düşmanlığı attığın zaman—babdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde vuku bulan bir çizik gibidir.
  Ve bundan, **النُّقْبة**’ye—ki uyuzun ilk belirmesidir—**حَرْشاء** adını vermeleridir. Denir: **نُقْبةٌ حَرْشاء**; o, sürülmemiş kabarcıktır (**الباِثرَة**). Ve şu beyit okunmuştur:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا
  Ama onun şu sözü:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين *
  denir ki o, pamukta, tokmakların yumuşatmadığı bir şeydir; bu da ancak onda bir pürüzlülük sebebiyledir.
  (**حرص**) **الحاء والراء والصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülüktür.
  Birincisi: **الحَرْصُ** yarmadır; denir: **حَرَص القَصَّار الثوبَ**; onu yardığı zaman. **الحارِصَة** şecclerden: deriyi yaran olandır. Ondandır **الحرِيصة** ve **الحارِصَةُ**; o, yağmurunun şiddetli düşüşünden yerin yüzünü soyan buluttur. Dedi:
  * انهلالُ حريصَةٍ *
  Açgözlülüğe ve rağbette aşırılığa gelince: denir **حَرَصَ**; açgözlü olduğu zaman; **يَحْرُِص حِرْصا**; o **حريصٌ**tur. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾. Ve denir: **حُرِصَ المَرْعَى**; ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; bu da babdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.
   (**حرض**) **الحاء والراء والضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitmenin, telef olmanın, helâkin, zayıflığın ve bunun benzerlerinin delilidir.
  Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**dır; onunla uğraşan **الحَرّاض**dır. Ve **الإحْرِيض**: serçedir. Dedi:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ *
  İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾. Ve denir: **حَرَّضْتُ فلاناً على كذا**. Bir topluluk bunun babdan olduğunu iddia etti. Ebû İshâk el-Basrî **الزَّجّاج** dedi: Bu, onun muhalefet ettiği zaman bozmuş olması sebebiyledir. Ve O’nun sözü: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾; çünkü onlar ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Babın geri kalanı buna yakındır; çünkü onlar “o **حُرْضَة**’dir” derler; o, onunla vurmak için meysir oklarının kendisine uzatıldığı kimsedir.
  Ve denir ki o, eti asla bir bedel karşılığında yemez; ancak kendisine verilen şeyi yer; bu yüzden ona **حُرْضَةً** denir; çünkü onda hayır yoktur.
  Ve babdandır: savaşmayan, kendisinde fayda olmayan ve yanında silah bulunmayan kimseye **حَرَض** demeleri. et-Tırımmah dedi:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ *
  Ve denir: **حَرَض الشّيءُ** ve başkası onu **أحرضَهُ**; bozulduğu ve başkasının onu bozduğu zaman. Ve **أحْرَضَ الرّجُل**; kendisine kötü bir çocuk doğduğu zaman. Bazen derler: **حَرَضَ الحالبان النّاقَة**; iki sağan onun sütünü bütünüyle sağdığı zaman.
  (**حرف**) **الحاء الراء والفاء** üç asıldır: şeyin sınırı, sapma, ve şeyin takdiri.
  Sınır kısmına gelince: her şeyin **حرْفُ**u onun sınırıdır; kılıç ve başkası gibi. Ondandır **الحَرْف**; o, yüzdür. Dersin: o, işinde **على حَرْفٍ واحد** üzeredir; yani tek bir yol üzeredir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾; yani tek bir yüz üzere. Bu, kulun, bollukta ve darlıkta Rabbine itaat etmesinin gerekli olmasıdır; bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, ona bir **حرفٍ** üzere ibadet etmiş olur. Görmüyor musun, O dedi: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾. Ve deveye **حَرْفٌ** denir. Bir kavim dedi: o, zayıf olandır; kılıcın **حرف**ına benzetilmiştir. Başkaları dedi: bilakis o, iri olandır; dağın **حرف**ına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. Evs dedi:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ  Ka‘b b. Zuheyr dedi:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ
  İkinci asıl: şeyden sapmadır. Denir: **انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً**. Ve ben onu ondan **حرّفتُه**; yani onu ondan çevirdim. Bundan dolayı **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisine karşı çevrilip ondan saptırıldığı zaman olur; bu, sözün **تحريف**i gibidir; o, onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه﴾.
  Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaraların takdir edildiği demir. Dedi:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما  Ve bir topluluk, **المُحارَف**ın bundan olduğunu iddia etti; sanki rızkı ona takdir edilmiş gibidir; nasıl ki yara **المحْراف** ile takdir edilir.
  Ve bu babdandır: falan, ailesi için **يَحْرُف** eder; yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**’nın **ثاء**’dan بدل edilmiş olduğunun söylenmesidir. O, **حَرَثِ**’dendir; yani kazandı ve topladı. Bazen derler: falan **أحْرَفَ** etti **إحرافاً**; malı arttığı ve düzeldiği zaman. Ve falan, falanın **حَرِيفُ**udur; yani onunla muamele edendir. Bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**tan; yani kazandı (demektir). Asıl, zikrettiğimizdir.
  (**حرق**) **الحاء والراء والقاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile birlikte bir şeyi bir şeyle ovmaktır; ona birçok dallar döner. Diğeri, bedenden bir şeydir.
  Birincisi: onların “**حَرَقْتُ الشيءَ**” sözüdür; sen törpülediğin ve onun bir kısmını bir kısmıyla ovduğun zaman. Araplar der: “o, öfkeden sana karşı **يَحْرُقُ عليك الأُرَّم**”; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. **الأُرَّم** dişlerdir. Dedi:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا  Ve bir topluluk okudu: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه﴾; dediler: manası, onu törpülerle törpüleyeceğizdir. Ve **الحَرَق**: ateştir. Ve elbisede **الحَرَقُ**. Ve **الحَرُوقاء**: ona **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin kıyası birdir.
  Ve babdandır: saçı kesilen ve dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleri. Dedi:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ *
  Ve **الحُرْقَانُ**: uyluklarda sürtünme yarasıdır; biri diğerine sürtünmekten. Ve denir: **فَرَسٌ حُرَاقٌ**; koşusunda yanarcasına çabaladığı zaman. Ve **سَحابٌ حَرِقٌ**; şimşeği şiddetli olduğu zaman. Ve “insanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**”: bana eziyet ettiler. Ve denir ki **المُحارقَة** cinsel birleşmenin bir cinsidir. Ve **ماء حُرَاقٌ**: şiddetli tuzlu, tuzlu sudur.
  Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. Denir: adam **محروقٌ**; **حارِقَتُه** koptuğu zaman. Dedi:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ *
   (**حرك**) **الحاء والراء والكاف** tek bir asıldır; **الحركة** sükûnun zıddıdır. Babdandır **الحارِكانِ**; onlar iki omuzun birleştiği yerdir; çünkü ikisi de durmadan hareket eder. Yine **الحراكيك**; o, **الحراقِفُ**tur; tekili **حَرْكَكَة**dir.
  (**حرم**) **الحاء والراء والميم** tek bir asıldır; o, men ve sıkılaştırmadır. Şu halde **الحرام**: **الحلال**ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾. Ve şu şekilde okunmuştur: ﴿وحِرْمٌ﴾. Ve **سَوْطٌ مُحرَّم**: henüz yumuşatılmamış olduğu zaman. el-A‘şâ dedi:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا *
  Ve **القطيع**: kamçıdır; **المحرَّم** ise henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. Ve **الحريم**: kuyunun **حريم**idir; o, onun çevresidir; sahibinden başkasına orada kazı yapması haram kılınır. Ve **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine’dir; ikisi, hürmetlerinden dolayı böyle adlandırılmıştır; ve ikisinde bir şey ihdas etmek veya bir muhdisi barındırmak haram kılınmıştır. Ve adam hac ile **أحْرَم** etti; çünkü avdan, kadınlardan ve bunun dışındakilerden kendisine helâl olan şeyler ona haram olur. Ve adam **أحرم** etti: haram aya girdi. Dedi:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا  Ve **المُحْرِم**: zimmeti olan kimsedir, denir. Ve denir: adamı **أحْرَمْتُ**; onu yendim; sanki sen, senden umduğu şeyi ona haram kılmışsın gibidir. Yine o, **حَرِم** eder; **يَحْرَم حَرَماً**; yenmediği zaman. Kıyas birdir; sanki umduğu şeyden men edilmiştir. Ve adamı bağıştan **حَرَمْتُ**; **حِرماناً**; ve onu **أحرمْتُ**; bu kötü bir dildir. Dedi:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا  Ve **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkularıdır; korkağın onlara girmesi haramdır. Sa‘leb okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ  Ve hac ihramından olan topluluğa **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ** denir; ve adama **حَرَامٌ** (denir). Ve **حِرْمِيٌّ**: **الحَرَم**’e nisbet edilendir. en-Nâbiga dedi:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما  Ve **الحَرِيم**: dokunması haram kılınmış olandır; ona yaklaşılmaz. Araplar hac yaptıklarında üzerlerindeki elbiseleri çıkarır, **الحرَم** içinde onları giymezlerdi; elbise, giyilmesi haram kılındığı zaman ona **الحَريم** denir. Dedi:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ  Ve denir: kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır; bu, onun zayi edilmesinin ve korunmasının terk edilmesinin haram olmasından türemiştir. Ve denir ki **الحَرِيمة**: her umulan gamdan kaçan şeyin adıdır.
  Ve bu babdan şâz olan: **الحيْرَمَة**; inektir.
  (**حرن**) **الحاء والراء والنون** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeye yapışıp neredeyse ondan ayrılmamasıdır. Şu halde binek hayvanda **الحِرَان** bilinir; denir: **حَرَنَ** ve **حَرُن**. Ve arıdan **المَحَارن**: bal peteğine yapışan, ayrılmayan veya çekilip çıkarılmayanlardır. Dedi:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا *
  Ve Şemmâh’ın sözü de böyledir:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ
o, dağın tepesinden ayrılmayan olandır. Ve denir: satışta **حَرَنَ** etti; ne artırır ne eksiltir.
  (**حرو/ي**) **الحاء والراء وما بعدها معتل**. Üç asıl: birincisi sıcaklığın bir cinsi, ikincisi yakınlık ve kast, üçüncüsü dönüş.
  Birincisi: **الحَرْوُ**; senin “ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum” sözündendir; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden olan bir sıcaklıktır. Bu kıyastandır: **حَرَاةُ النار**; o, onun alevlenmesidir. Ondandır **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
  Yakınlık ve kast kısmına gelince: onların “sen, şunu yapmaya **حَرىً**sın” sözüdür. Bu lafız üzere tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. **حَرِيٌّ** dediğin zaman, **حرِيّان** ve **حريُّون** ve cemaat için **أحرياء** dersin. Ve dersin: bu iş, şuna **مَحْراةٌ**dır. Ondandır: “o, işi **يتحرَّى** eder”; yani onu kasteder.
Ve denir ki **الحَرا** (maksûr): yumurtanın yeri; o, **الأفحوص**tur. Ondandır: mekânda **تحرَّى** etti; oyalanıp bekledi. Ondandır: “**بِحَرَاهُ وَبِعَراه** indim”; yani onun oyuntusuna.
  Üçüncüsü: onların “**حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً**” sözüdür; döndüğü ve eksildiği zaman. Zaman onu **أحراه** etti. Ve bedeni büyüyüp eksilen yılana **حاريَةٌ** denir. Ona beddua ederken derler: “Allah onu **بأفعَى حاريةٍ** ile vursun”; çünkü zamanın geçmesiyle ondan eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu daha habistir. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم vefat edince Ebû Bekir’in bedeni **يَحْرِي** etmeye başladı; ta ki ona yetişti.”
  (**حرب**) **الحاء والراء والباء** üç asıldır: biri soyma, diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmı.
  Birincisi: **الحَرْب**; onun iştikakı **الحَرَب**dendir; o, soyma (sülb)dır. Denir: **حَرَبْتُه مالَه**; ve malı **حُرِب** edildi; yani soyuldu; **حَرَباً**. Ve **الحريب**: soyulmuş olandır. Ve **مِحْرَابٌ** adam: cesur, savaş işini ayakta tutan, ona doğrudan girişen. Ve adamın **حَريبة**si: onunla yaşadığı malıdır; o soyulursa, ondan sonra ayağa kalkmaz. Ve denir: **أسَدٌ حَرِبٌ**; yani öfkesinin şiddetinden, sanki bir şeyden **حُرِب** edilmiş; yani soyulmuş gibidir. Aynı şekilde **الرجل الحَرِب**.
  Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. Denir: **أرض مُحَرْبئة**; onun **حِرباء**sı çok olduğu zaman. Onunla **الحِرْباء** benzetilmiştir; o, zırhların çivileridir. Yine **حَرَابيّ المَتن**; o, onun et parçalarıdır.
  Üçüncüsü: **المحراب**; o, meclisin baş tarafıdır; çoğulu **محاريب**. Ve derler: Allah Teâlâ’nın sözü ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾’da **المحراب** odadır. Ve dedi:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا
  Bu asıllardan şâz olan: **الحُرْبة**. İbn Düreyd, onun siyah bir torba olduğunu zikretti. Ve şu beyit okundu:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا
  (**حرت**) **الحاء والراء والتاء** tek bir asıldır; o, ovmadır. Denir: **حَرَته حَرْتاً**; onu şiddetli bir ovma ile ovduğun zaman.
  (**حرث**) **الحاء والراء والثاء** iki, birbirinden farklı asıldır: biri toplama ve kazanç, diğeri bir şeyin zayıflatılmasıdır.
  Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanç ve toplamadır; onunla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ** et; sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi.”
  Ve bu babdandır: ekini **حرث** etmek. Ve kadın, kocanın **حرث**ıdır; bu bir benzetmedir; bu, onun çocuğunun ekildiği yerdir. Allah Teâlâ dedi: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾. Ve **الأحرِثة**: **الأفواق**taki tellerin geçtiği kanallardır; çünkü onları toplar.
  Diğer asla gelince: denir: devesini **حَرَثَ** etti; onu zayıflattı; onu **أحرثها** da eder. Ondandır: Ensâr’ın, Muâviye onlara “sizin su çeken develeriniz ne yaptı?” dediğinde, “Bedir günü onları **أحْرثْنَاها** ettik” demeleri.
   (**حرج**) **الحاء والراء والجيم** tek bir asıldır; o, babın çoğudur ve dalları ona döner; bu, şeyin toplanması ve darlığıdır. Ondandır **الحَرَج**; **حَرَجة**’nin cem‘idir; o, ağaç topluluğudur. Cem‘de **حَرَجات** denir. Dedi:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ  Ve **حِراجٌ** da denir. Dedi:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ *
  Ondandır: **الحرَجَ** günah; ve **الحَرَج** darlık. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾. Ve denir: göz **حَرِجَت**; **تَحرَج** eder; yani şaşırır. Ve dersin: zulmün bana **حَرِجَ** oldu; yani haram oldu. Ve denir: onu bir boşama ile **أحْرَجَ** etti; yani onu haram kıldı. Ve derler: onu **بالمُحْرِجات** ile topallattı; üç boşama ile demek isterler. Ve **الحَرَج**: ölülerin taşındığı sedyedir. Ve **المِحَفَّةُ** bir **حَرَجٌ**dur. Dedi:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني  Ve **ناقة حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**: zayıftır; bu, kemiklerinin ve etinin birbirine girmesidir. Ondandır **الحَرِجُ**: savaşmaktan neredeyse ayrılmayan adamdır.
  Bu babdan şâz olan: **الْحِرْجَ**’in **الوَدَعة** olmasıdır; çoğulu **أحراج**. Ve o, av etinden köpeğin payıdır, denir. Cehdar dedi:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ  Ve **الحِرْج**: kurulan iplerdir, denir. Dedi:
  * كأنّها حرج حابلِ *
  (**حرد**) **الحاء والراء والدال** üç asıldır: kast, öfke, ve çekilme.
  Birincisi: kast. Denir: **حَرَدَ حَرْدَهُ**; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾. Ve dedi:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ  Ve bu babdandır **الحُرُود**: develerin gübre yerleri; tekili **حِرْد**.
  İkincisi: öfke. Denir: adam **حَرِدَ**; öfkelendi; **حَرْداً**; **الراء**’ın sükûnuyla. et-Tırımmah dedi:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ *
  Ve denir: **أسَدٌ حارد**. Dedi:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ  Üçüncüsü: çekilme ve sapmadır. Denir: falan **حريداً** indi; yani çekilmiş olarak. Ve yıldız **حَريد**. Cerîr dedi:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا  Ebû Zeyd dedi: Burada **الحريد**: kavminden ayrılıp yer değiştiren kimsedir. Ve **حَرَدَ حُرُوداً** etti. “Biz, zayıflık ve zillet sebebiyle kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; gücümüz ve çokluğumuz sebebiyle” der. Ve her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. Ve deve **حارَدَت**; sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan olduğu hâlden saptığı içindir. Yine yıl **حارَدَت**; yağmuru azaldığı zaman. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّدٌ**: bükülüp örüldüğü zaman; eğriliğinden dolayı ona bir şekil oluştuğu için.
  (**حرذ**) **الحاء والراء والذال** asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. Ve **الحِرذَون**’un küçük bir hayvancık olduğunu söylemişlerdir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر ش
حرشـت بيـن القـوم وفلـان مـن عادتـه التحريـش والتضريـب‏.‏
وحـرش الضـب واحترشـه وهـو حـارش مـن حرشـة الضبـاب وفـي مثـل ‏"‏ هـذا أجـل من الحرش ‏"‏ والضب أحرش أي خشن الجلد‏.‏
ودينار أحرش فيـه خشونـة الجـدة كقولهـم‏:‏ درع قضـاء وأعطانـي فلـان دنانيـر حرشـاً‏.‏
ونقبـة حرشاء‏:‏ لم تطل بالهناء‏.‏
قال‏:‏ وحتـى كأنـي يتقـى بـي معبد به نقبة حرشاء لـم تلـق طاليـا

