# حرش — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B4/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حرش

ح ش ر
حشر ، حرش ، شرح ، شحر ، رشح : ( مستعملات ) .
حشر : قال الليث : الْحَشر : حَشْرُ يوم القيامة ، والمَحْشَر : المجمَع الذي يُحْشر إليه القوم وكذلك إذا حُشِروا إلى بلد أو
معسكر ونحوه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن ) ( الحَشر : 2 ) نزلت في بني النَّضِير ، وكانوا قوماً من اليهود عاقدوا النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما نزل المدينة ألا يكونوا عليه ولا له ، ثم نَقَضُوا العهد وما يلوا كُفَّار أهل مكة فقصدهم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ففارَقُوه على الْجَلاء من منازلهم فجلَوْا إلى الشّام ، وهو أوَّلُ حَشْر حُشِر إلى أرض المَحْشَرِ ، ثم يُحْشَر الخَلْق يوم القيامة إليها ، ولذلك قيل : لأول الْحَشر ، وقيل : إنهم أول من أُجْلِي من أهل الذِّمّة من جزيرة العرب ، ثم أُجْلِي آخِرهم أيَّامَ عمر بن الخطاب ح ، منهم نَصَارى نَجْران ويهودُ خَيْبَر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ ) ( التّكوير : 5 ) ، وقال : ( ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) ( الأنعَام : 38 ) ، وأكثر المفسرين قالوا : تُحْشَر الوحوشُ كلها وسائر الدّواب حتى الذُّباب للقصاص ، وأُسْنِد ذلك إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقال بعضهم : حشرُها : موتها في الدنيا .
وقال الليث : إذا أصابت الناسَ سَنَةٌ شديدة فأجْحَفَت بالمال وأهلكت ذوات الأربع قيل : قد حشرتْهُم السنة تحشُرُهم وتحشِرُهم وذلك أنه تُضمُّهم من النواحي إلى الأمصار . وقال رؤبة :
وما نَجَا من حَشْرِهَا المحْشُوشِ
وحْشٌ ولا طَمْشٌ من الطُّمُوشِ
قال : والحَشَرَةُ : ما كان من صغار دوابِّ الأرض مثل اليَرابِيع والقنافِذِ والضِّبَاب ونحوها وهو اسم جامع لا يُفْرَد الواحد إلا أن يقولوا هذا من الحَشَرة .
وقال الأصمعي : الحشرات والأحْراشُ والأحْناش واحد وهي هوامُّ الأرض .
وفي ( النوادر ) : حُشِر فلانٌ في ذَكَره وفي بطنه وأُحْثِل فيهما إذا كانا ضخْمَين من بين يديه .
وقال الليث : الْحَشوَر من الدواب : كل مُلَزَّز الخَلْق شديده ، ومن الرجال : العظيمُ البَطْن
أبو عُبَيد عن الأحمر : الحَشْوَرُ : العظيم البطن ، وأنشد غيره :
حَشْوَرَةُ الْجَنبَيْن مَعْطاءُ القَفَا
وقال الليث : الْحَشر من الآذان ومن قُذَذِ ريش السِّهام : ما لَطُف كأنما بُرِي بَرْياً ، وأنشد ابن الأعرابي في صفة ناقة :
لها أُذُن حَشْر وذِفْرَى أَسِيلَة
وخَدٌّ كمِرْآة الغريبة أسْجَحُ
وقال الليث : حَشَرْت السِّنان فهو مَحْشُور أي دقَّقْتُه وأَلْطَفْته .
وقال ابن شُمَيْل عن أبي الخَطَّاب : الحَبَّة عليها قِشْرَتان ، فالتي تلِي الحَبَّةَ الحَشَرَة والجميع الحَشَر ، والتي فوق الحشرة القَصَرَة ، قال : والمَحْشَرة في لغة أهل اليمن : ما بَقِي في الأرض وما فيها من نبات بعدما يُحْصَد الزرعُ فربما ظهر من تحته نبات أخْضَر فذلك المَحْشَرَة . يقال : أرسلُوا دَوَابَّهم في المَحْشَرة .
شحر : قال الليث : الشِّحْر : ساحل اليمن في أقصاها ، وأنشد :
