# حرص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حرص

الحرص، بالكسر: الجشع؛ وهو شدة الإرادة والشره إلى المطلوب، وقد حرص عليه كضرب وسمع، ومن الأخيرة قراءة الحسن والنخعي وأبي حيوة وأبي البرهسم إن تحرص على هداهم بفتح الراء، كما نقله الصاغاني، قال شيخنا: وبقي عليه: حرص كنصر، ذكره ابن القطاع وصاحب الاقتطاف، وتركه المصنف قصورا، ومن الغريب قول القرطبي: إن حرص كضرب ضعيفة، مع أنها وردت في القرآن العظيم الجامع، انتهى. قلت: قال الأزهري: واللغة العالية حرص يحرص، وأما حرص يحرص فلغة رديئة، قال: والقراء مجمعون على ولو حرصت بمؤمنين المراد باللغة العالية حرص كضرب الذي صدر به الجوهري وغيره، والرديئة: حرص: كسمع، بدليل قوله فيما بعد والقراء مجمعون إلى آخره، فعلم بذلك أن مراد القرطبي من قوله: حرص ضعيفة، إنما يعنى به كسمع لا كضرب، وقد اشتبه على شيخنا فتأمل. ثم اختلفوا في اشتقاق الحرص، فقيل: هو من حرص القصار الثوب، إذا قشره بدقة، وهو قول الراغب، وقال الأزهري: أصل الحرص الشق، وقيل للشره حريص، لأنه يقشر بحرصه وجوه الناس، وقيل: هو مأخوذ من السحابة الحارصة التي تقشر وجه الأرض، كأن الحارص ينال من نفسه، بشدة اهتمامه بتحصيل ما هو حريص عليه، وهو قول صاحب الاقتطاف، وقد نقله شيخنا واستبعده، وقال: الذي عند أكثر أهل اللغة أن الحرص هو الأصل، وغيره مأخوذ منه. قلت: وهذا خلاف ما نقله الأزهري والراغب، وتبعهم المصنف في البصائر، فقد صرحوا أن أصل الحرص القشر، فكلام شيخنا لا يخلو عن نظر وتأمل، ثم إن الحرص يتعدى بعلى، وهو المعروف، وأما تعديته بالباء في قول أبي ذؤيب:
  ولقد حرصت بأن أدافع عنهم                      فإذا المنية أقبلت لا تـدفـع

  فلأنه بمعنى هممت، فهو حريص، من قوم حراص وحرصاء، وامرأة حريصة من نسوة حراص وحرائص، قال الأزهري: وقول العرب: حريص عليك، معناه حريص على نفعك. قلت: ومنه قوله تعالى حريص عليكم أي على نفعكم، أو شفوق عليكم رؤوف بكم، فالحرص في القرآن على وجهين: فرط الشره، كقوله تعالى ولتجدنهم أحرص الناس على حياة والشفقة والرأفة كقوله تعالى حريص عليكم ومن الحكم: البخيل مذموم، والحسود مرجوم، والحريص محروم. ويقال لا تكن على الدنيا حريصا تكن حافظا؛ فإن الحرص على الدنيا يورث النسيان. ومن كلامهم: قرن الحرص بالحرمان. والحرصة، محركة: مستقر وسط كل شيء، وهو مأخوذ من نص الأزهري، ولكنه ضبطه بالفتح، وكذلك ابن سيده، ونصهما: والحرصة كالعرصة، زاد الأزهري: إلا أن الحرصة مستقر وسط كل شيء، والعرصة: الدار، قال: ولم أسمع حرصة بمعنى العرصة لغير الليث، وأما الصرحة فمعروفة. والحارصة: السحابة التي تقشر وجه الأرض بمطرها، كالحريصة، نقله الجوهري، أي تؤثر فيها بشدة وقعها، قال الحويدرة:
  ظلم البطاح له انهلال حريصة                      فصفا النطاف له بعيد المقلع ومن سجعات الأساس: رأيت العرب حريصة، على وقع الحريصة. والحارصة: الشجة، قيل: هي أول الشجاج، وهي التي تشق الجلد قليلا، كالحرصة بالفتح، والحريصة، وحكى الأزهري عن ابن الأعرابي: الحرصة والشقفة والرعلة والسلعة: الشجة. والحرص: الشق، وثوب حريص، يقال: حرص القصار الثوب يحرصه حرصا، أي خرقه، وقيل: شقة، وقيل: خرقه بالدق، وقيل: هو أن يدقه حتى يجعل فيه ثقبا وشقوقا.والحرصة، بالفتح: تفرق الشخب في الإناء لاتساع خرق في الطبي من جرح يحصل من الصرار، أو بثرة منه، فيصييب اللبن ثياب الحالب. قاله النضر، قال: وإنما تصيب الحرصة الثرة من الإبل. والحرصيان بالكسر: باطن جلد البطن، وبه فسر قوله تعالى في ظلمات ثلاث هي الحرصيان والغرس والبطن، فالحرصيان ما ذكر، والغرس: ما يكون فيه الولد، وبه فسر أيضا قول الطرماح:
  وقد ضمرت حتى انطوى ذو ثلاثهاإلى أبهري درماء شعب السناسن

