# حرص (ح-ر-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Haris elbisedeki yırtık demektir

- Harfler: ح - ر - ص
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَحْرَصَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%B5%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Daha hırslı | 1 | 1 | [2:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/2:96.md) |
| [تَحْرِصْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B1%D9%90%D8%B5%D9%92.md) | تَفْعِلْ | Hırslanırsın | 1 | 1 | [16:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/16:37.md) |
| [حَرَصْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | Hırslandın | 1 | 1 | [12:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/12:103.md) |
| [حَرَصْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Hırslandınız | 1 | 1 | [4:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/4:129.md) |
| [حَرِيصٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B5%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Hırslı | 1 | 1 | [9:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/9:128.md) |

## Mücavir kökler — 37 mücavir (50 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [زحزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B2%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Onu uzaklaştıran
2. [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Eyik ağaç anlamındadır
3. [عنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sıkıntıya düştünüz
4. [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sülük demektir
5. [رأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
6. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
7. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Seneler
8. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “U’mare” katlı bina demektir
9. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Denk tutuyorlar
10. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
11. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
12. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
13. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
14. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
15. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su birikintisidir
16. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
17. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
18. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
19. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
20. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
21. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
22. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
23. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
24. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
25. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
26. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
27. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
28. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
29. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
30. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
31. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
32. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
33. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
34. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
35. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
36. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
37. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرص |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md), شح, [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [زهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin yüzeyini yarmak, elbiseyi yırtmak, deriyi hafifçe sıyırmak ve yerdeki otu kazırcasına tüketmek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir hedefe ulaşmak, bir şeyi korumak veya elde etmek için sınırları zorlayırcasına yırtınmak ve aşırı tutkuyla yönelmek |
| Çekirdek Özet 3 | İradenin itici gücü olan yönelişin mutlaklaştırılması durumunda hırsa; hak ve hayır ekseninde yoğunlaştığında ise nebevî ihtimama dönüşen sınır zorlayıcı motivasyon |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ahlaki bir yergi olan kör hırs veya açgözlülük ile sınırlayıp Peygamber’in hidayet ve ümmeti için çırpınışını ifade eden kurucu anlamını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Yakıcılık, hararet, sürtünme, zorlama, keskinleşme ve aşındırıcı şiddet barındıran hareket (örneğin [حرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B1.md), [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md), [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md), [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md)) | ص | Sıkıştırma, odaklama ve kuşatma niteliği taşıyan harfin eklenmesiyle hararet ve sürtünme hareketi nesnenin yüzeyini yaran, sıyıran ve odaklanan sınır tanımaz bir tutkuya ve yırtınmaya dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı kuşatma, sınır çekme, engelleme veya koruma altına alma |
| ر | İnsan başı | Bilinç, başlangıç, öne atılma, yöneliş ve tepe noktası |
| ص | Olta, bitki | Yakalama, peşine düşme, sımsıkı kavrama ve kıstırma |
| حرص | Çit ile çevrili korunaklı bir sınıra başını ve iradesini dayayarak arzulanan nesneyi sımsıkı yakalamak için engeli yırtıp aşma hareketi | Somut planda deriyi veya bezi yırtıp sıyıran kuvvet; soyut planda ise engelleri hiçe sayarak hedefe kilitlenen, kendini yırtarcasına ortaya konan sınır tanımaz arzu ve çaba |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çamaşırcının tokmaklarken kumaşı zedelemesi ve yırtması; deriyi hafifçe yaran ilk kademe yara; yerin yüzeyindeki otları kökünden kazırcasına sıyıran şiddetli yağmur veya otlakta hiçbir şey bırakmayan hayvan otlayışı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde ölümü savuşturmak için kendini yırtarcasına çabalamayı bu kökle ifade etmiştir: ولقد حرصت بأن أدافع عنهم / فإذا المنية أقبلت لا تدفع |
| Erken Arapça kullanım | Hukuki ve tıbbi yaralama tasniflerinde deriyi yarıp kanatmayan ilk çizik için حارصة nitelemesi; hayvanların meradaki her şeyi sıyırıp tüketmesi durumunda حُرِصَ المرعى denilmesi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Batı Sami dil grubunda kök, kesme, çizme, oyma ve karar kılma temel dairesi etrafında şekillenir. İbranicede חָרַץ (ḥāraṣ) fiili nesneleri keskinleştirmek, yarmak, çentik açmak anlamlarının yanı sıra zihinsel olarak kesin karar vermek, hüküm altına almak işlevini üstlenir. Süryanicede ܚܪܨ (ḥraṣ) kökü kuşanmak, sıkı bağlamak, gayret göstermek ve bir işe azimle girişmek çağrışımlarına sahiptir. Kökün ortak Sami katmanındaki ilksel fiziksel tabanı, bir yüzeyin mekanik olarak çizilmesi, yarılması ve sıyrılmasıdır. Arapça, bu fiziksel yarma ve kumaşı hırpalama (yırtınma) hareketini içselleştirerek, insanın bir gaye veya arzu uğruna kendisini ve sınırlarını zorlamasını, nesneye aşırı yapışmasını ve aşırı irade sergilemesini ifade eden zihinsel ve ahlaki bir merkeze evriltmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarma ve sıyırmadan aşırı iradeye geçiş | Kumaşın tokmakla yırtılması veya derinin sıyrılması anlamındaki fiziksel hareket, hedefe ulaşmak için yırtınma ve doymak bilmez arzu (ceşa‘) manasına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חָרַץ ve Süryanice ܚܪܨ | İbranicede yarma, kesme ve kesin karar alma; Süryanicede sıkı bağlanma ve gayret gösterme ortak bir kararlılık ve keskinlik çekirdeğini belgeler | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve sıyırma kökleri | Çeşitli Afro-Asyatik kollarda sert bir aletle kazıma ve yüzeyi sıyırma eylemlerini bildiren ikili ses öbekleriyle paralellik kurulabilmektedir | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرص | Anlamlı | Yırtmak, sıyırmak, aşırı arzulamak | Giysiyi yırtmak, deriyi çizmek, bir hedefe ulaşmak için yırtınmak ve aşırı tutku duymak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md) | Anlamlı | Kuşatmak, daraltmak, engellemek | Bir şeyi çepeçevre sarıp hareket alanını kısıtlamak, içine kapanmak | Ortak harf grubu; Kur'an'da geçer |
| رحص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerce mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [رصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AD.md) | Anlamlı | Zayıflamak, etsiz kalmak | Kalçanın veya bedenin etsiz, basık ve zayıf olması durumu | Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| [صحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Açığa çıkmak, kızıllık, düzlük | Geniş, bitkisiz, açık ve düz arazi; açıklıkta görünür olma hali | Kur'an'da geçmez |
| [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Açık olmak, parlamak, yükselmek | Katışıksız, duru ve belirgin olmak; yüksek köşk ve saray | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرص | Merkez | Aşırı yöneliş, yırtınma, tutku | Hedefe ulaşmak için fiziksel ve ruhsal sınırları zorlayırcasına çaba gösterme ve aşırı arzu duyma | Hem dünyevi düşkünlüğü hem de nebevî şefkatli çırpınışı kapsayan kök |
| [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Beklenti, ümitli arzu | Elde edilmesi mümkün veya muhtemel görünen bir menfaate karşı zihnen ümit besleme | حرص fiili bir yırtınma ve iç tazyik iken, [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) dışarıdan gelecek nesneye odaklı beklentidir |
| شح | Komşu | Bencillik, sahiplenme tutkusu | Eldekini vermeme cimriliği ile başkasındakini hırsla istemenin nefiste birleşmiş katı hali | حرص hedef yönelimli aşırı çabayı, شح ise nefsin bencil mülkiyet tutkusunu niteler |
| [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) | Komşu | İstek, yönelim, meyil | Bir şeye doğru geniş bir arzuyla yönelme veya ondan yüz çevirme | حرص daha baskıcı, yırtıcı ve zorlayıcı bir şiddet taşır; [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) ise iradi yöneliştir |
| [زهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF.md) | Zıt | Yüz çevirme, azla yetinme | Değer vermeyip terk etme, dünyevi nesneye karşı kayıtsız kalma ve arzusuzluk | حرص kökünün gerektirdiği aşırı odaklanma ve yırtınmanın doğrudan zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرص | Şiddetli arzu, yırtınma, aşırı istek | Hem açgözlülüğü hem de sınır tanımaz himmet ve şefkati karşılayan çift yönlü semantik alan | Kesin |
| Latince | Cupiditas, aviditas, zelus | Aşırı tutku, açgözlülük, adanmışlık | Cupiditas kör arzuyu, aviditas doymak bilmezliği karşılarken zelus gayret ve bağlılık boyutunu yansıtır | Güçlü |
| İngilizce | Greed, covetousness, earnest desire | Hırs, açgözlülük, derin kaygı ve gayret | Greed olumsuz hırsı karşılarken earnest desire veya solicitousness nebevî himmet boyutunu açıklar | Kesin |
| Almanca | Habgier, Eifer, brennendes Verlangen | Açgözlülük, gayret, yakıcı arzu | Habgier negatif dünyevi hırsı, Eifer ise gayret ve fedakarane adanmışlığı yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Avidité, convoitise, sollicitude | Açgözlülük, tamah, ihtimamlı düşkünlük | Convoitise tutkulu istemeyi, sollicitude ise başkası için çırpınan nebevî ihtimamı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَحْرَصَ | Dünyevi varoluşa ve yaşama doymak bilmez açgözlülükle yapışma | Hayata en düşkün toplulukların ölümden kaçış psikolojisini ve dünyayı tek gaye edinmelerini bildiren bağlam (Bakara [2:96](https://lisan.digital/tr/ayet/2:96.md)) |
| تَحْرِصْ | İnsanların hidayete ermesi için Peygamber’in kendini tüketircesine yırtınması ve çırpınışı | Resul’ün inkârcıların kurtuluşu yolunda gösterdiği sınır tanımaz cehdi ve ilahi sınırın hatırlatılması (Nahl [16:37](https://lisan.digital/tr/ayet/16:37.md)) |
| حَرَصْتَ | Ne kadar yırtınılırsa yırtınılsın insanların çoğunun iman etmeyeceğine dair beşeri sınır | Tebliğcinin aşırı gayretine rağmen toplum çoğunluğunun tercihinin değişmeyeceğini vurgulayan bağlam (Yûsuf [12:103](https://lisan.digital/tr/ayet/12:103.md)) |
| حَرَصْتُمْ | Hukuki ve ahlaki mükemmelliği yakalamak için ne kadar çabalanırsa çabalansın güç yetirilemeyecek mutlak eşitlik | Çok eşlilikte kalbî adaletin ve tam dengenin beşeri gayretin ötesinde olduğunu belirten fıkhi bağlam (Nisâ [4:129](https://lisan.digital/tr/ayet/4:129.md)) |
| حَرِيصٌ | Müminlerin dünya ve ahiret esenliği üzerine titreyen, onlar için çırpınan nebevî düşkünlük | Resulullah’ın müminlere karşı taşıdığı derin şefkati, sorumluluğu ve koruyucu ihtimamı öven bağlam (Tevbe [9:128](https://lisan.digital/tr/ayet/9:128.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, hidayet ve kader ilişkisi | Peygamber’in aşırı arzusuna rağmen kalplerin hidayet bulmayışında ilahi meşiet ve kulun kesb yetkisinin sınırları | İnsani çabanın ve yırtınmanın ontolojik neticeyi tek başına belirleyemeyeceği gerçeği |
| Fıkıh | Aile hukuku ve ceza hukuku | Eşler arasında adaleti sağlama çabasının azami sınırı ve yaralama diyetlerinde ilk kademe sıyrık (hârisa) | Kusursuz adaletin beşeri iradeyi aşan boyutu ile fiziksel zedelenmenin asgari başlangıcı |
| Tefsir | Nebevî ahlak ve tebliğ psikolojisi | Resul’ün muhataplarının kurtuluşu için kendini helak edercesine gösterdiği olağanüstü ihtimam | Hırsın olumsuz anlamından sıyrılarak nebevî dert edinme ve tebliğ aşkı olarak tanımlanması |
| Hadis | Ahlak ve zühd rivayetleri | Âdemoğlunun mal ve uzun ömür konusundaki doymak bilmez hırsı ile ilim ve hayra duyulan hırsın mukayesesi | Nefsin doyurulamaz tutkusu ile tükenmeyen manevi öğrenme arzusunun ayrışması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nebevî tebliğ ve davet | Yırtınırcasına ihtimam | Tevhidin ve hidayetin yayılması için gösterilen sınır tanımaz adanmışlık | İmanın toplumsallaşmasında peygamberi harekete geçiren içsel ve tükenmez motor güç | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama ve metodoloji | Zihinsel kilitlenme ve cehd | Bilgiye ulaşmak için tüm bilişsel engelleri aşma ve derinleşme arzusu | Araştırmacının hakikat arayışında gösterdiği yüksek motivasyon ve tecessüs | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve yönetici sorumluluğu | Toplumsal adalet gayreti ve iktidar şehveti | Yöneticinin halkının esenliği üzerine titremesi veya tam aksine koltuğa açgözlülükle yapışması | İki uçlu bir mekanizma olarak hem kamu maslahatını koruma azmi hem de tahakküm hırsı | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, sermaye ve piyasa davranışı | Doyumsuz sermaye birikimi dürtüsü | Tüketim ve biriktirme arzusunun ahlaki frenleri parçalayarak piyasayı sömürüye açması | Emeğin ve piyasa dengesinin aşırı kâr ve biriktirme tutkusuyla tahrip edilmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik yakınsama ve aşırı gerilim limiti | Bir eğrinin bir sınıra sonsuz bir çabayla durmaksızın yaklaşması fakat sistemsel kısıt sebebiyle o sınıra asla tam olarak dokunamaması (Nisâ [4:129](https://lisan.digital/tr/ayet/4:129.md) ayetindeki adalet sınırına benzer şekilde) | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Obsesif teleolojik motivasyon | Bireyin veya grubun belirli bir hedefe ulaşmak adına tüm içsel enerjisini o noktaya odaklayarak diğer tüm çevresel uyaranları ve kendi beden sınırlarını tüketmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü bütünüyle bencilce bir açgözlülük, kapitalist birikim hırsı veya kınanmış bir karakter zaafı olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün dünyevi düşkünlük için yerici bir tarzda kullanılmasının yanında, Peygamber’in ümmetine karşı beslediği eşsiz şefkat, ihtimam ve kurtarıcı çırpınışını (Tevbe [9:128](https://lisan.digital/tr/ayet/9:128.md)) ifade eden zirve ahlakı da içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamber’in tebliğdeki ısrarını ve insanlık için duyduğu derin hüznü basit bir zorlama veya psikolojik baskı zannedip nebevî risaletin şefkat eksenli rahmet dinamiğini ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsandaki yönelim ve motivasyon potansiyelinin çift kutuplu doğasını gösterir; iradenin süfli bir dünyaya kilitlendiğinde insanı canavarlaştıran, ulvi bir amaca bağlandığında ise peygamberi bir şefkat abidesine dönüştüren dönüştürücü kuvveti açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber’in tebliğ psikolojisini ve muhatapları karşısındaki içsel çırpınışını anlatan ayetlerde (Yûsuf [12:103](https://lisan.digital/tr/ayet/12:103.md), Nahl [16:37](https://lisan.digital/tr/ayet/16:37.md), Tevbe [9:128](https://lisan.digital/tr/ayet/9:128.md)), inkârcıların varoluşsal açmazını sunan metinlerde (Bakara [2:96](https://lisan.digital/tr/ayet/2:96.md)) ve aile hukukundaki adalet sınırlarını çizen hükümlerde (Nisâ [4:129](https://lisan.digital/tr/ayet/4:129.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin hedeflerine karşı kayıtsız ve gevşek olmasını salık veren pasif zühd anlayışını yıkar; hayır, ıslah ve adalet yolunda azami çabanın ve yırtınmanın nebevî bir sünnet olduğunu kanıtlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kumaşın tokmaklanarak yırtılması, derinin hafifçe sıyrılıp açılması ve otlağın kökünden kazınırcasına tüketilerek yüzeyin tahrip edilmesi.
- Soyut anlam: Bir amaca, nesneye veya insana yönelik olarak sınırları zorlayan, kendini paralar ve yırtarcasına ortaya konan sınır tanımaz irade, şiddetli arzu ve düşkünlük.
- Sistematik karşılık: İnsanın varoluşsal itici gücünün yöneldiği nesneye göre biçimlenmesi; dünyevi meta ekseninde tahripkâr bir doyumsuzluk, ilahi rıza ve insanlığın kurtuluşu ekseninde ise koruyucu ve fedakâr bir nebevî ihtimam olması.
- LaTeX modeli: $$\lim_{E \to \infty} \Phi(E) = S \implies \Delta R = S - R \neq 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $E$ öznenin ortaya koyduğu azami çaba, enerji ve yırtınmayı temsil eder. Bu cehd sonsuza doğru tırmandığında yönelim fonksiyonu $\Phi(E)$ ideal hedef seviyesi olan $S$ sınırına doğru yakınsar. Ancak sistemin doğasındaki beşeri ve ontolojik kısıtlar sebebiyle ulaşılan reel netice $R$, ideal hedef $S$ ile mutlak biçimde örtüşemez ve aradaki fark $\Delta R$ daima sıfırdan farklı kalır; bu durum öznenin ne kadar yırtınırsa yırtınsın mutlak eşitliği veya herkesin hidayetini tek başına temin edemeyeceğini modeller.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/2:96.md) — أَحْرَصَ

وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): And olsun ki; onları, insanlardan şirk koşanlardan daha çok hayata düşkün bulacaksın. Onlardan herbiri bin yıl ömür verilmesini ister. Halbuki çok yaşatılması onu azabtan uzaklaştıracak değildir. Allah onların ne yaptığını hakkıyla görendir.

### [Nisa 4:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/4:129.md) — حَرَصْتُمْ

وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Ne kadar isteseniz; yine de kadınlar arasında adalet yapamazsınız. Bari bir tarafa tamamen meyletmeyin ki; öbürünü askıdaymış gibi bırakmayasınız. Eğer arayı düzeltir ve haksızlıktan sakınırsanız; şüphesiz ki Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Tevbe 9:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/9:128.md) — حَرِيصٌ

لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Andolsun ki; size kendinizden bir peygamber gelmiştir. Sıkıntıya uğramanız kendisine ağır gelir. Sizin üzerinize düşkündür, mü’minlere rauf ve rahim’ dir.

### [Yusuf 12:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/12:103.md) — حَرَصْتَ

وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Sen, ne kadar hırs göstersen de; yine insanların çoğu, inanmazlar.

### [Nahl 16:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/ayet/16:37.md) — تَحْرِصْ

إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): Onların hidayeti bulmalarına ne kadar hırs göstersen; muhakkak ki Allah dalalete sapanı hidayete erdirmez. Ve onların yardımcıları da yoktur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Haris elbisedeki yırtık demektir. Haris olmak yırtınmak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد والارء معهما
ح ص ر، ص ح ر، ص ر ح، ح ر ص، مستعملات فقط
حصر:
حَصِرَ حَصَراً: أي عَيَّ فلم يَقْدِر على الكلام. وحَصِرَ صدْرُ المء: أي ضاق عن أمرٍ حَصَراً. والحُصْرُ: اعتِقالُ البَطْن حُصِرَ، وبه حُصْرٌ، وهو مَحْصُور. والحِصار: مَوضع يُحْصَر فيه المَرءُ، حَصَروه حَصْراً، وحاصَرُوه، قال رؤبة:
مِدْحةَ مَحْصُورٍ تَشَكَّى الحَصْرا		دَجْرانَ لم يَشرَبْ هناك الخَمْرا
دَجران: أيْ سَكران: والإحصارُ: أن يَحصُرَ الحاجَّ عن بُلوغ المنَاسِك مَرَضٌ أو عَدُوٌّ. والحَصُور: مَن لا إربةَ له في النِساء. والحَصُور كالهَيُوب المُحجِم عن الشيء، قال الأخطل:
لا بالحَصُور ولا فيها بسَوّار
والحَصيرُ: سَفيفةٌ من بَردّي ونحوه. وحَصيرُ الأرض: وجْهُها، وجمعُه حُصُر. والعدد: أحصِرة.
والحَصيرُ: فِرِنْد السيَف. والحَصيرُ: الجنب، قال تعالى: "وجَعَلْنا جَهَنَّمَ للكافرينَ حَصيرا" أي يُحْصَرون فيها.
صحر:
أصحَرَ القَومُ أي بَرزُوا إلى الصَّحْراء، وهو فَضاءٌ من الأرض واسِعٌ لا يُواريهم شيءٌ، والجمع الصَّحَارَى ولا يُجمَع على الصُّحْر لأنّه ليسَ بنَعْتٍ. والصَّحَرُ مصدر الأصحَر وهو لَونُ غُبْرةٍ في حُمرة خَفيفة إلى بياض قليل، والجميع الصُّحْر. والصُّحْرةُ: اسم اللَّوْن، يقال حِمارٌ أصحَر، قال ذو الرمة:
صُحْرُ السَرابيلِ في أحشائها قَبَبُ
وأصحارّ النَباتُ: أي أخَذَتْ فيه صُفرةٌ غيرُ خالصةٍ ثمَّ يَهيجُ فيَصفَرُّ. وَيقول: أبرَزَ ما في نفسه صَحاراً: أي جاهَرَه به جِهاراً. والصَحيرُ: النَهيقُ الشديد، صَحَر يَصحَرُ صحيرا، أي: نَهَق.
صرح:
الصَرْح: بَيْت منُفَرِد يُبنَى ضَخْماً طويلاً في السماء، ويُجمَع الصُرُوح، قال:
بهِنَّ نعامٌ بـنـتـه الـرِجـا		لُ تَحسِبُ أعلامَهُنَّ الصُرُوحا
يُريدُ بالنَعام: خَشَبات قائماتٍ على أرجاء الآباد. والصَريحُ: اللَّبَن المَحْضُ الخالصُ. ومن كل شيء. ومن البَول: إذا لم يكنْ عليه رَغوة، قال أبو النجم:
يَسُوف من أبوالِها الـصَـريحـا		حَسْوَ المريضِ الخَرْدَلَ المجْدُوحا
والصَريح من الخَيل والرجال: المَحْض الحَسَب وجمعه: صُرَحاء، وجمع الخيل: الصَرائح. وصَريح النُصْح: مَحْضُه، قال الشاعر:
أمرتُ أبا ثَورٍ بنُصْـحٍ كـأنَّـمـا		يَرَى بصَريح النُصْح وكعَ العَقارِبِ
وقول عبيد:
فَتْخاءَ لاحَ لها بالصَرْحةِ الذيبُ
فالصَرْحةُ: موضع، ويقال: مَتْنٌ من الأرض مُسْتَوٍ
وكُرِّمَ ماءً صريحا
قال زائدة: بالصخرة الذيبُ. وقال في السحاب: أي: خالصاً، كُرِّمَ: كَثُرَ بلغة هُذيل.
وصَرَّح ما في نفسه تصرحياً أي أبداه. وخَمرٌ وكأسٌ صُراحِيَةٌ وصُراحُ: أي لم تُشَبْ بمزاج، وصَرَّحَتِ الخمر تصريحاً: ذهب عنها الزَبَد، قال الأعشى:
كُمَيتاً تَكَشَّفُ عن حُمرةٍ		إذا صَرَّحَتْ بعد إزبادِها
ويقال: جاء بالكُفر صُراحاً: أي جَهِاراً.
حرص:
حَرَص يَحرِص حِرْصاً فهو حَريص عليك: أي على نفعك، وقَومٌ حُرَصاءُ وحِراصٌ. والحَرْصة: مستَقَرُّ وَسَط كُلِّ شَيءٍ كالعَرْصة للدار. والحارصةُ: شَجَّةٌ تشُقُّ الجِلْدَ قليلاً كما يحرِصُ القَصّارُ الثوبَ عند الدَقِّ، ويقال مه قول الله -عزَّ وجلَّ-: "ولو حَرَصْتَ بمؤمنين". والمطَرُ يحرِصُ الأرضَ: يخرِقها.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الارء** onlarla beraber
**ح ص ر**، **ص ح ر**، **ص ر ح**، **ح ر ص**، yalnızca kullanılmışlar

**حصر**:
**حَصِرَ** **حَصَراً**: yani şaşırdı da konuşmaya güç yetiremedi. Ve **حَصِرَ** bir kimsenin göğsü: yani bir işten dolayı daraldı, **حَصَراً**. Ve **الحُصْرُ**: karın tutulmasıdır; **حُصِرَ**; onda **حُصْرٌ** vardır; o **مَحْصُور**dur. Ve **الحِصار**: kişinin içinde hapsedildiği yerdir; onu **حَصَروه** **حَصْراً** (hapsedip kuşattılar) ve onu **حاصَرُوه** (muhasara ettiler). Rü’be dedi ki:
مِدْحةَ مَحْصُورٍ تَشَكَّى الحَصْرا		دَجْرانَ لم يَشرَبْ هناك الخَمْرا
**دَجران**: yani sarhoş. Ve **الإحصارُ**: hastalık veya düşman, hacıyı menâsike ulaşmaktan alıkoymasıdır. Ve **الحَصُور**: kadınlarda isteği olmayan kimsedir. Ve **الحَصُور**; şeyden çekinen, geri duran **الهَيُوب** gibidir. Ahtal dedi ki:
لا بالحَصُور ولا فيها بسَوّار
Ve **الحَصيرُ**: **بَردّي** ve benzerinden bir örmedir. Ve **حَصيرُ الأرض**: onun yüzüdür; çoğulu **حُصُر**dur. Ve sayı: **أحصِرة**.
Ve **الحَصيرُ**: kılıcın **فِرِنْد**’idir. Ve **الحَصيرُ**: yan; Yüce Allah dedi ki: "**وجَعَلْنا جَهَنَّمَ للكافرينَ حَصيرا**" yani orada hapsedilirler.