##### Türkçe

ح ر ش
**حرشـت**: kavim arasında (fitne) kışkırttım; ve falan, âdetinden olan **التحريـش** ve **التضريـب**(dir).‏.‏
Ve **حـرش الضـب** ve **احترشـه**; ve o, kelerlerin **حرشـة الضبـاب**’ından **حـارش**(tır). Ve şu gibi (bir sözde): “Bu, **الحرش**’tan daha ecel(î)dir”; ve keler **أحرش**(tır), yani derisi kaba(dır).‏.‏
Ve **دينار أحرش**: onda yeniliğin kabalığı vardır; onların sözü gibi: “**درع قضـاء**”; ve falan bana **دنانيـر حرشـاً** verdi.‏.‏
Ve **نقبـة حرشاء**: refahla uzun sürmedi.‏.‏
Dedi: Ve nihayet sanki ben, içinde refahla uzun sürmemiş **نقبة حرشاء** bulunan bir mâbed ile benden sakınılıyor; **لـم تلـق طاليـا**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَرْش والتَحْرِيش: إِغراؤُك الإِنسانَ والأَسد ليقع بقِرْنِه. وحَرَّش بينهم: أَفْسد وأَغْرى بعضَهم ببَعض. قال الجوهري: التحريش الإِغراء بين القوم وكذلك بين الكلاب. وفي الحديث: أَنه نهى عن التحْريش بين البهائم، هو الإِغراء وتهييج بعضها على بعض كما يُفْعل بين الجمال والكِباش والدُّيُوك وغيرها. ومنه الحديث: إِن الشيطان قد يَئِس أَنْ يُعْبَد في جزيرة العَرَب ولكن في التحريش بينهم أَي في حَمْلهم على الفِتَنِ والحُروب. وأَما الذي ورد في حديث عليّ، رضوان اللَّه عليه، في الحج: فذهبْتُ إِلى رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، مُحَرِّشاً على فاطمةَ، فإِن التحريش ههنا ذكرُ ما يُوجِب عتابَه لها.
وحَرَشَ الضبَّ يَحْرِشُه حَرْشاً واحْتَرَشَه وتَحَرَّشَه وتحرَّش به: أَتى قَفا جُحْرِه فَقَعْقَعَ بِعصاه عليه وأَتْلَج طَرَفها في جُحْره، فإِذا سمع الصوتَ حَسِبَه دابّة تريد أَن تدخل عليه، فجاء يَزْحَل على رِجْليه وعجُزِه مُقاتلاً ويضرب بذنَبه، فناهَزَه الرجُلُ أَي بادره فأَخَذ بذنَبه فضَبَّ عليه أَي شد القَبْض فلم يقدر أَن يَفِيصَهُ أَي يُفْلِتَ منه؛ وقيل: حَرْشُ الضب صَيْدُه وهو أَن يُحَكَّ الجُحْر الذي هو فيه يُتَحرَّشُ به، فإِذا أَحسَّه الضبّ حَسِبَه ثُعْباناً، فأَخْرَج إِليه ذنبَه فيُصاد حينئذ. قال الفارسي: قال أَبو زيد: يقال لُهوَ أَخْبَثُ من ضبٍّ حَرَشْته، وذلك أَن الضبَّ ربما اسْتَرْوَحَ فَخَدَع فلم يُقْدر عليه، وهذا عند الاحتراش، الأَزهري: قال أَبو عبيد ومن أَمثالهم في مخاطبة العالم بالشيء من يريد تعليمه: أَتُعْلِمُني بضبٍّ أَنا حَرَشْتُه؟ ونَحْوٌ منه قولهم: كمُعَلِّمةٍ أُمَّها البِضَاع. قال ابن سيده: ومن أَمثالهم: هذا أَجَلُّ من الحَرْش؛ وأَصل ذلك أَنّ العرب كانت تقول: قال الضبّ لابنه يا بُنَيّ احذَر الحَرْش، فسمع يوماً وقْعَ مِحْفارٍ على فَمِ الجُحر، فقال: بابَهْ
(* قوله «بابه» هكذا بالأَصل، وفي القاموس: يا أَبت إلخ.) أَهذا الحَرْشُ؟ فقال: يا بُنَيّ هذا أَجلّ من الحَرْش؛ وأَنشد الفارسي قول كُثَيّر:
ومُحْتَرِش صَبَّ العَدَاوَة مِنْهمُ،
بِحُلْو الخَلى، حَرْشَ الضِّباب الخَوادِع
يقال: إِنه لَحُلْو الخَلى أَي حُلْو الكلام؛ ووَضَع الحَرْشِ موضعَ الاحتراش لأَنَّه إِذا احْتَرَشَه فقد حَرَشَه؛ وقيل: الحَرْش أَنْ تُهَيِّج الضبَّ في جُحْره، فإِذا خرج قريباً منك هَدَمْتَ عليه بَقِيَّة الجحر، تقول منه: أَحْرَشْت الضبّ. قال الجوهري: حَرَشَ الضبَّ يَحْرِشه حَرْشاً صادَه، فهو حارش للضِّباب، وهو أَن يُحَرّك يده على جحره ليظُنَّه حَيَّة فيُخْرِج ذَنَبَه ليضْرِبَها فيأْخُذه. ومنه الحديث: أَن رجلاً أَتاه بِضباب احْتَرَشها؛ قال ابن الأَثير: والاحتراش في الأَصل الجَمْع والكسْب والخِداع. وفي حديث أَبي حَثْمة في صفة التّمْر: وتُحْتَرَشُ به الضِّبابُ أَي تُصطاد. يقال: إِن الضبَّ يُعْجَب بالتمر فيُحِبّه. وفي حديث المسور: ما رأَيت رجُلاً ينفِر من الحَرْش مثلَه، يعني معاوية، يريد بالحَرْش الخديعةَ. وحارَشَ الضبُّ الأَفعى إِذا أَرادت أَن تَدْخل عليه فَقاتَلَها. والحَرْش: الأَثَر، وخص بعضهم به الأَثَر في الظَّهْر، وجمعه حِرَاش؛ ومنه رِبْعِيّ بنُ حِراش ولا تقل خِراش، وقيل: الحِرَاش أَثَر الضرْب في البَعِير يبْرأُ فلا يَنْبُت له شَعر ولا وَبر. وحَرَش البعِيرَ بالعصا: حَكَّ في غارِبِه ليَمْشِيَ؛ قال الأَزهري: سمعت غير واحد من الأَعراب يقول للبعير الذي أَجْلَب دبَرُه في ظَهره: هذا بعير أَحْرَش وبه حَرَش؛ قال الشاعر:
فَطَار بِكَفِّي ذو حِرَاش مُشَمِّرٌ،
أَحَذُّ ذلاذِيل العَسِيب قصِير
أَراد بذي حراش جَمَلاً به آثار الدَّبر. ويقال: حَرَشْت جَرَبَ البعير أَحْرِشه حَرْشاً وخَرَشته خَرْشاً إِذا حكَكْتَه حتى تقشَّر الجلد الأَعلى فيَدْمى ثم يُطْلى حينئذ بالهِناء، وقال أَبو عمرو: الخَرْشاء من الجُرْب التي لم تُطْل؛ قال الأَزهري: سميت حَرْشاءَ لخشونة جلدها؛ قال الشاعر:
وحَتى كأَنِّي يَتَّقي بيْ مُعبَّد،
بِه نُقْبة حرشاءَ لم تَلْق طاليا
ونُقْبة حرشاء: وهي الباثِرة التي لم تُطْل.
والحارِش: بُثُور تخرج في أَلسِنَة الناس والإِبلِ، صفة غالبة. وحَرَشَه، بالحاء والخاس جميعاً، حَرْشاً أَي خدشه؛ قال العجاج: كأَنَّ أَصواتَ كِلابٍ تهْتَرشْ،
هاجَتْ بوَلْوَالٍ ولَجَّت في حَرَشْ
فحرَّكه ضرورة. والحَرْشُ: ضَرْب من البَضْع وهي مُسْتَلْقِية. وحَرَشَ المرأَة حَرْشاً: جامعها مستلقية على قفَاها. واحْتَرَشَ القَومُ: حَشَدُوا واحْتَرَشَ الشيءَ: جَمَعه وكَسَبَه؛ أَنشد ثعلب: لوْ كُنْتَ ذا لُبٍّ تَعِيشُ به،
لَفَعَلْتَ فِْعلَ المَرْء ذي اللُّبّ
لَجَعَلْتَ صالِحَ ما احْتَرَشْتَ، وما
جَمَّعْتَ من نَهْبٍ، إِلى نَهْب
والأَحْرَشُ من الدنانِير: ما فيه خَشُونة لِجدَّتِه؛ قال: دَنانِيرُ حُرْشٌ كلُّها ضَرْبُ واحِد
وفي الحديث: أَنَّ رجُلاً أَخَذ من رجُل آخَرَ دَنانيرَ حُرْشاً؛ جمع أَحْرش وهو كلّ شيءٍ خشن، أَراد أَنها كانت جَديدة فَعَليْها خُشونة النَّقْش. ودَراهِمُ حُرْشٌ: جِيادٌ خَشْنٌ حَديثة العَهد بالسِّكَّة. والضبُّ أَحْرَشُ، وضبٌّ أَحْرش: خَشِنُ الجِلْدِ كأَنَّه مُحَزَّز. وقيل: كلُّ شيء خشِنٍ أَحْرشُ وحَرِشٌ؛ الأَخيرة عن أَبي حنيفة، وأُراها على النسب لأَنّي لم أَسمع له فِعْلاً. وأَفْعى حَرْشاءُ: خشِنة الجِلْدة، وهي الحَريِش والحِرْبيش؛ الأَزهري أَنشد هذا البيت:
تَضْحَكُ مِني أَنْ رَأَتْني أَحْتَرِشْ،
ولَوْ حَرَشْتِ لكَشَفْتُ عن حِرِش
قال: أَراد عن حِرِكْ، يَقْلبون كاف المخاطبة للتأْنيث شِيناً. وحيَّة حَرْشاء بيّنة الحَرَشِ إِذا كانت خشنة الجلد؛ قال الشاعر: بِحَرْشاء مِطْحانٍ كأَنَّ فَحِيحَها،
إِذا فَزِعَتْ، ماءٌ أُرِيقَ على جَمْر
والحَرِيشُ: نوع من الحيات أَرْقَط.
والحَرْشاء: ضرب من السُّطَّاح أَخضرُ ينبت مُتِسَطِّحاً على وجه الأَرض وفيه خُشْنَة؛ قال أَبو النجم:
والخَضِر السُّطّاح من حَرْشائِه
وقيل: الحَرْشاء من نبات السهل وهي تنبت في الديار لازِقة بالأَرض وليست بشيء، ولو لَحِسَ الإِنسان منها ورقةً لزِقت بلسانه، وليس لها صَيُّور؛ وقيل: الحَرْشاء نَبْتة مُتَسَطِّحة لا أَفنان لها يَلْزَمُ ورقُها الأَرضَ ولا يمتدُّ حِبالاً غير أَنه يرتفع لها من وسَطِها قصبة طويلة في رأْسها حَبَّتها.
قال الأَزهري: من نبات السهل الحَرْشاءُ والصَّفْراء والغَبْراء، وهي أَعشاب معروفة تَسْتَطِيبُها الراعية. والحَرْشاء: خَرْدَل البَرِّ. والحَرْشاء: ضرب من النبات؛ قال أَبو النجم:
وانْحَتَّ من حَرْشاء فَلْجٍ خَرْدَلُهْ،
وأَقْبَلَ النَّمْلُ قِطاراَ تَنْقُلُهْ
والحَرِيش: دابة لها مخالب كمخالب الأَسد وقَرْنٌ واحد في وسَطِ هامَتِها، زاد الجوهري: يسميها الناس الكَرْكَدّن؛ وأَنشد: بها الحَرِيشُ وضِغْزٌ مائِل ضَبِرٌ،
يَلْوي إِلى رَشَحٍ منها وتَقْلِيص
(* قوله «يلوي إلى رشح» هكذا أَنشده هنا وأَنشده في مادة ضغز يأْوي إِلى رشف.)
قال الأَزهري: لا أَدري ما هذا البيت ولا أَعرف قائله؛ وقال غيره: وذو قَرْنِ يقال له حَرِيش
وروى الأَزهري عن أَشياخه قال: الهِرْميس الكَرْكَدّن شيء أَعظمُ من الفيل له قَرْن، يكون في البحر أَو على شاطئه، قال الأَزهري: وكأَن الحَرِيش والهِرْميس شيء واحد، وقيل: الحَرِيش دُوَيْبَّة أَكبرُ من الدُّودة على قدر الإِصبع لها قوائم كثيرة وهي التي تسمى دَخّالَةَ الأُذُن. وحَرِيش: قَبِيلة من بني عامر، وقد سمَّت حَرِيشاً ومُحَرِّشاً وحِراشاً.