رَحَلْتُ من أقصى بلاد الرُّحَّلِ
من قُلَل الشِّحْرِ فجَنْبَي مَوْكَلِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الشِّحْرَةُ : الشَّطّ الضَّيِّق ، والشِّحْر : الشَّطّ .
شرح : قال الليث : الشَّرْح والتَّشريح : قَطْع اللحم عن العُضْو قَطْعاً ، وكلُّ قطْعة منها شَرْحَةٌ .
ويقال : شَرَح الله صدرَه فانشرَح أي وَسَّع صدرَه لقَبول الحقِّ فاتَّسع .
ويقال : شرحَ فلانٌ أَمْرَه أي أوضحه . وشرح مسألة مُشْكِلة إذا بَيَّنها .
وشرح جَارِيته إذا سَلَقَها على قَفاها ثم غَشِيَها .
وقال ابن عباس : كان أَهْل الكتاب لا يَأْتُون نساءَهم إلا على حَرْفٍ ، وكان هذا الحيُّ من قُرَيش يَشْرحون النساءَ شَرْحاً .
وسأل رجل الحَسن : أكان الأنبياءُ يَشْرحون إلى الدُّنيا مع علمهم بربهم ، يريد كانوا يَنْبَسِطُون إليها ويرغبون في اقْتِنائها رَغْبَةً واسعة .
عمرو عن أبيه قال : قال رجُل من العرب لفَتَاه : أَبْغني شارحاً فإنَّ أَشَاءَنا مُغَوَّسٌ ، وإنّي أخافُ عليه الطَّمْلَ .
قال أبو عمرو : الشارح : الحافظ ، والمُغَوَّسُ : المُشَنَّخُ . قلتُ : تَشْنِيخُ النَّخْل : تَنْقِيحُه من السُّلاَّء . والأشَاءُ : صغار النخل .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : الشّرْحُ : الحِفْظُ ، والشَّرح : الفَتْحُ ، والشَّرْحُ : البيانُ ، والشَّرْح : الفهم ، والشَّرْح : افْتِضاض الأبكار ، وأنشد غيره في الشَّارح بمعنى الحافظ :
وما شاكِرٌ إلا عَصافيرُ قَرْيَةٍ
يقومُ إليها شارِحٌ فَيُطِيرُها
والشارح في كلام أهل اليمن : الذي يحفظ الزرعَ من الطُّيُور وغيرها .
وقال ابن شُمَيل : الشَّرْحَة من الظِّبَاء : الذي يُجاءُ به يابساً كما هو لم يُقَدّد . يقال : خُذْ لنا شَرْحَةً من الظِّباء ، وهو لحم مَشْرُوح ، وقد شَرَحْته وشَرَّحْتُه .
والتَّصْفِيف نَحْو من التَّشْريح وهو تَرْقِيق البَضْعَةِ من اللّحم حتى يَشِفَّ من رِقَّته ثم يُلْقَى على الجَمْر .
رشح : قال ابن المظفّر : الرَّشْح : نَدَى العَرَق على الجسد . يقال : رشح فلان عَرَقاً ، والرَّشح : اسم لذلك العرق ، وسُمِّيت البطانة التي تحت لِبد السَّرْجِ مِرْشحة لأنها تُنَشِّف الرَّشحَ يعني العَرَق .
أبو العباس عن سَلَمَة عن الفراء يقال : أَرْشَح عَرَقاً ورَشَح عَرَقاً بمعنى واحد .
وقال أبو عمرو : الرَّشْح : العَرَق .
وقال الليث : التَّرْشيح : أن تُرَشِّحَ الأمُّ ولدها باللَّبن القليل تجعلُه في فِيه شيئاً بعد شيء حتى يَقْوَى لِلْمَصِّ ، قال : والتَّرْشيح أيضاً : لَحْسُ الأُمّ ما على طفلها من النُّدُوَّةِ حين تَلِدُهُ وأنشد :
أُمُّ الظِّبَاء تُرَشَّح الأطْفالاَ
وقال الأصمعي : إذا وضعت الناقة ولدها فهو سَلِيل ، فإذا قَوِي ومشى فهو راشِح ، وأمه مُرْشِح ، فإذا ارتفع عن الرّاشح فهو جادِل .
وقال الليث : الراشِح والرَّواشِح : جبال تَنْدَى ، فربما اجتمع في أصولها ماء قليل ، فإن كثُر سُمِّي وَشَلاً ، وإن رأيته كالعرق يجري خلال الحجارة سُمِّى راشِحا .
وقال غيره : بنو فلان يَسْتَرْشحون البقلَ أي يَنْتَظِرون أن يَطُول فَيَرْعَوْه ويَستَرْشحون البُهْمَى يُرَبّونه ليَكْبُر ، وذلك الموضع مُسْتَرْشَح ، وقال ذو الرُّمة يصف الحمير :