**صحر**:
Kavim **أصحَرَ** etti: yani **الصَّحْراء**’ya çıktılar; o, yerden geniş bir boşluktur; onları hiçbir şey gizlemez. Çoğulu **الصَّحَارَى**’dır; **الصُّحْر** üzerine çoğul yapılmaz; çünkü o bir sıfat değildir. Ve **الصَّحَرُ**: **الأصحَر**’ın masdarıdır; o, az bir beyazlığa doğru hafif bir kızıllık içinde bir toz rengi tonudur; hepsi **الصُّحْر**dur. Ve **الصُّحْرةُ**: rengin adıdır; “**حِمارٌ أصحَر**” denir. Zü’r-Rumme dedi ki:
صُحْرُ السَرابيلِ في أحشائها قَبَبُ
Ve bitki **أصحارّ** oldu: yani onda hâlis olmayan bir sarılık belirdi; sonra kurur da sararır. Ve der ki: “İçindekini **صَحاراً** ortaya çıkardı”: yani onunla açıkça ilan etti. Ve **الصَحيرُ**: şiddetli anırmadır; **صَحَر** **يَصحَرُ** **صحيرا**: yani anırdı.

**صرح**:
**الصَرْح**: gökte büyük ve uzun olarak inşa edilen müstakil bir evdir; **الصُرُوح** diye çoğul yapılır. Dedi ki:
بهِنَّ نعامٌ بـنـتـه الـرِجـا		لُ تَحسِبُ أعلامَهُنَّ الصُرُوحا
**النَعام** ile muradı: ebedlerin kenarları üzerinde dikili tahtalardır. Ve **الصَريحُ**: hâlis, katıksız saf süttür; her şeyden (böylesi). Ve idrardan: üzerinde köpük olmadığında. Ebû’n-Necm dedi ki:
يَسُوف من أبوالِها الـصَـريحـا		حَسْوَ المريضِ الخَرْدَلَ المجْدُوحا
Ve atlardan ve erkeklerden **الصَريح**: soyca katıksız olan; çoğulu **صُرَحاء**; atların çoğulu: **الصَرائح**. Ve **صَريح النُصْح**: onun katıksızıdır. Şair dedi ki:
أمرتُ أبا ثَورٍ بنُصْـحٍ كـأنَّـمـا		يَرَى بصَريح النُصْح وكعَ العَقارِبِ
Ve Ubeyd’in sözü:
فَتْخاءَ لاحَ لها بالصَرْحةِ الذيبُ
Buna göre **الصَرْحةُ**: bir yerdir; ve denir ki: yerden düz bir sırt.
وكُرِّمَ ماءً صريحا
Zâide dedi ki: “**بالصخرة** kurt.” Ve bulutta dedi ki: yani hâlis olarak. **كُرِّمَ**: Hüzeyl lehçesinde “çoğaldı”dır.
Ve içindekini **صَرَّح** etti, **تصريحياً**: yani onu açığa vurdu. Ve **خَمرٌ** ve **كأسٌ** **صُراحِيَةٌ** ve **صُراحُ**: yani bir karışımla karıştırılmadı. Ve şarap **صَرَّحَتِ** **تصريحاً**: köpük ondan gitti. A‘şâ dedi ki:
كُمَيتاً تَكَشَّفُ عن حُمرةٍ		إذا صَرَّحَتْ بعد إزبادِها
Ve denir ki: “Küfrü **صُراحاً** getirdi”: yani açıkça.

**حرص**:
**حَرَص** **يَحرِص** **حِرْصاً**; o sana karşı **حَريص**tir: yani senin faydan üzerine. Ve bir kavim **حُرَصاءُ** ve **حِراصٌ**. Ve **الحَرْصة**: her şeyin ortasının yerleşik yeri; evin avlusu için **العَرْصة** gibi. Ve **الحارصةُ**: deriyi azca yaran bir yaradır; tıpkı dokumacının dövme sırasında elbiseyi **يحرِصُ** etmesi gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında denir: "**ولو حَرَصْتَ بمؤمنين**". Ve yağmur yeri **يحرِصُ**: onu deler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحِرْصُ: الجَشَعُ. وقد حَرَصَ على الشيء يَحْرِصُ بالكسر، فهو حَريصٌ.
والحَرْصُ: الشَقُّ. والحارِصَةُ: الشَجَّةُ التي تشقُّ الجلد قليلاً. وكذلك الحَرْصَةُ. وحَرَصَ القَصَّرُ الثوبَ يَحْرِصُهُ، أي خَرَقه بالدقّ. والحَريصةُ والحارِصةُ: السحابةُ التي تَقْشِرُ وجهَ الأرض بمطرها.

##### Türkçe

**الحِرْصُ**: açgözlülük. Ve gerçekten o, şey üzerine hırs gösterdi; **حَرَصَ** şey üzerine **يَحْرِصُ** (kesre ile); artık o **حَريصٌ**dur.

Ve **الحَرْصُ**: yarma. Ve **الحارِصَةُ**: deriyi azıcık yaran yara. Ve aynı şekilde **الحَرْصَةُ**. Ve dokumacılar elbiseyi **حَرَصَ** eder, onu **يَحْرِصُهُ**; yani onu dövme ile deldi. Ve **الحَريصةُ** ve **الحارِصةُ**: yağmuruyla yerin yüzünü soyan bulut.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ر
حصر ، حرص ، صرح ، صحر ، رصح : مستعملة .
حصر : قال الليث : الحَصَرُ : ضرْبٌ من العِيّ ، تقول : حَصِرَ فلانٌ فلم يقدر على الكلام ، وإذا ضَاقَ صدرُ المرء من أَمْرٍ قيل : حَصِرَ صَدْرُ المرء عن أمره يحصَر حَصَراً . قال الله : ( إِلاَّ ? لَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى ? قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَ ? قٌ أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَ ? تِلُونَكُمْ ) ( النِّساء : 90 ) معناه : ضَاقَت صُدُورَهُم عن قتالكم وقتال قومهم . وقال الفرّاء في قوله : ( أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ ) ( النِّساء : 90 ) . العرب تقول : أتاني فلانٌ ذَهَبَ عَقْلُه يريدون قَدْ ذَهَب عَقْلُه . قال : وسمع الكِسَائيُّ رجلاً يقول : فأصبحتُ نظرتُ إلى
ذات التَّنَانِير . وقال الزَّجَّاجُ : جعل الفرّاء قوله حَصِرَت حَالاً ولا تكون حَالاً إلا بِقَدْ . قال : وقال بعضهم : حَصِرَت صُدُورُهم خَبَرٌ بعد خبر كأنه قال : أو جَاءُوكُم ، ثم أخبر بَعْدُ ، فقال : حصرت صُدُورُهم أن يقاتلوكم . وقال أحمد بن يحيى : إذا أضمرتَ قد قَرُبَتْ من الحال وصارت كالاسم ، وبها قرأ من قرأ : ( حَصِرَةً صُدُورُهُم ) . وقال أبو زيد : ولا يكون جَاءَني القَوْمُ ضاقت صدورهم إلا أن تصله بواو أو بقد ، كأنك قلت : جاءني القَوْمُ وضَاقَت صُدُورُهم . وقال غيره : كلّ من ضاق صَدْرُه بأمر فقد حَصِرَ ، ومنه قول لبيد : جرداءَ يَحْصَرُ دُونَها جُرَّامها يصف نخلةً طَالَتْ فحَصِرَ صَدْرُ صَارِمِ ثمرها حين نظر إلى أعاليها ، وضاق صَدْرُه أن رَقِيَ إليها لطولها . وقال الليث : الْحَصرُ : اعتقال البَطْن ، وصاحبه محصور . أبو عُبَيد عن الأصمعي واليزيدي : الحُصْرُ : من الغَائِط ، والأُسْرُ : من البَوْلِ . قال أبو عُبَيد : وقال الكسائي : حُصِرَ بغائطه ، وأُحْصِرَ . وقال ابن بُزُرْج : يقال : للذي به الْحُصرِ محصور ، وقد حُصِرَ عليه بَوْلُه يُحْصَر حَصْراً أَشَدَّ الحَصْر ، وقد أخذه الحُصْرُ وأخذه الأُسْرُ شيء واحدٌ ، وهو أن يَمْسِك ببوله فلا يَبُول ، قال : ويقولون : حُصِرَ عليه بَولُه وخَلاَؤُه ، ورجل حَصِرٌ بالعَطَاء . قال : ويقال : قومٌ مُحْصَرون إذا حُوصِرُوا في حِصْنٍ وكذلك هم مُحْصَرُون في الحَجِّ . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ ) ( البَقَرَة : 196 ) قال : ورجل حَصُورٌ إذا حُصِرَ عن النساء فلا يَسْتَطِيعُهنّ . وقال الليث : الحِصَارُ : الموضع الذي يُحْصَر فيه الإنسان ، تقول : حَصَرُوه حَصْراً ، وحاصَرُوه وكذلك قال رؤبة : مِدْحَة مَحْصورٍ تَشَكَّى الحَصْرا قال : يعني بالمحصور : المحبوس ، قال : والإحْصَارُ : أن يُحْصَر الحاجُّ عن بلوغ المَنَاسِكِ بمرض أو نحوه . قال : والحَصور : الذي لا أرَبَ له في النساء : والحَصورُ كالهَيُوب : المُحْجِمُ عن الشيء ، وأنشد : لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوّار وقال غيرُه : أراد الحَصور البخيل هاهنا ، وقال الفرّاء : العرب تقول للذي يمنعه خوف أو مرض من الوصول إلى إتمام حَجِّه أو عُمْرته وكل مالم يكن مقهوراً كالحَبْس والسِّجْنِ وأشباه ذلك . يقال في المرض : قد أُحْصِر ، وفي الحبس إذ حَبَسه سلطان أو قاهِرٌ مانع قد حُصِر ، فهذا فَرْقٌ بينهما ، ولو نويْتَ بقهر السلطان أنها عِلَّة مانِعةٌ ، ولم تذهب إلى فعل الفاعل جاز لك أن تقول : قد أُحْصِر الرجلُ ، ولو قُلْت في أُحْصِر من الوجَع والمرض إن المرض حَصَره . أو الخَوْف
جاز أن يقول : حُصر ، قال : وقوله عَزَّ وَجَلٌ ) وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) يقال : إنه المُحْصَر عن النساء لأنها عِلّة ، وليس بمحبوس فعلى هذا فابْنِ . وأخْبَرني المنذري عن ابن فَهْم عن محمد بن سلاّم عن يونس أنه قال : إذا رُدَّ الرجل عن وجه يريده فقد أُحْصِر . أبو عُبَيد عن أبي عُبَيْدة : حُصِر الرجلُ في الحَبْس ، وأُحْصِرَ في السفر من مَرَضٍ أو انقطاع به . وقال ابن السكيت : يقال : أحَصَرَهُ المرضُ إذا منعه من السفر أو من حاجة يُريدُها ، وحَصَرَه العدُوّ إذا ضَيّق عليه فحُصِر أي ضاقَ صدرُه ، وقال أبو إسحاق النحويّ : الرِّواية عن أهل اللغة أن يُقال للَّذي يَمْنعُه الخوْف والمرض أُحْصِر ، قال : ويقال للمحبوس حُصِر ، قال : وإنما كان ذلك كذلك : لأن الرجل إذا امتنع من التصرف فقد حَصَر نفْسه ، فكأَن المرض أحْبَسه أي جعله يَحْبس نَفْسَه ، وقولك : حَصَرْتُه إنَّما هو حَبَسْتُه لا لأَنَّه حبَس نفسه فلا يجوز فيه أُحْصِر ، قلت : وقد صحَّت الرواية عن ابن عباس أنه قال : لاحَصْر إلا حصْر العدو فجعله بغير ألف جائزاً بمعنى قول الله جلّ وعزّ : ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا ? سْتَيْسَرَ مِنَ ? لْهَدْىِ ) ( البَقَرَة : 196 ) وقال الله جلّ وعزّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) . قال أبو الحسن الأخْفَشُ : حصيراً أي مَحْبِساً ومَحْصِرا ، قال : ويقال للملك حَصِيرٌ لأنه محجوب . والحَصيرُ : الجَنْبُ . قال : والحصيرُ : البساط الصغير من النبات . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم في قول الله جلّ وعزّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) ، قال : الحَصيرُ المَحْبِسُ : ثم ذَكَرَ نَحْواً من تفسير الأخفش . الحرّاني عن ابن السكيت قال : الحَصيرُ : المَحْبِس ، ويقال : رجل حَصُور وحصيرٌ إذا كان ضَيِّقاً ، حكاهما لنا أبو عمرو ، قال : ويقال : قد حَصَرْتُ القومَ في مدينة بغير ألف ، وقد أحْصَرهُ المرضُ أي منعه من السفر ، قال : والحَصُور : الذي لا يأتي النِّسَاء ، وقال الليث في قوله عز وجلّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) يُفَسَّر على وجهين على أنهم يحصرون فيها . قال : وحَصِيرُ الأرض : وجْهُهَا . قال : والحَصِيرُ : سَفِيفَةٌ من بَرْدِيَ أَو أَسَل . وقال القُتَيْبِيّ في تفسير قوله : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) من حَصَرْتُه أي حَبَسْتُه ، فعيل بمعنى فاعل . وقال الزجاج : حصيراً معناه حبْساً من حَصَرتُه أي حَبَسْتُه فهو محصور ، وهذا حصيرُه أي مَحْبسه . قال : والْحَصيرُ : المنسوج : سُمِّي حصيراً لأنه حُصِرَت طاقاتُه بعضُها مع بعض ، وقال : والْجَنبُ يقال له الحصير ، لأن بعض الأضلاع مَحْصورٌ مع بعض . أبو عُبَيْد عن أبي عمرو قال : الحَصيرُ :
الْجَنبُ . قال : وقال الأصمعي : الحَصِير : ما بين العِرْق الذي يظهر في جَنْب البعير والفرس معترضاً فما فوقه إلى مُنْقَطَعِ الْجَنْب . فهو الحَصير . وقال شَمِر : الحَصيرُ : لحم ما بين الكَتِف إلى الخاصِرة . أبو عُبَيد عن الكسائي : الحصور : الناقة الضّيِّقَةُ الإحليل ، وقد حَصُرت وأَحصَرَت . قال : وقال الأصمعي : الحِصَارُ : حَقِيبَة تُلْقى على البعير ويرفع مؤخرها فيجعل كآخرة الرَّحْل ، ويُحْشَى مُقَدَّمُها فيكون كقادمة الرَّحل ، يقال منه : قد احتَصَرْتُ البعير احتِصاراً . وأما قول الهذلي : وقالوا تَرَكْنا القومَ قد حَصَروا به ولا غَرْوَ أن قَدْ كَانَ ثَمّ لَحِيمُ قال معنى حَصَروا به أي أَحَاطُوا به . وقال أبو سعيد : امرأةٌ حَصْراء أي رَتْقَاء . وقال الزَّجاج في قوله : ( وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) أَي لا يأتي النساء ، وقيل له حَصُور : لأنه حُصِرَ عما يكون من الرجال . قال : والحَصُورُ : الذي لا ينفق على الندامى ، وهم مِمَّن يُفَضِّلون الحَصور الذي يكتم السرّ في نفسه وهو الحَصِر ، وقال جرير : ولقد تَسقَّطَني الوُشَاةُ فَصَادَفُوا حَصِراً بِسِرِّك يا أُمَيْمَ ضَنِينَا وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنه قال : أصل الحَصْر والإحصار : المَنْعُ ، قال : وأَحصَرَه المرض ، وحُصِر في الحبْس أقوى من أُحصِر ، لأن القرآنَ جَاءَ بِهَا ، قال : وأحصَرْت الجَمل وحصَّرْتُه وَحَصَرْتُه : جعَلْتُ له حِصَاراً وهو كِسَاء يُجعَلُ حول سَنَامه . قال : وقال ابن الأعرابي : أرض مَحْصُورَةٌ وَمَنْصورة ومَضْبُوطَة أي مَمْطُورَةٌ . وقال شَمِر : يقال للناقة : إنها لَحَصِرة الشُّخْب نَشِبَةُ الدَّرِّ . والحَصَرُ : نَشَبُ الدِّرَّة في العروق من خُبْثِ النَّفْس وكَرَاهَة الدِّرَّة . ويقال للحِصار مِحْصَرَة للكساء حوْلَ السَّنَام . صحر : قال الليث : الصحراء : الفَضَاءُ الواسع وأَصْحَرَ القومُ إذا بَرَزُوا إلى فَضَاءٍ لا يُوَارِيهم شيءٌ وجمعها الصَّحارَى والصَّحَارِي ، ولا يجمع على الصُّحْر لأنه ليس بنَعْت . وحمارٌ أَصْحَرُ اللون ، وجمعه صُحْرٌ . والصُّحْرَةُ : اسم اللَّوْنِ ، والصَّحَر المَصْدَر ، وهو لون غُبْرَة فيه حُمْرَةٌ خفيفةٌ إلى بياض قليل ، وقال ذو الرُّمَّة : صُحْرَ السَّرَابِيل في أحشائِهَا قَبَبُ قال : ورجل أَصْحَرُ ، وامرأة صَحْراءُ : في لونهما صُفْرَة . ويقال للنبات إذا أخذت فيه الصُّفْرَةُ غير الخالصة قد اصحارَّ النبات ثم يهيجُ بَعْدُ فيَصْفَرُّ . أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : الأصْحَرُ نحوُ الأصْبَح ، والأنْثَى صَحْرَاء .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد : لَقِيتُه صَحْرَةَ بَحْرَةَ إذا لم يكن بَيْنَك وبينه شَيءٌ ، وقيل : لَمْ يُجْريا لأنهما إسمان جعلا إسماً واحداً . وقال الليث : الصَّحِيرُ من صَوْت الحَمِير أشَدُّ من الصَّهيل في الخَيْل ، يقال : صَحَرَ يَصْحَرُ صَحِيراً . ابن السِّكّيت عن أبي عمرو : الصَّحِيرَةُ : لَبَنٌ حليبٌ يُغْلَى ، ثم يُصَبُّ عليه السَّمنُ فَيُشْرَبُ . وقال الكِلاَبيُّ : الصَّحيرةُ : اللبَنُ الحليبُ يُسَخَّنُ ، ثم يُذَرُّ عليه الدقيق ويُتَحَسَّى . وقال غَنِيَّةُ : الصَّحيرَةُ : الحَليب يَصْحَر ، وهو أن يُلْقَى فيه الرَّضْفُ أو يجعلَ في القِدْر فيُغْلَى به فَوْرٌ واحدٌ حتى يحتَرِق . قال : والاحْتِراقُ : قَبّلَ الغَلْي . وقالت أُمُّ سَلَمَة لعائشةَ : سكَّنَ الله عُقَيْرَاكِ فلا تُصْحِريه ، معناه لا تُبْرِزيه إلى الصَّحْراء . وقال الأصمعي : الصّحْرَةُ : جَوْبَةٌ تَنْفَتِقُ بينَ جِبَال . وروى عنه أبو عُبَيد : الصُّحْرةُ تَنْجَابُ في الحَرَّة تكون أيضاً ليّنة تُطِيفُ بها حجارة . وقال أبو ذَؤَيْب : أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ وقال ابن شُمَيْل : الصحراء من الأرض : مِثْلُ ظهر الدَّابة الأجْرَد ، ليس بها شَجَرٌ ولا إكامٌ ولا جبال مَلْسَاء ، يقال صَحْرَاءُ بَيِّنَةُ الصَّحَر والصُّحْرَة . وقال شَمِر : يقال : أصْحَر المكانُ أي اتَّسَع ، وأصحَرَ الرجلُ : نَزَلَ الصَّحْرَاء . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كُفِّنَ في ثَوْبَيْنِ صُحَارِيِّيْن . صرح : أبو الْهَيْثَم عن نُصَيْر : يقال للناقة التي لا تُرَغِّي أي لا يكون للبنها رغْوَةٌ مِصْرَاحٌ يَشْفَتِرُّ شُخْبُهَا ولا يُرَغِّى أبداً . أبو عُبَيْد : الصَّرْحُ : كلّ بناء عال مرتفع ، وجمعه صُرُوحٌ . وقال أبو ذُؤَيْب : تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا وقال الزَّجّاج في قوله جلّ وعزّ : ( كَ ? فِرِينَ قِيلَ لَهَا ? دْخُلِى ? لصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَن سَاقَيْهَا قَالَ ) ( النَّمل : 44 ) قال : الصَّرْحُ في اللغة : القَصْرُ ، والصَّحْنُ ، يقال : هذه صَرْحَةُ الدَّار وقارِعَتُها أي ساحَتُها . وقال بعض المفسّرين : الصَّرْحُ : بلاط اتُّخِذَ لها من قَوَارِيرَ . وقال الليث : الصَّرْحُ : بيت واحد يُبْنَى مُنْفَرِداً ضَخْماً طويلاً في السماء وجمعه صُرُوح . قال : والصَّريحُ : المَحْضُ الخالِصُ من كل شيء ، ويقال للّبن والبَوْل صَريح إذا لم يكن فيه رُغوة . وقال أبو النَّجم : يَسُوفُ من أَبْوَالِها الصَّرِيحَا قال : والصَّرِيح من الرِّجال والخيل : المحضُ ، ويجمعُ الرجالُ على الصُّرَحاء والخيل على الصَّرَائح . قُلْتُ : والصَّرِيح : فَحْلٌ من خَيل العرب معروف ، ومنه قول طُفَيْل : عَناجِيجُ من آلِ الصّريح وأَعْوَجٍ مَغَاوِيرُ فِيها للأرِيبِ مُعَقِّب وصَرِيحُ النُّصْحِ : مَحْضُه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : صَرَحَ الشيءَ وصَرّحَه وأَصْرَحَه إذا بَيَّنَهُ وأَظْهَرَه ، وقال الهُذَلي : وكَرّمَ ماءً صَرِيحاً أي خالصاً ، وأراد بالتكريم التكثير ، وهي لغة هُذَلِيَّة . ويقال : صَرّحَ فلان ما في نفسه تَصْريحا إذا أَبْدَاه ، وصَرّحَتِ الخمرُ تَصْريحاً إذا ذهب منها الزّبَدُ وقال الأعشى : كُمَيْتاً تكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ إذا صَرّحَتْ بَعْدَ إزبَادِهَا ويقال : جاء بالكُفْر صُرَاحاً أي جِهَاراً قلت : كأنه أراد صَرِيحاً . أبو عُبَيْد عن الفرّاء : لَقِيتُه مُصارحَةً ومُقَارَحَةً ، وصِرَاحاً وكِفَاحاً بمعنى واحد ، وذلك إذا لَقِيتُه مُوَاجَهَةً . ويقال : صَرّحَتِ السنَةُ إذا ظهَرَتْ جُدُوبَتُها ، وقال سَلامةُ بن جَنْدل : قومٌ إذا صَرّحَتْ كَحْلٌ بُيُوتَهُم مَأْوَى الضُّيُوفِ ومأْوى كلِّ قُرْضُوب ومن أمثال العرب : صَرّحَتْ بِجِدّانٍ وجِلْدَانٍ إذا أَبْدَى الرجُلُ أَقْصَى ما يُرِيدُه . والصَّرِيحُ : الخالِصُ ، والصَّرَحُ مِثْلُه . وأنشد ابن السِّكّيت قولَه : تعلو السيوفُ بأَيْدِيهم جَمَاجِمَهُم كما يُفَلَّق مَرْوُ الأمْعَزِ القَرَح ويومٌ مصرِّحٌ : لا سَحَاب فيه ولا رِيح ، وقال الطِّرِمَّاحُ : إذا امْتَلَّ يهوِي قلتَ ظِلُّ طَخَاءَة ذرا الرِّيحُ في أعقاب يوم مُصَرِّحِ أي ذراه الريح في يوم مُصْحٍ . الليث : خَمْرٌ صُرَاح وصُرَاحِيَةٌ ، وكأسُ صُرَاح : غير ممزوجة ، وجاء بالكفر صُراحاً أي خالصاً جهاراً . شمر عن ابن شميل : الصَّرْحَةُ من الأرض : ما استوى وظهر ، يقال : هم في صَرْحَةِ المِرْبَدِ ، وصرْحَةِ الدار ، وهو ما استوى وظهر ، وإن لم يظهر فهو صرحة بعد أن يكون مُسْتَوِياً حَسَناً . قال : وهي الصحراء فيما زعم أبو أَسْلَم ، وأنشد : كأنها حين فاض الماءُ واخْتَلَفَتْ فَتْخَاءُ لاحَ لها بالصرْحة الذّيبُ حرص : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الحَرْصَةُ والشَّقْفَة والرَّعْلَةُ والسَّلعَة : الشَّجَّةُ . الليث : حَرَصَ يحْرِصُ حِرْصاً ، وقول العرب : حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نفعك . وقوم حُرَصاء وحِرَاصٌ . قلت : اللغة العالية حَرَصَ يحرِص ، وأمَّا حَرِصَ يَحْرَص فلغة رديئة والقراء مجمعون على : ( :ُ :ِوَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ ) ( يُوسُف : 103 ) . وقال الليث : الْحَرْصةُ مِثل العَرْصة إلا أن الحَرْصة مُستقَر وسط كل شيء ، والعَرْصةُ : الدار ، قلت : لم أسمع حَرْصة بمعنى العَرصة لغير الليث : وأما الصرحةُ فمعروفة . أبو عُبَيد عن الأصمعي وغيره قال : أول الشِّجَاج الحارصة ، وهي التي تحرِصُ الجلد أي تَشُقّه قليلا ، ومنه قيل : حَرَصَ
القَصّارُ الثوبَ إذا شَقَّه ، وقد يقال لها : الحَرْصةُ . وقال ابن السكيت : قال الأصمعي : الحريصةُ : سحابة تَقْشِر وجه الأرض وتُؤثر فيه من شدة وَقْعها ونحو ذلك روى أبو عُبَيد عنه ، وأصل الحَرْصُ : القشر ، وبه سُمِّيَت الشَّجّة حارِصة ، وقيل للشرِه حريص ، لأنه يَقْشِر بحرصه وَجُوه الناس يسألهم . والحِرْصِيانُ فِعْليَانٌ من الحَرْصِ وهو القَشْرُ . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال لباطن جِلْدِ الفيل حِرْصيان ، وقيل في قول الله جلّ وعزّ : ( خَلْقٍ فِى ظُلُمَ ? تٍ ) ( الزُّمَر : 6 ) هي الحِرْصيان والغِرْس والبطن ، قال : والحِرْصِيان : باطن جلد البطن ، والغِرْسُ : ما يكون فيه الولد . وقال في قول الطرمَّاح : وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها إلى أَبْهَرَي دَرْمَاء شَعْبِ السَّنَاسِن قال : ذو ثلاثها أراد الحِرْصِيان والغِرْسَ والبَطن . وقال ابن السكيت : الحرصِيَانُ : جِلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأعلى واللحم تُقْشَرُ بعد السَّلْخ ، والجمع الحِرْصِيَانَات ، وذو ثَلاَثها عَنَى به بطنها ، والثلاثُ : الحِرْصِيانُ ، والرَّحِم ، والسابِيَاءُ . قلت : الحرصِيان فِعْلِيَانٌ من الْحَرْصِ ، وعلى مثاله حِذْريان وصِلِّيَان . رصح : أهمله الليث . وروى ابن الفرج عن أبي سعيد الضَّريرِ أنه قال : الأرْصَح والأرصَعُ والأزَلُّ . واحد . قال : وقال ذلك أبو عَمْرو ، ويقال : الرَّصَعُ : قُرْبُ ما بين الوَرِكَيْن ، وكذلك الرَّصَح والرَّسَحُ والزَّللُ .