##### Türkçe

**الحَرْش** ve **التَحْرِيش**: insanı ve aslanı, boynuzuyla düşmesi için kışkırtmandır.

Ve “onların arasını **حَرَّش** etti”: bozdu ve bazısını bazısına kışkırttı. Cevherî dedi: **التحريش** kavim arasında kışkırtmadır; aynı şekilde köpekler arasında da. Ve hadiste: onun, hayvanlar arasında **التحْريش**’i yasakladığı (varid olmuştur); o, develer, koçlar, horozlar ve başkaları arasında yapıldığı gibi, bazısını bazısına karşı kışkırtma ve tahriktir. Ve ondan (şu) hadis: “Şeytan, Arap yarımadasında kendisine ibadet edilmesinden ümidini kesmiştir; fakat onların arasında **التحريش**’te (ümit kesmemiştir)”; yani onları fitnelere ve savaşlara sevk etmede. Ama Ali’nin, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, hacda (rivayet olunan) hadisinde gelen (şey) ise: “Fâtıma’ya karşı **مُحَرِّشاً** olarak Allah’ın Resûlüne, Allah ona salât ve selâm etsin, gittim”; çünkü buradaki **التحريش**, ona (Fâtıma’ya) sitemini gerektiren şeyi anmaktır.

Ve **حَرَشَ الضبَّ** onu **يَحْرِشُه** **حَرْشاً**; ve **احْتَرَشَه** ve **تَحَرَّشَه** ve onunla **تحرَّش**: deliğinin arka tarafına geldi; sopasıyla onun üzerine takırdattı ve ucunu deliğine soktu; sesi işitince, onu üzerine girmek isteyen bir canlı sandı; böylece iki ayağı ve sağrısı üzerinde sürünerek, savaşır halde geldi ve kuyruğuyla vuruyordu; adam ona yaklaştı, yani ona atıldı; kuyruğundan tuttu, sonra onun üzerine **ضَبَّ** etti, yani kavrayışı sıktı; onu **يَفِيصَهُ** etmeye, yani ondan kurtulmaya güç yetiremedi. Ve denildi: **حَرْشُ الضب** onun avlanmasıdır; o da, içinde bulunduğu deliğin kazınmasıdır; onunla **يُتَحرَّشُ** olunur; **الضبّ** onu hissedince onu bir yılan sandı; ona doğru kuyruğunu çıkardı; o vakit avlanır. Fârisî dedi: Ebû Zeyd dedi: “O, **ضبٍّ حَرَشْته**’den daha habistir” denir; bu, **الضبَّ**’ın bazen koku alıp aldanması, böylece ele geçirilememesi sebebiyledir; bu, **الاحتراش** sırasında (olur). Ezherî: Ebû Ubeyd dedi: Onların, bir şeyi bilene, onu öğretmek isteyenin hitabında olan darb-ı mesellerinden: “Benim **حَرَشْتُه** olduğum bir **ضبّ** ile bana mı öğretiyorsun?” Ve buna benzer sözleri: “Annesine **البِضَاع** öğreten öğretici kadın gibi.” İbn Sîde dedi: Onların darb-ı mesellerinden: “Bu, **الحَرْش**’ten daha celîldir.” Bunun aslı: Araplar şöyle derdi: **الضبّ** oğluna “Yavrucuğum, **الحَرْش**’ten sakın” dedi; bir gün, deliğin ağzı üzerine bir kazmanın vuruşunu işitti; dedi ki: “بابَهْ”
(* «بابه» sözü asılda böyle; Kāmûs’ta: “يا أَبت” ilh.)
“Bu **الحَرْش** mü?” Dedi ki: “Yavrucuğum, bu **الحَرْش**’ten daha celîldir.” Fârisî, Kuseyyir’in sözünü inşad etti:
ومُحْتَرِش صَبَّ العَدَاوَة مِنْهمُ،
بِحُلْو الخَلى، حَرْشَ الضِّباب الخَوادِع
Denir ki: “O, **لَحُلْو الخَلى**’dır”; yani sözün tatlısıdır. Ve **الحَرْش**’i **الاحتراش** yerine koydu; çünkü onu **احْتَرَشَه** edince onu **حَرَشَه** etmiş olur. Ve denildi: **الحَرْش**, **الضبَّ**’ı deliğinde tahrik etmendir; sana yakınca çıkınca, deliğin geri kalanını onun üzerine yıkarsın; bundan: “**أَحْرَشْت الضبّ**” dersin. Cevherî dedi: **حَرَشَ الضبَّ** onu **يَحْرِشه** **حَرْشاً**: onu avladı; o, **حارش**’tır (yani avlayan) **للضِّباب**; o da, elini deliği üzerinde hareket ettirmendir ki onu bir yılan sansın; böylece ona vurmak için kuyruğunu çıkarır; sen de onu yakalarsın. Ve ondan hadis: bir adam ona, **احْتَرَشها** ettiği **ضباب** getirdi. İbnü’l-Esîr dedi: **الاحتراش** asılda toplama, kazanma ve aldatmadır. Ebû Hathme’nin, hurmanın vasfında olan hadisinde: “Ve onunla **تُحْتَرَشُ** **الضِّبابُ**”; yani avlanır. Denir ki: **الضبَّ** hurmadan hoşlanır, onu sever. Misver’in hadisinde: “**الحَرْش**’ten onun gibi nefret eden bir adam görmedim”; Muâviye’yi kastediyor; **الحَرْش** ile aldatmayı murad ediyor. Ve **حارَشَ الضبُّ الأَفعى**: eğer onun üzerine girmek isterse onunla savaştı (demektir). Ve **الحَرْش**: izdir; bazısı onu sırttaki ize tahsis etti; çoğulu **حِرَاش**’tır. Ondan: Rib‘î b. **حِراش**; **خِراش** deme. Ve denildi: **الحِرَاش**, devede darbenin izidir; iyileşir de ona kıl ve yün bitmez. Ve **حَرَش** deveyi sopayla: yürüsün diye hörgücünde kaşıdı. Ezherî dedi: Bedevilerden birden fazlasını, sırtında yarası kabuk bağlayıp (iz bırakmış) deve için şöyle derken işittim: “Bu, **أَحْرَش** bir devedir ve onda **حَرَش** vardır.” Şair dedi:
فَطَار بِكَفِّي ذو حِرَاش مُشَمِّرٌ،
أَحَذُّ ذلاذِيل العَسِيب قصِير
**ذو حِرَاش** ile, üzerinde yara izleri olan bir deveyi murad etti. Ve denir: Devenin uyuzunu **حَرَشْت** ederim, onu **أَحْرِشه** **حَرْشاً**; ve onu **خَرَشته** **خَرْشاً**: onu kaşıdın da üst deri soyuldu, kanadı; sonra o vakit kınayla sıvanır. Ebû Amr dedi: **الخَرْشاء**, sıvanmamış uyuzdandır. Ezherî dedi: Derisinin pürüzlülüğünden dolayı **حَرْشاء** diye adlandırıldı. Şair dedi:
وحَتى كأَنِّي يَتَّقي بيْ مُعبَّد،
بِه نُقْبة حرشاءَ لم تَلْق طاليا
Ve **نُقْبة حرشاء**: o, sıvanmamış kabarcıktır.