يُقَلِّبُ أَشْبَاها كأن مُتُونَها
بمُستَرْشَح البُهمى من الصّخْر صَرْدَحُ
ويقال : فلانُ يُرَشَّحُ للخلافة إذا جُعِل وَلِيَّ العَهْد .
حرش : الليث : الحَرْش والتَّحْرِيش : إغراؤك الإنسان والأسدَ ليقع بِقِرْنه .
والأحْرَش من الدَّنانير : الخَشِن لجدَّته ، والضَّبُّ أَحْرَشُ : خَشِنُ الجلد كأنّه مُحَزَّز .
وتقول : أَحْرَشْتُ الضَّبَّ وهو أن تُحَرِّشَه في جُحْره فتُهَيِّجه فإذا خرج قريباً منك هَدَمتَ عليه بقية الجحر وربما حدشَ الضَّبُّ الأفْعى إذا أرادت أن تَدْخُل عليه قاتلها .
قال : وقال ابن شُمَيل : يقال : قد احترشُوا الضِّباب .
قال : والحَرْش : أن يُقَعْقِع الرجلُ الحِجارةَ على رأس جُحرِه ، أو يُحرّكَ عَصاً أو حَصًى على قَفَا جُحره فيحسِبُه دابّة تريد أن تدخل عليه فيجيء ويَزْحَل على رِجْليه ليقاتل فيناهِزه الرجلُ فيأخُذَ بذنبه فيُضَبِّب عليه فلا يَقْدر أن يَفيضَ ذَنَبُه أن يُفْلِتَه أي لا يقدر أن يَنْفلِت منه .
قال شَمِر : والتَّضْبيب : شدّة القبض ، قال والمُنَاهَزَة : المُبادَرة ، قال : وأَفْعَى حَرْشاء : خشنة الجلدة ، وهي الحريش أيضاً . وأنشد :
تَضْحَكُ مِنّى أن رَأَتْني أحْتَرِشْ
ولو حَرَشْتِ لكَشَفْت عن حِرْش
أراد عن حِرِك يقلبون كاف المخاطبة للتأنيث شِينا .
وقال أبو عُبيد : من أمثالهم في مُخاطبة العالم بالشيءِ مَنْ يُريد تعليمَه : ( أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه ) ونحوٌ منه قولهم : ( كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ ) .
وقال الليث : الحَرِيشُ ، يقال هو دابّة له مَخالب كمخالب الأسد ، وله قَرْنٌ واحد في وسطِ هامته ، وأنشد :
بها الحَرِيش وضِغْزٌ مائل ضَئْزٌ
يأوي إلى رَشحٍ منها وتَقْلِيص
قلت : ولا أدري ما هذا البيت ، ولا أعرف قائله ، وقال غير الليث :
وذو قَرْنٍ يقالُ له حَرِيش
وقال ابن الأعرابي فيما أقرأنيه المنذري عن أحمد بن يحيى له : الهِرْمِيس : الكرْكَدَّنُ : شيء أعظم من الفيل له قرن يكون في البحر أو على شاطئه ، قلت : وكأنّ الحَرِيش والهِرْمِيس شيء واحد والله أعلم .
أبو عُبيد : الحَرْشُ : الأثَر ، وجمعه حِراشٌ ، وبه سُمِّي الرجل حِراشاً .
وسمعت غير واحد من الأعراب يقول للبعير الذي أَجْلَبَ دَبَرُه في ظهره : هذا بعير أَحْرَش ، وبه حَرَش ، وقال الشاعر :
فطارَ بكَفِّي ذو حِراش مُشَمِّرٌ
أحَذُّ ذَلاَذِيلِ العَسيب قصير
أراد بذي حِراش جَمَلا به أثر الدّبَر . ويقال : حَرَشْتُ جَرَب البعير أَحْرِشه حَرْشاً وخَرَشْتُه خَرْشاً إذا حكَّكتَه حتى تَقَشَّر الجلدُ الأعْلى فيَدْمى ثم يُطْلى حينئذٍ بالهِناء .
وقال أبو عمرو : الحَرْشاءُ من الجُرْب : التي لم تُطْل ، قلت : سُمّيت حَرْشاء لخشونة جلدها ، وقال الشاعر :
وحتى كأَنِّي يَتَّقِي بي مُعَبَّد
به نُقْبَةٌ حرشاءُ لم تَلْقَ طاليا
أبو عُبَيد عن الأصمعي : ومن نَباتِ السَّهْل : الحَرْشاءُ والصَّفراء والغَبْراء ، وهي أعشاب معروفة تَسْتَطيبُها الرّاعية .
وقال الليث : الحَرْشُ ، ضَرْب من البَضْع وهي مُسْتَلْقِية .
أبو سعيد : دراهم حُرْشٌ : جِيادٌ خُشْن حديثة العهد بالسِّكّة .