##### Türkçe

ح ص ر
**حصر** , **حرص** , **صرح** , **صحر** , **رصح** : kullanımdadır.

**حصر** : Leys dedi ki: **الحَصَرُ**: dilden tutulmanın bir türü; dersin ki: falan **حَصِرَ** de, artık konuşmaya güç yetiremedi. Ve kişi bir işten dolayı göğsü daralırsa şöyle denir: kişinin göğsü işi hakkında **حَصِرَ**; **يحصَر** **حَصَراً**. Allah dedi: ( إِلاَّ ? لَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى ? قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَ ? قٌ أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَ ? تِلُونَكُمْ ) ( النِّساء : 90 ) mânâsı: göğüsleri sizinle savaşmaktan ve kendi kavimleriyle savaşmaktan daraldı. Ferrâ, şu sözü hakkında dedi: ( أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ ) ( النِّساء : 90 ). Araplar der: bana falan geldi, aklı gitti; “aklı gitmişti” demek isterler. Dedi ki: Kisâî bir adamı şöyle derken işitti: “derken sabahladım, baktım
ذات التَّنَانِير”. Zecâc dedi ki: Ferrâ onun sözünü **حَصِرَت** hâl kıldı; hâl ise ancak **بِقَدْ** ile olur. Dedi ki: Bazıları dedi: **حَصِرَت صُدُورُهم** bir haberden sonra haber olarak (gelmiştir); sanki şöyle dedi: “ya size geldiler”; sonra ardından haber verdi, şöyle dedi: göğüsleri, sizinle savaşmaları hususunda daraldı. Ahmed b. Yahyâ dedi ki: **قد**’i gizlediğinde hâle yaklaşır ve isim gibi olur; bununla şu okuyuşu okuyan okudu: ( **حَصِرَةً صُدُورُهُم** ). Ebû Zeyd dedi ki: “bana kavim geldi, göğüsleri daraldı” ancak onu bir **و** ile yahut **بقد** ile bağlarsan olur; sanki şöyle dedin: “bana kavim geldi ve göğüsleri daraldı.” Başkası dedi ki: Her kim bir işten göğsü daralırsa, muhakkak **حَصِرَ** olmuştur; bundan Lebîd’in sözü:
جرداءَ يَحْصَرُ دُونَها جُرَّامها
bir hurma ağacını vasfeder: uzadı da, meyvesinin tepesine baktığında onun meyvesinin kesicisinin göğsü daraldı; uzunluğundan dolayı ona tırmanmaya göğsü daraldı. Leys dedi ki: **الْحَصرُ**: karnın tutulmasıdır; sahibi **محصور**dur. Ebû Ubeyd, Asmaî ve Yezîdî’den: **الحُصْرُ**: büyük abdesttendir; **الأُسْرُ**: idrardandır. Ebû Ubeyd dedi ki: Kisâî dedi: büyük abdestiyle **حُصِرَ**, ve **أُحْصِرَ**. İbn Büzurc dedi ki: **الْحُصرِ** olan kimseye **محصور** denir; idrarı üzerine **حُصِرَ**; **يُحْصَر حَصْراً أَشَدَّ الحَصْر**; ona **الحُصْرُ** geldi ve ona **الأُسْرُ** geldi: tek bir şeydir; o da idrarını tutmasıdır, idrar yapmaz. Dedi ki: “idrârı ve dışkısı üzerine **حُصِرَ**” derler; ve “vermede **حَصِرٌ** bir adam.” Dedi ki: Bir kalede kuşatıldıklarında “kavim **مُحْصَرون**” denir; hacda da onlar **مُحْصَرُون**dur. Allah azze ve celle dedi: ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ ) ( البَقَرَة : 196 ). Dedi ki: Kadınlardan alıkonmuşsa, onlara güç yetiremiyorsa, adam **حَصُورٌ**dur. Leys dedi ki: **الحِصَارُ**: insanın içinde alıkonduğu yerdir; dersin ki: onu **حَصَرُوه حَصْراً**, ve onu **حاصَرُوه**; Rü’be de böyle dedi:
مِدْحَة مَحْصورٍ تَشَكَّى الحَصْرا
Dedi ki: **المحصور** ile hapsedileni kasteder. Dedi ki: **الإحْصَارُ**: hacının hastalık veya benzeriyle menâsike ulaşmaktan alıkonmasıdır. Dedi ki: **الحَصور**: kadınlarda arzusu olmayan kimsedir; ve **الحَصور** **الهَيُوب** gibidir: bir şeyden geri duran; ve şu beyiti okudu:
لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوّار
Başkası dedi ki: Burada **الحَصور** ile cimriyi kastetti. Ferrâ dedi ki: Araplar, korku veya hastalık onu haccını yahut umresini tamamlamaya ulaşmaktan men edene—ve hapis, zindan ve benzeri gibi zorla tutulmuş olmayan her şeye—(böyle) derler. Hastalıkta: “**قد أُحْصِر**” denir; hapiste, onu bir sultan yahut zorlayıcı bir engelleyici hapsettiğinde: “**قد حُصِر**” denir; işte ikisi arasında fark budur. Eğer sultanın zorlamasını engelleyici bir illet diye niyet eder, failin fiiline gitmezsen, “adam **قد أُحْصِر**” demen caiz olur. Eğer “ağrı ve hastalıktan **أُحْصِر**” hakkında, hastalığın onu **حَصَره** (diye) söylersen, yahut korku (sebebiyle), “**حُصر**” demesi caiz olur. Dedi ki: Azze ve celle’nin sözü: ( وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) denir ki: kadınlardan **المُحْصَر**dır; çünkü o bir illettir, hapsedilmiş değildir; buna göre bina et. Münzirî bana, İbn Fehm’den, Muhammed b. Sellâm’dan, Yûnus’tan haber verdi: dedi ki: Adam istediği bir yoldan geri çevrilirse, **قد أُحْصِر** olmuştur. Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Adam hapiste **حُصِر** olur; yolculukta hastalık yahut kendisiyle yolun kesilmesi sebebiyle **أُحْصِر** olur. İbn Sikkît dedi ki: Denir ki: hastalık onu yolculuktan yahut istediği bir ihtiyaçtan men ederse **أحَصَرَهُ المرضُ**; düşman onu sıkıştırırsa **حَصَرَه**; böylece **فحُصِر** yani göğsü daraldı. Ebû İshâk en-Nahvî dedi ki: Dil ehli rivayeti, korku ve hastalık men edene **أُحْصِر** denmesidir. Dedi ki: Hapsedilene **حُصِر** denir. Dedi ki: Bu ancak şöyle olduğu için böyledir: çünkü adam tasarruftan men olunca, nefsini **حَصَر** etmiş olur; sanki hastalık onu hapsetti, yani onu nefsini hapsetmeye sevk etti. Senin “onu **حَصَرْتُه**” demen ise ancak “onu hapsettim”dir; kendini hapsettiği için değil; bu yüzden onda **أُحْصِر** caiz olmaz. Dedim ki: İbn Abbâs’tan rivayet sahih oldu: “**لاحَصْر إلا حصْر العدو**” dedi; böylece onu elifsiz, Allah azze ve celle’nin sözü mânâsında caiz kıldı: ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا ? سْتَيْسَرَ مِنَ ? لْهَدْىِ ) ( البَقَرَة : 196 ). Allah azze ve celle dedi: ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ). Ebû’l-Hasen el-Ahfeş dedi ki: **حصيراً** yani bir hapishane ve bir **مَحْصِرا**. Dedi ki: Krala **حَصِيرٌ** denir; çünkü o perdelenmiştir. Ve **الحَصيرُ**: yan (böğür)dur. Dedi ki: **الحصيرُ**: bitkiden küçük hasırdır. Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında haber verdi: ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ); dedi ki: **الحَصيرُ** **المَحْبِسُ**tir; sonra Ahfeş’in tefsirinden bir benzerini zikretti. Harrânî, İbn Sikkît’ten dedi ki: **الحَصيرُ**: **المَحْبِس**tir; ve denir ki: adam **حَصُور** ve **حصيرٌ**dur, dar ise; ikisini bize Ebû Amr rivayet etti. Dedi ki: Denir ki: “kavmi bir şehirde elifsiz **حَصَرْتُ**”; ve “hastalık onu **أحْصَرهُ**” yani onu yolculuktan men etti. Dedi ki: **الحَصُور**: kadınlara gelmeyen kimsedir. Leys, azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) iki vecih üzere tefsir edilir: onların orada alıkonmaları üzere. Dedi ki: **وحَصِيرُ الأرض**: onun yüzüdür. Dedi ki: **الحَصِيرُ**: **بَرْدِيَ** yahut **أَسَل**den bir örgüdür. Kuteybî, şu sözün tefsirinde dedi: ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) “onu **حَصَرْتُه**” yani “onu hapsettim”den; **فعيل** fâil mânâsındadır. Zecâc dedi ki: **حصيراً** mânâsı “hapistir”; “onu **حَصَرتُه**” yani “onu hapsettim”; o **محصور**dur; ve bu onun **حصيرُه**’dur yani onun hapsidir. Dedi ki: **والْحَصيرُ**: dokunmuş olandır; ona **حصيراً** denildi, çünkü iplikleri birbirine **حُصِرَت**. Dedi ki: Yan’a **الحصير** denir; çünkü kaburgaların bir kısmı bir kısmıyla birlikte **مَحْصور**dur. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: **الحَصيرُ**: **الْجَنبُ**. Dedi ki: Asmaî dedi: **الحَصِير**: devenin ve atın yanında enlemesine görünen damar ile onun üstünden yanın kesildiği yere kadar olan şeydir; işte o **الحَصير**dir. Şemir dedi ki: **الحَصيرُ**: kürek ile böğür arası etidir. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الحصور**: idrar yolu dar dişi devedir; **حَصُرت** ve **أَحصَرَت**. Dedi ki: Asmaî dedi: **الحِصَارُ**: deveye atılan bir heybeye benzer şeydir; arkasını kaldırır da semerin arkasına benzer kılar; önünü doldurur da semerin önüne benzer kılar; bundan denir ki: deveyi **احتَصَرْتُ**; **احتِصاراً**. Hüzeylî’nin sözüne gelince:
وقالوا تَرَكْنا القومَ قد حَصَروا به ولا غَرْوَ أن قَدْ كَانَ ثَمّ لَحِيمُ
Dedi ki: **حَصَروا به** mânâsı: onu kuşattılar. Ebû Saîd dedi ki: **امرأةٌ حَصْراء** yani **رَتْقَاء**. Zecâc, şu söz hakkında dedi: ( وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) yani kadınlara gelmez; ona **حَصُور** denildi; çünkü erkeklerden olan şeyden alıkondu. Dedi ki: **الحَصُورُ**: nedimlere harcamayan kimsedir; onlar, sırrı içinde gizleyen **الحَصور**u üstün tutanlardandır; o da **الحَصِر**dir. Cerîr dedi:
ولقد تَسقَّطَني الوُشَاةُ فَصَادَفُوا حَصِراً بِسِرِّك يا أُمَيْمَ ضَنِينَا
Münzirî bana, Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi: dedi ki: **الحَصْر** ve **الإحصار**ın aslı: men’dir. Dedi ki: hastalık onu **أَحصَرَه**; hapiste **حُصِر** olmak, **أُحصِر** olmaktan daha kuvvetlidir; çünkü Kur’an onunla geldi. Dedi ki: deveyi **أحصَرْت** ve **حصَّرْتُه** ve **وَحَصَرْتُه**: ona bir **حِصَار** yaptım; o, hörgücünün etrafına yapılan bir örtüdür. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **أرض مَحْصُورَةٌ وَمَنْصورة ومَضْبُوطَة** yani yağmur görmüş. Şemir dedi ki: Dişi deve için denir: o, süt akıtması **لَحَصِرة الشُّخْب**dır; sütün akması yapışıp kalmıştır. Ve **الحَصَرُ**: kötü nefisten ve sütü sevmemekten dolayı sütün damarlarda yapışıp kalmasıdır. Ve **الحِصار**a, hörgücün etrafındaki örtü için **مِحْصَرَة** denir.

**صحر** : Leys dedi ki: **الصحراء**: geniş boşluktur. Kavim **أَصْحَرَ** olursa, kendilerini hiçbir şeyin örtmediği bir boşluğa çıkarlar. Çoğulu **الصَّحارَى** ve **الصَّحَارِي**dir; **الصُّحْر** üzerine çoğul yapılmaz; çünkü o sıfat değildir. Ve rengi **أَصْحَرُ** olan bir eşek; çoğulu **صُحْر**dur. **الصُّحْرَةُ**: rengin adıdır; **الصَّحَر** masdardır; o, içinde hafif bir kızıllık bulunan toz rengi, az bir beyazlığa doğru. Zü’r-Rumme dedi:
صُحْرَ السَّرَابِيل في أحشائِهَا قَبَبُ
Dedi ki: adam **أَصْحَرُ**, kadın **صَحْراءُ**: renklerinde sarılık vardır. Ve bitkiye, onda saf olmayan sarılık belirdiğinde denir: bitki **اصحارَّ** oldu; sonra ardından kurur da sararır. Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi ki: **الأصْحَرُ** **الأصْبَح** gibidir; dişisi **صَحْرَاء**dır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Onu **صَحْرَةَ بَحْرَةَ** (olarak) gördüm” denir; aranda onunla arasında bir şey yoksa. Ve denildi ki: İkisi irab almadı; çünkü iki isim, tek bir isim kılındı. Leys dedi ki: **الصَّحِيرُ** eşeklerin sesindendir; atlarda kişnemeden daha şiddetlidir; denir ki: **صَحَرَ يَصْحَرُ صَحِيراً**. İbn Sikkît, Ebû Amr’dan: **الصَّحِيرَةُ**: sağılan süt; kaynatılır, sonra üzerine sadeyağ dökülür de içilir. Kilâbî dedi ki: **الصَّحيرةُ**: sağılan süt ısıtılır, sonra üzerine un serpilir ve kaşıkla içilir. Ganiyye dedi ki: **الصَّحيرَةُ**: sağılan süt **يَصْحَر**; o da içine kızgın taş atılması yahut tencerede konulup bir taşkın kaynama ile kaynatılmasıdır; ta ki yanana kadar. Dedi ki: yanma, kaynamadan öncedir. Ümmü Seleme, Âişe’ye dedi: “Allah **عُقَيْرَاكِ**’ı sakin kılsın; onu **تُصْحِريه** etme”; mânâsı: onu çöle çıkarmayasın. Asmaî dedi ki: **الصّحْرَةُ**: dağlar arasında yarılan bir çukurluktur. Ebû Ubeyd ondan rivayet etti: **الصُّحْرةُ** harrede yarılır; etrafını taşların kuşattığı yumuşak da olur. Ebû Züeyb dedi:
أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ
İbn Şümeyl dedi ki: yerden **الصحراء**: tüysüz hayvan sırtı gibidir; onda ne ağaç, ne tepecikler, ne de dağlar vardır; dümdüzdür. “**صَحْرَاءُ بَيِّنَةُ الصَّحَر والصُّحْرَة**” denir. Şemir dedi ki: denir ki: yer **أصْحَر** oldu, yani genişledi; adam **أصحَرَ**: çöle indi. Hadiste, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **ثَوْبَيْنِ صُحَارِيِّيْن** içinde kefenlendiği (vardır).

**صرح** : Ebû’l-Heysem, Nusayr’dan: Sütü köpürmeyen, yani sütünde köpük olmayan dişi deveye **مِصْرَاحٌ** denir; sütü **يَشْفَتِرُّ** olur ve asla köpürmez. Ebû Ubeyd: **الصَّرْحُ**: her yüksek, yüce bina; çoğulu **صُرُوحٌ**. Ebû Züeyb dedi:
تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا
Zecâc, azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( كَ ? فِرِينَ قِيلَ لَهَا ? دْخُلِى ? لصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَن سَاقَيْهَا قَالَ ) ( النَّمل : 44 ) dedi ki: dilde **الصَّرْحُ**: saraydır ve avludur; denir ki: bu, evin **صَرْحَةُ**sıdır ve **قارِعَتُها**dır; yani onun sahasıdır. Bazı müfessirler dedi ki: **الصَّرْحُ**: onun için camdan yapılmış bir döşemedir. Leys dedi ki: **الصَّرْحُ**: gökte büyük ve uzun, tek başına ayrık olarak yapılan bir evdir; çoğulu **صُرُوح**. Dedi ki: **الصَّريحُ**: her şeyden arı, katıksız olandır; süte ve idrara, onda köpük yoksa **صَريح** denir. Ebû’n-Necm dedi:
يَسُوفُ من أَبْوَالِها الصَّرِيحَا
Dedi ki: erkeklerden ve atlardan **الصَّرِيح**: katıksız olandır; erkekler **الصُّرَحاء** üzerine, atlar **الصَّرَائح** üzerine çoğul yapılır. Dedim ki: **الصَّرِيح**: Arap atlarından bilinen bir aygırdır; bundan Tufeyl’in sözü:
عَناجِيجُ من آلِ الصّريح وأَعْوَجٍ مَغَاوِيرُ فِيها للأرِيبِ مُعَقِّب
Ve **صَرِيحُ النُّصْحِ**: onun katıksızıdır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Bir şeyi **صَرَحَ** ve **صَرّحَه** ve **أَصْرَحَه**: onu açıkladığında ve ortaya koyduğunda (denir). Hüzeylî dedi: “**ماءً صَرِيحاً**” yani katıksız; ve **التكريم** ile çoğaltmayı kastetti; bu Hüzeyl lehçesidir. Ve denir ki: falan, içindekini **صَرّحَ**; **تَصْريحا**: onu açığa vurduğunda. Ve şarap **صَرّحَتِ**; **تَصْريحاً**: köpüğü gittiğinde. A‘şâ dedi:
كُمَيْتاً تكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ إذا صَرّحَتْ بَعْدَ إزبَادِهَا
Ve denir ki: küfrü **صُرَاحاً** getirdi; yani açıkça. Dedim ki: sanki **صَرِيحاً**ı kastetti. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Onu **مُصارحَةً** ve **مُقَارَحَةً**, ve **صِرَاحاً** ve **كِفَاحاً** (olarak) gördüm: tek mânâdadır; bu, onu yüz yüze gördüğüm zamandır. Ve denir ki: yıl **صَرّحَتِ** oldu; kıtlığı ortaya çıktığında. Selâme b. Cendel dedi:
قومٌ إذا صَرّحَتْ كَحْلٌ بُيُوتَهُم مَأْوَى الضُّيُوفِ ومأْوى كلِّ قُرْضُوب
Arapların darb-ı mesellerinden: adam istediğinin en uç noktasını açığa vurduğunda “**صَرّحَتْ بِجِدّانٍ وجِلْدَانٍ**” (denir). Ve **الصَّرِيحُ**: katıksızdır; **الصَّرَحُ** da onun gibidir. İbn Sikkît onun sözünü okuttu:
تعلو السيوفُ بأَيْدِيهم جَمَاجِمَهُم كما يُفَلَّق مَرْوُ الأمْعَزِ القَرَح
Ve **يومٌ مصرِّحٌ**: onda ne bulut vardır ne rüzgâr. Tırimmâh dedi:
إذا امْتَلَّ يهوِي قلتَ ظِلُّ طَخَاءَة ذرا الرِّيحُ في أعقاب يوم مُصَرِّحِ
yani rüzgâr onu, açık bir günde savurdu. Leys: **خَمْرٌ صُرَاح** ve **صُرَاحِيَةٌ**; ve **كأسُ صُرَاح**: karıştırılmamış; ve küfrü **صُراحاً** getirdi: katıksız, açıkça. Şemir, İbn Şümeyl’den: yerden **الصَّرْحَةُ**: düzleşen ve ortaya çıkan yerdir; denir ki: onlar **صَرْحَةِ المِرْبَدِ**’dedir, ve **صرْحَةِ الدار**’dadır; o, düzleşen ve ortaya çıkandır; ortaya çıkmasa da, güzelce düz olmak şartıyla **صرحة**dır. Dedi ki: Ebû Eslâm’ın zannına göre o, **الصحراء**dır. Ve şu beyiti okuttu:
كأنها حين فاض الماءُ واخْتَلَفَتْ فَتْخَاءُ لاحَ لها بالصرْحة الذّيبُ

**حرص** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَرْصَةُ** ve **الشَّقْفَة** ve **الرَّعْلَةُ** ve **السَّلعَة**: yaradır. Leys: **حَرَصَ** **يحْرِصُ** **حِرْصاً**; Arapların sözü: “sana **حَرِيصٌ**” mânâsı: senin faydana **حَرِيصٌ**. Ve kavim **حُرَصاء** ve **حِرَاصٌ**. Dedim ki: yüksek lehçe **حَرَصَ يحرِص**tir; ama **حَرِصَ يَحْرَص** kötü bir lehçedir; kurrâ ittifakla şunu okur: ( :ُ :ِوَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ ) ( يُوسُف : 103 ). Leys dedi ki: **الْحَرْصةُ** **العَرْصة** gibidir; ancak **الحَرْصة** her şeyin ortasında bir karar yeridir; **العَرْصةُ**: evdir. Dedim ki: Leys’ten başkasından **حَرْصة**yı **العَرصة** mânâsında işitmedim; ama **الصرحةُ** bilinir. Ebû Ubeyd, Asmaî ve başkasından dedi ki: yaraların ilki **الحارصة**dır; o, deriyi **تحرِصُ** eder, yani onu azıcık yarar; bundan dolayı denildi: çamaşırcı elbiseyi **حَرَصَ** etti; onu yardığında. Ve ona **الحَرْصةُ** da denebilir. İbn Sikkît dedi ki: Asmaî dedi: **الحريصةُ**: bir buluttur; yerin yüzünü soyar ve şiddetli düşüşü ve benzeriyle onda iz bırakır; Ebû Ubeyd onu ondan rivayet etti. Ve **الحَرْصُ**un aslı: soyma (kabuk soyma)dır; bununla yara **حارِصة** diye adlandırıldı. Ve obura **حريص** denildi; çünkü hırsıyla insanların yüzlerini soyar; onlardan ister. Ve **الحِرْصِيانُ** **فِعْليَانٌ**dır; **الحَرْصِ**tan, o da soyma (kabuk soyma)dır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Filin derisinin iç tarafına **حِرْصيان** denir. Ve Allah azze ve celle’nin sözü hakkında denildi: ( خَلْقٍ فِى ظُلُمَ ? تٍ ) ( الزُّمَر : 6 ) o, **الحِرْصيان** ve **الغِرْس** ve karındır. Dedi ki: **الحِرْصِيان**: karın derisinin iç tarafıdır; **الغِرْسُ**: çocuğun bulunduğu şeydir. Ve Tırimmâh’ın sözü hakkında dedi:
وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها إلى أَبْهَرَي دَرْمَاء شَعْبِ السَّنَاسِن
Dedi ki: “**ذو ثلاثها**” ile **الحِرْصِيان**ı ve **الغِرْسَ**ı ve karnı kastetti. İbn Sikkît dedi ki: **الحرصِيَانُ**: üst deri ile et arasında kırmızı bir dericiktir; yüzmeden sonra soyulur; çoğulu **الحِرْصِيَانَات**. Ve “**ذو ثَلاَثها**” ile karnını kastetti; ve üç: **الحِرْصِيانُ**, rahim, ve **السابِيَاءُ**dur. Dedim ki: **الحرصِيان** **فِعْلِيَانٌ**dır, **الْحَرْصِ**tan; onun misali üzere **حِذْريان** ve **صِلِّيَان**.