Ve **الحارِش**: insanların ve develerin dillerinde çıkan kabarcıklardır; galip bir sıfattır.

Ve onu **حَرَشَه**, **بالحاء والخاس جميعاً**, **حَرْشاً**: yani onu çizdi. ‘Accâc dedi:
كأَنَّ أَصواتَ كِلابٍ تهْتَرشْ،
هاجَتْ بوَلْوَالٍ ولَجَّت في حَرَشْ
Zaruret sebebiyle onu harekeledi. Ve **الحَرْشُ**: **البَضْع**’dan bir türdür; o (kadın) sırtüstü yatmış haldedir. Ve kadını **حَرَشَ** **حَرْشاً**: onu, ensesi üzerine sırtüstü yatarken cima etti. Ve **احْتَرَشَ القَومُ**: toplandılar. Ve **احْتَرَشَ الشيءَ**: onu topladı ve kazandı. Sa‘leb inşad etti:
لوْ كُنْتَ ذا لُبٍّ تَعِيشُ به،
لَفَعَلْتَ فِْعلَ المَرْء ذي اللُّبّ
لَجَعَلْتَ صالِحَ ما احْتَرَشْتَ، وما
جَمَّعْتَ من نَهْبٍ، إِلى نَهْب

Ve dinarlardan **الأَحْرَشُ**: yeniliğinden dolayı onda pürüzlülük olan (dır). Dedi ki:
دَنانِيرُ حُرْشٌ كلُّها ضَرْبُ واحِد
Ve hadiste: bir adamın, başka bir adamdan **دَنانيرَ حُرْشاً** aldığı (varid olmuştur); **أَحْرش**’ın çoğuludur; o da her pürüzlü şeydir. Muradı: yeni idiler de üzerlerinde nakşın pürüzlülüğü vardı. Ve **دَراهِمُ حُرْشٌ**: iyi, pürüzlü, sikkeye yeni basılmış (dır). Ve **الضبُّ أَحْرَشُ**; ve **ضبٌّ أَحْرش**: derisi pürüzlüdür; sanki çizgili oyukludur. Ve denildi: her pürüzlü şey **أَحْرشُ** ve **حَرِشٌ**’tir; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir; onu nisbet üzere görüyorum; çünkü onun için bir fiil işitmedim. Ve **أَفْعى حَرْشاءُ**: derisi pürüzlü (dür); o, **الحَريِش** ve **الحِرْبيش**’tir. Ezherî bu beyti inşad etti:
تَضْحَكُ مِني أَنْ رَأَتْني أَحْتَرِشْ،
ولَوْ حَرَشْتِ لكَشَفْتُ عن حِرِش
Dedi: **حِرِش** ile **حِرِكْ**’i murad etti; muhatap **كاف**’ını, müenneslik için **شين**’e çevirirler. Ve **حيَّة حَرْشاء**: derisi pürüzlü ise, **بيّنة الحَرَشِ** (pürüzlülüğü açık) (denir). Şair dedi:
بِحَرْشاء مِطْحانٍ كأَنَّ فَحِيحَها،
إِذا فَزِعَتْ، ماءٌ أُرِيقَ على جَمْر
Ve **الحَرِيشُ**: benekli bir yılan türüdür.

Ve **الحَرْشاء**: **السُّطَّاح**’tan bir türdür; yeşildir; yer yüzü üzerinde yayvan olarak biter ve onda pürüzlülük vardır. Ebû’n-Necm dedi:
والخَضِر السُّطّاح من حَرْشائِه
Ve denildi: **الحَرْشاء**, ova bitkisindendir; diyar(lar)da yere yapışık biter; bir şey değildir; insan ondan bir yaprak yalasa dili ona yapışır; onun **صَيُّور**’u yoktur. Ve denildi: **الحَرْشاء**, dalları olmayan yayvan bir bitkidir; yaprağı yere yapışır; ipler uzatmaz; ancak ortasından, başında tanesi olan uzun bir kamış yükselir.

Ezherî dedi: Ova bitkilerinden **الحَرْشاءُ** ve **الصَّفْراء** ve **الغَبْراء** (vardır); bunlar, çoban kadının hoş bulduğu bilinen otlardır. Ve **الحَرْشاء**: kır hardalıdır.

Ve **الحَرْشاء**: bitkiden bir türdür. Ebû’n-Necm dedi:
وانْحَتَّ من حَرْشاء فَلْجٍ خَرْدَلُهْ،
وأَقْبَلَ النَّمْلُ قِطاراَ تَنْقُلُهْ

Ve **الحَرِيش**: aslanın pençeleri gibi pençeleri olan, başının ortasında tek boynuzu bulunan bir hayvandır. Cevherî ekledi: insanlar ona **الكَرْكَدّن** derler. Ve (şu) inşad edildi:
بها الحَرِيشُ وضِغْزٌ مائِل ضَبِرٌ،
يَلْوي إِلى رَشَحٍ منها وتَقْلِيص
(* «يلوي إلى رشح» sözü: burada böyle inşad etti; **ضغز** maddesinde ise: “يأْوي إِلى رَشف”.)
Ezherî dedi: Bu beytin ne olduğunu bilmiyorum ve söyleyenini tanımıyorum. Ve başkası dedi:
وذو قَرْنِ يقال له حَرِيش

Ezherî, şeyhlerinden rivayet etti; dedi: **الهِرْميس** **الكَرْكَدّن**’dir; filden daha büyük bir şeydir; onun bir boynuzu vardır; denizde yahut sahilinde bulunur. Ezherî dedi: Sanki **الحَرِيش** ile **الهِرْميس** bir tek şeydir. Ve denildi: **الحَرِيش**, kurtçuktan büyük, parmak kadar bir küçük hayvancıktır; çok ayakları vardır; o, **دَخّالَةَ الأُذُن** diye adlandırılandır.

Ve **حَرِيش**: Benî Âmir’den bir kabiledir; **حَرِيشاً** ve **مُحَرِّشاً** ve **حِراشاً** diye adlandırmışlardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر ش * * التَّحْريشُ * الإغراء بين الناس وبين الكلاب أيضا

##### Türkçe

* ح ر ش * * **التَّحْريشُ** * insanlar arasında ve köpekler arasında da kışkırtmadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حرش الضب يحرشه، من حد ضرب، حرشا وتحراشا، بفتحهما: صاده، كاحترشه، فهو حارش الضباب، قال ابن هرمة:
  إني أريح على المولى بشاجنتـي                      حلمي وينزع منه الضب تحراشي

  وذلك بأن، ولو قال: وهو أن يحرك يده، لأصاب في الاختصار، على باب جحره، وليس في نص الصحاح ذكر الباب، وهو يستغنى عنه؛ ليظنه حية، فيخرج ذنبه ليضربها، فيأخذه. كما في الصحاح. وقيل: حرش الضب، واحترشه، وتحرشه، وتحرش به، أي قفا جحره، فقعقع بعصاه عليه، وأتلج طرفها في جحره، فإذا سمع الصوت حسبه دابة، تريد أن تدخل عليه، فجاء يزحل على رجليه وعجزه مقاتلا، ويضرب بذنبه، فناهزه الرجل، أي بادره، فأخذ بذنبه فضب عليه، أي شد القبض، فلم يقدر أن يفيصه، أي يفلت منه، ومنه المثل هذا أجل من الحرش، بالفتح، من أكاذبيهم أنه إذا ولد الضب ولدا حذره الحرش. أحسن من ذلك أن يقول- بعد أكاذيبهم، كما هو في نص المحكم-: قال الضب لولده: يا بني احذر الحرش، فبينما هو وولده في تلعة سمع وقع محفار على فم الجحر، فقال: يا أبت الحرش هذا? ونص المحكم: فسمع يوما وقع محفار على فم الجحر، فقال: يا أبت أهذا الحرش? فقال: يا بني هذا أجل من الحرش فذهب مثلا؛ يضرب لمن يخاف شيئا فيقع في أشد منه. وحرش فلانا وخرشه، بالحاء والخاء: خدشه، نقله الجوهري. وحرش جاريته: جامعها مستلقية على قفاها، عن ابن دريد. والحرش الأثر، وخص بعضهم به الأثر في الظهر. وقيل: الحراش: أثر الضرب في البعير يبرأ فلا ينبت له شعر ولا وبر. والحرش: الجماعة من الناس، والصواب فيه: الحرش، ككتف، قال الصاغاني: يقال: حرش من العيال، وكرش، أي جماعة، هكذا ضبطه مجودا، ج حراش، بالكسر، وبه سمي، الرجل حراشا، قال الجوهري، ولا تقل: خراش. وربعي والربيع، ومسعود: بنو حراش، ككتاب الغطفاني: تابعيون، روى مسعود، وهو الأكبر، عن حذيفة، وأخوه ربيع، وهو الأوسط، هو الذي تكلم بعد الموت. وحراش بن مالك: عاصر شعبة بن الحجاج العتكي. والحريش، كأمير: دويبة أكبر من الدودة على قدر الإصبع، بأرجل كثيرة، أو هي التي تسمى دخال الأذن، قاله أبو حاتم، وتعرف عند العامة بأم أربعة وأربعين. وحريش بن هلال القريعي التميمي الشاعر. وحريش بن كعب، في قيس، وهو الحريش بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة، منهم ربيعة بن شكل بن كعب بن الحريش، الذي عقد الحلف بين بني عامر وبين بني عبس، وذو الغصة عامر بن مالك، ومطرف بن عبد الله بن الشخير، بالفتح، وسعيد بن عمرو، وغيرهم. وحريش بن جذيمة بن زهران بن الحجر بن عمران، في الأزد. وحريش بن عبد الله بن عليم ابن جناب، وأخوه جريش، بالجيم، في كلب. وحريش بن جحجبي ابن كلفة بن عمرو بن عوف في الأنصار، وليس فيهم بالمعجمة غيره، ومن سواه بالمهملة، هذا قول الأمير ابن ماكولا، نقلا عن الزبير بن بكار، ونصه: كل من في الأنصار حريس، بالمهملتين، إلا حريش بن جحجبي فإنه بالحاء والشين المعجمة، هو جد أنس بن مالك الصحابي المشهور، رضي الله تعالى عنه. وأحيحة بن الجلاح بن الحريش، من ولده المنذر بن محمد ابن عقبة بن أحيحة، شهد بدرا، وقتل يوم بئر معونة، وعبد الرحمن بن أبي بن بلال بن أحيحة وغيرهما، ووهم الذهبي في تقييده بالإهمال، فإنه