  وقيل؛ بل عنى به الحرصيان والرحم والسابياء. وقال ابن الأعرابي: الحرصيان: باطن جلد الفيل. وقال ابن السكيت: الحرصيان: جلدة حمراء بين الجلد الأعلى واللحم، تقشر بعد السلخ، وقال ابن سيده: هي قشرة رقيقة بين الجلد واللحم، يقشرها القصاب بعد السلخ ج حرصيانات، قال: ولا يكسر، وهو فعليان من الحرص، بالفتح، وهو القشر، كحذريان من الحذر، وصليان من الصلى. وحرص المرعى، كعنى: لم يترك منه شيء، كأنه قشر عن وجه الأرض، قاله ابن فارس، وأرض محروصة: مرعية مدعثرة. ويقال: إنه يتحرص غداءهم وعشاءهم، أي يتحينهما وهو من الحرص بمعنى شدة الشره والرغبة في الشيء والمبالغة في تحصيله. واحترص الرجل: حرص، وعن أبي عمرو: جهد في تحصيل شيء. ومما يستدرك عليه: الحرصة، بالفتح: الشقة في الثوب. وحمار محرص، كمعظم: مكدح وقد سموا حريصا. وأحمد بن عبيد بن الحريص كأمير: محدث. قلت: وهو أبو أحمد محمد بن عبيد الله بن محمد بن حامد البزاز الحريصي المعروف بابن الحريص، بغدادي سكن الرملة، روى عن أبي بكر بن زياد، وعنه أبو علي بن درماء. والأحراص: موضع في شعر أمية ابن أبي عائذ الهذلي، وقد تقدم إنشاده في ب و ص، قال السكري: ويروى بالخاء معجمة، وسيأتي.

### Türkçe

**الحرص**, kesre ile: açgözlülük; ve o, istenene karşı iradenin şiddeti ve aşırı iştah/oburluktur. Ve ona **حرص** etti; **ضرب** ve **سمع** gibi; ve sonuncusundan, Hasan’ın, Nehaî’nin, Ebû Hayve’nin ve Ebû’l-Berahsem’in kıraati: **إن تحرص على هداهم** râ’nın fethasıyla; Sâğânî’nin naklettiği üzere. Şeyhimiz dedi: Ve onda kaldı: **حرص** **نصر** gibi; onu İbnü’l-Kattâ‘ ve **صاحب الاقتطاف** zikretti; musannif onu kusurla terk etti. Ve garip olandandır Kurtubî’nin sözü: **إن حرص كضرب ضعيفة**; hâlbuki o, Kur’ân-ı azîm el-câmi‘de vârid olmuştur; bitti. Dedim: Ezherî dedi: Yüksek dil **حرص يحرص**’tır; ama **حرص يحرص** ise kötü bir dildir. Dedi: Kurrâ, **ولو حرصت بمؤمنين** üzerinde icmâ etmişlerdir; murad, yüksek dil olan **حرص** **ضرب** gibi olandır ki Cevherî ve başkaları onunla başladı; kötü olan ise: **حرص**: **سمع** gibi; bunun delili, onun daha sonra “kurrâ icmâ etmişlerdir...” sözüne kadardır. Böylece bilindi ki Kurtubî’nin “**حرص** zayıftır” sözünden muradı, ancak **سمع** gibi olandır, **ضرب** gibi değil; şeyhimize karışmış, öyleyse düşün.