**رصح** : Leys onu ihmal etti. İbnü’l-Ferec, Ebû Saîd ed-Darîr’den rivayet etti: dedi ki: **الأرْصَح** ve **الأرصَعُ** ve **الأزَلُّ**: birdir. Dedi ki: Bunu Ebû Amr da söyledi. Ve denir ki: **الرَّصَعُ**: iki kalça arası yakınlıktır; aynı şekilde **الرَّصَح** ve **الرَّسَحُ** ve **الزَّللُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(**حرز**) **الحاء** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da hıfz ve sakınmadandır. Denir: **حَرَزْتُه** ve o **احترزَ** etti; yani sakındı. Ve birtakım insanlar, bu **الزّاء**’ın **سين**’den بدل edilmiş olduğunu, aslın da **الحَرْس** olduğunu söylerler; bu bir veçhedir. Ve Halîl’in kitabında, **الحَرَز**’ın, kendisiyle oynanan, ovulmuş bir ceviz olduğu; çoğulunun **أحْراز** olduğu (yazılıdır). Dedik: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun için bir mânâ yoktur.

(**حرس**) **الحاء** ve **الراء** ve **السين** iki asıldır: biri hıfz, diğeri zaman.
Birincisi: **حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً**. Ve **الحَرَس**: **الحُرَّاس**. **حُرِيسَة الجَبَل**’e gelince—ki hadiste gelmiştir—denir ki o, gece, barınağına sığınmasından önce kendisine yetişen koyundur; sanki orada korunmuş gibidir. Ebû Ubeyde **حريسة الجبل** hakkında dedi ki: Bazıları onu bizzat hırsızlığın kendisi yapar; denir: **حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً**; çaldığı zaman. Bu sahih olursa, babdan yakındır; çünkü hırsız, şeyi gözetler; sanki ona, ona güç yetirinceye kadar bekçilik eder. Birincisi daha sahihtir. Bu, dil ehlinin, **الحريسَة**’ın **المحروسة** olduğu sözüdür. Şöyle der: “Dağda korunan şeyde kesme yoktur”; çünkü o, **حِرْز** yeri değildir.

(**حرش**) **الحاء** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; babın dalları ona döner. O, eser ve çiziktirmedir. **الحَرْش** eser demektir; bundan dolayı adama **حراشاً** denilmiştir. Bu yüzden dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Ve keler’e **أحْرَشَ** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çizikler vardır.
Ve bu babdandır: **حَرَشْتُ [الضبّ]**; bu, deliğini sıvazlaman ve elini hareket ettirmen (demektir); ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarsın; sen de onu tutarsın. Ve o sıvazlamanın bir eseri vardır; o, zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Bazen **حيّة حَرْشاء** derler; nasıl ki **رَقْطاء** derler. Şair dedi:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ
Ve **الحَرْشاء**: hardala benzer, biten bir tanedir. Ebû’n-Necm dedi:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ *
Ama onların “**حَرَّشْت بينَهم**” sözüne gelince—yani kışkırttığın ve düşmanlığı attığın zaman—o babdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde vuku bulan bir çizik gibidir.
Ve bundan, **النُّقْبة**’ye—ki uyuzun ilk belirmesidir—**حَرْشاء** adını vermeleridir. Denir: **نُقْبةٌ حَرْشاء**; o, sürülmemiş **الباِثرَة**’dir. Şu beyit okunmuştur:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا
Ama onun şu sözüne gelince:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين *
denir ki o, pamukta, tokmakların yumuşatmadığı bir şeydir; bu da ancak onda bir pürüzlülük bulunmasıyla olur.

(**حرص**) **الحاء** ve **الراء** ve **الصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülük.
Birincisi: **الحَرْصُ** yarmadır; denir: **حَرَص القَصَّار الثوبَ**; onu yardığı zaman. Ve yaralardan **الحارِصَة**: deriyi yaran (yaradır). Ve bundan **الحرِيصة** ve **الحارِصَةُ** (vardır); o, yağmurunun şiddetli düşüşünden yerin yüzünü soyan buluttur. Dedi ki:
  * انهلالُ حريصَةٍ *
Ama açgözlülük ve rağbette aşırılık: denir: **حَرَصَ**; açgözlülük ettiği zaman; **يَحْرُِص حِرْصا**; o, **حريصٌ**’tir. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾. Ve denir: **حُرِصَ المَرْعَى**; ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; bu da babdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.

(**حرض**) **الحاء** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitmenin, telef olmanın, helâkin, zayıflığın ve benzeri şeylerin delilidir.
Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**’dır; onunla uğraşana **الحَرّاض** denir. Ve **الإحْرِيض**: serçedir. Dedi ki:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ *
İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾. Ve denir: **حَرَّضْتُ** falanı şuna; birtakım insanlar bunun babdan olduğunu iddia ettiler. Ebû İshâk el-Basrî **الزَّجّاج** dedi: Bu, çünkü o muhalefet ederse fesat çıkarmış olur. Ve O’nun sözü: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾; çünkü onlar ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Babın geri kalanı buna yakındır; çünkü onlar “o **حُرْضَة**’dır” derler; o, onunla vurması için kendisine meysir okları verilen kimsedir.
Ve denir ki o, eti asla bir bedel karşılığında yemez; ancak kendisine verilen şeyi yer; bu yüzden **حُرْضَةً** diye adlandırılır; çünkü onda hayır yoktur.
Ve babdandır: savaşmayan, kendisinde fayda olmayan ve yanında silah bulunmayan kimseye **حَرَض** demeleri. Tırimmâh dedi:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ *
Ve denir: **حَرَض** şey ve başkası onu **أحرضَهُ**; bozulduğu ve başkasının onu bozduğu zaman. Ve **أحْرَضَ** adam; kendisine kötü bir çocuk doğduğu zaman. Bazen derler: **حَرَضَ الحالبان النّاقَة**; iki sağan onun sütünü bütünüyle sağdığı zaman.

(**حرف**) **الحاء** **الراء** ve **الفاء** üç asıldır: şeyin sınırı, sapma, ve şeyin takdiri.
Sınıra gelince: her şeyin **حرْفُ**’u onun sınırıdır; kılıç ve başkası gibi. Ve bundan **الحَرْف**; o, yüzdür. Dersin: O, işinde **على حَرْفٍ** birdir; yani tek bir yol üzeredir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾. Yani tek bir yüz üzere. Bu, kulun, bollukta ve darlıkta Rabbine itaat etmesinin gerekmesi sebebiyledir; bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, ona bir **حرفٍ** üzere ibadet etmiş olur. Görmez misin O’nun sözünü: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾. Ve deveye **حَرْفٌ** denir. Bir kavim dedi: O, zayıf olandır; kılıcın **حرف**’ına benzetilmiştir. Başkaları dedi: Bilakis o, iri olandır; dağın **حرف**’ına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. Evs dedi:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ
Ka‘b b. Züheyr dedi:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ
İkinci asıl: şeyden sapmadır. Denir: **انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً**. Ve ben onu ondan **حرّفتُه**; yani onu ondan çevirdim. Bu yüzden **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisinden çevrilip ondan yana meyledildiği zaman olur; bu, sözün **تحريف**’i gibidir; o, onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه﴾.
Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaralar onunla takdir edilen bir demirdir. Dedi ki:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما
Ve birtakım insanlar, **المُحارَف**’ın bununla ilgili olduğunu iddia ettiler; sanki rızkı ona takdir edilmiş gibidir; nasıl ki yara **المحْراف** ile takdir edilir.
Ve bu babdandır: Falan, ailesi için **يَحْرُف** eder; yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**’ın **ثاء**’dan بدل edilmiş olduğunun söylenmesidir. O, **حَرَثِ**’dendir; yani kazandı ve topladı. Bazen derler: Falan **أحْرَفَ** **إحرافاً**; malı arttığı ve düzeldiği zaman. Ve falan, falanın **حَرِيفُ**’idir; yani onunla muamele edendir. Bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**’tan; yani kazandı. Asıl, zikrettiğimizdir.

(**حرق**) **الحاء** ve **الراء** ve **القاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile şeyin şeyi şeyle ovulması; buna birçok dallar döner. Diğeri: bedenden bir şey.
Birincisi: onların “**حَرَقْتُ الشيءَ**” sözüdür; yani rendeledin ve onun bir kısmını bir kısmına sürdün. Araplar der ki: “O, öfkeden sana karşı **يَحْرُقُ** **الأُرَّم**”; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. Ve **الأُرَّم** dişlerdir. Dedi ki:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا
Ve birtakım insanlar ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه﴾ okudu; dediler: mânâsı, onu eğelerle rendeleyeceğizdir. Ve **الحَرَق**: ateştir. Ve elbisede **الحَرَقُ**. Ve **الحَرُوقاء**: kendisine **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin kıyası birdir.
Ve babdandır: saçı kopan ve dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleri. Dedi ki:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ *
Ve **الحُرْقَانُ**: iki uylukta sürtünmeden olan yanmadır; bu, birinin ötekine sürtünmesindendir. Ve denir: **فَرَسٌ حُرَاقٌ**; koşusunda yanıp tutuşur gibi olduğu zaman. Ve **سَحابٌ حَرِقٌ**; şimşeği şiddetli olduğu zaman. Ve insanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**: bana eziyet ettiler. Ve denir ki **المُحارقَةَ** cinsel birleşmenin bir cinsidir. Ve **ماء حُرَاقٌ**: şiddetli tuzlu tuzdur.
Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. Denir: adam **محروقٌ**; **حارِقَتُه** koptuğu zaman. Dedi ki:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ *

(**حرك**) **الحاء** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir asıldır; **الحركة** sükûnun zıddıdır. Babdandır **الحارِكانِ**; ikisi, iki küreğin birleştiği yerdir; çünkü ikisi durmadan hareket eder. Ve كذلك **الحراكيك**; o, **الحراقِفُ**’tur; tekili **حَرْكَكَة**’dir.

(**حرم**) **الحاء** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; o, men‘ ve şiddetlendirmedir. **الحرام**: **الحلال**’ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾. Ve ﴿وحِرْمٌ﴾ diye de okunmuştur. Ve **سَوْطٌ مُحرَّم**; henüz yumuşatılmadığı zaman. A‘şâ dedi:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا *
Ve **القطيع**: kamçıdır; **المحرَّم** ise henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. Ve **الحريم**: kuyunun **حريم**’idir; o, onun çevresidir; sahibinden başkasına orada kazmak haram kılınır. Ve **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine’dir; ikisi, hürmetlerinden dolayı böyle adlandırıldı; ve ikisinde bir şey ihdas etmek veya bir muhdisi barındırmak haram kılındı. Ve adam hac ile **أحْرَم** etti; çünkü avdan, kadınlardan ve başka şeylerden kendisine helâl olan şeyler ona haram olur. Ve adam **أحرم** etti: haram aya girdi. Dedi ki:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا
Ve **المُحْرِم** denir: zimmeti olan kimse. Ve denir: adamı **أحْرَمْتُ**; onu yendim; sanki sen, senden umduğu şeyi ona haram kıldın. Ve كذلك o **حَرِم** eder; **يَحْرَم حَرَماً**; yenmediği zaman. Kıyas birdir; sanki umduğu şeyden menedilmiştir. Ve adama bağışı **حَرَمْتُ**; **حِرماناً**; ve onu **أحرمْتُ**; bu kötü bir dildir. Dedi ki:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا
Ve **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkularıdır; korkağın onlara girmesi haramdır. Sa‘leb okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُ
مَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ
Ve denir: hac ihramından olan kavim **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ**; ve adam **حَرَامٌ**. Ve adam **حِرْمِيٌّ**; **الحَرَم**’a nisbetlidir. Nâbiga dedi:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما
Ve **الحَرِيم**: dokunması haram kılınmış olandır; ona yaklaşılmaz. Araplar haccedince üzerlerindeki elbiseleri çıkarır, **الحرَم**’da onları giymezlerdi; elbise, giyilmesi haram kılındığı zaman ona **الحَريم** denir. Dedi ki:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ
Ve denir: kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır; bu, onu zayi etmek ve onu korumayı terk etmek haram olduğundan türemiştir. Ve denir ki **الحَرِيمة**: her umulan gamdan kaçan şeyin adıdır.
Ve bu babdan şâz olan: **الحيْرَمَة**: inektir.

(**حرن**) **الحاء** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; o, şeyin şeye yapışmasıdır; neredeyse ondan ayrılmaz. Binek hayvanda **الحِرَان** bilinir; denir: **حَرَنَ** ve **حَرُن**. Ve arıdan **المَحَارن**: bala yapışıp ayrılmayan veya çekilip çıkarılmayanlardır. Dedi ki:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا *
Ve كذلك Şemmâh’ın sözü:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ
O, dağın tepesinden ayrılmayan (devedir). Ve denir: satışta **حَرَنَ** etti; ne artırdığı ne eksilttiği zaman.

(**حرو/ي**) **الحاء** ve **الراء** ve ondan sonrası illetli. Üç asıl: birincisi sıcaklığın bir cinsi, ikincisi yakınlık ve kasd, üçüncüsü dönüş.
Birincisi: **الحَرْوُ**; “ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum” sözündendir; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden olan sıcaklıktır. Bu kıyastandır: ateşin **حَرَاةُ**’ı; o, onun alevlenmesidir. Ve bundan **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
Yakınlık ve kasd ise: onların “sen şunu yapmaya **حَرىً**’sın” sözüdür. Bu lafız üzere tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. **حَرِيٌّ** dediğin zaman, **حرِيّان** ve **حريُّون** ve cemaat için **أحرياء** dersin. Ve dersin: bu iş, şuna senin için **مَحْراةٌ**’dır. Ve bundan: “o, işi **يتحرَّى** eder”; yani onu kasteder.
Ve denir ki **الحَرا** maksûr: yumurtanın yeri; o, **الأفحوص**’tur. Ve bundan: mekânda **تحرَّى** etti; oyalanıp bekledi. Ve bundan: “**بِحَرَاهُ وَبِعَراه** indim”; yani onun çukuruna.
Üçüncüsü: onların “**حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً**” sözüdür; döndüğü ve eksildiği zaman. Ve zaman onu **أحراه** etti. Ve bedeni büyüyüp eksilen yılana **حاريَةٌ** denir. Ona beddua ederken derler: “Allah onu **بأفعَى حاريةٍ** ile vurdu”; çünkü zamanın geçmesiyle eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu daha habistir. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم vefat edince Ebû Bekir’in bedeni, ona yetişinceye kadar **يَحْرِي** etmeye başladı.”

(**حرب**) **الحاء** ve **الراء** ve **الباء** üç asıldır: biri soyma, diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmı.
Birincisi: **الحَرْب**; onun اشتقاق’ı **الحَرَب**’dendir; o, soyma demektir. Denir: **حَرَبْتُه مالَه**; ve malı **حُرِب** edildi; yani ondan soyuldu; **حَرَباً**. Ve **الحريب**: soyulmuş olandır. Ve adam **مِحْرَابٌ**: savaş işine kalkışan, onunla doğrudan meşgul olan yiğittir. Ve adamın **حَريبة**’si: onunla yaşadığı malıdır; o soyulursa, ondan sonra ayakta durmaz. Ve denir: **أسَدٌ حَرِبٌ**; yani şiddetli öfkesinden, sanki bir şeyden **حُرِب** edilmiş; yani soyulmuş gibidir. Ve كذلك **الرجل الحَرِب**.
Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. Denir: **أرض مُحَرْبئة**; **حِرباء**’sı çok olduğu zaman. Ve onunla **الحِرْباء** benzetilmiştir; o, zırhların çivileridir. Ve كذلك **حَرَابيّ المَتن**; o, onun et parçalarıdır.
Üçüncüsü: **المحراب**; o, meclisin baş tarafıdır; çoğulu **محاريب**. Ve derler: âyetteki **المحراب** oda demektir: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾. Ve dedi ki:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا
Ve bu asıllardan şâz olan: **الحُرْبة**. İbn Düreyd, onun siyah bir çuval olduğunu zikretti. Şu beyit okundu:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا

(**حرت**) **الحاء** ve **الراء** ve **التاء** tek bir asıldır; o, ovmadır. Denir: **حَرَته حَرْتاً**; onu şiddetli bir ovma ile ovduğun zaman.

(**حرث**) **الحاء** ve **الراء** ve **الثاء** iki, birbirinden farklı asıldır: biri toplama ve kazanç, diğeri şeyin zayıflatılması.
Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanç ve toplamadır; bununla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ**; sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi.”
Ve bu babdandır: ekini **حرث** etmek. Ve kadın, kocanın **حرث**’ıdır; bu bir benzetmedir; çünkü o, çocuğunun ekildiği yerdir. Allah Teâlâ dedi: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾. Ve **الأحرِثة**: **الأفواق**’ta kirişlerin geçtiği kanallardır; çünkü onları toplar.
Diğer asla gelince: denir: **حَرَثَ ناقتَه**; onu zayıflattı; onu **أحرثها** da eder. Ve bundan: Muâviye onlara “sizin su çeken develeriniz ne yaptı?” dediğinde Ensâr’ın sözü: “Onları Bedir günü **أحْرثْنَاها**.”

(**حرج**) **الحاء** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir asıldır; o, babın çoğudur ve dalları ona döner; bu, şeyin toplanması ve darlığıdır. Bundan: **الحَرَج**; **حَرَجة**’nin çoğuludur; o, ağaç topluluğudur. Çoğulda **حَرَجات** denir. Dedi ki:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ
Ve **حِراجٌ** da denir. Dedi ki:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ *
Ve bundan: **الحرَجَ** günah; ve **الحَرَج** darlık. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾. Ve denir: **حَرِجَتِ العينُ تَحرَج**; yani şaşırır. Ve dersin: senin zulmün bana **حَرِجَ** etti; yani haram oldu. Ve denir: onu bir boşamayla **أحْرَجَ** etti; yani onu haram kıldı. Ve derler: onu **بالمُحْرِجات** ile topuğundan vurdu; üç boşamayı kastederler. Ve **الحَرَج**: ölülerin taşındığı sedyedir. Ve **المِحَفَّةُ** bir **حَرَجٌ**’dir. Dedi ki:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني
Ve **ناقة حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**: zayıf (deve); bu, kemiklerinin ve etinin birbirine girmesidir. Ve bundan: **الحَرِجُ**; savaşmayı neredeyse bırakmayan adamdır.
Ve bu babdan şâz olan: **الْحِرْجَ**’ın **الوَدَعة** olmasıdır; çoğulu **أحراج**. Ve denir: o, av etinden köpeğin payıdır. Cehdar dedi:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ
Ve denir: **الحِرْج** kurulan iplerdir. Dedi ki:
  * كأنّها حرج حابلِ *

(**حرد**) **الحاء** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: kasd, öfke, ve uzaklaşma.
Birincisi: kasd. Denir: **حَرَدَ حَرْدَهُ**; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾. Ve dedi ki:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ
Ve bu babdandır: **الحُرُود**; develerin gübre yerleridir; tekili **حِرْد**’dir.
İkincisi: öfke. Denir: adam **حَرِدَ**; **حَرْداً**; **الراء**’ın sükûnuyla. Tırimmâh dedi:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ *
Ve denir: **أسَدٌ حارد**. Dedi ki:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ
Üçüncüsü: uzaklaşma ve sapma. Denir: falan **حريداً** indi; yani uzaklaşmış olarak. Ve yıldız **حَريد**. Cerîr dedi:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا
Ebû Zeyd dedi: Buradaki **الحريد**: kavminden ayrılıp başka yere geçen kimsedir. Ve **حَرَدَ حُرُوداً** etti. “Biz, zayıflık ve zillet sebebiyle kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; kuvvetimiz ve çokluğumuz sebebiyle” der. Ve her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. Ve deve **حارَدَت**; sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan olduğu hâlden saptığı içindir. Ve كذلك yıl **حارَدَت**; yağmuru azaldığı zaman. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّدٌ**; bükülüp eğriliğinden dolayı ona bir şekil verildiği zaman.

(**حرذ**) **الحاء** ve **الراء** ve **الذال** asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. Ve “**الحِرذَون** küçük bir hayvancıktır” demişlerdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحرص: فرط الشره، وفرط الإرادة. قال عز وجل: ﴿إن تحرص على هداهم﴾ [النحل/37]، أي: تفرط إرادتك في هدايتهم، وقال تعالى: ﴿ولتجدنهم أحرص على حياة﴾ [البقرة/96]، وقال تعالى: ﴿ولتجدنهم أحرص الناس على حياةؤ﴾ [البقرة/96]، وقال تعالى: ﴿وما أكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين﴾ [يوسف/103]، وأصل ذلك من: حرص القصار الثوب، أي: قشره بدقة، والحارصة: شجة تقشر الجلد، والحارصة والحريصة: سحابة تقشر الأرض بمطرها (انظر: المجمل 1/226).