  عكس ما قاله الزبير بن بكار، وعليه المعول في ضبط الأنساب. والحريش: الأكول من الجمال، وكذلك بالجيم. والحريش أيضا: المتدلع الشفتين من خرط الشوك، نقلهما الصاغاني ج حرش، بضمتين. والحريش: دابة لها مخالب كمخالب الأسد، قاله إبراهيم الحربي، وقال الليث: ولها قرن واحد في وسط هامتها، تسميها الناس الكركدن، كما في الصحاح، وقيل: هي دابة بحرية، وروى الأزهري عن أشياخه: الهرميس: الكركدن أعظم من الفيل، له قرن، يكون في البحر، أو على شاطئه، قال: وكأن الحريش والهرميس شئ واحد، فظهر من هذا أن القولين واحد، فقول المصنف: ودابة بحرية، يقتضي أنه غير الكركدن، فتأمل. ويقال: أخرجت له حريشتي، أي ملك يدي، نقله الصاغاني عن ابن عباد. والحرشة، بالضم: شبه الحماطة، وهي الخشونة، كالحرش، ومنه دينار أحرش، أي خشن، لجدته، والجمع حرش، ومنه الحديث أن رجلا أخذ من رجل آخر دنانير حرشا وهي الجياد الخشن، الحديثة العهد بالسكة، التي عليها خشونة النقش. وكذا ضب أحرش، أي خشن الجلد، كأنه محزز. وقيل: كل شئ خشن أحرش، وحرش، الأخيرة عن أبي حنيفة، قال الأزهري: وأراها على النسب؛ لأني لم أسمع له فعلا. والحراش، ككتان: الأسود السالخ لأنه يحرش الضباب، ويريد أن يدخل في جحرها. والحراش ابن مالك، محدث، سمع يحيى بن عبيد، وحكى ابن ما كولا فيه الخلاف: هل هو هكذا كما ضبطه المصنف? أو بالمهملة والتخفيف، أي ككتاب? أو بالمهملة والتشديد، ككتان? قال الحافظ: فصح أن حراش بن مالك واحد لا اثنان. قلت والعجب من المصنف، رحمه الله تعالى، نبه في الحريش على وهم الذهبي، وتبعه في الحراش مقلدا له من غير تنبيه عليه، أي ذكر حراش بن مالك الذي عاصر شعبة أولا، ثم ذكره ثانيا، وقال فيه: إنه سمع يحيى بن عبيد، تقليدا للذهبي، وهما واحد، وإنما الاختلاف في الضبط، فتأمل. والله تعالى أعلم. وحية حرشاء بينة الحرش، محركة: خشنة الجلد، قال الشاعر: ما قاله الزبير بن بكار، وعليه المعول في ضبط الأنساب. والحريش: الأكول من الجمال، وكذلك بالجيم. والحريش أيضا: المتدلع الشفتين من خرط الشوك، نقلهما الصاغاني ج حرش، بضمتين. والحريش: دابة لها مخالب كمخالب الأسد، قاله إبراهيم الحربي، وقال الليث: ولها قرن واحد في وسط هامتها، تسميها الناس الكركدن، كما في الصحاح، وقيل: هي دابة بحرية، وروى الأزهري عن أشياخه: الهرميس: الكركدن أعظم من الفيل، له قرن، يكون في البحر، أو على شاطئه، قال: وكأن الحريش والهرميس شئ واحد، فظهر من هذا أن القولين واحد، فقول المصنف: ودابة بحرية، يقتضي أنه غير الكركدن، فتأمل. ويقال: أخرجت له حريشتي، أي ملك يدي، نقله الصاغاني عن ابن عباد. والحرشة، بالضم: شبه الحماطة، وهي الخشونة، كالحرش، ومنه دينار أحرش، أي خشن، لجدته، والجمع حرش، ومنه الحديث أن رجلا أخذ من رجل آخر دنانير حرشا وهي الجياد الخشن، الحديثة العهد بالسكة، التي عليها خشونة النقش. وكذا ضب أحرش، أي خشن الجلد، كأنه محزز. وقيل: كل شئ خشن أحرش، وحرش، الأخيرة عن أبي حنيفة، قال الأزهري: وأراها على النسب؛ لأني لم أسمع له فعلا. والحراش، ككتان: الأسود السالخ لأنه يحرش الضباب، ويريد أن يدخل في جحرها. والحراش ابن مالك، محدث، سمع يحيى بن عبيد، وحكى ابن ما كولا فيه الخلاف: هل هو هكذا كما ضبطه المصنف? أو بالمهملة والتخفيف، أي ككتاب? أو بالمهملة والتشديد، ككتان? قال الحافظ: فصح أن حراش بن مالك واحد لا اثنان. قلت والعجب من المصنف، رحمه الله تعالى، نبه في الحريش على وهم الذهبي، وتبعه في الحراش مقلدا له من غير تنبيه عليه، أي ذكر حراش بن مالك الذي عاصر شعبة أولا، ثم ذكره ثانيا، وقال فيه: إنه سمع يحيى بن عبيد، تقليدا للذهبي، وهما واحد، وإنما الاختلاف في الضبط، فتأمل. والله تعالى أعلم. وحية حرشاء بينة الحرش، محركة: خشنة الجلد، قال الشاعر:

  بحرشاء مطحان كأن فحـيحـهـا                      إذا فزعت ماء هريق على الجمر وقال الجوهري بعد إنشاد هذا البيت: والحريش، نوع من الحيات أرقط، وقال الصاغاني: وهو تصحيف، والصواب: حربش كهجرس. قلت: وقد سبقه إلى ذلك أبو زكريا، وقال: المحفوظ حربش، وكأن الصاغاني قلده، مع أن أبا زكريا لم يوهمه، والعجب من المصنف كيف أغفل عن هذا التوهيم للجوهري، مع أنه غاية مناه. وأنا أقول: إن الصواب مع الجوهري؛ فإن هذا النوع من الحيات- الذي يكون أرقط- من شأنه خشونة الجلد دائما، وقد جوزوا وصف الحية بالحرشاء اتفاقا، وتقدم عن ابن دريد قوله: أفعى حربيش: خشن، فجاز وصفها بالحريش كالحربيش، هذا ما يقتضيه الاشتقاق، وأما الحفظ والنقل فناهيك بالجوهري، وشرطه في كتابه أن لا يذكر فيه إلا ما صح وسمع من الثقات، فتأمل. والحرشاء: نبت سهلي كالصفراء والغبراء، وهي أعشاب معروفة تستطيبها الراعية، قاله الأزهري، وقيل: الحرشاء: ضرب من السطاح، أخضر، ينبت متسطحا على وجه الأرض، وفيه خشونة، قال أبو النجم: والخضر السطاح من حرشائه. أو هو خردل البر، قاله أبو نصر، وأنشد الجوهري لأبي النجم:
  وانحت من حرشاء فلج خردله                      وأقبل النمل قطارا تنقـلـه قال الصاغاني: وقد سقط بين المشطورين مشطوران، والرواية: واختلف النمل. والحرشاء الجرباء من النوق التي لم تطل، قاله أبو عمرو، وقال الأزهري: سميت حرشاء لخشونة جلدها. والحرشون كحلزون، ورأيته في نسخة الصحاح مضبوطا بالضم مجودا: حسكة صغيرة صلبة، تتعلق بصوف الشاء، قال الشاعر: كما تطاير مندوف الحراشين. ويقال: إنه شئ من القطن لا تدمغه المطارق، ولا يكون ذلك إلا لخشونة فيه. والحرش، ككتف، بالحاء والخاء: من لا ينام، قاله الأموي، وقيل: جوعا، ونقله الأزهري وقال: أظن. والحرش والتحريش: الإغراء بين القوم، أو الكلاب، وقيل: الحرش والتحريش: إغراؤك الإنسان والأسد ليقع بقرنه. وحرش بينهم: أفسد وأغرى بعضهم ببعض، وفي الحديث أنه نهى عن التحريش بين البهائم، هو الإغراء وتهييج بعضها على بعض، كما يفعل بين الجمال، والكباش، والديوك، وغيرها. واحترش لعياله: جمع لهم، واكتسب، وأنشد:
  لو كنت ذالـب تـعـيش بـه                      لفعلت فعل المرء ذي اللـب
  لجعلت صالح ما احترشت وما                      جمعت من نهب إلى نهـب

  وأحرش الهناء البعير: بثره، أي قشره وأدماه، عن ابن عباد. وحرشه، وخرشه، بالحاء والخاء، إذا حكه حتى يقشر الجلد الأعلى، فيدمى، فيطلى حينئذ بالهناء. ومحمد بن موسى الحرشي محركة: محدث شهير، وآخرون بنيسابور. ومما يستدرك عليه: الاحتراش: الخداع. والتحريش: ذكر ما يوجب العتاب. وتحرش الضب، وتحرش به: احترشه. وقال الفارسي: قال أبو زيد: يقال: لهو أخبث من ضب حرشته. وذلك أن الضب ربما استروح فخدع فلم يقدر عليه. وقال الأزهري: قال أبو عبيد: ومن أمثالهم في مخاطبة العالم بالشيء من يريد تعليمه: أتعلمني بضب أنا حرشته? : ونحو منه قولهم: كمعلمة أمها البضاع. ومن المجاز: احترش ضب العداوة، ومنه قول كثير، أنشده الفارسي:
  ومحترش ضب العـداوة مـنـهـم                      بحلو الخلى حرش الضباب الخوادع وضع الحرش موضع الاحتراش؛ لأنه إذا احترشه فقد حرشه، ويقال: إنه لحلو الخلي، أي حلو الكلام. والحرش: الخديعة، وحرش كعلم إذا خدع، نقله الصاغاني، وفي حديث المسور ما رأيت رجلا ينفر من الحرش مثله يعني معاوية، يريد بالحرش الخديعة. وحارش الضب الأفعى، إذا أرادت أن تدخل عليه، فقاتلها. وحرش البعير بالعصا: حك في غاربه ليمشي. قال الأزهري: سمعت غير واحد من الأعراب يقول للبعير الذي أجلب دبره في ظهره: هذا بعير أحرش، وبه حرش، قال الشاعر:
  فطار بكفي ذو حراش مشمر                      أحذ ذلاذيل العسيب قصـير أراد به جملا به آثار الدبر. ونقبة حرشاء: وهي الباثرة، التي لم تطل، وأنشد الجوهري:
  وحتى كأني يتقى بي معبـد                      به نقبة حرشاء لم تلق طاليا والحارش: بثور تخرج في ألسنة الناس والإبل، صفة غالبة. واحترش القوم: احتشدوا. وحريش، كأمير: قبيلة من بني عامر. وقد سموا حرشاء، بالمد، ومحرشا، كمحدث، ومنه محرش الكعبي، هكذا ضبطه ابن ماكولا، وضبطه غيره بالسين المهملة، وقال الزمخشري: الصواب أنه بالخاء المعجمة، كما سيأتي، وهو صحابي، له حديث في الترمذي. وحريش، كزبير: قبيلة بالمغرب من البربر ومنهم الإمام المعمر المحدث أبو الحسن علي بن أحمد ابن عبد الله الخياط الفاسي الحريشي، حدث عن الإمام عبد القادر بن علي وغيره، وعنه شيوخنا: إسماعيل بن عبد الله، وعمر بن يحيى بن مصطفى، ومحمد بن الطالب بن سودة، ومحمد ابن عبد الله بن أيوب، ومحمد بن محمد بن مسعود الوراني، شرح الشفاء والموطأ والشمائل، ومات، بالمدينة المشرفة، عن سن عالية. والحرشان، بالضم: جبلان بأعيانهما، نقله الصاغاني. قلت: وهو تصحيف، والصواب بالسين المهملة، وقد تقدم. والحريش، كأمير: قرية من أعمال الموصل، نقله الصاغاني أيضا. والمحراش: المحجن.

##### Türkçe

**حرش** **الضب** onu **يحرشه**: sert bir vuruşun şiddetinden; **حرشا** ve **تحراشا**, ikisi de fetha ile: onu avladı; **كاحترشه** gibi; o hâlde o, **حارش** **الضباب**dır. İbn Hirma dedi ki:
  Ben, efendinin yanında, şâcinetimle rahatlarım;                      hilimim; ve ondan **الضب** benim **تحراشي**mi söküp çıkarır.

