# حرض (ح-ر-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hurd kireç taşı demektir

- Harfler: ح - ر - ض
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَرَضًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B6%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Hurda | 1 | 1 | [12:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/ayet/12:85.md) |
| [حَرِّضِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D8%B6%D9%90.md) | فَعِّلِ | Teşvik et | 1 | 1 | [8:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/ayet/8:65.md) |
| [وَحَرِّضِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D8%B6%D9%90.md) | وَفَعِّلِ | Ve teşvik et | 1 | 1 | [4:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/ayet/4:84.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (35 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فتأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · -e devam ediyorsun
2. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
3. [نكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ayak bağı, bukağı demektir
4. [مأه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yüz
5. [كلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yükümlü tutarız
6. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Avuç demektir
7. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
8. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kavrarlar
9. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “On” demektir
10. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
11. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Umulur
12. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
13. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hufre, çukur demektir
14. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
15. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bes besese dağınık taşlar demektir
16. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
17. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Granit taş demektir
18. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sicim bağıdır
19. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
20. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Biribirini kesen yoldur
21. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
22. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
23. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
24. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
25. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
26. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
27. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6.md), [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md), [ندب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İnceltici, tüketici ve eritici etkiyle nesnenin veya bedenin tükenme ve çöküş sınırına gelmesi; temizleyici veya yakıcı alkali otu |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanı atalet, yıpranma ve çöküş sınırından çekip çıkaracak derecede yoğun ve kararlı biçimde eyleme kışkırtma |
| Çekirdek Özet 3 | Çöküş eşiğindeki potansiyeli harekete geçiren dinamik sevk ve yıpratıcı ataleti dağıtma mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt sıradan bir sözlü teşvik veya sadece fiziksel bir ölüm hali sanılması; çöküşe yol açacak durağanlığı kırma boyutunun gözden kaçması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Isı, hararet, sürtünme, keskinlik, yakıcılık ve hareket enerjisi (örneğin [حرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B1.md), [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md), [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md), [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md), [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md)) | ض | Bünyeyi içten içe eriten, tüketen veya kireçleşip ufalanma noktasına getiren bir ezilme, çözülme ve uç sınıra dayanma anlamı eklenmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevrilme, içe kapanma, bir sınıra sıkışma ve kuşatılma durumunu simgeler. |
| ر | İnsan başı | Bilinç, yönelim, hayati merkez ve öncülüğü simgeler. |
| ض | Olta, bitki | Sıkışma, baskı altında ezilme, daralma ve kenara itilmeyi simgeler; türetilmiş ses yoğunlaşması taşır. |
| حرض | Kuşatılmış başın baskı altında ezilmesi | Hayati merkezin sınırlayıcı bir kuşatma ve baskı altında kalarak erimesi, tükenme sınırına varması veya bu baskının tersine çevrilerek dışarıya doğru şiddetle püskürtülmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çamaşır ve temizlikte kullanılan, cürufu ve kiri söküp eriten kireçli veya alkali çöl otu (uşnân); bünyeyi içten tüketip eriten ağır hastalık ve çürüme hali. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sulmâ bir beytinde kılıcın parlaklığını ve temizliğini tasvir ederken kılıç üzerindeki pas ve kiri söken alkali otu ile suyun temizleyiciliğine atıfla bu kökü kullanır: كأن بريقه برقان سحل / جلا عن متنه حرض وماء |