##### Türkçe

- **الحرص**: aşırı **الشره** (oburluk) ve aşırı **الإرادة** (irade). Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿إن تحرص على هداهم﴾ [النحل/37], yani: onların hidayeti hususunda iradeni aşırıya götürürsün; ve yüce şöyle dedi: ﴿ولتجدنهم أحرص على حياة﴾ [البقرة/96], ve yüce şöyle dedi: ﴿ولتجدنهم أحرص الناس على حياةؤ﴾ [البقرة/96], ve yüce şöyle dedi: ﴿وما أكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين﴾ [يوسف/103]. Bunun aslı şundandır: **حرص** **القصار** (kumaş ağartıcısı/terzisi) **الثوب**’u, yani: onu incelikle soydu. Ve **الحارصة**: deriyi soyan bir yarık. Ve **الحارصة** ve **الحريصة**: yağmuruyla yeri soyan bir bulut (bak: **المجمل** 1/226).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر ص
حرص على الشيء وهو حريص من قوم حراص وما أحرصك على الدنيا‏!‏ والحرص شؤم ولا حرس الله من حرص‏.‏
وحرص القصّار الثوب‏:‏ شقه وبثوبك حرصة‏.‏
وأصابته حارصة وهي من الشجاج التي شقت الجلد‏.‏
وحمار محرص‏:‏ مكدح‏.‏
وانهلـت الحارصـة والحريصـة وهـي ظلم البطاح بها انهلال حريصة فصفا النطاف بها بعيـد المقلـع ورأيت العرب حريصه على قع الحريصه‏.‏

##### Türkçe

ح ر ص
**حرص** şeye karşı (üzerine) istekli oldu; o, bir kavimden **حريص**tir; (çoğulu) **حراص**. “Dünyaya karşı ne kadar da **أحرصك**!” Ve **الحرص** uğursuzluktur; Allah **حرص**tan (kimseyi) korumadı.

Ve **حرص** elbiseyi, dokumacıların: onu yardı. Ve elbisende bir **حرصة** vardır.

Ve ona bir **حارصة** isabet etti; o, deriyi yarmış olan yarıklardan (baş yaralarından)dır.

Ve **حمار محرص**: çok çalıştırılmıştır.

Ve **الحارصة** ve **الحريصة** (yağmur) boşandı; o, düzlüklere onunla (yağmurun) boşanmasıdır.
Onunla **حريصة** boşandı; böylece sular, kaynağın uzağında onunla duruldu.
Ve Arapları, **حريصه**’yi **قع الحريصه** üzerinde gördüm.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحِرْصُ: شدّةُ الإِرادة والشَّرَه إِلى المطلوب. وقال الجوهري: الحِرْصُ الجَشَعُ، وقد حَرَصَ عليه يَحْرِصُ ويَحْرُصُ حِرْصاً وحَرْصاً وحَرِصَ حَرَصاً؛ وقول أَبي ذؤيب:
ولقد حَرَِِصْت بأَن أُدافعَ عنهمُ،
فإِذا المَنيّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ
عدَّاه بالباء لأَنه في معنى هَمَمْتُ، والمعروف حَرَصْتُ عليه. الأَزهري: قول العرب حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نَفْعِك، قال: واللغة العالية حَرَصَ يَحْرِصُ وأَما حَرِصَ يَحْرَصُ فلغة رديئة، قال: والقُراء مُجْمِعون على: ولو حَرَصْت بمؤمنين؛ ورجل حَرِيصٌ من قوم حُرَصاءَ وحِرَاصٍ وامرأَة حَريصةٌ من نسوة حِرَاصٍ وحَرائِصَ.
والحَرْصُ: الشَّقُّ. وحَرَصَ الثوبَ يَحْرُصُهُ حَرْصاً: خَرَقَه، وقيل: هو أَن يَدُقَّه حتى يجعل فيه ثُقَباً وشُقوقاً. والحَرْصةُ من الشِّجاج: التي حَرَصَت من وراء الجِلْد ولم تُخَرِّقه، وقد ذُكرت في الحديث؛ قال الراجز:
وحَرْصة يُغْفِلُها المأْمُومُ
والحارِصةُ والحَرِيصةُ: أَولُ الشجاج، وهي التي تَحْرِصُ الجلد أَي تشقُه قليلاً؛ ومنه قيل: حَرَصَ القَصّارُ الثوبَ يَحْرُصُهُ شقَّه وخرقه بالدَّقّ. وحكى الأَزهري عن ابن الأَعرابي: الحَرْصةُ والشَّقْفة والرَّعْلة والسَّلْعَة الشّجَّة، والحَريصةُ والحارِصةُ السحابةُ التي تَحْرِصُ وجه الأَرض بقَشْرِه وتُؤَثِّرُ فيه بمطرها من شدة وَقعها؛ قال الحُوَيْدرة:
ظَلَمَ البِطاحَ، له انْهِلالُ حَرِيصة،
فصَفا النِّطافُ له بَعِيدَ المُقْلَعِ
يعني مَطَرتْ في غير وقت مَطَرِها فلذلك ظَلَم. قال الأَزهري: أَصلُ الحَرْصِ القَشْرُ، وبه سميت الشَّجّة حارِصةً، وقد ورد في الحديث كما فسرناه، وقيل للشَّرِه حَرِيصٌ لأَنه يَقْشِرُ بِحرْصِه وُجُوه الناس. والحِرْصِيَان: فِعْلِيانٌ من الحَرْصِ وهو القَشْر، وعلى مثاله حِذْرِيان وصِلِّيان. قال ابن الأَعرابي: يقال لِباطنِ جِلْد الفِيل حِرْصِيان، وقيل في قوله تعالى: في ظُلُمات ثلاث؛ هي الحِرْصِيانُ والغِرْسُ والبَطْن، قال: والحِرصِيان باطنُ جلْد البطْن، والغِرْسُ ما يكون فيه الولد؛ وقال في قول الطِّرِمَّاح:
وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذُو ثَلاثِها،
إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءَ شَعْبِ السنَّاسِن
قال: ذُو ثلاثها أَراد الحِرْصِيانَ والغِرْس والبطْن. وقال ابن السكيت: الحِرْصِيانُ جلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأَعْلى واللحمِ تُقْشَر بعد السَّلْخ. قال ابن سيده: والحِرْصِيانُ قشْرة رقيقة بين الجلد واللحم يَقْشِرها القَصّاب بعد السَّلْخ، وجمعُها حِرْصِياناتٌ ولا يُكَسَّر، وقيل في قوله ذو ثلاثها في بيت الطرماح عَنى به بطْنَها، والثلاثُ: الحِرْصِيانُ والرَّحِم والسابِياءُ.
وأَرض مَحْروصةٌ: مَرْعِيّة مُدَعْثرة. ابن سيده. والحَرْصَةُ كالعَرْصة، زاد الأَزهري: إِلا أَن الحَرْصةُ مُسْتَقِرّ وسطِ كل شيء والعَرْصةُ الدارُ؛ وقال الأَزهري: لم أَسمع حَرْصة بمعنى العَرْصة لغير الليث، وأَما الصَّرْحةُ فمعروفة.

##### Türkçe

**الحِرْصُ**: İradenin şiddeti ve istenilene karşı aşırı iştah. Cevherî dedi ki: **الحِرْصُ** açgözlülüktür; ve “ona hırs etti” **حَرَصَ** عليه **يَحْرِصُ** ve **يَحْرُصُ**; **حِرْصاً** ve **حَرْصاً**; ve **حَرِصَ** **حَرَصاً**; ve Ebû Züeyb’in sözü:
ولقد **حَرَِِصْت** بأَن أُدافعَ عنهمُ،
فإِذا المَنيّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ
Onu **الباء** ile geçişli kıldı; çünkü o, “niyet ettim” **هَمَمْتُ** mânâsındadır; bilinen ise “ona hırs ettim” **حَرَصْتُ** عليه’dir.

Ezherî: Arapların “sana karşı hırslı” **حَرِيصٌ عليك** sözü, “senin faydana hırslı” **حَرِيصٌ على نَفْعِك** demektir, dedi. Dedi ki: Yüksek dil **حَرَصَ يَحْرِصُ**’tır; ama **حَرِصَ يَحْرَصُ** kötü bir dildir. Dedi ki: Kurrâ “velev hırs etsen de müminler değiller” **ولو حَرَصْت بمؤمنين** üzerinde ittifak etmişlerdir. Ve bir adam: **حَرِيصٌ**; **حُرَصاءَ** ve **حِرَاصٍ** kavminden. Ve bir kadın: **حَريصةٌ**; **حِرَاصٍ** ve **حَرائِصَ** kadınlarından.

Ve **الحَرْصُ**: yarıktır. Ve “elbiseyi yardı” **حَرَصَ الثوبَ يَحْرُصُهُ حَرْصاً**: onu deldi; denildi ki: o, onu dövüp içinde delikler ve yarıklar yapmasıdır. Ve **الحَرْصةُ** şeccelerden: derinin arkasından **حَرَصَت** olup onu delmeyen; ve hadiste zikredilmiştir; râciz dedi ki:
وحَرْصة يُغْفِلُها المأْمُومُ

Ve **الحارِصةُ** ve **الحَرِيصةُ**: şeccelerin ilki; o, deriyi “yarar” **تَحْرِصُ** yani onu azıcık yarar; bundan dolayı “kasar elbiseyi yardı” **حَرَصَ القَصّارُ الثوبَ يَحْرُصُهُ** denildi: onu dövmekle yardı ve deldi. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **الحَرْصةُ** ve **الشَّقْفة** ve **الرَّعْلة** ve **السَّلْعَة** şeccedir. Ve **الحَريصةُ** ve **الحارِصةُ**: yeryüzünün yüzünü kabuğunu soyarak **تَحْرِصُ** ve yağmurunun şiddetli düşüşünden dolayı onda iz bırakan buluttur; Huveydire dedi ki:
ظَلَمَ البِطاحَ، له انْهِلالُ حَرِيصة،
فصَفا النِّطافُ له بَعِيدَ المُقْلَعِ
Yani: yağmur vaktinin dışında yağdı; bu yüzden “zulmetti” **ظَلَم**. Ezherî dedi ki: **الحَرْصِ**’ın aslı kabuk soymadır **القَشْرُ**; bununla şecceye **حارِصةً** adı verildi; ve hadiste, açıkladığımız üzere, varid olmuştur. Ve obura **حَرِيصٌ** denildi; çünkü o, hırsıyla insanların yüzlerini soyar **يَقْشِرُ**.

Ve **الحِرْصِيَان**: **الحَرْصِ**’tan (o da kabuk soymadır) **فِعْلِيانٌ** veznindedir; ve onun misali üzere **حِذْرِيان** ve **صِلِّيان**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Fil derisinin iç tarafına **حِرْصِيان** denilir. Ve Allah’ın sözü hakkında denildi: “üç karanlıkta” **في ظُلُمات ثلاث**; onlar **الحِرْصِيانُ** ve **الغِرْسُ** ve **البَطْن**’dır. Dedi ki: **الحِرصِيان** karın derisinin iç tarafıdır; ve **الغِرْسُ** çocuğun içinde bulunduğu şeydir. Ve Tırimmâh’ın sözü hakkında dedi ki:
وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذُو ثَلاثِها،
إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءَ شَعْبِ السنَّاسِن
Dedi ki: “üçünün sahibi” **ذُو ثلاثها** ile **الحِرْصِيانَ** ve **الغِرْس** ve **البطْن**’ı kastetti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الحِرْصِيانُ** üst derinin ve etin arasında kırmızı bir dericiktir; yüzme sonrası soyulur **تُقْشَر**. İbn Sîde dedi ki: **الحِرْصِيانُ** deri ile et arasında ince bir kabuktur; kasap yüzme sonrası onu soyar **يَقْشِرها**; çoğulu **حِرْصِياناتٌ**’tır ve kırılmaz (tekil-çoğul kalıbı yapılmaz); ve Tırimmâh’ın beytindeki “üçünün sahibi” **ذو ثلاثها** hakkında denildi ki: onunla karnını kastetti; ve “üç” **الثلاثُ**: **الحِرْصِيانُ** ve **الرَّحِم** ve **السابِياءُ**’dır.

Ve **أَرض مَحْروصةٌ**: otlatılmış, dağıtılmıştır. İbn Sîde. Ve **الحَرْصَةُ** **العَرْصة** gibidir; Ezherî artırdı: ancak **الحَرْصةُ** her şeyin ortasında yerleşik olandır, **العَرْصةُ** ise evdir. Ezherî dedi ki: Lîs’ten başkası için **حَرْصة**’yı **العَرْصة** mânâsında işitmedim; ama **الصَّرْحةُ** bilinen (meşhur)dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر ص * * الحِرْصُ * الجشع وقد * حَرَصَ * على الشيء يحرص بالكسر * حِرْصا * فهو حريص و * الحَرْصُ * الشق و * الحارِصَةُ * الشجة التي تشق الجلد قليلا وكذا * الحَرْصةُ * بوزن الضربة

##### Türkçe

* ح ر ص * * **الحِرْصُ** * açgözlülüktür; ve muhakkak **حَرَصَ** bir şey üzerine, kesre ile yahrisu; **حِرْصا** (olarak); artık o, hırîstir. Ve **الحَرْصُ** yarıktır. Ve **الحارِصَةُ** deriyi azıcık yaran şeccedir; bunun gibi **الحَرْصةُ** da, **الضربة** veznindedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحرص، بالكسر: الجشع؛ وهو شدة الإرادة والشره إلى المطلوب، وقد حرص عليه كضرب وسمع، ومن الأخيرة قراءة الحسن والنخعي وأبي حيوة وأبي البرهسم إن تحرص على هداهم بفتح الراء، كما نقله الصاغاني، قال شيخنا: وبقي عليه: حرص كنصر، ذكره ابن القطاع وصاحب الاقتطاف، وتركه المصنف قصورا، ومن الغريب قول القرطبي: إن حرص كضرب ضعيفة، مع أنها وردت في القرآن العظيم الجامع، انتهى. قلت: قال الأزهري: واللغة العالية حرص يحرص، وأما حرص يحرص فلغة رديئة، قال: والقراء مجمعون على ولو حرصت بمؤمنين المراد باللغة العالية حرص كضرب الذي صدر به الجوهري وغيره، والرديئة: حرص: كسمع، بدليل قوله فيما بعد والقراء مجمعون إلى آخره، فعلم بذلك أن مراد القرطبي من قوله: حرص ضعيفة، إنما يعنى به كسمع لا كضرب، وقد اشتبه على شيخنا فتأمل. ثم اختلفوا في اشتقاق الحرص، فقيل: هو من حرص القصار الثوب، إذا قشره بدقة، وهو قول الراغب، وقال الأزهري: أصل الحرص الشق، وقيل للشره حريص، لأنه يقشر بحرصه وجوه الناس، وقيل: هو مأخوذ من السحابة الحارصة التي تقشر وجه الأرض، كأن الحارص ينال من نفسه، بشدة اهتمامه بتحصيل ما هو حريص عليه، وهو قول صاحب الاقتطاف، وقد نقله شيخنا واستبعده، وقال: الذي عند أكثر أهل اللغة أن الحرص هو الأصل، وغيره مأخوذ منه. قلت: وهذا خلاف ما نقله الأزهري والراغب، وتبعهم المصنف في البصائر، فقد صرحوا أن أصل الحرص القشر، فكلام شيخنا لا يخلو عن نظر وتأمل، ثم إن الحرص يتعدى بعلى، وهو المعروف، وأما تعديته بالباء في قول أبي ذؤيب:
  ولقد حرصت بأن أدافع عنهم                      فإذا المنية أقبلت لا تـدفـع

  فلأنه بمعنى هممت، فهو حريص، من قوم حراص وحرصاء، وامرأة حريصة من نسوة حراص وحرائص، قال الأزهري: وقول العرب: حريص عليك، معناه حريص على نفعك. قلت: ومنه قوله تعالى حريص عليكم أي على نفعكم، أو شفوق عليكم رؤوف بكم، فالحرص في القرآن على وجهين: فرط الشره، كقوله تعالى ولتجدنهم أحرص الناس على حياة والشفقة والرأفة كقوله تعالى حريص عليكم ومن الحكم: البخيل مذموم، والحسود مرجوم، والحريص محروم. ويقال لا تكن على الدنيا حريصا تكن حافظا؛ فإن الحرص على الدنيا يورث النسيان. ومن كلامهم: قرن الحرص بالحرمان. والحرصة، محركة: مستقر وسط كل شيء، وهو مأخوذ من نص الأزهري، ولكنه ضبطه بالفتح، وكذلك ابن سيده، ونصهما: والحرصة كالعرصة، زاد الأزهري: إلا أن الحرصة مستقر وسط كل شيء، والعرصة: الدار، قال: ولم أسمع حرصة بمعنى العرصة لغير الليث، وأما الصرحة فمعروفة. والحارصة: السحابة التي تقشر وجه الأرض بمطرها، كالحريصة، نقله الجوهري، أي تؤثر فيها بشدة وقعها، قال الحويدرة:
  ظلم البطاح له انهلال حريصة                      فصفا النطاف له بعيد المقلع ومن سجعات الأساس: رأيت العرب حريصة، على وقع الحريصة. والحارصة: الشجة، قيل: هي أول الشجاج، وهي التي تشق الجلد قليلا، كالحرصة بالفتح، والحريصة، وحكى الأزهري عن ابن الأعرابي: الحرصة والشقفة والرعلة والسلعة: الشجة. والحرص: الشق، وثوب حريص، يقال: حرص القصار الثوب يحرصه حرصا، أي خرقه، وقيل: شقة، وقيل: خرقه بالدق، وقيل: هو أن يدقه حتى يجعل فيه ثقبا وشقوقا.والحرصة، بالفتح: تفرق الشخب في الإناء لاتساع خرق في الطبي من جرح يحصل من الصرار، أو بثرة منه، فيصييب اللبن ثياب الحالب. قاله النضر، قال: وإنما تصيب الحرصة الثرة من الإبل. والحرصيان بالكسر: باطن جلد البطن، وبه فسر قوله تعالى في ظلمات ثلاث هي الحرصيان والغرس والبطن، فالحرصيان ما ذكر، والغرس: ما يكون فيه الولد، وبه فسر أيضا قول الطرماح:
  وقد ضمرت حتى انطوى ذو ثلاثهاإلى أبهري درماء شعب السناسن

  وقيل؛ بل عنى به الحرصيان والرحم والسابياء. وقال ابن الأعرابي: الحرصيان: باطن جلد الفيل. وقال ابن السكيت: الحرصيان: جلدة حمراء بين الجلد الأعلى واللحم، تقشر بعد السلخ، وقال ابن سيده: هي قشرة رقيقة بين الجلد واللحم، يقشرها القصاب بعد السلخ ج حرصيانات، قال: ولا يكسر، وهو فعليان من الحرص، بالفتح، وهو القشر، كحذريان من الحذر، وصليان من الصلى. وحرص المرعى، كعنى: لم يترك منه شيء، كأنه قشر عن وجه الأرض، قاله ابن فارس، وأرض محروصة: مرعية مدعثرة. ويقال: إنه يتحرص غداءهم وعشاءهم، أي يتحينهما وهو من الحرص بمعنى شدة الشره والرغبة في الشيء والمبالغة في تحصيله. واحترص الرجل: حرص، وعن أبي عمرو: جهد في تحصيل شيء. ومما يستدرك عليه: الحرصة، بالفتح: الشقة في الثوب. وحمار محرص، كمعظم: مكدح وقد سموا حريصا. وأحمد بن عبيد بن الحريص كأمير: محدث. قلت: وهو أبو أحمد محمد بن عبيد الله بن محمد بن حامد البزاز الحريصي المعروف بابن الحريص، بغدادي سكن الرملة، روى عن أبي بكر بن زياد، وعنه أبو علي بن درماء. والأحراص: موضع في شعر أمية ابن أبي عائذ الهذلي، وقد تقدم إنشاده في ب و ص، قال السكري: ويروى بالخاء معجمة، وسيأتي.

##### Türkçe

**الحرص**, kesre ile: açgözlülük; ve o, istenene karşı iradenin şiddeti ve aşırı iştah/oburluktur. Ve ona **حرص** etti; **ضرب** ve **سمع** gibi; ve sonuncusundan, Hasan’ın, Nehaî’nin, Ebû Hayve’nin ve Ebû’l-Berahsem’in kıraati: **إن تحرص على هداهم** râ’nın fethasıyla; Sâğânî’nin naklettiği üzere. Şeyhimiz dedi: Ve onda kaldı: **حرص** **نصر** gibi; onu İbnü’l-Kattâ‘ ve **صاحب الاقتطاف** zikretti; musannif onu kusurla terk etti. Ve garip olandandır Kurtubî’nin sözü: **إن حرص كضرب ضعيفة**; hâlbuki o, Kur’ân-ı azîm el-câmi‘de vârid olmuştur; bitti. Dedim: Ezherî dedi: Yüksek dil **حرص يحرص**’tır; ama **حرص يحرص** ise kötü bir dildir. Dedi: Kurrâ, **ولو حرصت بمؤمنين** üzerinde icmâ etmişlerdir; murad, yüksek dil olan **حرص** **ضرب** gibi olandır ki Cevherî ve başkaları onunla başladı; kötü olan ise: **حرص**: **سمع** gibi; bunun delili, onun daha sonra “kurrâ icmâ etmişlerdir...” sözüne kadardır. Böylece bilindi ki Kurtubî’nin “**حرص** zayıftır” sözünden muradı, ancak **سمع** gibi olandır, **ضرب** gibi değil; şeyhimize karışmış, öyleyse düşün.

Sonra **الحرص**’ın اشتقاقı hakkında ihtilaf ettiler: denildi ki: o, **حرص القصار الثوب**’dan (kassârın elbiseyi **حرص** etmesi), onu incelikle soyması hâlinden; bu, Râgıb’ın sözüdür. Ezherî dedi: **الحرص**’ın aslı **الشق**’tır (yarma/çatlatma). Ve obura **حريص** denildi; çünkü o, hırsıyla insanların yüzlerini soyar. Ve denildi ki: o, yüzü/toprağın yüzünü soyan **السحابة الحارصة**’dan alınmıştır; sanki **الحارص**, kendinden elde eder; **حريص** olduğu şeyi elde etmeye şiddetli ihtimamı sebebiyle; bu, **صاحب الاقتطاف**’ın sözüdür; şeyhimiz onu nakletti ve uzak gördü. Ve dedi: Dil ehlinin çoğunun yanında olan, **الحرص**’ın asıl olmasıdır; başkası ondan alınmıştır. Dedim: Bu, Ezherî ve Râgıb’ın naklettiğine aykırıdır; musannif de **البصائر**’de onlara tâbi oldu; çünkü açıkça söylediler ki **الحرص**’ın aslı **القشر**’dır (soyma/kabuk soyma). Öyleyse şeyhimizin sözü, nazar ve teemmülden hâlî değildir.

Sonra, **الحرص** **على** ile geçişli olur; bilinen budur. Ama Ebû Züeyb’in sözünde onu **الباء** ile geçişli kılması:

  ولقد حرصت بأن أدافع عنهم                      فإذا المنية أقبلت لا تـدفـع

bu, “niyet ettim/azmettim” manasınadır; o hâlde o **حريص**’tır; **قوم**dan **حراص** ve **حرصاء**; ve **امرأة حريصة**: **نسوة**den **حراص** ve **حرائص**. Ezherî dedi: Arapların “**حريص عليك**” sözü; manası: senin faydana karşı **حريص** (yani faydanı gözeten). Dedim: Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **حريص عليكم** yani faydanıza karşı; yahut size şefkatli, size merhametli, size acıyan. Böylece **الحرص** Kur’ân’da iki vecih üzeredir: aşırı oburluk/açgözlülük; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **ولتجدنهم أحرص الناس على حياة**; ve şefkat ve merhamet; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **حريص عليكم**. Ve hikmetlerdendir: Cimri yerilmiştir, hasetçi taşlanmıştır, **الحريص** mahrum bırakılmıştır. Ve denilir: Dünyaya karşı **حريص** olma; **حافظ** olursun; çünkü dünyaya karşı **الحرص**, unutmayı miras bırakır. Sözlerindendir: **الحرص**’ı **الحرمان** ile eşleştirdiler.

Ve **الحرصة**, harekeli: her şeyin ortasının yerleşik yeri; bu, Ezherî’nin nassından alınmıştır; fakat o, onu fetha ile ضبط etti; İbn Sîde de öyle. İkisinin nassı: **والحرصة كالعرصة**; Ezherî artırdı: ancak **الحرصة** her şeyin ortasının yerleşik yeridir; **العرصة** ise: ev/konut. Dedi: **حرصة**’yı **العرصة** manasında, Leys’ten başkasından işitmedim. Ama **الصرحة** meşhurdur.

Ve **الحارصة**: yağmuruyla yerin yüzünü soyan bulut; **الحريصة** gibi; Cevherî onu nakletti; yani düşüşünün şiddetiyle onda iz bırakır. Huveydire dedi:

  ظلم البطاح له انهلال حريصة                      فصفا النطاف له بعيد المقلع

Ve **الأساس**’ın secilerindendir: “Arapları **حريصة** gördüm; **الحريصة**’nın vuruşu üzerine.”