  Bu, şu iledir ki: ve eğer “ve o, elini hareket ettirmesidir” deseydi, kısaltmada isabet ederdi; onun deliğinin kapısı yanında; ve **الصحاح** metninde kapının zikri yoktur; ve ondan müstağni olunur; onu yılan sansın diye; böylece kuyruğunu çıkarır, ona vursun diye; sonra onu yakalar. **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: **حرش** **الضب**; ve **احترشه**; ve **تحرشه**; ve **تحرش** به; yani deliğinin kapısını takip etti; sonra asasıyla onun üzerine takırdattı; ve ucunu deliğine soktu; sesi işitince onu bir hayvan sandı; onun üzerine girmek isteyen; böylece iki ayağı ve sağrısı üzerinde sürünerek geldi, savaşır hâlde; ve kuyruğuyla vurur; adam ona **فناهزه** etti, yani ona atıldı; sonra kuyruğundan tuttu, böylece ona **فضب** عليه etti, yani kavrayışı sıktı; onu **يفيصه** etmeye, yani ondan kurtarmaya güç yetiremedi. Ve bundan, mesel: “Bu, **الحرش**’tan (fetha ile) daha yücedir.” Onların yalanlarından: **الضب** bir yavru doğurduğunda ona **الحرش**’u sakındırır. Bundan daha güzeli, onların yalanlarından sonra—**المحكم**’in metninde olduğu üzere—şunu söylemektir: **الضب** yavrusuna dedi ki: “Ey oğulcuğum, **الحرش**’tan sakın.” Derken o ve yavrusu bir vadicikte iken, deliğin ağzı üzerinde bir kazma sesinin düşüşünü işitti; dedi ki: “Ey babacığım, bu **الحرش** mı?” **المحكم**’in metni: “Bir gün deliğin ağzı üzerinde bir kazma sesinin düşüşünü işitti; dedi ki: ‘Ey babacığım, bu **الحرش** mıdır?’ Dedi ki: ‘Ey oğulcuğum, bu **الحرش**’tan daha yücedir.’ Böylece mesel oldu; bir şeyden korkup da ondan daha şiddetlisine düşen kimse için darb olunur.” Ve **حرش** falancayı ve **خرشه**, **بالحاء والخاء**: onu çizdi/yaraladı; el-Cevherî onu nakletti. Ve **حرش** câriyesini: onu, sırtüstü, ensesi üzerine yatmış hâlde cima etti; İbn Düreyd’den. Ve **الحرش** izdir; bazıları onu sırttaki ize tahsis etti. Ve denildi: **الحراش**: devede vurma izi; iyileşir de ona kıl da yün de bitmez. Ve **الحرش**: insanlardan bir topluluktur; ve bunun doğrusu: **الحرش**, **ككتف** gibidir. es-Sağânî dedi: “Denir: **حرش** من **العيال**; ve **كرش**; yani topluluk.” Onu böylece, iyice zapt etti. Çoğulu **حراش**, kesre ile. Ve onunla, adam **حراشا** diye adlandırıldı. el-Cevherî dedi: “**خراش** deme.” Ve Rab‘î ve er-Rabî‘ ve Mes‘ûd: **بنو حراش**; **ككتاب** el-Gatafânî gibi: tâbiîlerdir. Mes‘ûd—o en büyüğüdür—Huzeyfe’den rivayet etti; ve kardeşi Rabî‘—o ortancadır—ölümden sonra konuşan odur. Ve **حراش** b. Mâlik: Şu‘be b. el-Haccâc el-‘Atkî ile çağdaş oldu. Ve **الحريش**, **كأمير**: parmak ölçüsünde, çok ayaklı, kurtçuktan daha büyük bir küçük hayvancık; yahut o, “kulağın içine giren” diye adlandırılan şeydir; Ebû Hâtim söyledi; avam yanında “أم أربعة وأربعين” diye bilinir. Ve şair **حريش** b. Hilâl el-Kuray‘î et-Temîmî. Ve **حريش** b. Ka‘b, Kays içinde; o, **الحريش** b. Ka‘b b. Rabî‘a b. ‘Âmir b. Sa‘sa‘a’dır. Onlardandır: Rabî‘a b. Şekl b. Ka‘b b. **الحريش**; o, Benî ‘Âmir ile Benî ‘Abs arasında antlaşmayı bağlayan kimsedir; ve Zû’l-Ğussa ‘Âmir b. Mâlik; ve Mutarrif b. ‘Abdillâh b. eş-Şıhhîr, fetha ile; ve Sa‘îd b. ‘Amr; ve başkaları. Ve **حريش** b. Cüzeyme b. Zehrân b. el-Hacer b. ‘İmrân, Ezd içinde. Ve **حريش** b. ‘Abdillâh b. ‘Alîm b. Cenâb; ve kardeşi **جريش**, **بالجيم**, Kelb içinde. Ve **حريش** b. Cahcəbî b. Kılfe b. ‘Amr b. ‘Avf, Ensâr içinde; ve onlarda, **بالمعجمة** ile ondan başkası yoktur; ondan başkası **بالمهملة** iledir. Bu, emir İbn Mâkûlâ’nın sözüdür; ez-Zübeyr b. Bekkâr’dan naklen. Onun metni: “Ensâr içinde olanların hepsi **حريس**’tir, iki **مهملة** ile; yalnız **حريش** b. Cahcəbî, o **بالحاء والشين المعجمة** iledir.” O, meşhur sahâbî Enes b. Mâlik’in dedesidir—Allah Teâlâ ondan razı olsun. Ve **أحيحة** b. el-Celâh b. **الحريش**; onun soyundan: el-Münzir b. Muhammed b. ‘Ukbe b. **أحيحة**; Bedir’e katıldı; Bi’r Ma‘ûne günü öldürüldü; ve ‘Abdurrahmân b. Ebî b. Bilâl b. **أحيحة** ve başkaları. Zehebî, onu **بالإهمال** ile kaydetmesinde yanıldı; çünkü

  ez-Zübeyr b. Bekkâr’ın söylediğinin tersidir; ve neseblerin ضبط’unda ona dayanılır. Ve **الحريش**: develerden çok yiyen; ve aynı şekilde **بالجيم** ile de. Ve **الحريش** ayrıca: diken sürtmekten dudakları sarkmış olan; ikisini de es-Sağânî, **ج حرش**, iki damme ile nakletti. Ve **الحريش**: aslanın pençeleri gibi pençeleri olan bir hayvan; İbrâhîm el-Harbî söyledi. Leys dedi: “Ve onun, başının ortasında tek bir boynuzu vardır; insanlar ona **الكركدن** derler.” **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: o, deniz hayvanıdır. Ezherî, şeyhlerinden rivayet etti: **الهرميس**: **الكركدن**; filden daha büyüktür; onun bir boynuzu vardır; denizde olur yahut kıyısında. Dedi ki: “Sanki **الحريش** ile **الهرميس** tek bir şeydir.” Böylece bundan, iki sözün bir olduğu ortaya çıktı. Öyleyse musannifin sözü: “ve deniz hayvanı”, onun **الكركدن**’dan başka olduğunu gerektirir; düşün. Ve denir: “Ona **حريشتي**mi çıkardım”; yani elimin mülkünü; es-Sağânî, İbn ‘Abbâd’dan nakletti. Ve **الحرشة**, damme ile: **الحماطة** benzeri; o da pürüzlülüktür; **كالحرش**. Ondandır: **دينار أحرش**; yani yeni oluşundan dolayı pürüzlü. Çoğulu **حرش**. Ondandır hadis: bir adam, başka bir adamdan **دنانير حرشا** aldı; o, iyi, pürüzlü olan; darphaneye yeni girmiş; üzerinde nakşın pürüzlülüğü bulunan. Ve yine **ضب أحرش**; yani derisi pürüzlü; sanki çizgili. Ve denildi: her pürüzlü şey **أحرش** ve **حرش**tur; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir. Ezherî dedi: “Onu nisbet üzere görüyorum; çünkü onun için bir fiil işitmedim.” Ve **الحراش**, **ككتان**: derisini soyan siyah (yılan); çünkü o **الضباب**’ı **يحرش** eder; ve onun deliğine girmek ister. Ve **الحراش** b. Mâlik: muhaddis; Yahyâ b. ‘Ubeyd’i işitti. İbn Mâkûlâ onda ihtilafı nakletti: musannifin ضبط ettiği gibi mi? yoksa **بالمهملة والتخفيف** ile, yani **ككتاب** gibi mi? yahut **بالمهملة والتشديد** ile, **ككتان** gibi mi? Hâfız dedi: “Böylece **حراش** b. Mâlik’in bir kişi olduğu, iki olmadığı sahih oldu.” Dedim: Musanniften—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—şaşılacak şey: **الحريش**’te Zehebî’nin vehmine dikkat çekti; **الحراش**’ta ise ona, uyarı yapmaksızın, onu taklit ederek tâbi oldu; yani Şu‘be ile çağdaş olan **حراش** b. Mâlik’i önce zikretti, sonra onu ikinci defa zikretti ve onda “Yahyâ b. ‘Ubeyd’i işitti” dedi; Zehebî’yi taklit ederek; hâlbuki ikisi birdir; ihtilaf yalnız ضبط’tadır; düşün. Allah Teâlâ daha iyi bilir. Ve **حية حرشاء**; **بينة الحرش**; harekeli: derisi pürüzlü. Şair dedi ki:

  **بحرشاء** öğütücü; sanki onun tıslaması                      ürktüğü vakit, kor üzerine dökülmüş su. Ve el-Cevherî, bu beyti inşad ettikten sonra dedi: “Ve **الحريش**, benekli bir yılan türüdür.” es-Sağânî dedi: “Bu bir tashiftir; doğrusu: **حربش** **كهجرس** gibidir.” Dedim: Ebû Zekeriyyâ da ona bunu öncelemiştir; ve dedi: “Mahfuz olan **حربش**’tır.” Sanki es-Sağânî onu taklit etti; Ebû Zekeriyyâ onu vehme düşürmemiş olduğu hâlde. Ve musannifin, el-Cevherî’ye yönelik bu vehimlendirmeyi nasıl ihmal ettiği şaşırtıcıdır; hâlbuki o, onun nihayetidir. Ben derim: Doğru, el-Cevherî ile beraberdir; çünkü bu yılan türünün—benekli olanın—daima derisinin pürüzlü olması onun şânındandır; ve yılanı **حرشاء** ile vasfetmeyi ittifakla caiz gördüler; ve İbn Düreyd’den “**أفعى حربيش**: pürüzlü” sözü geçti; böylece onu **الحريش** ile, **كالحربيش** gibi vasfetmek caiz oldu; bunu iştikak gerektirir. أما hıfz ve nakil ise, el-Cevherî sana yeter; kitabında şartı, onda ancak sahih olanı ve sika kimselerden işitileni zikretmektir; düşün. Ve **الحرشاء**: düz-ova bitkisi; **كالصفراء والغبراء** gibi; o, bilinen otlardır; çoban onu hoş bulur; Ezherî söyledi. Ve denildi: **الحرشاء**: **السطاح**’tan bir tür; yeşil; yer yüzü üzerinde yayvan olarak biter; ve onda pürüzlülük vardır. Ebû’n-Necm dedi: “Ve yeşil **السطاح**, onun **حرشائه**sindendir.” Yahut o, yabani hardaldır; Ebû Nasr söyledi. el-Cevherî, Ebû’n-Necm’den şu beyti inşad etti:
  Ve **حرشاء**’dan onun hardalını yar;                      ve karıncalar katar katar gelir, onu taşır. es-Sağânî dedi: “İki mısra arasında iki mısra düşmüştür; rivayet: ‘Ve karıncalar ihtilaf etti.’” Ve **الحرشاء**: tüyü uzamamış, uyuzlu develerden olan; Ebû ‘Amr söyledi. Ezherî dedi: “Derisinin pürüzlülüğünden dolayı **حرشاء** diye adlandırıldı.” Ve **الحرشون** **كحلزون**: onu **الصحاح** nüshasında damme ile, iyice ضبط edilmiş gördüm: koyun yününe takılan küçük, sert bir diken. Şair dedi: “**الحراشين**’in didiklenmişi gibi savruldu.” Ve denilir: o, pamuktan bir şeydir; tokmaklar onu ezmez; bu, ancak onda bir pürüzlülükten dolayı olur. Ve **الحرش**, **ككتف**, **بالحاء والخاء**: uyumayan kimse; Ümeyyî söyledi. Ve denildi: açlıktan; Ezherî onu nakletti ve dedi: “Zannederim.” Ve **الحرش** ve **التحريش**: kavimler arasında yahut köpekler arasında kışkırtmadır. Ve denildi: **الحرش** ve **التحريش**: insanı ve aslanı, boynuzuyla düşsün diye kışkırtmandır. Ve **حرش** بينهم: bozdu ve onların bir kısmını bir kısmına karşı kışkırttı. Hadiste: o, hayvanlar arasında **التحريش**’i yasakladı; o, kışkırtma ve bir kısmını bir kısmına karşı tahriktir; develer, koçlar, horozlar ve başkaları arasında yapıldığı gibi. Ve **احترش** لعياله: onlar için topladı ve kazandı. Şu beyit okundu:
  Eğer onunla yaşayacağın bir şey sahibi olsaydım                      akıl sahibi kişinin fiilini yapardım
  **احترشت** ettiğim ve topladığım salihi                      yağmadan yağmaya (katarak) kılardım