Sonra **الحرص**’ın اشتقاقı hakkında ihtilaf ettiler: denildi ki: o, **حرص القصار الثوب**’dan (kassârın elbiseyi **حرص** etmesi), onu incelikle soyması hâlinden; bu, Râgıb’ın sözüdür. Ezherî dedi: **الحرص**’ın aslı **الشق**’tır (yarma/çatlatma). Ve obura **حريص** denildi; çünkü o, hırsıyla insanların yüzlerini soyar. Ve denildi ki: o, yüzü/toprağın yüzünü soyan **السحابة الحارصة**’dan alınmıştır; sanki **الحارص**, kendinden elde eder; **حريص** olduğu şeyi elde etmeye şiddetli ihtimamı sebebiyle; bu, **صاحب الاقتطاف**’ın sözüdür; şeyhimiz onu nakletti ve uzak gördü. Ve dedi: Dil ehlinin çoğunun yanında olan, **الحرص**’ın asıl olmasıdır; başkası ondan alınmıştır. Dedim: Bu, Ezherî ve Râgıb’ın naklettiğine aykırıdır; musannif de **البصائر**’de onlara tâbi oldu; çünkü açıkça söylediler ki **الحرص**’ın aslı **القشر**’dır (soyma/kabuk soyma). Öyleyse şeyhimizin sözü, nazar ve teemmülden hâlî değildir.

Sonra, **الحرص** **على** ile geçişli olur; bilinen budur. Ama Ebû Züeyb’in sözünde onu **الباء** ile geçişli kılması:

  ولقد حرصت بأن أدافع عنهم                      فإذا المنية أقبلت لا تـدفـع

bu, “niyet ettim/azmettim” manasınadır; o hâlde o **حريص**’tır; **قوم**dan **حراص** ve **حرصاء**; ve **امرأة حريصة**: **نسوة**den **حراص** ve **حرائص**. Ezherî dedi: Arapların “**حريص عليك**” sözü; manası: senin faydana karşı **حريص** (yani faydanı gözeten). Dedim: Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **حريص عليكم** yani faydanıza karşı; yahut size şefkatli, size merhametli, size acıyan. Böylece **الحرص** Kur’ân’da iki vecih üzeredir: aşırı oburluk/açgözlülük; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **ولتجدنهم أحرص الناس على حياة**; ve şefkat ve merhamet; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **حريص عليكم**. Ve hikmetlerdendir: Cimri yerilmiştir, hasetçi taşlanmıştır, **الحريص** mahrum bırakılmıştır. Ve denilir: Dünyaya karşı **حريص** olma; **حافظ** olursun; çünkü dünyaya karşı **الحرص**, unutmayı miras bırakır. Sözlerindendir: **الحرص**’ı **الحرمان** ile eşleştirdiler.

Ve **الحرصة**, harekeli: her şeyin ortasının yerleşik yeri; bu, Ezherî’nin nassından alınmıştır; fakat o, onu fetha ile ضبط etti; İbn Sîde de öyle. İkisinin nassı: **والحرصة كالعرصة**; Ezherî artırdı: ancak **الحرصة** her şeyin ortasının yerleşik yeridir; **العرصة** ise: ev/konut. Dedi: **حرصة**’yı **العرصة** manasında, Leys’ten başkasından işitmedim. Ama **الصرحة** meşhurdur.

Ve **الحارصة**: yağmuruyla yerin yüzünü soyan bulut; **الحريصة** gibi; Cevherî onu nakletti; yani düşüşünün şiddetiyle onda iz bırakır. Huveydire dedi:

  ظلم البطاح له انهلال حريصة                      فصفا النطاف له بعيد المقلع

Ve **الأساس**’ın secilerindendir: “Arapları **حريصة** gördüm; **الحريصة**’nın vuruşu üzerine.”