Ve **الحارصة**: yarık/yarma türü yara (**الشجة**). Denildi ki: o, **الشجاج**’ın ilki; ve o, deriyi azıcık yaran şeydir; fetha ile **الحرصة** gibi; ve **الحريصة**. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti: **الحرصة** ve **الشقفة** ve **الرعلة** ve **السلعة**: **الشجة**.

Ve **الحرص**: yarık/çatlak. Ve **ثوب حريص**: denilir: **حرص القصار الثوب يحرصه حرصا**; yani onu yırttı. Ve denildi ki: bir yarık/parça. Ve denildi ki: onu dövmekle yırttı. Ve denildi ki: onu döverek onda delik ve yarıklar yapıncaya kadar dövmesidir.

Ve **الحرصة**, fetha ile: kapta sütün fışkırmasının dağılması; **الطبي**’de (meme derisinde) **الصرار**’dan yahut ondan bir çıbandan meydana gelen bir yaradan dolayı, yırtığın genişlemesi sebebiyle; böylece süt, sağanın elbiselerine isabet eder. Bunu Nadr söyledi. Dedi: **الحرصة** ancak develerin memesine isabet eder.

Ve **الحرصيان** kesre ile: karın derisinin iç tarafı; onunla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: **في ظلمات ثلاث**; onlar **الحرصيان** ve **الغرس** ve **البطن**’dır. Böylece **الحرصيان** zikredilen şeydir; **الغرس**: yavrunun içinde bulunduğu şeydir. Ve onunla ayrıca Tırmâh’ın sözü de tefsir edildi:

  وقد ضمرت حتى انطوى ذو ثلاثهاإلى أبهري درماء شعب السناسن

Ve denildi ki: bilakis onunla **الحرصيان** ve **الرحم** ve **السابياء** kastedildi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحرصيان**: filin derisinin iç tarafı. İbnü’s-Sikkît dedi: **الحرصيان**: üst derinin ve etin arasında kırmızı bir deri; yüzüldükten sonra soyulur. İbn Sîde dedi: o, deri ile et arasında ince bir kabuktur; kasap, yüzmeden sonra onu soyar; çoğulu **حرصيانات**. Dedi: kesrelenmez; ve o, fetha ile **الحرص**’tan **فعليان** veznindedir; o da **القشر**’dır; **حذريان**’ın **الحذر**’dan, ve **صليان**’ın **الصلى**’dan olması gibi.

Ve **حرص المرعى**, **عنى** gibi: ondan hiçbir şey bırakmadı; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir. Bunu İbn Fâris söyledi. Ve **أرض محروصة**: otlatılmış, çiğnenmiş/dağılmış.

Ve denilir: “O, onların öğle yemeğini ve akşam yemeğini **يتحرص** eder”; yani onları gözetler/kollar; ve bu, **الحرص**’tan, “şiddetli oburluk ve bir şeye rağbet ve onu elde etmede mübalağa” manasındandır.

Ve **احترص الرجل**: **حرص** etti. Ebû Amr’dan: bir şeyi elde etmede çabaladı.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الحرصة**, fetha ile: elbisede yarık. Ve **حمار محرص**, **معظم** gibi: çok çalıştırılmış/yıpranmış; ve **حريصا** diye isimlendirmişlerdir. Ve **أحمد بن عبيد بن الحريص** **كأمير**: muhaddis. Dedim: O, Ebû Ahmed Muhammed b. Ubeydullah b. Muhammed b. Hâmid el-Bezzâz **الحريصي**’dir; İbnü’l-Harîs diye bilinir; Bağdatlıdır, Remle’de oturdu; Ebû Bekr b. Ziyâd’dan rivayet etti; ondan da Ebû Ali b. Dirmâ’ rivayet etti.

Ve **الأحراص**: Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin şiirinde bir yerdir; onun inşadı **ب** ve **ص**’da geçti. Sükkerî dedi: **الخاء** mu‘ceme ile de rivayet edilir; ileride gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرَصَهُ
1 حَرَصَهُ حرص حرصه حرصة , aor. [ حَرِصَ and] حَرُصَ , (TK,) inf. n. حَرْصٌ, (T, S, K, &c.,) He rent it; or clave it: (T, S, K, &c.:) and he, or it, stripped off, scraped off, rubbed off, abraded, or otherwise removed, its superficial part, peel, rind, or the like: (T, K, &c.:) the former, (Az,) or the latter, (Az, Er-Rلghib, B,) is the primary signification. (TA.) You say, حَرَصَ القَصَّارُ الثَّوْبَ, (S, A, Mgh, Msb,) aor. حَرِصَ (S, Msb, TA) and حَرُصَ , (Msb,) inf. n. حَرْصٌ, (Msb, TA,) The beater and washer and whitener rent the garment, or piece of cloth, (A, Mgh, Msb, TA,) in beating it: (Mgh:) or made holes in it by beating it: (S, TA: *) or made holes and rents in it thereby: or abraded its superficial part thereby. (TA.) And حُرِصَ المَرْعَى The pasture, or herbage, became entirely consumed, nothing of it being left; (IF, K;) as though it were stripped off from the surface of the land. (TA.) -A2- حَرَصَ عَلَيْهِ, (T, S, A, Msb, K, *) aor. حَرِصَ (T, S, Msb, K) and حَرُصَ , mentioned by IKtt and the author of the Iktitلf, (MF,) inf. n. حَرْصٌ; (Msb;) and حَرِصَ, aor. حَرَصَ , (T, Msb, K,) inf. n. حَرَصٌ; (Msb; [but it seems to be indicated in the K, by its being said that the pret. is like سَمِعَ, that it is حَرْصٌ;]) the latter form of the verb, however, is bad; (T, TA;) though El- Kurtubee is asserted by MF to have said that the former is of weak authority; which is clearly wrong, as the readers of the Kur are generally agreed in using it; (TA;) He desired it vehemently, eagerly, greedily, very greedily, or with avidity; he hankered after it; he coveted it; he desired it excessively, or inordinately: (S, * K, * TA:) or he desired it culpably; namely, worldly good: (Msb:) said by Az to be derived from the first of the significations mentioned in this art., or, as is also said by Er-Rلghib, and in the B, from the second thereof; because, says Az, he who does so [may be said by a figure of speech to be one who] scratches off the outer skin of the faces of men by his so doing: but MF regards this as improbable; and says that most of the lexicologists hold the last to be the primary signification, and others to be taken from it: (TA:) حَرَصَ عَلَيْهِ, aor. حَرِصَ , inf. n. حَرْصٌ, also signifies he strove, or laboured; exerted himself; took pains, or extraordinary pains; to acquire, obtain, or attain, it: (Msb, TA: *) and ↓ احترص signifies the same as حَرَصَ [he desired vehemently, &c.]: (K:) and he strove, or laboured; exerted himself; took pains, or extraordinary pains; to acquire, obtain, or attain, a thing. (AA, K, * TA.) You say, لَا حَرَسَ اللّٰهُ مَنْ حَرَصَ [May God not guard him who desires inordinately, or culpably]. (A.) Aboo-Dhu-eyb makes حَرَصْتُ trans. by means of بِ, in the following verse:
وَلَقَدْ حَرَصْتُ بِأَنْ أُدَافِعَ عَنْهُمُ
فَاـِذَا المَنِيَّةُ أَقْبَلَتْ لَا تُدْفَعُ
[And verily I had purposed to defend them by repelling aggression from them; but lo, the decree of death came: it was not to be repelled]: meaning, هَمَمْتُ. (TA.) ― -b2- [Also He was excessively solicitous, or careful, and fearful, respecting him; and excessively pitiful, or compassionate, to him. See حِرْصٌ and حَرِيصٌ.]

حارص عَلَى الأَمْرِ
3 حارص عَلَى الأَمْرِ ذ He kept, or applied himself, constantly, or perseveringly, to the thing, or affair. (TA in art. حفظ.)

مَا أَحْرَصَكَ عَلَى الدُّنْيَا
4 مَا أَحْرَصَكَ عَلَى الدُّنْيَا ذ [How vehemently or inordinately or culpably desirous art thou, or how greedy or covetous art thou, of worldly goods!] (A.)

اـِنَّهُ لَيَتَحَرَّصُ غَدَآءَهُمْ وَعَشَآءَهُمْ
5 اـِنَّهُ لَيَتَحَرَّصُ غَدَآءَهُمْ وَعَشَآءَهُمْ ذ Verily he watches for the time of (يَتَحَيَّنُ) their morningmeal and their evening-meal: (K:) from حِرْصٌ as meaning “ vehemence of desire, ” &c. (TA.)

8 اـِحْتَرَصَ see حَرَصَ عَلَيْهِ.

حِرْصٌ
حِرْصٌ حرص a subst. from حَرَصَ عَلَيْهِ, (Msb,) Vehemence of desire; eagerness; avidity; cupidity; hankering; greediness; vehement greediness, or avidity, for an object sought after; covetousness; excessive, or inordinate, desire; (TA;) or i. q. جَشَعٌ: (S, K:) or culpable desire for worldly good: (Msb:) [the different opinions respecting its derivation have been mentioned above, voce حَرَصَ:] also the act of striving, or labouring; exerting oneself; taking pains, or extraordinary pains; to acquire, obtain, or attain, a thing. (Msb, TA.) قُرِنَ الحِرْصُ بِالحِرْمَانِ [Greediness, &c., is coupled with prohibition of the object thereof] is a saying of the Arabs. (TA.) ― -b2- Also Excessive solicitude, or care, and fear, respecting a person; and excessive pity or compassion. (TA.) [See حَرِيصٌ.]

حَرْصَةٌ
حَرْصَةٌ حرص حرصه حرصة A rent in a garment or piece of cloth. (TA.) ― -b2- See also حَارِصَةٌ, in two places.

حَرِيصٌ
حَرِيصٌ حريص A garment, or piece of cloth, rent [in being beaten and washed and whitened: see 1]. (K.) -A2- Vehemently desirous; eager; greedy; hankering; vehemently greedy; covetous; excessively, or inordinately, desirous: (S, * A, * K, * TA:) [or culpably desirous: see حَرَصَ عَلَيْهِ:] fem. with ة: (TA:) pl. حِرَاصٌ, (A, L, K, [in the CK, erroneously, حُرَّاصٌ,]) which is masc. (A, L) and fem., (L, TA,) and حُرَصَآءُ, (K,) which is masc., (TA,) and حَرَائِصُ, fem. (TA.) ― -b2- Also Excessively solicitous, or careful, and fearful, respecting a person; and excessively pitiful, or compassionate. (TA.) حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ, in the Kur [ix. 129], means [Vehemently desirous, &c.,] of profiting, or benefiting, you: or excessively soli- citous, or careful, and fearful, respecting you; and excessively pitiful, or compassionate, to you. (TA.)

حَرِيصَةٌ
حَرِيصَةٌ حريص حريصه حريصة : see the next paragraph, in three places.

حَارِصَةٌ
حَارِصَةٌ حارصه حارصة A wound in the head (شَجَّةٌ) by which the skin is cleft (S, A, Mgh, Msb, K) a little; (S, K;) the first [in degree] of شِجَاج [pl. of شَجَّةٌ]; (TA;) as also ↓ حَرْصَةٌ (S, K) and ↓ حَرِيصَةٌ: (TA:) or, accord. to IAar, ↓ حَرْصَةٌ is syn. with شَجَّةٌ, q. v. (Az.) [See also دَامِغَةٌ.] ― -b2- Also, and ↓ حَرِيصَةٌ, A cloud (سَحَابَةٌ) the rain of which, (S, A, K,) falling vehemently, (A,) removes the surface of the ground. (S, A, K.) One says, ↓ رَأَيْتُ العَرَبَ حَرِيصَهْ عَلَى وَقْعِ الحَرِيصَهْ [I saw the Arabs vehemently desirous of the descent of the cloud of which the rain should fall vehemently so as to remove the surface of the ground]. (A, TA.)

أَحْرَصُ
أَحْرَصُ ذ [comparative and superlative of حَرِيصٌ; i. e., More, and most, vehemently desirous, &c.]. It is said in the Kur [ii., 90], وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسُ عَلَى حَيَاةٍ, meaning, And thou wilt assuredly find them the most vehement of men in desire, or the most excessive of men in greediness, of life. (TA.)

حِمَارٌ مُحَرَّصٌ
حِمَارٌ مُحَرَّصٌ حمار محرص An ass much lacerated by the bites of other asses. (A.)

أَرْضٌ مَحْرُوصَةٌ
أَرْضٌ مَحْرُوصَةٌ ذ Land depastured and trodden. (TA.)

##### Türkçe

**حَرَصَهُ**
1 **حَرَصَهُ** حرص حرصه حرصة, muzâri‘ [**حَرِصَ** ve] **حَرُصَ**, (TK,) mastar ismi **حَرْصٌ**, (T, S, K, vb.,) O, onu yırttı; yahut onu yardı: (T, S, K, vb.:) ve o, yahut o (şey), onun yüzeysel kısmını, kabuğunu, dış kabuğunu veya benzerini soyup çıkardı, kazıyıp çıkardı, sürtüp çıkardı, aşındırdı yahut başka bir şekilde giderdi: (T, K, vb.:) birincisi, (Az,) yahut ikincisi, (Az, Er-Râghib, B,) aslî anlamdır. (TA.) Şöyle dersin: **حَرَصَ القَصَّارُ الثَّوْبَ**, (S, A, Mgh, Msb,) muzâri‘ **حَرِصَ** (S, Msb, TA) ve **حَرُصَ**, (Msb,) mastar ismi **حَرْصٌ**, (Msb, TA,) Dövücü, yıkayıcı ve beyazlatıcı, onu döverken elbiseyi yahut kumaş parçasını yırttı: (Mgh:) yahut onu dövmekle onda delikler açtı: (S, TA: *) yahut bununla onda delikler ve yırtıklar yaptı: yahut bununla onun yüzeysel kısmını aşındırdı. (TA.) Ve **حُرِصَ المَرْعَى** Otlağı yahut otu, ondan hiçbir şey kalmayacak şekilde bütünüyle tüketilmiş oldu; (IF, K;) sanki yerin yüzeyinden soyulup çıkarılmış gibi. (TA.) -A2- **حَرَصَ عَلَيْهِ**, (T, S, A, Msb, K, *) muzâri‘ **حَرِصَ** (T, S, Msb, K) ve **حَرُصَ**, IKtt ve Iktitâf’ın müellifi tarafından zikredilmiştir, (MF,) mastar ismi **حَرْصٌ**; (Msb;) ve **حَرِصَ**, muzâri‘ **حَرَصَ**, (T, Msb, K,) mastar ismi **حَرَصٌ**; (Msb; [fakat K’da, mâzînin **سَمِعَ** gibi olduğu söylenip mastarın **حَرْصٌ** olduğu denilmesiyle buna işaret edilmiş görünüyor;]) ancak fiilin bu son şekli kötüdür; (T, TA;) her ne kadar El-Kurtubî’nin, MF tarafından, ilkinin zayıf rivayetli olduğunu söylediği nakledilse de; bu açıkça yanlıştır; zira Kur’ân okuyucuları genellikle onu kullanmada ittifak etmişlerdir; (TA;) O, onu şiddetle, iştiyakla, hırsla, çok hırsla yahut açgözlülükle istedi; ona göz dikti; onu arzuladı; onu aşırı yahut ölçüsüzce istedi: (S, * K, * TA:) yahut onu kınanacak biçimde istedi; yani dünya malını: (Msb:) Az tarafından, bu maddede zikredilen anlamların birincisinden türetildiği söylenmiştir; yahut Er-Râghib’in de söylediği ve B’de de olduğu üzere, ikincisinden; çünkü Az der ki: bunu yapan kimse, bunu yapmasıyla, (mecaz yoluyla) insanların yüzlerinin dış derisini kazıyıp çıkaran kimse denebilir: fakat MF bunu uzak görür; ve lugatçıların çoğunun sonuncuyu aslî anlam saydığını, diğerlerinin ondan alınmış olduğunu söyler: (TA:) **حَرَصَ عَلَيْهِ**, muzâri‘ **حَرِصَ**, mastar ismi **حَرْصٌ**, ayrıca şu anlama gelir: onu elde etmek, edinmek yahut ona erişmek için çabaladı yahut emek verdi; kendini zorladı; zahmet çekti yahut olağanüstü zahmet çekti: (Msb, TA: *) ve ↓ **احترص** **حَرَصَ** ile aynı anlama gelir [onu şiddetle istedi, vb.]: (K:) ve bir şeyi elde etmek, edinmek yahut ona erişmek için çabaladı yahut emek verdi; kendini zorladı; zahmet çekti yahut olağanüstü zahmet çekti. (AA, K, * TA.) Şöyle dersin: **لَا حَرَسَ اللّٰهُ مَنْ حَرَصَ** [Allah, ölçüsüzce yahut kınanacak biçimde isteyen kimseyi korumasın]. (A.) Ebû-Dhu-eyb, aşağıdaki beyitte **حَرَصْتُ**’yü **بِ** vasıtasıyla müteaddî kılar:
وَلَقَدْ **حَرَصْتُ** بِأَنْ أُدَافِعَ عَنْهُمُ
فَاـِذَا المَنِيَّةُ أَقْبَلَتْ لَا تُدْفَعُ
[Ve gerçekten ben, onlardan saldırıyı savmak suretiyle onları savunmaya niyet etmiştim; fakat işte ölüm hükmü geldi: geri çevrilmedi]: yani, **هَمَمْتُ** anlamındadır. (TA.) ― -b2- [Ayrıca: Ona dair aşırı derecede ilgili yahut dikkatli ve korkulu idi; ve ona karşı aşırı derecede acıyıcı yahut merhametli idi. **حِرْصٌ** ve **حَرِيصٌ**’a bak.]

**حارص عَلَى الأَمْرِ**
3 **حارص عَلَى الأَمْرِ** ذ O, şeye yahut işe sürekli, yahut sebatla devam etti; ona sürekli yöneldi. (TA, **حفظ** maddesinde.)

**مَا أَحْرَصَكَ عَلَى الدُّنْيَا**
4 **مَا أَحْرَصَكَ عَلَى الدُّنْيَا** ذ [Dünya mallarına karşı ne kadar şiddetle yahut ölçüsüzce yahut kınanacak biçimde arzuluyorsun; yahut ne kadar hırslı yahut tamahkârsın!] (A.)

**اـِنَّهُ لَيَتَحَرَّصُ غَدَآءَهُمْ وَعَشَآءَهُمْ**
5 **اـِنَّهُ لَيَتَحَرَّصُ غَدَآءَهُمْ وَعَشَآءَهُمْ** ذ Gerçekten o, onların sabah yemeği ve akşam yemeği vaktini gözetler ( **يَتَحَيَّنُ** ): (K:) “arzu şiddeti” vb. anlamındaki **حِرْصٌ**’tan. (TA.)

8 **اـِحْتَرَصَ**: **حَرَصَ عَلَيْهِ**’e bak.

**حِرْصٌ**
**حِرْصٌ** حرص: **حَرَصَ عَلَيْهِ**’den bir isimdir, (Msb,) Arzunun şiddeti; iştiyak; açgözlülük; tamah; göz dikme; hırslılık; aranan bir şeye karşı şiddetli hırs yahut açgözlülük; tamahkârlık; aşırı yahut ölçüsüz arzu; (TA;) yahut **جَشَعٌ** ile eş anlamlıdır: (S, K:) yahut dünya malına yönelik kınanacak arzu: (Msb:) [türetilişine dair farklı görüşler yukarıda, **حَرَصَ** maddesinde zikredilmiştir:] ayrıca bir şeyi elde etmek, edinmek yahut ona erişmek için çabalama yahut emek verme; kendini zorlama; zahmet çekme yahut olağanüstü zahmet çekme. (Msb, TA.) **قُرِنَ الحِرْصُ بِالحِرْمَانِ** [Hırs vb., onun nesnesinden mahrum bırakılma ile eşleştirilmiştir] Arapların bir sözüdür. (TA.) ― -b2- Ayrıca bir kimse hakkında aşırı derecede kaygı yahut ihtimam ve korku; ve aşırı derecede acıma yahut merhamet. (TA.) [**حَرِيصٌ**’a bak.]

**حَرْصَةٌ**
**حَرْصَةٌ** حرص حرصه حرصة: Bir elbisede yahut kumaş parçasında bir yırtık. (TA.) ― -b2- Ayrıca iki yerde **حَارِصَةٌ**’ya bak.

**حَرِيصٌ**
**حَرِيصٌ** حريص: Dövülüp yıkanıp beyazlatılırken yırtılmış bir elbise yahut kumaş parçası [1’e bak]. (K.) -A2- Şiddetle arzulayan; iştiyaklı; hırslı; göz diken; şiddetle hırslı; tamahkâr; aşırı yahut ölçüsüz arzulayan: (S, * A, * K, * TA:) [yahut kınanacak biçimde arzulayan: **حَرَصَ عَلَيْهِ**’e bak:] müennesi ة ile: (TA:) çoğulu **حِرَاصٌ**, (A, L, K, [CK’da yanlışlıkla **حُرَّاصٌ**,]) ki bu müzekkerdir (A, L) ve müennestir, (L, TA,) ve **حُرَصَآءُ**, (K,) ki bu müzekkerdir, (TA,) ve **حَرَائِصُ**, müennes. (TA.) ― -b2- Ayrıca bir kimse hakkında aşırı derecede ilgili yahut dikkatli ve korkulu; ve aşırı derecede acıyıcı yahut merhametli. (TA.) Kur’ân’da [ix. 129] **حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ**, sizin faydalanmanız yahut yararlanmanız için [şiddetle arzulayan, vb.] demektir: yahut sizin hakkınızda aşırı derecede kaygılı yahut ihtimamlı ve korkulu; ve size karşı aşırı derecede acıyıcı yahut merhametli. (TA.)

**حَرِيصَةٌ**
**حَرِيصَةٌ** حريص حريصه حريصة: sonraki paragrafa, üç yerde, bak.

**حَارِصَةٌ**
**حَارِصَةٌ** حارصه حارصة: Derinin biraz yarıldığı baş yarası ( **شَجَّةٌ** ); (S, A, Mgh, Msb, K) az bir miktar; (S, K;) **شِجَاج**’ın [**شَجَّةٌ**’nin çoğulu] derece bakımından ilki; (TA;) bunun gibi ↓ **حَرْصَةٌ** (S, K) ve ↓ **حَرِيصَةٌ**: (TA:) yahut IAar’a göre, ↓ **حَرْصَةٌ**, **شَجَّةٌ** ile eş anlamlıdır; ona bak. (Az.) [Ayrıca **دَامِغَةٌ**’ya bak.] ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **حَرِيصَةٌ**: Yağmuru, (S, A, K,) şiddetle düşerek, (A,) yerin yüzeyini gideren bir bulut ( **سَحَابَةٌ** ). (S, A, K.) Şöyle denir: ↓ **رَأَيْتُ العَرَبَ حَرِيصَهْ عَلَى وَقْعِ الحَرِيصَهْ** [Yerin yüzeyini giderecek şekilde yağmuru şiddetle düşen bulutun inişini şiddetle arzulayan Arapları gördüm]. (A, TA.)

**أَحْرَصُ**
**أَحْرَصُ** ذ [**حَرِيصٌ**’un ism-i tafdîli; yani, daha çok ve en çok şiddetle arzulayan, vb.]. Kur’ân’da [ii., 90] şöyle denmiştir: **وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسُ عَلَى حَيَاةٍ**, yani: Ve sen onları, hayata karşı arzuda en şiddetli olan insanlar, yahut hırsta en aşırı olan insanlar, olarak mutlaka bulacaksın. (TA.)

**حِمَارٌ مُحَرَّصٌ**
**حِمَارٌ مُحَرَّصٌ** حمار محرص: Diğer eşeklerin ısırıklarıyla çok parçalanmış bir eşek. (A.)

**أَرْضٌ مَحْرُوصَةٌ**
**أَرْضٌ مَحْرُوصَةٌ** ذ Otlatılıp çiğnenmiş arazi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرَصَ
حَرَصَ U ( n. ac. حَرْص 1 ),
a.  Rent, tore ( cloth ).

حَرَصَ
حَرَصَ I ( n. ac. حِرْص 2 ) حَرِصَ A ( n. ac. حَرَص 4 )
a.  [ 'Ala ], Craved for, coveted.

حَرَّصَ
حَرَّصَ II
a.  [ 'Ala ], Made eager, desirous.

اِحْتَرَصَ
اِحْتَرَصَ VIII ,
a.  Craved, longed for.

حِرْص
حِرْص 2 ,
a.  Eagerness, avidity; craving; cupidity.