  Ve **أحرش** **الهناء** deveyi: onu kabarttı; yani onu soydu ve kanattı; İbn ‘Abbâd’dan. Ve **حرشه** ve **خرشه**, **بالحاء والخاء** ile: onu kaşıdı; üst deriyi soyuncaya dek; böylece kanar; o vakit **الهناء** ile sıvanır. Ve Muhammed b. Mûsâ **الحرشي** (harekeli): meşhur muhaddis; ve Nîsâbûr’da başkaları. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الاحتراش**: aldatma. Ve **التحريش**: azarı gerektiren şeyi zikretme. Ve **تحرش** **الضب**; ve **تحرش** به: **احترشه**. Fârisî dedi: Ebû Zeyd dedi: “Denir: O, **ضب**’dan daha habistir; sen onu **حرشته** ettin.” Bu, şu sebepledir ki: **الضب** bazen koku alır da aldatılır; böylece ona güç yetirilmez. Ezherî dedi: Ebû ‘Ubeyd dedi: “Onların, bir şeyi bilene, onu öğretmek isteyenin hitabında darb olunan mesellerinden: ‘Bana, benim **حرشته** ettiğim bir **ضب** ile mi öğretiyorsun?’ Ve buna benzer sözleri: ‘Annesine **البضاع** öğreten gibi.’” Ve mecazdandır: **احترش** **ضب** **العداوة**. Ondandır Kesîr’in sözü; Fârisî onu inşad etti:
  Ve onlardan **محترش** **ضب** **العداوة**                      tatlı sözle, aldatıcı **الضباب**’ın **حرش**’ı. **الحرش**’ı **الاحتراش** yerine koydu; çünkü onu **احترش** ederse onu **حرش** etmiştir. Ve denilir: o, **حلو الخلى**’dır; yani sözce tatlıdır. Ve **الحرش**: aldatmadır. Ve **حرش** **كعلم**: aldattı; es-Sağânî nakletti. Ve Misver hadîsinde: “Ben, ondan (Muâviye’den) daha çok **الحرش**’tan kaçınan bir adam görmedim”; **الحرش** ile aldatmayı kasteder. Ve **حارش** **الضب** **الأفعى**: o, onun üzerine girmek istediğinde, onunla savaştı. Ve **حرش** deveyi asayla: yürüsün diye hörgücünün üst kısmında kaşıdı. Ezherî dedi: “A‘râbdan birden fazlasını, sırtında yara kabuğu toplanmış deve için şöyle derken işittim: ‘Bu, **بعير أحرش**’tır; ve onda **حرش** vardır.’” Şair dedi:
  Böylece elimden, **ذو حراش** olan, sıvanmış (deve) uçtu                      hurma dalının püsküllerini keskin keskin (koparan), kısa. Bununla, üzerinde yara izleri bulunan bir deveyi kastetti. Ve **نقبة حرشاء**: o, kabarcıklı olan; tüyü uzamamış olan. el-Cevherî şu beyti inşad etti:
  Hatta sanki ben, bir mâbed ile korunuyorum                      onda **نقبة حرشاء** var; **طاليا**ya uğramamış. Ve **الحارش**: insanların ve develerin dillerinde çıkan kabarcıklardır; galip bir sıfattır. Ve **احترش** **القوم**: kalabalıklaştılar. Ve **حريش**, **كأمير**: Benî ‘Âmir’den bir kabile. Ve **حرشاء** diye adlandırıldılar, med ile; ve **محرشا**, **كمحدث**. Ondandır **محرش** el-Ka‘bî; İbn Mâkûlâ onu böyle ضبط etti; başkası onu **بالسين المهملة** ile ضبط etti. Zemahşerî dedi: “Doğrusu, o **بالخاء المعجمة** iledir; ileride geleceği üzere.” O, sahâbîdir; Tirmizî’de onun bir hadisi vardır. Ve **حريش**, **كزبير**: Mağrib’de Berberîlerden bir kabile. Onlardandır: muammer imam muhaddis Ebû’l-Hasen ‘Alî b. Ahmed b. ‘Abdillâh el-Hayyât el-Fâsî **الحريشي**; imam ‘Abdülkâdir b. ‘Alî ve başkasından hadis etti; ve ondan şeyhlerimiz: İsmâ‘îl b. ‘Abdillâh, ‘Umer b. Yahyâ b. Mustafâ, Muhammed b. et-Tâlib b. Sûde, Muhammed b. ‘Abdillâh b. Eyyûb, Muhammed b. Muhammed b. Mes‘ûd el-Verânî; **الشفاء** ve **الموطأ** ve **الشمائل**’i şerh etti; ve Medîne-i müşerrefe’de öldü; yüksek bir isnadla. Ve **الحرشان**, damme ile: iki dağ; bizzat kendileri; es-Sağânî nakletti. Dedim: Bu bir tashiftir; doğrusu **بالسين المهملة** iledir; ve daha önce geçti. Ve **الحريش**, **كأمير**: Musul amellerinden bir köy; es-Sağânî onu da nakletti. Ve **المحراش**: **المحجن**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرَشَ الضَّبَّ
1 حَرَشَ الضَّبَّ ذ , (S, A, K,) aor. حَرِشَ , inf. n. حَرْشٌ (S, K) and تَحْرَاشٌ, (K,) He hunted, or sought to capture or catch, or captured or caught, the [lizard called] ضبّ; syn. صَادَهُ; (S, A, K;) by moving about his hand at its hole, (S, K,) at the entrance thereof, (K,) in order that it might imagine it to be a serpent, and put forth its tail to strike it, whereupon he would seize it; (S, K;) as also ↓ احترشهُ: (A, K:) or, as also ↓ احترشهُ, and ↓ تحرّشهُ, and بِهِ ↓ تحرّش, he traced its hole, and made a noise with his staff, or stick, at it, and inserted the end of this into the hole, and the ضبّ, hearing the sound, thought it to be a beast desiring to come in upon it, so it came backwards upon its feet and kinder part, fighting, and striking with its tail, whereupon the man hastened with it, and seized it firmly by its tail, and it was unable to escape from him. (TA.) And hence, He hunted, or sought to capture, or captured, the ضبّ in any manner. (Ham p. 61.) Hence also the saying, لَهُوَ أَخْبَثُ مِنْ ضَبٍّ حَرَشْتَهُ [Verily he is worse than a ضبّ which thou hast hunted]: for sometimes the ضبّ scents [its pursuer], and circumvents [him], and cannot be caught. (TA.) And hence the prov., alluding to one's discoursing to a learned man with the desire of instructing him, أَتُعْلِمُنِى بِضَبٍّ أَنَا حَرَشْتُهُ [Dost thou acquaint me with a ضبّ which I have captured?]. (A 'Obeyd, Az.) Hence also the prov., هٰذَاأَجَلُّ مِنَ الحَرْشِ [This is a greater matter than the hunting, or capturing, of the ضبّ]: (M, A, K:) originating in one of their fables, to the effect that a ضبّ said to its young one, “ O my little son, beware thou of الحَرْش: ” and the young one heard, one day, the fall of a digging-implement upon the mouth of the hole; so he said, “ O my father, is this الحَرْش? ” to which his father answered, “ O my little son, this is a greater matter than الحَرْش: ” (M, K: *) and it became a prov., which is applied to him who fears a thing and falls into that which is more severe. (M.) [Hence also the saying,] ضَبَّ العَدَاوَةِ بَيْنَهُمْ ↓ اِحْتَرَشَ (tropical:) [He roused the rancour of enmity between them]. (TA.) ― -b2- حَرَشَهُ, (S, K,) aor. حَرِشَ , (K,) inf. n. حَرْشٌ (S, K) and تَحْرَاشٌ, (K,) signifies also He scratched him with the nails; or wounded him in the outer skin; (S, K;) and so خَرَشَهُ, with خ. (S.) ― -b3- Both also signify It (a fly) bit him. (TA in art. خرش.) ― -b4- And حَرَشَ البَعِيرَ He scratched, or rubbed, the غَارِب [or withers] of the camel with his staff, or stick, to make him go. (TA.) ― -b5- And He scratched, or rubbed, the camel so as to abrade the upper skin, and make it bleed; whereupon it is smeared with هِنَآء [or tar]; as also خَرَشَهُ. (TA.) -A2- حَرَشَ بَيْنَ القَوْمِ; &c.: see 2, in two places. -A3- حَرِشَ, aor. حَرَشَ , inf. n. حَرْشٌ, He deceived, beguiled, or circumvented; syn. خَدَعَ: and ↓ احترش signifies the same; or nearly the same; i. e. he endeavoured to deceive, beguile, or circumvent; syn. of the inf. n. خِدَاعٌ. (TA.)

حَرَّشَ بَيْنَ القَوْمِ
2 حَرَّشَ بَيْنَ القَوْمِ ذ , inf. n. تَحْرِيشٌ; (S, * A, * K, * TA;;) and بَيْنَهُمْ ↓ حَرَشَ, (A, TA, *) inf. n. حَرْشٌ; (TA;) He excited discord, dissension, disorder, strife, quarrelling, or animosity, between, or among, the people; (S, * A, * K, * TA;) and (so in the S, but in the K “ or ”) بَيْنَ الكِلَابِ between, or among, the dogs; (S, K;) and البَهَائِمِ the beasts; exciting, or provoking, them, one against another; as is done with camels, and rams, and cocks, &c.; the doing of which is forbidden in a trad.; (TA;) or حَرْشٌ and تَحْرِيشٌ signify one's inciting a man, and a lion, to attack his adversary; (TA;) and مُحَارَشَةٌ and حِرَاشٌ [inf. ns. of ↓ حَارَشَ] are syn. with تَحْرِيشٌ [in the last of the senses above]; as also مُهَارَشَةٌ and هِرَاشٌ: (TA in art. هرش, q. v.:) you say, حَرَّشَهُ [and ↓ حَرَشَهُ, meaning, he incited him, &c.; or rather, he exasperated him; app. from حَرشٌ or or حُرْشَةٌ, signifying “ roughness ”]. (AZ, S in art. ذأر.) ― -b2- [Hence, app.,] تَحْرِيشٌ also signifies The mentioning a thing that renders reproof necessary. (TA.)

حارش الضَّبُّ الأَفْعَى
3 حارش الضَّبُّ الأَفْعَى ذ The ضبّ fought with the viper, the latter desiring to come in upon him. (TA.) ― -b2- See also 2.

احرش الهِنَآءُ البَعِيرَ
4 احرش الهِنَآءُ البَعِيرَ ذ [app. originally signifying The tar made the camel to scratch: and hence meaning,] the tar made the camel to break out with small pustules; syn. بَثَّرَهُ: (K:) or excoriated him, and made him to bleed. (Ibn-'Abbلd.)

٥
5 تحرّشهُ ذ and تحرّش بِهِ : see حَرَشَ الضَّبَّ. -A2- [تحرّش is also quasi-pass. of 2. You say,] تحرّش بِهِمْ [He became exasperated by them]. (AZ, L in art. حد, in explanation of the phrase تَحَدَّدَ بِهِمْ) [See also حَرِدَ.]

احترشهُ
8 احترشهُ ذ : see حَرَشَ الضَّبَّ, in three places. -A2- See also حَرِشَ.

حَرْشٌ
حَرْشٌ ذ A mark, or trace; syn. أَثَرٌ: (S, K:) by poetic license written ↓ حَرَشٌ: (S:) or a mark upon the back: or a mark of a blow or beating, upon a camel, which has healed, but upon which no hair nor fur grows: or, as heard by Az, from more than one of the Arabs of the desert, a gall, or sore, on the back, which has healed, or become covered with a skin in healing: or a scar of a gall, or sore, on the back: (TA:) pl. حِرَاشٌ. (S, TA.)

حَرَشٌ
حَرَشٌ ذ Roughness, harshness, or coarseness; as also ↓ حُرْشَةٌ: (K:) or roughness, &c., of the skin. (S.) [App., it has no verb: see حَرِشٌ, voce أَحْرَشُ.] -A2- See also حَرْشٌ.

حَرِشٌ
حَرِشٌ ذ : see أَحْرَشُ.

حُرْشَةٌ
حُرْشَةٌ ذ : see حَرَشٌ.

حَارِشُ ضِبَابٍ
حَارِشُ ضِبَابٍ ذ A hunter, or catcher, of [lizaras of the kind called] ضِبَاب [pl. of ضَبٌّ]: (S A:) pl. حَرَشَةٌ. (A.)

أَحْرَشُ
أَحْرَشُ ذ Anything rough, harsh, or coarse; as also ↓ حَرِشٌ, on the authority of AHn, and thought by Az to be a possessive epithet, [meaning having roughness, &c., from حَرَشٌ or حُرْشَةٌ,] because he had not heard any verb belonging to it: (TA:) or the former is applied to a ضَبّ, signifying rough; (S, K;) or rough in the skin, (A, TA,) as though notched, or serrated: (TA:) and in like manner, its fem., حَرْشَآءُ, to a serpent (حَيَّة), signifying rough; (K;) or rough in the skin: (S, TA:) and the masc. to a deenلr, signifying rough (S, A, K) by reason of its newness; (A, K;) good, rough, recently coined; having upon it the roughness of the stamp: pl. حُرُشٌ (TA) [and حُرْشٌ]: and to a camel, signifying whose galls, or sores, on his back have healed, or become covered with a skin in healing: (Az, as heard by him from more than one of the Arabs of the desert:) and the fem., above mentioned, is applied to a she-camel, signifying, having the mange, or scab, (K, TA,) and not smeared [with tar]; (TA;) she being so called because of the roughness of her skin: (Az, TA:) and to a نُقْبَة [or scab], signifying having small pustules, (S,) not smeared [with tar]. (S, A.)