### Türkçe

ح ش ر
**حشر** ، **حرش** ، **شرح** ، **شحر** ، **رشح** : (kullanılanlar).

**حشر** : Leys dedi: **الْحَشر**: kıyamet gününün haşridir; **المَحْشَر**: kavmin kendisine haşrolunduğu toplanma yeridir; yine onlar bir beldeye yahut ordugâha ve benzerine haşrolunduklarında da böyledir.

Allah azze ve celle dedi: ( **دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن** ) (Haşr: 2). Benî’n-Nadîr hakkında indi; onlar Yahudilerden bir kavimdi; Medine’ye indiğinde Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ile, ne onun aleyhine ne de lehine olacaklarına dair akit yaptılar; sonra ahdi bozdular ve Mekke ehli kâfirlerine meylettiler; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onları kastetti; onlar da onu, evlerinden sürgünle ayrılma üzere terk ettiler; Şam’a sürüldüler; bu, mahşer toprağına haşrolunan ilk haşirdir; sonra kıyamet günü halk ona haşrolunur; bundan dolayı “**لأول الْحَشر**” denildi. Ve denildi ki: Onlar, Arap yarımadasından ehl-i zimmetten sürgün edilenlerin ilkiydi; sonra onların sonuncusu Ömer b. el-Hattâb (r.a.) günlerinde sürgün edildi; onlardan Necran Hristiyanları ve Hayber Yahudileri.

Allah azze ve celle dedi: ( **عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ** ) (Tekvîr: 5); ve dedi: ( **ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ** ) (En‘âm: 38). Müfessirlerin çoğu dedi: Bütün vahşî hayvanlar ve diğer binek/davarlar, hatta sinek bile kısas için haşrolunur. Bu, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) isnad edildi. Bazıları dedi: Onların haşri: dünyada ölmeleridir.

Leys dedi: İnsanlara şiddetli bir yıl isabet edip mala ağır zarar verdiğinde ve dört ayaklıları helâk ettiğinde “sene onları haşretti; onları **تحشُرُهم** ve **تحشِرُهم**” denir; bu, onları çevrelerden şehirlere doğru toplamasıdır. Rü’be dedi:
“Ve onun sıkıştırıcı haşrinden kurtulmadı
ne bir vahşî, ne de silinmişlerden bir silik.”

Dedi: **الحَشَرَةُ**: yerin küçük canlılarından olan şeydir; meselâ jerboalar, kirpiler, kelerler ve benzerleri; tekil yapılmayan, toplayıcı bir isimdir; ancak “bu, **الحَشَرة**dendir” demeleri müstesna.