حَرِيْص
حَرِيْص 25 , ( pl. حِرَاْص 23 ,  حُرَصَآءُ 43 ,  حَرَاْئِصُ 46 ),
a.  Eager, covetous; avaricious.

##### Türkçe

**حَرَصَ**
**حَرَصَ** U ( n. ac. **حَرْص** 1 ),
a. Kumaşı yırttı, parçaladı (kumaş).

**حَرَصَ**
**حَرَصَ** I ( n. ac. **حِرْص** 2 ) **حَرِصَ** A ( n. ac. **حَرَص** 4 )
a. [ 'Ala ], -e karşı arzuladı, göz dikti.

**حَرَّصَ**
**حَرَّصَ** II
a. [ 'Ala ], istekli kıldı, arzulayıcı kıldı.

**اِحْتَرَصَ**
**اِحْتَرَصَ** VIII ,
a. Arzuladı, özlem duydu.

**حِرْص**
**حِرْص** 2 ,
a. İsteklilik, şiddetli arzu; arzulama; tamah.

**حَرِيْص**
**حَرِيْص** 25 , ( pl. **حِرَاْص** 23 , **حُرَصَآءُ** 43 , **حَرَاْئِصُ** 46 ),
a. İstekli, göz dikici; cimri.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حرص
حَرَصَ - يَحْرِصُ - حَرِيْص - أَحْرَص
حَرَصَ - يَحْرِصُ + كائن + على كائن أو شيء أو أمر: يريد تحقيقه بشدة مع حذرالفشل: يتوخى الدقة والحذر في قيامه بفعل ما، وذلك رغبة منه في إتمامه بشكل صحيح وسليم، لأنه يمثل له أمراً مهماً وممتعاً
حَرِيْص: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " حَرَصَ - يَحْرِصُ ": الذي " يَحْرِصُ " بشدة
أَحْرَص: اسم تفضيل من " حَريْص "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الميل للقيام بفعل للحصول على مراد مع  رغبة وأمل وطمع بالنجاح"، وهي:
حَرَصَ - يَحْرِصُ، شَاءَ - يَشَاءُ، رادَ - يَرُوْدُ، بَغى - يَبْغِي، رَغِبَ - يَرْغَبُ، رَامَ - يَرُوْمُ
حَرَصَ - يحرص
 	﴿وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ(103)﴾ يوسف ﴿إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ(37)﴾ النحل
 	﴿ولن تستطيعوا أن تعدلوا بين النساء وَلَوْ حَرَصْتُمْفلا تميلوا كل الميل فتذروها كالمعلقة وإن تصلحوا وتتقوا فإن الله كان غفورا رحيما(129)﴾ النساء
حريص
 ﴿لقد جاءكم رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رءوف رحيم(128)﴾ التوبة
أحرص
 ﴿ولتجدنهم أحرص الناس على حياة ومن الذين أشركوا يود أحدهم لو يعمر ألف سنة وما هو بمزحزحه من العذاب أن يعمر والله بصير بما يعملون(96)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [حرص] ح ر ص: الحِرْصُ الجشع وقد حَرَصَ على الشيء يحرص بالكسر حِرْصا فهو حريص و الحَرْصُ الشق و الحارِصَةُ الشجة التي تشق الجلد قليلا وكذا الحَرْصةُ بوزن الضربة
الراغب
حرص
- الحرص: فرط الشره، وفرط الإرادة. قال عز وجل: }إن تحرص على هداهم﴿[النحل/37]، أي: تفرط إرادتك في هدايتهم، وقال تعالى:﴾ولتجدنهم أحرص على حياة﴿[البقرة/96]، وقال تعالى:﴾ولتجدنهم أحرص الناس على حياة﴿[البقرة/96]، وقال تعالى:﴾وما أكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين{ [يوسف/103]، وأصل ذلك من: حرص القصار الثوب، أي: قشره بدقة، والحارصة: شجة تقشر الجلد، والحارصة والحريصة: سحابة تقشر الأرض بمطرها (انظر: المجمل 1/226).
ملخص اللسان
1.    حَرَصَ عليه يَحْرِصُ ويَحْرُصُ حِرْصاً الحِرْصُ: شدّةُ الإِرادة والشَّرَه إِلى المطلوب.
2.    الحِرْصُ الجَشَعُ،
3.    والحَرْصُ: الشَّقُّ.
4.     وحَرَصَ الثوبَ يَحْرُصُهُ حَرْصاً: خَرَقَه،
5.    وحَرَصَ: هو أَن يَدُقَّه حتى يجعل فيه ثُقَباً وشُقوقاً.
6.     والحَرْصةُ من  الشِّجاج: التي حَرَصَت من وراء الجِلْد ولم تُخَرِّقه،
7.      والحارِصةُ والحَرِيصةُ: أَولُ الشجاج،
8.    وهي التي تَحْرِصُ الجلد أَي  تشقُه قليلاً؛
9.    حَرَصَ القَصّارُ الثوبَ يَحْرُصُهُ شقَّه وخرقه  بالدَّقّ.
10.                       والحَريصةُ والحارِصةُ السحابةُ التي تَحْرِصُ  وجه الأَرض بقَشْرِه وتُؤَثِّرُ فيه بمطرها من شدة وَقعها؛
11.                       الحَرْصِ القَشْرُ،
12.                        والحِرصِيان باطنُ جلْد البطْن،
13.                       الحِرْصِيانُ جلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأَعْلى واللحمِ تُقْشَر بعد  السَّلْخ.
14.                       والحِرْصِيانُ قشْرة رقيقة بين الجلد واللحم  يَقْشِرها القَصّاب بعد السَّلْخ،
15.                       وأَرض مَحْروصةٌ: مَرْعِيّة مُدَعْثرة.
16.                       الحَرْصةُ مُسْتَقِرّ وسطِ كل شيء
لسان العرب
● - حرص: الحِرْصُ: شدّةُ الإِرادة والشَّرَه إِلى المطلوب. وقال الجوهري:  الحِرْصُ الجَشَعُ، وقد حَرَصَ عليه يَحْرِصُ ويَحْرُصُ حِرْصاً وحَرْصاً  وحَرِصَ حَرَصاً؛ وقول أَبي ذؤيب:  ولقد حَرَِِصْت بأَن أُدافعَ عنهمُ،  فإِذا المَنيّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ  عدَّاه بالباء لأَنه في معنى هَمَمْتُ، والمعروف حَرَصْتُ عليه.  الأَزهري: قول العرب حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نَفْعِك، قال: واللغة  العالية حَرَصَ يَحْرِصُ وأَما حَرِصَ يَحْرَصُ فلغة رديئة، قال: والقُراء  مُجْمِعون على: ولو حَرَصْت بمؤمنين؛ ورجل حَرِيصٌ من قوم حُرَصاءَ وحِرَاصٍ  وامرأَة حَريصةٌ من نسوة حِرَاصٍ وحَرائِصَ.  والحَرْصُ: الشَّقُّ. وحَرَصَ الثوبَ يَحْرُصُهُ حَرْصاً: خَرَقَه،  وقيل: هو أَن يَدُقَّه حتى يجعل فيه ثُقَباً وشُقوقاً. والحَرْصةُ من  الشِّجاج: التي حَرَصَت من وراء الجِلْد ولم تُخَرِّقه، وقد ذُكرت في الحديث؛  قال الراجز:  وحَرْصة يُغْفِلُها المأْمُومُ  والحارِصةُ والحَرِيصةُ: أَولُ الشجاج، وهي التي تَحْرِصُ الجلد أَي  تشقُه قليلاً؛ ومنه قيل: حَرَصَ القَصّارُ الثوبَ يَحْرُصُهُ شقَّه وخرقه  بالدَّقّ. وحكى الأَزهري عن ابن الأَعرابي: الحَرْصةُ والشَّقْفة  والرَّعْلة والسَّلْعَة الشّجَّة، والحَريصةُ والحارِصةُ السحابةُ التي تَحْرِصُ  وجه الأَرض بقَشْرِه وتُؤَثِّرُ فيه بمطرها من شدة وَقعها؛ قال  الحُوَيْدرة:  ظَلَمَ البِطاحَ، له انْهِلالُ حَرِيصة،  فصَفا النِّطافُ له بَعِيدَ المُقْلَعِ  يعني مَطَرتْ في غير وقت مَطَرِها فلذلك ظَلَم. قال الأَزهري: أَصلُ  الحَرْصِ القَشْرُ، وبه سميت الشَّجّة حارِصةً، وقد ورد في الحديث كما  فسرناه، وقيل للشَّرِه حَرِيصٌ لأَنه يَقْشِرُ بِحرْصِه وُجُوه الناس.  والحِرْصِيَان: فِعْلِيانٌ من الحَرْصِ وهو القَشْر، وعلى مثاله  حِذْرِيان وصِلِّيان. قال ابن الأَعرابي: يقال لِباطنِ جِلْد الفِيل حِرْصِيان،  وقيل في قوله تعالى: في ظُلُمات ثلاث؛ هي الحِرْصِيانُ والغِرْسُ  والبَطْن، قال: والحِرصِيان باطنُ جلْد البطْن، والغِرْسُ ما يكون فيه الولد؛  وقال في قول الطِّرِمَّاح:  وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذُو ثَلاثِها،  إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءَ شَعْبِ السنَّاسِن  قال: ذُو ثلاثها أَراد الحِرْصِيانَ والغِرْس والبطْن. وقال ابن السكيت:  الحِرْصِيانُ جلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأَعْلى واللحمِ تُقْشَر بعد  السَّلْخ. قال ابن سيده: والحِرْصِيانُ قشْرة رقيقة بين الجلد واللحم  يَقْشِرها القَصّاب بعد السَّلْخ، وجمعُها حِرْصِياناتٌ ولا يُكَسَّر، وقيل في  قوله ذو ثلاثها في بيت الطرماح عَنى به بطْنَها، والثلاثُ: الحِرْصِيانُ  والرَّحِم والسابِياءُ.  وأَرض مَحْروصةٌ: مَرْعِيّة مُدَعْثرة. ابن سيده. والحَرْصَةُ  كالعَرْصة، زاد الأَزهري: إِلا أَن الحَرْصةُ مُسْتَقِرّ وسطِ كل شيء والعَرْصةُ  الدارُ؛ وقال الأَزهري: لم أَسمع حَرْصة بمعنى العَرْصة لغير الليث، وأَما  الصَّرْحةُ فمعروفة.
مقاييس اللغة:
(حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
* انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
القاموس المحيط:
الحِرْصُ، بالكسر الجَشَعُ، وقد حَرَصَ، كضَرَبَ وسمِعَ، فَهو حَريصٌ من حُرَّاصٍ حُرَصاءَ. والحَرَصةُ، محرَّكةً مُسْتَقِرُّ وسَطِ كلِّ شيءٍ. والحارِصةُ السَّحابَةُ تَقْشِرُ وجْهَ الأرضِ بِمَطَرِها، كالحَريصةِ، والشَّجَّةُ تَشُقُّ الجِلْدَ قليلاً، كالحَرْصةِ، بالفتح، والحَرْصُ الشَّقُّ، وثَوْبٌ حَريصٌ. والحَرْصةُ تَفَرُّقُ الشُّخْبِ في الإِناءِ لاِتِّساعِ خَرْقٍ في الطُّبيِ، من جَرْحٍ يَحْصُلُ من الصِّرارِ. والحِرْصِيانُ، بالكسر باطِنُ جِلْدِ البَطْنِ، وباطِنُ جِلْدِ الفيلِ، وجِلْدَةٌ حَمْراءُ تُقْشَرُ بعدَ السَّلْخِ ج حِرْصِياناتُ، فِعلِيانٌ، من الحَرْصِ القَشْرِ. وحُرِصَ المَرْعَى، كعُنِي لم يُتْرَكْ منه شيءٌ.
وإنه لَيَتَحَرَّصُ غَداءَهُم وعَشاءَهُم: يَتَحَيَّنُهُما. واحْتَرَصَ: حَرَصَ، وجَهِدَ.
تاج العروس:
ح - ر - ص
الحِرْصُ بالكَسْرِ : الجَشَعُ ؛ وهو شِدَّةُ الإِرَادَةِ والشَّرَه إِلَى المَطْلُوبِ وَقَدْ حَرصَ عَلَيْه كضَرَبَ وسَمِعَ ومِنَ الأَخِيرَةِ قِرَاءَةُ الحَسَنِ والنَّخَعِيِّ وأَبِي حَيْوَةَ وأَبِي البَرَهْسَمِ إِنْ تَحْرصْ عَلَى هُدَاهُم بفَتْحِ الرّاءِ كَمَا نَقَلَه الصّاغَانِيُّ قال شَيْخُنَا : وَبِقِيَ عَلَيْه : حَرَصَ كنَصَر ذَكَرَهُ ابنُ القَطّاعِ وصاحِبُ الاقْتِطافِ وتَرَكهُ المُصَنِّفُ قُصُوراً ومِنَ الغَرِيبِ قَوْلُ القُرْطُبِيِّ : إِنَّ حَرَصَ كضَرَبَ ضَعِيفَةٌ مع أَنَّهَا وَرَدَتْ في القُرْآنِ العَظِيمِ الجَامِعِ انْتَهَى . قُلْتُ : قَالَ الأَزْهَرِيّ : واللُّغَةُ العَالِيَةُ حَرَصَ يَحْرِصُ وأَمّا حَرِصَ يَحْرَصُ فلُغَةٌ رَدِيئَةٌ قالَ : والقُرَّاءُ مُجْمِعُون عَلَى ولَوْ حَرَصْتَ بمُؤْمِنينَ المُرَادُ باللُّغَة العالِيَةِ حَرَصَ كضَرَبَ الَّذِي صَدَّرَ به الجَوْهَرِيُّ وغَيْرُه والرَدِيئَة : حَرِص : كَسَمِعَ بدَلِيلِ قَوْلِه فِيمَا بَعْدُ والقُرّاءُ مُجْمِعُون إِلَى آخِرِه فعُلِمَ بذلِكَ أَنّ مُرَادَ القُرْطُبِيِّ منْ قَوْلِه : حَرِصَ ضعِيفَةٌ إِنَّمَا يَعْنِى به كسَمِعَ لا كضَرَبَ وقد اشْتَبَه على شَيْخِنا فتَأَمَّلْ . ثمّ اخْتَلَفُوا في اشْتِقاقِ الحِرْصِ فقِيلَ : هُوَ من حَرَص القَصّارُ الثَّوْبَ إِذا قَشَرَهُ بدَقِّةِ وهُوَ قَوْلُ الرّاغِبِ وقَال الأَزْهَرِيُّ : أَصْلُ الحَرْصِ الشَّقُّ وقِيلَ للشَّرِهِ حَرِيصٌ لأَنَّهُ يَقْشِرُ بحِرْصِهِ وُجُوهَ النّاسِ وقِيلَ : هُوَ مَأْخُوذٌ من السَّحَابَةِ الحارِصَةِ الَّتِي تَقْشِرُ وَجْهُ الأَرْضِ كأَنَّ الحارِصَ يَنَالُ مِنْ نَفْسِهِ بشِدَّةِ اهْتِمَامِه بِتَحْصِيلِ ما هو حَرِيصٌ عليه وهو قَوْلُ صاحِبِ الاقْتِطَافِ وقد نَقَلَهُ شَيْخُنَا واسْتَبَعَدَهُ وقالَ : الَّذِي عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ الحِرْصَ هو الأَصْلُ وغَيْرُه مَأْخُوذٌ مِنْه . قُلْتُ : وهذا خِلاَفُ ما نَقَلَه الأَزْهَرِيُّ والرّاغِبُ وتَبِعَهُم المُصَنّف في البَصَائِرِ فَقَدْ صَرَّحُوا أَنَّ أَصْلَ الحَرْصِ القَشْرُ فكَلامُ شَيْخِنا لا يَخْلُو عَنْ نَظَرٍ وتَأَمُّلٍ ثُمَّ إِنَّ الحَرِصَ يَتَعَدَّى بِعَلَى وهو المَعْرُوفُ وأَمّا تَعْدِيَتُه بالباءِ فِي قَوْلِ أَبِي ذُؤَيْبٍ :
ولَقَدْ حَرِصْتُ بِأَنْ أُدَافِعَ عَنْهُمْ ... فإِذَا المَنِيَّةُ أَقَبَلَتْ لا تُدْفَعُ
فَلأَنَّهُ بِمَعْنَى هَمَمْتُ فهُوَ حَرِيصٌ من قَوْمٍ حُرَّاصِ وحُرَصاءَ وامْرَأَةٌ حَرِيصَةٌ مِنْ نِسْوَةٍ حِرَاصٍ وحَرَائِصَ قالَ الأَزْهَرِيُّ : وقَوْلُ العَرَبِ : حَرِيصٌ عَلَيْكَ مَعْنَاه حَرِيصٌ عَلَى نَفْعِكَ . قُلْتُ : ومِنْهُ قَوْلُه تَعَالى حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ أَي عَلَى نَفْعِكُم أَو شَفُوقٌ عليكم رَؤُوفٌ بكم فالحِرْصُ في القُرْآنِ على وَجْهَيْن : فَرْط الشَّرَهِ كقَوْله تَعَالَى ولِتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّاسِ على حَياةٍ والشَّفَقَة والرَّأْفَة كقَوْلِهِ تعَالَى حَرِيصٌ عَلَيْكُم ومِنَ الحِكَمِ : البَخِيلُ مَذْمُومٌ والحَسُودُ مَرْجُومٌ والحَرِيصُ مَحْرُومٌ . ويُقَال لا تَكُنْ عَلَى الدُّنْيَا حَرِيصاً تَكُنْ حافِظاً ؛ فإِنَّ الحِرْصَ عَلَى الدُّنْيَا يُوْرِثُ النِّسْيَانَ . ومِنْ كَلامِهِم : قُرِنَ الحِرْصُ بالحِرْمَانِ . والحَرَصَةُ مُحَرّكةً : مُسْتَقَرُّ وَسَطِ كُلِّ شَيْءٍ وهو مَأْخُوذٌ من نَصِّ الأَزْهَرِيِّ ولكِنَّهُ ضَبَطَه بالفَتْحِ وكَذلِكَ ابنُ سِيدَه ونَصُّهُما : والحَرْصَةُ كالعَرْصَةِ زادَ الأَزْهَرِيُّ : إِلاَّ أَنَّ الحَرْصَةَ مُسْتَقَرُّ وَسَطِ كُلِّ شَيْءٍ والعَرْصَة : الدّارُ قالَ : ولَمْ أَسْمَعْ حَرْصَة بِمَعْنَى العَرْصَة لِغَيْرِ اللَّيْثِ وأَمّا الصَّرْحَةُ فمَعْرُوفَةٌ . والحَارِصَةُ : السَّحَابَةُ الَّتِي تَقْشِرُ وَجْهَ الأَرْضِ بمَطَرِهَا كالحَرِيصَةِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ أَيْ تُؤَثِّرُ فيها بِشِدَّةِ وَقْعِهَا قال الحُوَيْدِرَةُ :
ظَلَمَ البِطَاحَ لَهُ انْهِلالُ حَرِيصَةِ ... فصَفَا النِّطافُ لَه بُعَيْدَ المُقْلَعِ ومن سَجَعَاتِ الأَسَاسِ : رَأَيْتُ العَرَبَ حَرِيصَة على وَقْعِ الحَرِيصَة . والحارِصَةُ : الشَّجَّةُ قيل : هي أَوّلُ الشِّجَاجِ وهي التي تَشُقُّ الجِلْدَ قَلِيلاً كالحَرْصَةِ بِالفَتْحِ والحَرِيصَةِ وحَكَى الأَزْهَرِيُّ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ : الحَرْصَةُ والشَّقْفَةُ والرَّعْلَةُ والسَّلْعَةُ : الشَّجَّةُ . والحَرْصُ : الشَّقُّ وثَوْبٌ حَرِيصٌ يقَالُ : حَرَصَ القَصّارُ الثَّوْبَ يَحْرِصُه حَرْصاً أَيْ خَرَقَه وقِيلَ : شَقَّة وقِيلَ : خَرَقَه بالدَّقِّ وقِيلَ : هو أَن يَدُقَّهُ حَتَّى يَجْعَلَ فيه ثُقَباً وشُقُوقاً . والحَرْصَةُ بالفَتْح : تَفَرُّقُ الشُّخْبِ فِي الإِنِاءِ لاتِّسَاعِ خَرْقٍ في الطُّبْيِ مِنْ جُرْحٍ يَحْصُلُ من الصِّرَارِ أَو بَثْرَةٍ مِنْهُ فَيُصِييبُ اللَّبَنُ ثِيَابَ الحَالِبِ . قَالَهُ النَّضْرُ قالَ : وإِنَّمَا تُصِيبُ الحَرْصَةُ الثَّرَّةَ مِنَ الإِبِلِ . والحِرْصِيانُ بالكَسْرِ : باطِنُ جِلْدِ البَطْنِ وبِهِ فُسِّرَ قَوْلُه تَعَالَى في ظُلُمَاتٍ ثَلاثٍ هي الحِرْصِيَانُ والغِرْسُ والبَطْنُ فالحِرْصِيانُ مَا ذُكِرَ والغِرْسُ : مَا يَكُونُ فِيهِ الوَلَدُ وبِهِ فُسِّر أَيْضاً قولُ الطِّرِمّاحِ :
" وقَدْ ضُمِّرَتْ حَتَّى انْطَوَى ذُو ثَلاثِهَاإِلَى أَبْهَرَيْ دَرْمَاءِ شَعْبِ السّناسِنِ
وقِيلَ ؛ بَلْ عَنَى بِهِ الحِرْصِيَانَ والرَّحِمَ والسابِيَاءَ . وقالَ ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الحِرْصِيَانُ : بَاطِنُ جِلْدِ الفِيلِ . وقالَ ابْنُ السِّكِّيتِ : الحِرْصِيَانُ : جِلْدَةٌ حَمْرَاءُ بَيْنَ الجِلْدِ الأعْلَى واللَّحْمِ تُقْشَرُ بعدَ السَّلْخِ وقالَ ابنُ سِيدَه : هِيَ قِشْرَةٌ رَقِيقَةٌ بَيْنَ الجِلْدِ واللَّحْمِ يُقْشِرُها القَصّابُ بَعْدَ السَّلْخِ ج حِرْصِيانَاتٌ قالَ : ولا يُكَسّر وهو فِعْلِيَانٌ من الحَرْصِ بالفَتْحِ وهو القَشْرُ كحِذْرِيَانٍ من الحَذَرِ وصِلِّيَانٍ مِنَ الصَّلَى . وحُرِصَ المَرْعَى كعُنِىَ : لَمْ يُتْرَك مِنْهُ شَيْءٌ كَأَنَّهُ قُشِرَ عن وَجْهِ الأَرْضِ قَالَهُ ابنُ فارِسٍ وأَرْضٌ مَحْرُوصَةٌ : مَرْعِيَّةُ مُدَعْثَرَةٌ . ويُقَالُ : إِنَّهُ يَتَحَرّصُ غَدَاءَهُم وعَشَاءَهُمْ أَيْ يَتحَيَّنُهُمَا وهُو مِنَ الحِرْصِ بمَعْنَى شِدَّةِ الشَّرَهِ والرَّغْبَةِ في الشَّيْءِ والمُبَالَغَةِ فِي تَحْصِيلِه . واحْتَرَصَ الرّجُلُ : حَرَصَ وعن أَبِي عَمْروٍ : جَهِدَ في تَحْصِيلِ شَيْءٍ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : الحَرْصَةُ بالفَتْحِ : الشَّقَّةُ في الثَّوْبِ . وحِمَارٌ مُحَرَّصٌ كمُعَظَّمٍ : مُكَدَّحٌ وقَدْ سَمَّوْا حَرِيصاً . وأَحْمَدُ بنُ عُبَيْدِ بنِ الحَرِيصِ كأَمِيرٍ : مُحَدِّثٌ . قلت : وهو أَبو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بنُ عُبَيْدِ اللهِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ حامِدٍ البَزَّازُ الحَرِيصِيُّ المَعْرُوفُ بابنِ الحَرِيصِ بَغْدَادِيٌّ سكَنَ الرَّمْلَةَ رَوَى عن أَبِي بَكْرِ بنِ زِيادٍ وعنه أَبو عَلِيّ بنُ دَرْماءَ . والأَحْرَاصُ : مَوْضِعٌ في شِعْرِ أُمَيَّةَ ابنِ أَبي عائِذٍ الهُذَلِيّ وقَدْ تَقَدَّمَ إِنْشادُه في ب و ص قالَ السُّكَّرِيُّ : ويُرْوَى بالخَاء مُعْجَمَةً وسَيَأْتِي

##### Türkçe

**حرص**
**حَرَصَ** - **يَحْرِصُ** - **حَرِيْص** - **أَحْرَص**
**حَرَصَ** - **يَحْرِصُ** + bir varlık + bir varlık üzerine veya bir şey ya da bir iş üzerine: başarısızlıktan sakınma ile birlikte onu şiddetle gerçekleştirmeyi ister: bir şeyi yapmasında titizliği ve sakınmayı gözetir; bu, onu doğru ve sağlam bir biçimde tamamlamaya yönelik arzusundandır; çünkü o, onun için önemli ve zevkli bir işi temsil eder.
**حَرِيْص**: “**فـَعيل**” vezninde, “**حَرَصَ** - **يَحْرِصُ**”tan mübalağa ism-i fâil: “**يَحْرِصُ**”i şiddetle yapan.
**أَحْرَص**: “**حَريْص**”tan ism-i tafdîl.

