# حرص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حرص

الحِرْصُ: شدّةُ الإِرادة والشَّرَه إِلى المطلوب. وقال الجوهري: الحِرْصُ الجَشَعُ، وقد حَرَصَ عليه يَحْرِصُ ويَحْرُصُ حِرْصاً وحَرْصاً وحَرِصَ حَرَصاً؛ وقول أَبي ذؤيب:
ولقد حَرَِِصْت بأَن أُدافعَ عنهمُ،
فإِذا المَنيّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ
عدَّاه بالباء لأَنه في معنى هَمَمْتُ، والمعروف حَرَصْتُ عليه. الأَزهري: قول العرب حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نَفْعِك، قال: واللغة العالية حَرَصَ يَحْرِصُ وأَما حَرِصَ يَحْرَصُ فلغة رديئة، قال: والقُراء مُجْمِعون على: ولو حَرَصْت بمؤمنين؛ ورجل حَرِيصٌ من قوم حُرَصاءَ وحِرَاصٍ وامرأَة حَريصةٌ من نسوة حِرَاصٍ وحَرائِصَ.
والحَرْصُ: الشَّقُّ. وحَرَصَ الثوبَ يَحْرُصُهُ حَرْصاً: خَرَقَه، وقيل: هو أَن يَدُقَّه حتى يجعل فيه ثُقَباً وشُقوقاً. والحَرْصةُ من الشِّجاج: التي حَرَصَت من وراء الجِلْد ولم تُخَرِّقه، وقد ذُكرت في الحديث؛ قال الراجز:
وحَرْصة يُغْفِلُها المأْمُومُ
والحارِصةُ والحَرِيصةُ: أَولُ الشجاج، وهي التي تَحْرِصُ الجلد أَي تشقُه قليلاً؛ ومنه قيل: حَرَصَ القَصّارُ الثوبَ يَحْرُصُهُ شقَّه وخرقه بالدَّقّ. وحكى الأَزهري عن ابن الأَعرابي: الحَرْصةُ والشَّقْفة والرَّعْلة والسَّلْعَة الشّجَّة، والحَريصةُ والحارِصةُ السحابةُ التي تَحْرِصُ وجه الأَرض بقَشْرِه وتُؤَثِّرُ فيه بمطرها من شدة وَقعها؛ قال الحُوَيْدرة:
ظَلَمَ البِطاحَ، له انْهِلالُ حَرِيصة،
فصَفا النِّطافُ له بَعِيدَ المُقْلَعِ
يعني مَطَرتْ في غير وقت مَطَرِها فلذلك ظَلَم. قال الأَزهري: أَصلُ الحَرْصِ القَشْرُ، وبه سميت الشَّجّة حارِصةً، وقد ورد في الحديث كما فسرناه، وقيل للشَّرِه حَرِيصٌ لأَنه يَقْشِرُ بِحرْصِه وُجُوه الناس. والحِرْصِيَان: فِعْلِيانٌ من الحَرْصِ وهو القَشْر، وعلى مثاله حِذْرِيان وصِلِّيان. قال ابن الأَعرابي: يقال لِباطنِ جِلْد الفِيل حِرْصِيان، وقيل في قوله تعالى: في ظُلُمات ثلاث؛ هي الحِرْصِيانُ والغِرْسُ والبَطْن، قال: والحِرصِيان باطنُ جلْد البطْن، والغِرْسُ ما يكون فيه الولد؛ وقال في قول الطِّرِمَّاح:
وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذُو ثَلاثِها،
إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءَ شَعْبِ السنَّاسِن
قال: ذُو ثلاثها أَراد الحِرْصِيانَ والغِرْس والبطْن. وقال ابن السكيت: الحِرْصِيانُ جلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأَعْلى واللحمِ تُقْشَر بعد السَّلْخ. قال ابن سيده: والحِرْصِيانُ قشْرة رقيقة بين الجلد واللحم يَقْشِرها القَصّاب بعد السَّلْخ، وجمعُها حِرْصِياناتٌ ولا يُكَسَّر، وقيل في قوله ذو ثلاثها في بيت الطرماح عَنى به بطْنَها، والثلاثُ: الحِرْصِيانُ والرَّحِم والسابِياءُ.
وأَرض مَحْروصةٌ: مَرْعِيّة مُدَعْثرة. ابن سيده. والحَرْصَةُ كالعَرْصة، زاد الأَزهري: إِلا أَن الحَرْصةُ مُسْتَقِرّ وسطِ كل شيء والعَرْصةُ الدارُ؛ وقال الأَزهري: لم أَسمع حَرْصة بمعنى العَرْصة لغير الليث، وأَما الصَّرْحةُ فمعروفة.

### Türkçe

**الحِرْصُ**: İradenin şiddeti ve istenilene karşı aşırı iştah. Cevherî dedi ki: **الحِرْصُ** açgözlülüktür; ve “ona hırs etti” **حَرَصَ** عليه **يَحْرِصُ** ve **يَحْرُصُ**; **حِرْصاً** ve **حَرْصاً**; ve **حَرِصَ** **حَرَصاً**; ve Ebû Züeyb’in sözü:
ولقد **حَرَِِصْت** بأَن أُدافعَ عنهمُ،
فإِذا المَنيّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ
Onu **الباء** ile geçişli kıldı; çünkü o, “niyet ettim” **هَمَمْتُ** mânâsındadır; bilinen ise “ona hırs ettim” **حَرَصْتُ** عليه’dir.