Asmaî dedi: **الحشرات** ve **الأحْراشُ** ve **الأحْناش** birdir; onlar yerin haşereleridir.

(**النوادر**)’de: **حُشِر** falan kimse, zekerinde ve karnında; ve ikisinde **أُحْثِل** (yani) ikisi ön taraflarından iri olduğunda.

Leys dedi: Hayvanlardan **الْحَشوَر**: yaratılışı sıkı, sert olan her şey; erkeklerden: karnı büyük olan.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الحَشْوَرُ**: karnı büyük olan; başkası şu beyti okudu:
“**حَشْوَرَةُ** iki yanlı, ensece çok veren.”

Leys dedi: Kulaklardan ve ok tüylerinin kılçıklarından **الْحَشر**: sanki yontularak yontulmuş gibi ince olan şeydir. İbnü’l-A‘râbî, bir dişi devenin vasfında söyledi:
“Onun **حَشْر** bir kulağı ve akıcı bir **ذِفْرَى**sı vardır,
ve yabancının aynası gibi bir yanak, düz.”

Leys dedi: **حَشَرْتُ** mızrak ucunu; o **مَحْشُور**dur; yani onu incelttim ve latifleştirdim.

İbn Şümeyl, Ebü’l-Hattâb’dan: Tane üzerinde iki kabuk vardır; taneye bitişik olanı **الحَشَرَة**dir; hepsi **الحَشَر**dir; **الحشرة**nin üstündeki **القَصَرَة**dir. Dedi: Yemen ehlinin dilinde **المَحْشَرة**: ekin biçildikten sonra yerde ve içindekilerden bitkiden kalan şeydir; bazen altından yeşil bir bitki görünür; işte o **المَحْشَرَة**dir. “Hayvanlarını **المَحْشَرة**ye saldılar” denir.

**شحر** : Leys dedi: **الشِّحْر**: Yemen’in en uç tarafındaki sahildir. Şu beyti okudu:
“Göçtüm göçebelerin ülkelerinin en ucundan,
**الشِّحْر** tepelerinden, **مَوْكَل**’in iki yanına.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشِّحْرَةُ**: dar kıyı; **الشِّحْر**: kıyıdır.

**شرح** : Leys dedi: **الشَّرْح** ve **التَّشريح**: eti uzuvdan keserek ayırmaktır; ondan her parça **شَرْحَة**dır.

Ve denir: Allah onun göğsünü **شَرَح** etti de **انشرَح** etti; yani hakkı kabul için göğsünü genişletti de genişledi.

Ve denir: Falan kimse işini **شرح** etti; yani onu açıkladı. Ve müşkil bir meseleyi **شرح** etti; onu beyan ettiğinde.

Ve cariyesini **شرح** etti; onu ensesi üzerine yatırıp sonra onunla cima ettiğinde.

İbn Abbâs dedi: Ehl-i kitap kadınlarına ancak bir kenar üzere gelirdi; Kureyş’ten bu hay ise kadınları **يَشْرحون**; **شَرْحاً**.

Bir adam Hasan’a sordu: Peygamberler Rablerini bilmeleriyle birlikte dünyaya **يَشْرحون** olur muydu? Yani ona yayılıp ona rağbet ederler miydi; onu edinmeye geniş bir rağbetle.

Amr, babasından dedi: Araplardan bir adam delikanlısına dedi: “Bana bir **شارحاً** ara; çünkü küçük hurmalıklarımız **مُغَوَّسٌ**tur; ben onun üzerine **الطَّمْلَ**dan korkuyorum.” Ebû Amr dedi: **الشارح**: koruyan; **المُغَوَّسُ**: **المُشَنَّخُ**. Ben dedim: Hurma ağaçlarının **تَشْنِيخُ**u: onları **السُّلاَّء**dan arındırmaktır. **الأشَاءُ**: küçük hurma fidanlarıdır.

Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشّرْحُ**: korumadır; **الشَّرح**: açmadır; **الشَّرْحُ**: beyandır; **الشَّرْح**: anlamadır; **الشَّرْح**: bakirelerin bekâretini gidermedir. Başkası, **الشَّارح**ı “koruyan” manasında şöyle inşad etti:
“Şükreden yoktur; ancak bir köyün serçeleri,
onlara bir **شارِحٌ** kalkar da onları uçurur.”

Yemen ehlinin sözünde **الشارح**: ekini kuşlardan ve başkalarından koruyandır.

İbn Şümeyl dedi: Ceylanlardan **الشَّرْحَة**: olduğu gibi kurutulmuş getirilen, dilimlenip kurutulmamış olandır. “Bize ceylanlardan bir **شَرْحَةً** al” denir; o **لحم مَشْرُوح**tur; onu **شَرَحْته** ve **شَرَّحْتُه**.

**التَّصْفِيف**: **التَّشْريح**ten bir türdür; et parçasını inceltmektir; inceliğinden dolayı altı görünecek hâle gelinceye kadar; sonra kor üzerine atılır.

**رشح** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **الرَّشْح**: beden üzerinde terin çiyi. “Falan kimse ter **رشح** etti” denir; **الرَّشح**: o terin adıdır. Eyer keçesinin altındaki astara **مِرْشحة** adı verildi; çünkü **الرَّشح**ı, yani teri kurutur.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: “Ter **أَرْشَح** etti” ve “ter **رَشَح** etti” denir; ikisi bir manadadır.

Ebû Amr dedi: **الرَّشْح**: terdir.

Leys dedi: **التَّرْشيح**: annenin çocuğunu az sütle **تُرَشِّحَ** etmesidir; onu ağzına azar azar koyar; ta ki emmeye güç yetirsin. Dedi: **التَّرْشيح** ayrıca: annenin, doğurduğu vakit çocuğunun üzerindeki yaşlığı yalamasıdır. Şu beyti okudu:
“Ceylanların anası yavruları **تُرَشَّح** eder.”

Asmaî dedi: Dişi deve yavrusunu doğurduğunda o **سَلِيل**dir; güçlenip yürüdüğünde o **راشِح**tır; annesi **مُرْشِح**tir; **الرّاشح**tan yükselince o **جادِل**dir.

Leys dedi: **الراشِح** ve **الرَّواشِح**: çiylenen dağlardır; bazen köklerinde az bir su toplanır; çok olursa **وَشَلاً** diye adlandırılır; onu taşların arasından ter gibi akar görürsen **راشِحا** diye adlandırılır.

Başkası dedi: Falan oğulları otu **يَسْتَرْشحون**; yani uzamasını beklerler de otlatırlar; ve **البُهْمَى**yı **يَستَرْشحون**; onu büyüsün diye yetiştirirler; o yer **مُسْتَرْشَح**tır. Zü’r-Rumme, eşekleri vasfederek dedi:
“Benzerlerini çevirip durur; sanki sırtları,
kayanın düzlüğünde **بمُستَرْشَح البُهمى** ile (kaplı)dır.”

Ve denir: Falan kimse hilâfete **يُرَشَّحُ** olur; veliaht kılındığında.

**حرش** : Leys: **الحَرْش** ve **التَّحْرِيش**: insanı ve aslanı, boynuzuyla vursun diye kışkırtmandır.

Dinarların **الأحْرَش**ı: yeniliğinden dolayı pürüzlü olandır. Keler **أَحْرَشُ**tur: derisi pürüzlüdür; sanki çizgili.

Ve dersin: Keleri **أَحْرَشْتُ**; o, onu deliğinde **تُحَرِّشَه** etmendir; onu kızdırırsın; çıkınca sana yakınken deliğin kalan kısmını üzerine yıkarsın. Bazen keler, yanına girmek istediğinde yılanı **حدشَ** eder; onunla savaşır.

Dedi: İbn Şümeyl dedi: “Keleri **احترشُوا** ettiler” denir.