Lafız, “istenen şeye, istek ve ümit ve başarıya tamah ile, muradı elde etmek için bir fiili yapmaya meyletme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَرَصَ** - **يَحْرِصُ**، **شَاءَ** - **يَشَاءُ**، **رادَ** - **يَرُوْدُ**، **بَغى** - **يَبْغِي**، **رَغِبَ** - **يَرْغَبُ**، **رَامَ** - **يَرُوْمُ**

**حَرَصَ** - **يحرص**
	﴿Ve insanların çoğu, sen **حَرَصْتَ** etsen de, müminler değildir (103)﴾ Yusuf
	﴿Eğer onların hidayeti üzerine **تَحْرِصْ** edersen, şüphesiz Allah, saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez; ve onlar için yardımcılar yoktur (37)﴾ Nahl
	﴿Kadınlar arasında adalet yapmaya asla güç yetiremezsiniz, **حَرَصْتُمْ** etseniz de; öyleyse bütünüyle meyletmeyin de onu asılı gibi bırakmayın; eğer ıslah eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah bağışlayıcı, merhametlidir (129)﴾ Nisa

**حريص**
﴿Andolsun size, kendi nefislerinizden bir resul geldi; sizin sıkıntıya düşmeniz ona ağır gelir; size karşı **حريص**tir; müminlere karşı çok şefkatli, çok merhametlidir (128)﴾ Tevbe

**أحرص**
﴿Andolsun onları, hayata karşı insanların en **أحرص**ı bulacaksın; ve ortak koşanlardan da; onlardan biri ister ki bin yıl yaşatılsın; oysa yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir; Allah, yaptıklarını görendir (96)﴾ Bakara

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**حرص**] ح ر ص: **الحِرْصُ** açgözlülüktür; ve “bir şey üzerine **حَرَصَ** etti” denir; kesre ile **يحرص** eder; **حِرْصاً** (olarak); o hâlde o **حريص**tir. Ve **الحَرْصُ** yarıktır. Ve **الحارِصَةُ** deriyi azca yaran şeccedir; aynı şekilde **الحَرْصةُ** da, “**الضربة**” vezninde.

Râgıb
**حرص**
- **الحرص**: aşırı şehvet (aşırı oburluk), ve aşırı irade. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿**إن تحرص على هداهم**﴾ [Nahl/37], yani: onların hidayeti hususunda iradeni aşırıya götürürsün. Ve şöyle dedi: ﴿**ولتجدنهم أحرص على حياة**﴾ [Bakara/96]. Ve şöyle dedi: ﴿**ولتجدنهم أحرص الناس على حياة**﴾ [Bakara/96]. Ve şöyle dedi: ﴿**وما أكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين**﴾ [Yusuf/103]. Bunun aslı şundandır: **حرص** elbise üzerine **القصار** (döğen/keçeleştiren) (yaptı), yani: onu incelikle soydu. Ve **الحارصة**: deriyi soyan şecce. Ve **الحارصة** ve **الحريصة**: yağmuruyla yeri soyan bulut (bak: **المجمل** 1/226).

Lisân özeti
1. **حَرَصَ** ona, **يَحْرِصُ** ve **يَحْرُصُ**; **حِرْصاً**: **الحِرْصُ** istenene yönelik iradenin şiddeti ve şehvettir.
2. **الحِرْصُ** açgözlülüktür,
3. ve **الحَرْصُ**: yarıktır.
4. Ve **حَرَصَ** elbiseyi, **يَحْرُصُهُ**; **حَرْصاً**: onu deldi/yırttı,
5. ve **حَرَصَ**: onu dövüp onda delikler ve yarıklar yapıncaya kadar inceltmesidir.
6. Ve şeccelerden **الحَرْصةُ**: derinin arkasından **حَرَصَت** eden (yarıp geçen) fakat onu delmeyen,
7. ve **الحارِصةُ** ile **الحَرِيصةُ**: şeccelerin ilki,
8. ve o, deriyi **تَحْرِصُ** eden, yani onu azca yaran (şeccedir);
9. **حَرَصَ** **القَصّارُ** elbiseyi, **يَحْرِصُهُ**: onu yarıp deldi; dövme ile.
10. Ve **الحَريصةُ** ile **الحارِصةُ**: yağmurunun şiddetli düşüşünden dolayı yeryüzünün yüzünü soyarak **تَحْرِصُ** eden ve onda iz bırakan buluttur;
11. **الحَرْصِ** soyma/kabuk soyma (dır),
12. ve **الحِرصِيان** karın derisinin iç kısmıdır,
13. **الحِرْصِيانُ** üst deri ile et arasında, yüzme sonrası soyulan kırmızı bir dericiktir.
14. Ve **الحِرْصِيانُ** deri ile et arasında ince bir kabuktur; kasap yüzmeden sonra onu soyar,
15. ve **أَرض مَحْروصةٌ**: otlatılmış, dağıtılmış (yıpratılmış).
16. **الحَرْصةُ** her şeyin ortasının yerleşik (sabit) kısmıdır.

Lisânü’l-ʿArab
● - **حرص**: **الحِرْصُ**: istenene yönelik iradenin şiddeti ve şehvet. Cevherî dedi: **الحِرْصُ** açgözlülüktür; ve ona **حَرَصَ** etti; **يَحْرِصُ** ve **يَحْرُصُ**; **حِرْصاً** ve **حَرْصاً**; ve **حَرِصَ**; **حَرَصاً**; Ebû Züeyb’in sözü:
ولقد **حَرَِِصْت** بأَن أُدافعَ عنهمُ،
فإِذا المَنيّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ
Onu **الباء** ile geçişli kıldı; çünkü “**هَمَمْتُ**” manasındadır; bilinen ise “**حَرَصْتُ** عليه”dir. Ezherî: Arapların “**حَرِيصٌ** عليك” sözü, “senin faydan üzerine **حَرِيصٌ**” demektir; dedi: ve yüksek dil **حَرَصَ** **يَحْرِصُ**tur; **حَرِصَ** **يَحْرَصُ** ise kötü bir dildir; dedi: ve kurrâ, “**ولو حَرَصْت** بمؤمنين” üzerinde icmâ etmişlerdir. Ve bir adam **حَرِيصٌ**, **حُرَصاءَ** ve **حِرَاصٍ** kavminden; ve bir kadın **حَريصةٌ**, **حِرَاصٍ** ve **حَرائِصَ** kadınlarından. Ve **الحَرْصُ**: yarıktır. Ve **حَرَصَ** elbiseyi, **يَحْرِصُهُ**; **حَرْصاً**: onu yırttı; denildi ki: onu dövüp onda delikler ve yarıklar yapıncaya kadar inceltmesidir. Ve şeccelerden **الحَرْصةُ**: derinin arkasından **حَرَصَت** eden fakat onu delmeyen; hadiste zikredilmiştir; râciz dedi:
وحَرْصة يُغْفِلُها المأْمُومُ
Ve **الحارِصةُ** ile **الحَرِيصةُ**: şeccelerin ilki; ve o, deriyi **تَحْرِصُ** eden, yani onu azca yaran (dır); bundan dolayı denildi: **حَرَصَ** **القَصّارُ** elbiseyi, **يَحْرِصُهُ**: onu yarıp deldi; dövme ile. Ezherî, İbnü’l-Aʿrâbî’den nakletti: **الحَرْصةُ** ve **الشَّقْفة** ve **الرَّعْلة** ve **السَّلْعَة** şeccedir. Ve **الحَريصةُ** ile **الحارِصةُ**: yağmurunun şiddetli düşüşünden dolayı yeryüzünün yüzünü soyarak **تَحْرِصُ** eden ve onda iz bırakan buluttur; **الحُوَيْدرة** dedi:
ظَلَمَ البِطاحَ، له انْهِلالُ حَرِيصة،
فصَفا النِّطافُ له بَعِيدَ المُقْلَعِ
Yani: yağmur vaktinin dışında yağdı; bu yüzden “ظَلَمَ”. Ezherî dedi: **الحَرْصِ**ın aslı soyma/kabuk soyma (dır); bununla şecceye **حارِصةً** adı verildi; hadiste, açıkladığımız üzere vârid olmuştur. Ve obura **حَرِيصٌ** denildi; çünkü o, **حِرْصِه** ile insanların yüzlerini soyar. Ve **الحِرْصِيَان**: **الحَرْصِ**tan (ki o soyma/kabuk soymadır) “**فِعْلِيان**”dır; onun misali üzere **حِذْرِيان** ve **صِلِّيان**. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Filin derisinin iç kısmına **حِرْصِيان** denir. Ve Allah’ın sözü hakkında: “üç karanlıkta”; onlar **الحِرْصِيانُ** ve **الغِرْسُ** ve **البَطْن**dur; dedi: ve **الحِرصِيان** karın derisinin iç kısmıdır; ve **الغِرْسُ** çocuğun bulunduğu şeydir. Ve **الطِّرِمَّاح**ın sözü hakkında dedi:
وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذُو ثَلاثِها،
إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءَ شَعْبِ السنَّاسِن
Dedi: “ذُو ثلاثها” ile **الحِرْصِيانَ** ve **الغِرْس** ve **البطْن**u kastetti. İbnü’s-Sikkît dedi: **الحِرْصِيانُ** üst deri ile et arasında, yüzme sonrası soyulan kırmızı bir dericiktir. İbn Sîde dedi: **الحِرْصِيانُ** deri ile et arasında ince bir kabuktur; kasap yüzmeden sonra onu soyar; çoğulu **حِرْصِياناتٌ**tır ve kırılmaz (tekil kalıbı bozulmaz). Ve “ذو ثلاثها” ifadesi hakkında, **الطرماح** beytinde, onunla karnını kastetti; ve “üç”: **الحِرْصِيانُ** ve **الرَّحِم** ve **السابِياءُ**dur. Ve **أَرض مَحْروصةٌ**: otlatılmış, dağıtılmış (yıpratılmış). İbn Sîde. Ve **الحَرْصَةُ** **العَرْصة** gibidir; Ezherî ekledi: ancak **الحَرْصةُ** her şeyin ortasının yerleşik (sabit) kısmıdır; **العَرْصةُ** ise evdir; Ezherî dedi: Leys’ten başkasından **حَرْصة**yı **العَرْصة** manasında işitmedim; **الصَّرْحةُ** ise bilinir.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**حرص**) **الحاء** ve **الراء** ve **الصاد** iki asıldır: biri yarık, diğeri açgözlülük.
Birincisi: **الحَرْصُ** yarıktır; “**حَرَص** **القَصَّار** elbiseyi” denir; onu yardığında. Ve şeccelerden **الحارِصَة**: deriyi yaran (dır). Ve ondan **الحرِيصة** ve **الحارِصَةُ**: o, yağmurunun şiddetli düşüşünden dolayı yeryüzünün yüzünü soyan buluttur. Dedi:
* انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
Açgözlülük ve arzuda aşırılık ise: “açgözlülük ettiğinde **حَرَصَ**” denir; **يَحْرُِص**; **حِرْصا**; o hâlde o **حريصٌ**tur. Allah تعالى dedi: ﴿**إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ**﴾ [Nahl 37]. Ve “**حُرِصَ** **المَرْعَى**” denir; ondan hiçbir şey bırakılmadığında; bu da babdandır; sanki yeryüzünün yüzünden soyulmuş gibidir.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
**الحِرْصُ** (kesre ile) açgözlülüktür; ve **حَرَصَ** (tıpkı **ضَرَبَ** ve **سمِعَ** gibi) (olur); o hâlde o, **حُرَّاصٍ**dan **حَريصٌ**tir; **حُرَصاءَ**. Ve **الحَرَصةُ** (harekeli): her şeyin ortasının yerleşik (sabit) kısmıdır. Ve **الحارِصةُ**: yağmuruyla yeryüzünün yüzünü soyan buluttur; **الحَريصة** gibi. Ve (o) deriyi azca yaran şecce (dir); **الحَرْصة** gibi; fetih ile. Ve **الحَرْصُ** yarıktır. Ve **ثَوْبٌ حَريصٌ**. Ve **الحَرْصةُ**: **الشُّخْب**ın kap içinde dağılmasıdır; **الطُّبي**deki bir yırtığın genişlemesinden dolayı; **الصِّرار**dan meydana gelen bir yaradan. Ve **الحِرْصِيانُ** (kesre ile): karın derisinin iç kısmı, ve fil derisinin iç kısmı, ve yüzmeden sonra soyulan kırmızı bir dericik; çoğulu **حِرْصِياناتُ**; **فِعلِيانٌ**, **الحَرْصِ** (soyma/kabuk soyma)dan. Ve **حُرِصَ** **المَرْعَى** (tıpkı **عُنِي** gibi): ondan hiçbir şey bırakılmadı.
Ve şüphesiz o, onların öğle yemeğini ve akşam yemeğini **يَتَحَرَّصُ** eder: ikisini gözetler/kollar. Ve **احْتَرَصَ**: **حَرَصَ** etti ve çabaladı.

Tâcü’l-ʿArûs:
ح - ر - ص
**الحِرْصُ** (kesre ile): açgözlülüktür; ve o, istenene yönelik iradenin şiddeti ve şehvettir; ve ona **حَرصَ** etti, **ضَرَبَ** ve **سَمِعَ** gibi; ve ikincisinden, Hasan’ın, Nehaʿî’nin, Ebû Hayve’nin ve Ebû’l-Berahsem’in kıraati: ﴿**إِنْ تَحْرصْ عَلَى هُدَاهُم**﴾ râ’nın fethi ile; Sâğânî’nin naklettiği üzere. Şeyhimiz dedi: ve onda kalan: **حَرَصَ** **نَصَر** gibi; onu İbnü’l-Kattâʿ ve **الاقْتِطاف** sahibi zikretti; musannif onu kusurla terk etti. Garip olan şudur: Kurtubî’nin sözü: “**حَرَصَ** **ضَرَبَ** gibi zayıftır”; hâlbuki o, büyük Kur’an’da vârid olmuştur; bitti. Dedim: Ezherî dedi: yüksek dil **حَرَصَ** **يَحْرِصُ**tur; **حَرِصَ** **يَحْرَصُ** ise kötü bir dildir; dedi: ve kurrâ, “**ولَوْ حَرَصْتَ** بمُؤْمِنينَ” üzerinde icmâ etmişlerdir. “Yüksek dil” ile murad, Cevherî’nin ve başkasının onunla başlattığı **حَرَصَ** **ضَرَبَ** gibi (olan)dır; “kötü” ise: **حَرِص** **سَمِعَ** gibi (olan)dır; bunun delili, onun daha sonra “kurrâ icmâ etmişlerdir...” sözüdür; böylece bilindi ki Kurtubî’nin “**حَرِصَ** zayıftır” sözünden muradı, **سَمِعَ** gibi olandır; **ضَرَبَ** gibi olan değil; bu, şeyhimize karışmış; öyleyse düşün. Sonra **الحِرْص**ın اشتقاقında ihtilaf ettiler: denildi ki: o, **حَرَص** **القَصّارُ** elbiseyi, onu incelikle soyduğunda (olan)dan (dır); bu, Râgıb’ın sözüdür. Ezherî dedi: **الحَرْصِ**ın aslı yarıktır. Ve obura **حَرِيصٌ** denildi; çünkü o, **حِرْصِه** ile insanların yüzlerini soyar. Ve denildi ki: o, yeryüzünün yüzünü soyan **السَّحَابَةِ الحارِصَةِ**den alınmıştır; sanki **الحارِص** kendisinden, üzerine **حَرِيصٌ** olduğu şeyi elde etmeye yönelik şiddetli ihtimamıyla pay alır; bu, **الاقْتِطاف** sahibinin sözüdür; şeyhimiz onu nakletti ve uzak gördü; dedi: dil ehlinin çoğuna göre **الحِرْص** asıldır, başkası ondan alınmıştır. Dedim: bu, Ezherî’nin ve Râgıb’ın naklettiğine aykırıdır; musannif de **البَصَائِر**de onlara tâbi oldu; çünkü onlar, **الحَرْصِ**ın aslının soyma/kabuk soyma olduğunu açıkça söylediler; şeyhimizin sözü, nazar ve düşünmeden hâlî değildir. Sonra **الحَرِص** **على** ile geçişli olur; bu bilinen (dir). Ebû Züeyb’in sözünde **الباء** ile geçişlilik ise:
ولَقَدْ **حَرِصْتُ** بِأَنْ أُدَافِعَ عَنْهُمْ ... فإِذَا المَنِيَّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ
Bu, “**هَمَمْتُ**” manasında olduğundandır. O hâlde o, **حُرَّاصِ** ve **حُرَصاءَ** kavminden **حَرِيصٌ**tir; ve **حِرَاصٍ** ve **حَرَائِصَ** kadınlarından bir kadın **حَرِيصَةٌ**. Ezherî dedi: Arapların “**حَرِيصٌ** عليك” sözü, “senin faydan üzerine **حَرِيصٌ**” demektir. Dedim: ve ondan, Allah تعالى’nın sözü: **حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ**; yani sizin faydanız üzerine; yahut size karşı şefkatli, size karşı çok merhametli. Böylece Kur’an’da **الحِرْص** iki vech üzeredir: aşırı şehvet; Allah تعالى’nın sözü gibi: **ولِتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّاسِ على حَياةٍ**; ve şefkat ve ra’fet; O’nun sözü gibi: **حَرِيصٌ عَلَيْكُم**. Hikmetlerden: cimri yerilmiştir, hasetçi taşlanmıştır, **الحَرِيصُ** mahrum bırakılmıştır. Ve denilir: dünyaya karşı **حَرِيصاً** olma ki koruyucu olasın; çünkü dünyaya karşı **الحِرْص** unutmayı miras bırakır. Ve onların sözlerindendir: **الحِرْص** mahrumiyetle birleştirildi. Ve **الحَرَصَةُ** (harekeli): her şeyin ortasının yerleşik (sabit) kısmıdır; bu, Ezherî’nin nassından alınmıştır; fakat onu fetih ile ضبط etti; aynı şekilde İbn Sîde; ikisinin nassı: “**الحَرْصَةُ** **العَرْصَة** gibidir”; Ezherî ekledi: ancak **الحَرْصَةَ** her şeyin ortasının yerleşik (sabit) kısmıdır; **العَرْصَة**: evdir; dedi: Leys’ten başkasından **حَرْصة**yı **العَرْصة** manasında işitmedim; **الصَّرْحَةُ** ise bilinir. Ve **الحَارِصَةُ**: yağmuruyla yeryüzünün yüzünü soyan buluttur; **الحَرِيصَة** gibi; Cevherî onu nakletti; yani şiddetli düşüşüyle onda iz bırakır. **الحُوَيْدِرَةُ** dedi:
ظَلَمَ البِطَاحَ لَهُ انْهِلالُ حَرِيصَةِ ... فصَفَا النِّطافُ لَه بُعَيْدَ المُقْلَعِ
Ve **الأَسَاس**ın secilerindendir: “Arapları, **الحَرِيصَة**nin düşüşü üzerine **حَرِيصَة** gördüm.” Ve **الحارِصَةُ**: şecce (dir); denildi ki: o, şeccelerin ilki (dir); ve o, deriyi azca yarar; fetih ile **الحَرْصَة** gibi; ve **الحَرِيصَة** gibi. Ezherî, İbnü’l-Aʿrâbî’den nakletti: **الحَرْصَةُ** ve **الشَّقْفَةُ** ve **الرَّعْلَةُ** ve **السَّلْعَةُ**: şecce (dir). Ve **الحَرْصُ**: yarıktır. Ve **ثَوْبٌ حَرِيصٌ**. Denilir: **حَرَصَ** **القَصّارُ** elbiseyi, **يَحْرِصُه**; **حَرْصاً**: yani onu deldi/yırttı; denildi: onu yardı; denildi: onu dövme ile deldi; denildi: onu dövüp onda delikler ve yarıklar yapıncaya kadar inceltmesidir. Ve **الحَرْصَةُ** (fetih ile): **الشُّخْب**ın kap içinde dağılmasıdır; **الطُّبْي**deki bir yırtığın genişlemesinden dolayı; **الصِّرَار**dan meydana gelen bir yaradan yahut ondan bir kabarcıktan; böylece süt, sağanın elbiselerine isabet eder. Bunu **النَّضْرُ** söyledi; dedi: **الحَرْصَة** ancak develerin **الثَّرَّة**sine isabet eder. Ve **الحِرْصِيانُ** (kesre ile): karın derisinin iç kısmıdır; bununla Allah تعالى’nın sözü “üç karanlıkta” tefsir edildi: onlar **الحِرْصِيَانُ** ve **الغِرْسُ** ve **البَطْن**dur; **الحِرْصِيانُ** zikredilen (dir); **الغِرْسُ**: çocuğun bulunduğu şeydir. Bununla ayrıca **الطِّرِمّاح**ın sözü de tefsir edildi:
" وقَدْ ضُمِّرَتْ حَتَّى انْطَوَى ذُو ثَلاثِهَاإِلَى أَبْهَرَيْ دَرْمَاءِ شَعْبِ السّناسِنِ
Ve denildi ki: bilakis onunla **الحِرْصِيَانَ**ı ve **الرَّحِمَ**i ve **السابِيَاءَ**yı kastetti. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الحِرْصِيَانُ**: fil derisinin iç kısmı. İbnü’s-Sikkît dedi: **الحِرْصِيانُ**: üst deri ile et arasında, yüzme sonrası soyulan kırmızı bir dericik. İbn Sîde dedi: o, deri ile et arasında ince bir kabuktur; kasap yüzmeden sonra onu soyar; çoğulu **حِرْصِيانَاتٌ**. Dedi: ve kırılmaz; ve o, **الحَرْصِ**tan (fetih ile) **فِعْلِيَانٌ**dır; o da soyma/kabuk soyma (dır); tıpkı **حِذْرِيَانٍ**ın **الحَذَر**den ve **صِلِّيَانٍ**ın **الصَّلَى**dan olması gibi. Ve **حُرِصَ** **المَرْعَى** (tıpkı **عُنِىَ** gibi): ondan hiçbir şey bırakılmadı; sanki yeryüzünün yüzünden soyulmuş gibidir; bunu İbn Fâris söyledi. Ve **أَرْضٌ مَحْرُوصَةٌ**: otlatılmış, dağıtılmış (yıpratılmış). Ve denilir: şüphesiz o, onların öğle yemeğini ve akşam yemeğini **يَتَحَرّصُ** eder; yani ikisini gözetler/kollar; ve o, **الحِرْص**tandır; “şiddetli şehvet ve şeye rağbet ve onu elde etmede mübalağa” manasında. Ve **احْتَرَصَ** adam: **حَرَصَ** etti. Ebû Amr’dan: bir şeyi elde etmede çabaladı. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الحَرْصَةُ** (fetih ile): elbisedeki yırtık. Ve **حِمَارٌ مُحَرَّصٌ** (tıpkı **مُعَظَّم** gibi): çalıştırılmış/yıpratılmış; ve **حَرِيصاً** diye adlandırmışlardır. Ve **أَحْمَدُ بنُ عُبَيْدِ بنِ الحَرِيصِ** (tıpkı **أَمِير** gibi): bir muhaddis. Dedim: ve o, Ebû Ahmed Muhammed b. Ubeydullah b. Muhammed b. Hâmid el-Bezzâz el-**حَرِيصِيُّ**, İbnü’l-**حَرِيص** diye bilinen; Bağdatlıdır; Remle’de oturdu; Ebû Bekr b. Ziyâd’dan rivayet etti; ondan da Ebû Ali b. Dermâ rivayet etti. Ve **الأَحْرَاصُ**: Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin şiirinde bir yerdir; ve daha önce “ب و ص”da onun inşadı geçti. **السُّكَّرِيُّ** dedi: **الخَاء** **مُعْجَمَةً** ile de rivayet edilir; ve gelecektir.