##### Türkçe

**حَرَشَ الضَّبَّ**
1 **حَرَشَ الضَّبَّ** ذ , (S, A, K,) muzâri‘i **حَرِشَ** , mastar ismi **حَرْشٌ** (S, K) ve **تَحْرَاشٌ**, (K,) [denilen] **ضبّ** [kertenkele]yi avladı; yahut yakalamaya çalıştı; yahut yakaladı; müradifi **صَادَهُ**; (S, A, K;) elini onun deliğinde, (S, K,) onun girişinde, (K,) oynatarak; onun bunu bir yılan sanıp kuyruğunu vurmak için dışarı çıkarması için; bunun üzerine onu yakalardı; (S, K;) bunun gibi ↓ **احترشهُ**: (A, K:) yahut, bunun gibi ↓ **احترشهُ**, ve ↓ **تحرّشهُ**, ve بِهِ ↓ **تحرّش**, onun deliğini izledi; ve ona değneğiyle yahut sopasıyla bir ses çıkardı; ve bunun ucunu deliğe soktu; ve **ضبّ**, sesi işitince, bunu üzerine girmek isteyen bir hayvan sandı; böylece ayakları ve arka kısmı üzerinde geriye doğru geldi, dövüşerek ve kuyruğuyla vurarak; bunun üzerine adam ona karşı acele etti ve onu kuyruğundan sıkıca yakaladı; ve o, ondan kaçmaya güç yetiremedi. (TA.) Ve bundan dolayı, **ضبّ**’ı herhangi bir tarzda avladı; yahut yakalamaya çalıştı; yahut yakaladı. (Ham s. 61.) Bundan dolayı da şu söz: **لَهُوَ أَخْبَثُ مِنْ ضَبٍّ حَرَشْتَهُ** [Şüphesiz o, senin avladığın bir **ضبّ**’dan daha habistir]: çünkü bazen **ضبّ** [takipçisini] koklar ve [onu] alt eder ve yakalanamaz. (TA.) Ve bundan dolayı, bir âlime onu öğretme arzusuyla konuşmaya işaret eden darbımesel: **أَتُعْلِمُنِى بِضَبٍّ أَنَا حَرَشْتُهُ** [Benim yakaladığım bir **ضبّ** ile mi beni haberdar ediyorsun?]. (A ‘Obeyd, Az.) Bundan dolayı da darbımesel: **هٰذَاأَجَلُّ مِنَ الحَرْشِ** [Bu, **الحَرْش**’ten daha büyük bir iştir]: (M, A, K:) onların masallarından birinde aslı şu ki bir **ضبّ** yavrusuna dedi: “Ey küçük oğlum, **الحَرْش**’ten sakın:” ve yavru bir gün, kazma aletinin deliğin ağzına düşüşünü işitti; bunun üzerine dedi: “Ey babam, bu **الحَرْش** midir?” babası ona cevap verdi: “Ey küçük oğlum, bu **الحَرْش**’ten daha büyük bir iştir:” (M, K: *) ve bir darbımesel oldu; bir şeyden korkup ondan daha şiddetli olana düşen kimseye uygulanır. (M.) [Bundan dolayı da şu söz,] **ضَبَّ العَدَاوَةِ بَيْنَهُمْ** ↓ **اِحْتَرَشَ** (mecaz:) [Onların arasında düşmanlık kinini kışkırttı]. (TA.) ― -b2- **حَرَشَهُ**, (S, K,) muzâri‘i **حَرِشَ** , (K,) mastar ismi **حَرْشٌ** (S, K) ve **تَحْرَاشٌ**, (K,) ayrıca şu mânâya gelir: onu tırnaklarla çizdi; yahut onu dış deride yaraladı; (S, K;) ve bunun gibi **خَرَشَهُ**, **خ** ile. (S.) ― -b3- İkisi de ayrıca şu mânâya gelir: o (bir sinek) onu ısırdı. (TA, **خرش** maddesinde.) ― -b4- Ve **حَرَشَ البَعِيرَ**: deveyi yürütmek için değneğiyle yahut sopasıyla devenin **غَارِب**’ini [hörgüç başını/omuz başını] çizdi yahut ovuşturdu. (TA.) ― -b5- Ve: devenin üst derisini aşındıracak ve kanatacak şekilde onu çizdi yahut ovuşturdu; bunun üzerine ona **هِنَآء** [yahut katran] sürülür; bunun gibi **خَرَشَهُ**. (TA.) -A2- **حَرَشَ بَيْنَ القَوْمِ**; vb.: 2’ye bak, iki yerde. -A3- **حَرِشَ**, muzâri‘i **حَرَشَ** , mastar ismi **حَرْشٌ**, aldattı, kandırdı yahut dolandı; müradifi **خَدَعَ**: ve ↓ **احترش** aynı mânâya gelir; yahut ona yakın; yani aldatmaya, kandırmaya yahut dolanmaya çalıştı; mastar ismi **خِدَاعٌ**’ın müradifi. (TA.)

**حَرَّشَ بَيْنَ القَوْمِ**
2 **حَرَّشَ بَيْنَ القَوْمِ** ذ , mastar ismi **تَحْرِيشٌ**; (S, * A, * K, * TA;;) ve بَيْنَهُمْ ↓ **حَرَشَ**, (A, TA, *) mastar ismi **حَرْشٌ**; (TA;) kavim arasında ihtilâfı, ayrılığı, düzensizliği, çekişmeyi, kavga etmeyi yahut düşmanlığı kışkırttı; (S, * A, * K, * TA;) ve (S’de böyle, fakat K’da “yahut”) **بَيْنَ الكِلَابِ** köpekler arasında; (S, K;) ve **البَهَائِمِ** hayvanlar arasında; onları birbirine karşı kışkırtarak yahut tahrik ederek; develerle, koçlarla, horozlarla vb. yapıldığı gibi; bunun yapılması bir hadiste yasaklanmıştır; (TA;) yahut **حَرْشٌ** ve **تَحْرِيشٌ**, bir adamı ve bir aslanı, hasmına saldırması için kışkırtmak mânâsınadır; (TA;) ve **مُحَارَشَةٌ** ve **حِرَاشٌ** [↓ **حَارَشَ**’ın mastarları] yukarıdaki mânâların sonuncusunda **تَحْرِيشٌ** ile eşanlamlıdır; bunun gibi **مُهَارَشَةٌ** ve **هِرَاشٌ**: (TA, **هرش** maddesinde, bkz.:) dersin ki, **حَرَّشَهُ** [ve ↓ **حَرَشَهُ**, yani onu kışkırttı vb.; yahut daha ziyade, onu öfkelendirdi; görünüşe göre “pürüzlülük” mânâsına gelen **حَرشٌ** yahut **حُرْشَةٌ**’den]. (AZ, S, **ذأر** maddesinde.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **تَحْرِيشٌ** ayrıca şu mânâya gelir: kınamayı gerekli kılan bir şeyi zikretmek. (TA.)

**حارش الضَّبُّ الأَفْعَى**
3 **حارش الضَّبُّ الأَفْعَى** ذ **ضبّ**, engerekle dövüştü; (engerek) onun üzerine girmek istiyordu. (TA.) ― -b2- 2’ye de bak.

**احرش الهِنَآءُ البَعِيرَ**
4 **احرش الهِنَآءُ البَعِيرَ** ذ [görünüşe göre aslında “katran deveyi kaşındırdı” mânâsındadır; buradan şu mânâya gelir:] katran, deveyi küçük kabarcıklar çıkarmaya sevk etti; müradifi **بَثَّرَهُ**: (K:) yahut onu derisini soydu ve kanattı. (Ibn-‘Abbād.)

٥
5 **تحرّشهُ** ذ ve **تحرّش بِهِ**: **حَرَشَ الضَّبَّ**’a bak. -A2- [**تحرّش** ayrıca 2’nin şibh-i meçhulüdür. Dersin ki,] **تحرّش بِهِمْ** [Onlar sebebiyle öfkelendi]. (AZ, L, **حد** maddesinde, **تَحَدَّدَ بِهِمْ** ibaresinin açıklamasında) [**حَرِدَ**’e de bak.]

**احترشهُ**
8 **احترشهُ** ذ : **حَرَشَ الضَّبَّ**’a bak, üç yerde. -A2- **حَرِشَ**’e de bak.

**حَرْشٌ**
**حَرْشٌ** ذ Bir iz yahut eser; müradifi **أَثَرٌ**: (S, K:) şiirî zaruret ile ↓ **حَرَشٌ** yazılır: (S:) yahut sırtta bir iz: yahut bir deve üzerinde, iyileşmiş fakat üzerinde kıl yahut tüy bitmeyen, bir darbe yahut dövme izi: yahut Az’ın, çöl Araplarından birden fazlasından işittiğine göre, sırtta, iyileşmiş yahut iyileşirken bir deriyle kaplanmış, bir yara yahut çıban: yahut sırtta bir yara yahut çıbanın izi: (TA:) çoğulu **حِرَاشٌ**. (S, TA.)

**حَرَشٌ**
**حَرَشٌ** ذ Pürüzlülük, sertlik yahut kabalık; bunun gibi ↓ **حُرْشَةٌ**: (K:) yahut derinin pürüzlülüğü vb. (S.) [Görünüşe göre bunun fiili yoktur: **أَحْرَشُ** lafzında **حَرِشٌ**’e bak.] -A2- **حَرْشٌ**’e de bak.

**حَرِشٌ**
**حَرِشٌ** ذ : **أَحْرَشُ**’a bak.

**حُرْشَةٌ**
**حُرْشَةٌ** ذ : **حَرَشٌ**’a bak.

**حَارِشُ ضِبَابٍ**
**حَارِشُ ضِبَابٍ** ذ **ضِبَاب** [**ضَبٌّ**’ın çoğulu olan türden kertenkeleler]in avcısı yahut yakalayıcısı: (S A:) çoğulu **حَرَشَةٌ**. (A.)

**أَحْرَشُ**
**أَحْرَشُ** ذ Pürüzlü, sert yahut kaba olan herhangi bir şey; bunun gibi ↓ **حَرِشٌ**, AHn rivayetine göre; ve Az tarafından, ona ait bir fiil işitmediği için, sahiplik sıfatı olduğu sanılmıştır, [yani **حَرَشٌ** yahut **حُرْشَةٌ**’den “pürüzlülüğe sahip” mânâsında,] : (TA:) yahut bir **ضَبّ**’a uygulanır, pürüzlü mânâsında; (S, K;) yahut deride pürüzlü, (A, TA,) sanki kertikli yahut testere dişli gibi: (TA:) ve aynı şekilde, onun müennesi **حَرْشَآءُ**, bir yılan (**حَيَّة**) için, pürüzlü mânâsında; (K;) yahut deride pürüzlü: (S, TA:) ve müzekkeri bir dinara uygulanır, yeniliği sebebiyle pürüzlü mânâsında; (S, A, K) (A, K;) iyi, pürüzlü, yeni basılmış; üzerinde damganın pürüzlülüğü bulunan: çoğulu **حُرُشٌ** (TA) [ve **حُرْشٌ**]: ve bir deveye uygulanır, sırtındaki yaraları yahut çıbanları iyileşmiş yahut iyileşirken bir deriyle kaplanmış olan mânâsında: (Az’ın, çöl Araplarından birden fazlasından işittiği üzere:) ve yukarıda zikredilen müennesi bir dişi deveye uygulanır, uyuz yahut kabuk bağlama hastalığı olan, (K, TA,) [katranla] sıvanmamış mânâsında; (TA;) derisinin pürüzlülüğü sebebiyle böyle adlandırılır: (Az, TA:) ve bir **نُقْبَة**’ye [yahut kabuğa] uygulanır, küçük kabarcıkları olan mânâsında, (S,) [katranla] sıvanmamış. (S, A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرَشَ
حَرَشَ I ( n. ac. حَرْش 1 ,  تَحْرَاْش 62 ),
a.  Hunted, caught ( lizards ).

b.  Scratched.

حَرِشَ
حَرِشَ A ( n. ac. حَرَش 4 ),
a.  Was rough, hard.

حَرَّشَ
حَرَّشَ II ,
a.  Roused, set against one another.

تَحَرَّشَ
تَحَرَّشَ V
a.  [ Bi ], Challenged; attacked.

اِحْتَرَشَ
اِحْتَرَشَ VIII ,
a.  see I (a) .

حِرْش
حِرْش 2 ,
a.  see 3 .

حُرْش
حُرْش 3 , ( pl. أَحْرَاْش 38 ),
a.  Forest, wood.

حُرْشَة
حُرْشَة 3t ,  حَرَش 4 ,
a.  Roughness, harshness, asperity.

حَرِيْش
حَرِيْش 25 ,
a.  Rough.

b.  Millipede, centipede.

##### Türkçe

حَرَشَ
حَرَشَ I (n. ac. **حَرْش** 1, **تَحْرَاْش** 62),
a. Kovaladı, yakaladı (**kertenkeleler**).

b. Tırmaladı.

حَرِشَ
حَرِشَ A (n. ac. **حَرَش** 4),
a. Sert oldu, katı oldu.

حَرَّشَ
حَرَّشَ II,
a. Kışkırttı, birbirine karşı kışkırttı.

تَحَرَّشَ
تَحَرَّشَ V
a. [Bi], meydan okudu; saldırdı.

اِحْتَرَشَ
اِحْتَرَشَ VIII,
a. I (a)’ya bak.

حِرْش
حِرْش 2,
a. 3’e bak.

حُرْش
حُرْش 3, (pl. **أَحْرَاْش** 38),
a. Orman, koru.

حُرْشَة
حُرْشَة 3t, **حَرَش** 4,
a. Sertlik, haşinlik, pürüzlülük.

حَرِيْش
حَرِيْش 25,
a. Sert.

b. Kırkayak, çiyan.