Ve **الحارصة**: yarık/yarma türü yara (**الشجة**). Denildi ki: o, **الشجاج**’ın ilki; ve o, deriyi azıcık yaran şeydir; fetha ile **الحرصة** gibi; ve **الحريصة**. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti: **الحرصة** ve **الشقفة** ve **الرعلة** ve **السلعة**: **الشجة**.

Ve **الحرص**: yarık/çatlak. Ve **ثوب حريص**: denilir: **حرص القصار الثوب يحرصه حرصا**; yani onu yırttı. Ve denildi ki: bir yarık/parça. Ve denildi ki: onu dövmekle yırttı. Ve denildi ki: onu döverek onda delik ve yarıklar yapıncaya kadar dövmesidir.

Ve **الحرصة**, fetha ile: kapta sütün fışkırmasının dağılması; **الطبي**’de (meme derisinde) **الصرار**’dan yahut ondan bir çıbandan meydana gelen bir yaradan dolayı, yırtığın genişlemesi sebebiyle; böylece süt, sağanın elbiselerine isabet eder. Bunu Nadr söyledi. Dedi: **الحرصة** ancak develerin memesine isabet eder.

Ve **الحرصيان** kesre ile: karın derisinin iç tarafı; onunla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: **في ظلمات ثلاث**; onlar **الحرصيان** ve **الغرس** ve **البطن**’dır. Böylece **الحرصيان** zikredilen şeydir; **الغرس**: yavrunun içinde bulunduğu şeydir. Ve onunla ayrıca Tırmâh’ın sözü de tefsir edildi:

  وقد ضمرت حتى انطوى ذو ثلاثهاإلى أبهري درماء شعب السناسن

Ve denildi ki: bilakis onunla **الحرصيان** ve **الرحم** ve **السابياء** kastedildi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحرصيان**: filin derisinin iç tarafı. İbnü’s-Sikkît dedi: **الحرصيان**: üst derinin ve etin arasında kırmızı bir deri; yüzüldükten sonra soyulur. İbn Sîde dedi: o, deri ile et arasında ince bir kabuktur; kasap, yüzmeden sonra onu soyar; çoğulu **حرصيانات**. Dedi: kesrelenmez; ve o, fetha ile **الحرص**’tan **فعليان** veznindedir; o da **القشر**’dır; **حذريان**’ın **الحذر**’dan, ve **صليان**’ın **الصلى**’dan olması gibi.

Ve **حرص المرعى**, **عنى** gibi: ondan hiçbir şey bırakmadı; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir. Bunu İbn Fâris söyledi. Ve **أرض محروصة**: otlatılmış, çiğnenmiş/dağılmış.

Ve denilir: “O, onların öğle yemeğini ve akşam yemeğini **يتحرص** eder”; yani onları gözetler/kollar; ve bu, **الحرص**’tan, “şiddetli oburluk ve bir şeye rağbet ve onu elde etmede mübalağa” manasındandır.

Ve **احترص الرجل**: **حرص** etti. Ebû Amr’dan: bir şeyi elde etmede çabaladı.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الحرصة**, fetha ile: elbisede yarık. Ve **حمار محرص**, **معظم** gibi: çok çalıştırılmış/yıpranmış; ve **حريصا** diye isimlendirmişlerdir. Ve **أحمد بن عبيد بن الحريص** **كأمير**: muhaddis. Dedim: O, Ebû Ahmed Muhammed b. Ubeydullah b. Muhammed b. Hâmid el-Bezzâz **الحريصي**’dir; İbnü’l-Harîs diye bilinir; Bağdatlıdır, Remle’de oturdu; Ebû Bekr b. Ziyâd’dan rivayet etti; ondan da Ebû Ali b. Dirmâ’ rivayet etti.

Ve **الأحراص**: Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin şiirinde bir yerdir; onun inşadı **ب** ve **ص**’da geçti. Sükkerî dedi: **الخاء** mu‘ceme ile de rivayet edilir; ileride gelecektir.