Dedi: **الحَرْش**: adamın, deliğinin başında taşları takırdatması; yahut deliğinin arkasında bir değnek veya çakıl oynatmasıdır; o da onu, içine girmek isteyen bir hayvan sanır; gelir ve iki ayağı üzerinde sürünerek savaşmak için yükselir; adam da onunla **يَناهِزه** eder; kuyruğundan tutar; onu **يُضَبِّب** eder; böylece kuyruğunu akıtıp onu kurtaramaz; yani ondan sıyrılamaz.

Şemir dedi: **التَّضْبيب**: kavrayışın şiddetidir. Dedi: **المُنَاهَزَة**: atılmadır/acele davranmadır. Dedi: **أَفْعَى حَرْشاء**: derisi pürüzlü olan yılandır; o, **الحريش** de denir. Şu beyti okudu:
“Benden güler; beni **أحْتَرِشْ** görünce,
eğer sen **حَرَشْتِ** etseydin, **حِرْش**ten açardım.”

**حِرْش**ten, yani **حِرِك**ten (açardım) demek istedi; muhatap **كاف**’ını dişilik için **شين**e çevirirler.

Ebû Ubeyd dedi: Bir şeyi bilene, onu öğretmek isteyenin hitabında darb-ı mesellerinden: ( **أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه** ) ve buna benzer sözleri: ( **كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ** ).

Leys dedi: **الحَرِيشُ**; “o, aslanın pençeleri gibi pençeleri olan bir hayvandır; başının ortasında tek bir boynuzu vardır” denir. Şu beyti okudu:
“Orada **الحَرِيش** ve eğri bir **ضِغْزٌ** ve sivri bir **ضَئْزٌ** vardır;
ondan bir **رَشحٍ**a ve bir **تَقْلِيص**a sığınır.”

Ben dedim: Bu beytin ne olduğunu bilmiyorum; söyleyenini de tanımıyorum. Leys’ten başkası dedi:
“Ve tek boynuzlu; ona **حَرِيش** denir.”

İbnü’l-A‘râbî, Münzirî’nin Ahmed b. Yahyâ’dan bana okuttuğu şeyde: **الهِرْمِيس**: **الكرْكَدَّنُ**dur; filden daha büyük bir şeydir; denizde veya kıyısında olur; bir boynuzu vardır. Ben dedim: Sanki **الحَرِيش** ile **الهِرْمِيس** bir şeydir; Allah daha iyi bilir.

Ebû Ubeyd: **الحَرْشُ**: izdir; çoğulu **حِراشٌ**tur; bununla adam **حِراشاً** diye adlandırıldı.

A‘râblardan birden fazlasını, sırtında yara kabuğu kabarıp sırtına toplanmış deve için şöyle derken işittim: “Bu **أَحْرَش** bir devedir; onda **حَرَش** vardır.” Şair dedi:
“Avucumla uçurdum; **ذو حِراش** bir çevik,
hurma dalının püsküllerini daha kısa kesen.”

**ذو حِراش** ile, üzerinde yara izi bulunan bir deveyi kastetti. Ve denir: Devenin uyuzunu **حَرَشْتُ**; onu **أَحْرِشه**; **حَرْشاً**; ve onu **خَرَشْتُه**; **خَرْشاً**; yani onu kaşıdığında, üst deri soyulup kanar; sonra o vakit **الهِناء** ile sıvanır.

Ebû Amr dedi: Uyuzdan **الحَرْشاءُ**: sıvanmamış olandır. Ben dedim: Derisinin pürüzlülüğünden dolayı **حَرْشاء** diye adlandırıldı. Şair dedi:
“Öyle ki sanki ben, bir ibadetgâhta korunuyorum;
onda **نُقْبَةٌ حرشاءُ** vardır; sürücüye rastlamamış.”

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Ova bitkilerinden: **الحَرْشاءُ** ve **الصَّفراء** ve **الغَبْراء**; bunlar bilinen otlardır; çoban onları hoş bulur.

Leys dedi: **الحَرْشُ**: bir tür cima; o (kadın) sırtüstü yatarken.

Ebû Saîd: **دراهم حُرْشٌ**: iyi; pürüzlü; darphaneyle yeni tanışmış (yeni basılmış) (dirhemler).