Ezherî: Arapların “sana karşı hırslı” **حَرِيصٌ عليك** sözü, “senin faydana hırslı” **حَرِيصٌ على نَفْعِك** demektir, dedi. Dedi ki: Yüksek dil **حَرَصَ يَحْرِصُ**’tır; ama **حَرِصَ يَحْرَصُ** kötü bir dildir. Dedi ki: Kurrâ “velev hırs etsen de müminler değiller” **ولو حَرَصْت بمؤمنين** üzerinde ittifak etmişlerdir. Ve bir adam: **حَرِيصٌ**; **حُرَصاءَ** ve **حِرَاصٍ** kavminden. Ve bir kadın: **حَريصةٌ**; **حِرَاصٍ** ve **حَرائِصَ** kadınlarından.

Ve **الحَرْصُ**: yarıktır. Ve “elbiseyi yardı” **حَرَصَ الثوبَ يَحْرُصُهُ حَرْصاً**: onu deldi; denildi ki: o, onu dövüp içinde delikler ve yarıklar yapmasıdır. Ve **الحَرْصةُ** şeccelerden: derinin arkasından **حَرَصَت** olup onu delmeyen; ve hadiste zikredilmiştir; râciz dedi ki:
وحَرْصة يُغْفِلُها المأْمُومُ

Ve **الحارِصةُ** ve **الحَرِيصةُ**: şeccelerin ilki; o, deriyi “yarar” **تَحْرِصُ** yani onu azıcık yarar; bundan dolayı “kasar elbiseyi yardı” **حَرَصَ القَصّارُ الثوبَ يَحْرُصُهُ** denildi: onu dövmekle yardı ve deldi. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **الحَرْصةُ** ve **الشَّقْفة** ve **الرَّعْلة** ve **السَّلْعَة** şeccedir. Ve **الحَريصةُ** ve **الحارِصةُ**: yeryüzünün yüzünü kabuğunu soyarak **تَحْرِصُ** ve yağmurunun şiddetli düşüşünden dolayı onda iz bırakan buluttur; Huveydire dedi ki:
ظَلَمَ البِطاحَ، له انْهِلالُ حَرِيصة،
فصَفا النِّطافُ له بَعِيدَ المُقْلَعِ
Yani: yağmur vaktinin dışında yağdı; bu yüzden “zulmetti” **ظَلَم**. Ezherî dedi ki: **الحَرْصِ**’ın aslı kabuk soymadır **القَشْرُ**; bununla şecceye **حارِصةً** adı verildi; ve hadiste, açıkladığımız üzere, varid olmuştur. Ve obura **حَرِيصٌ** denildi; çünkü o, hırsıyla insanların yüzlerini soyar **يَقْشِرُ**.

Ve **الحِرْصِيَان**: **الحَرْصِ**’tan (o da kabuk soymadır) **فِعْلِيانٌ** veznindedir; ve onun misali üzere **حِذْرِيان** ve **صِلِّيان**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Fil derisinin iç tarafına **حِرْصِيان** denilir. Ve Allah’ın sözü hakkında denildi: “üç karanlıkta” **في ظُلُمات ثلاث**; onlar **الحِرْصِيانُ** ve **الغِرْسُ** ve **البَطْن**’dır. Dedi ki: **الحِرصِيان** karın derisinin iç tarafıdır; ve **الغِرْسُ** çocuğun içinde bulunduğu şeydir. Ve Tırimmâh’ın sözü hakkında dedi ki:
وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذُو ثَلاثِها،
إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءَ شَعْبِ السنَّاسِن
Dedi ki: “üçünün sahibi” **ذُو ثلاثها** ile **الحِرْصِيانَ** ve **الغِرْس** ve **البطْن**’ı kastetti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الحِرْصِيانُ** üst derinin ve etin arasında kırmızı bir dericiktir; yüzme sonrası soyulur **تُقْشَر**. İbn Sîde dedi ki: **الحِرْصِيانُ** deri ile et arasında ince bir kabuktur; kasap yüzme sonrası onu soyar **يَقْشِرها**; çoğulu **حِرْصِياناتٌ**’tır ve kırılmaz (tekil-çoğul kalıbı yapılmaz); ve Tırimmâh’ın beytindeki “üçünün sahibi” **ذو ثلاثها** hakkında denildi ki: onunla karnını kastetti; ve “üç” **الثلاثُ**: **الحِرْصِيانُ** ve **الرَّحِم** ve **السابِياءُ**’dır.

Ve **أَرض مَحْروصةٌ**: otlatılmış, dağıtılmıştır. İbn Sîde. Ve **الحَرْصَةُ** **العَرْصة** gibidir; Ezherî artırdı: ancak **الحَرْصةُ** her şeyin ortasında yerleşik olandır, **العَرْصةُ** ise evdir. Ezherî dedi ki: Lîs’ten başkası için **حَرْصة**’yı **العَرْصة** mânâsında işitmedim; ama **الصَّرْحةُ** bilinen (meşhur)dir.