| Erken Arapça kullanım | Muhadram ve erken İslam döneminde savrulup hiçbir işe yaramayan, ne hayrı umulan ne şerrinden korkulan, dermansız ve silahsız düşkün kimseler için kullanılır. Tırımmah bir beytinde savaşa gücü yetmeyen acizleri şu ifadeyle anar: حماة للعزل الأحراض |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, içsel yanma, aşınma, arındırıcı kimyasal etki ve tükeniş ekseninde takip edilebilen bir semantik alana işaret eder. Klasik İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında hararet, yakıcılık veya hırs/tükeniş bildiren paraleller (חרר kök ailesi) ile bağlantılı olarak, bünyenin kireçleşmesi, ufalanması veya için için yanarak maddesini kaybetmesi izleği mevcuttur. Arapçada ض harfinin sağladığı fonetik kapanma ve sürtünme, kökü hem kimyasal olarak arındırıcı/eritici bir bitki türüne (uşnân) hem de insanın keder veya hastalıktan eriyip tükenme sınırına gelmesi anlamına özelleştirmiştir. Türetilmiş form olan tahrid ise, bu helak ve erime sürecini ortadan kaldırmak için kişiyi sınır noktasında sarsıcı bir uyarıyla eyleme yöneltme işlevini üstlenmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Birincil anlam çöküş ve erimedir; ikincil anlam arındırıcı ot ve tahriktir | Tahrîd kalıbı 'hastalığı gidermek' (selb) mantığıyla ataleti ve tükenişi defetme anlamı kazanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Yakıcı kuruluk ve ufalanma kökleriyle örtüşür | Hararet ve aşınma ifade eden Sami kök matrisleriyle yakın semantik akrabalık gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda doğrudan ve düzenli fonetik soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرض | Anlamlı | Erimek, tükenmek, çöküş sınırına gelmek, kışkırtmak | Ağır keder veya zafiyetle erime hali; bu erimeyi önlemek için şiddetle sevk etme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) | Anlamlı | Hazır olmak, gelmek, yerleşik olmak | Bir yerde bilfiil bulunma, göçebeliğin zıddı olarak yerleşme ve tanıklık. | Anlamlı; Kur'an'da geçer; ortak harf ailesi. |
| [رحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6.md) | Anlamlı | Yıkamak, arındırmak | Su ile kiri söküp temizleme, elbiseyi veya bedeni yıkama hareketi. | Anlamlı; Kur'an'da geçmez; temizleme bağı. |
| [رضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%AD.md) | Anlamlı | Kırmak, ezmek, ufalamak | Sert bir nesneyi taşla vurup ezme, parçalama ve kırma eylemi. | Anlamlı; Kur'an'da geçmez; ufalanma ilişkisi. |
| ضحر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [ضرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Atmak, uzaklaştırmak, yarmak | Bir şeyi uzağa fırlatıp atmak; mezar kazmak, yırtıp açmak. | Anlamlı; Kur'an'da geçmez; fiziksel uzaklaştırma. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرض | Merkez | Tükeniş sınırından eyleme sevk etme | Atalet ve çöküşü gidermek üzere sarsıcı, hayati bir zorunlulukla harekete geçirme | Bireyi erime ve yok oluş eşiğinden çekip savaşa ve direnişe yöneltme |
| [حضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B6.md) | Komşu | Teşvik etme, isteklendirme | Bir iyiliğe veya göreve yönelik genel ve ritmik hızlandırma | حرض köküne kıyasla çöküş uyarısı veya selb nüansı barındırmaz |
| [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md) | Komşu | Hızlandırma, acele ettirme | Harekette sürat ve ardışıklık talep etme | Hareketi başlatmaktan ziyade mevcut hızın artırılmasına odaklanır |
| [ندب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%A8.md) | Komşu | Göreve çağırma | Bir vazife için seçerek veya gönüllülük esasıyla davet etme | Hayati bir tükeniş tehdidinden ziyade toplumsal görev çağrısıdır |
| [ثبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B7.md) | Zıt | Alıkoyma, köreltme, gevşetme | Birini kararlılığından vazgeçirip hareketsizliğe ve atalete gömme | حرض kökünün yok etmeye çalıştığı ataleti bizzat üreten eylem |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرض | Erimek, tükenişe yaklaşmak; şiddetle sevk etmek | Hem çöküş sınırını hem de bu çöküşü bertaraf edici uyarıyı ifade eder | Kesin |
| Latince | Incitare, exhaurire | Tahrik etmek; tüketip bitirmek | İki ayrı kelime kökün kışkırtma ve tükenme veçhelerini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To instigate, to consume to ruin | Kışkırtmak; tüketerek çöküşe sürüklemek | İnstigate eyleme sevk etmeyi, consume çöküş ve erime halini verir | Güçlü |
| Almanca | Anspornen, aufreiben | Teşvik etmek; yıpratıp tüketmek | Aufreiben bünyenin içten erimesini, anspornen güçlü teşviki karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Inciter, dépérir | Harekete geçirmek; eriyip çökmek | Dépérir tükenme ve gücünü yitirme boyutunu, inciter yönlendirmeyi verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَرَضًا | Ağır keder ve hastalıkla eriyip çöküş sınırına gelme | Hz. Ya'kub'un hüznünün onu ölüm ve tükeniş eşiğine getirmesi bağlamı (Yûsuf [12:85](https://lisan.digital/tr/ayet/12:85.md)) |
| حَرِّضِ | Müminleri ataletten kurtarıp savaşa şiddetle sevk etme | Düşman baskısına karşı direnç oluşturma ve psikolojik çekingenliği kırma emri (Nisâ [4:84](https://lisan.digital/tr/ayet/4:84.md)) |
| حَرِّضِ | Sayısal dezavantaja rağmen inananları direnişe hazırlama | Manevi ve stratejik motivasyonla topluluğu topyekûn seferber etme bağlamı (Enfâl [8:65](https://lisan.digital/tr/ayet/8:65.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, sorumluluk ve kulun fiilleri | Peygamberin teşvikinin cebir mi yoksa iradeyi uyandırma mı olduğu meselesi | İnsanın ataletten kendi iradesiyle çıkması için dışsal uyarının meşruiyeti |
| Fıkıh | Cihad hukuku ve emîrin görevleri | Yöneticinin orduyu psikolojik ve stratejik olarak savaşa hazırlama yükümlülüğü | Savaşa hazırlıkta sözlü teşvik ve motivasyonun komutan üzerindeki vücubiyeti |
| Tefsir | Dilbilimsel selb sîgası analizi | Tahrîd kelimesinin 'fesadı gidermek' (izâle-i harad) anlamında tefsir edilmesi | Kişiyi helak olacağı bir ataletten çekip alma kastı |
| Hadis | Gazve hazırlıkları ve nefir | Hz. Peygamber'in ashabı zorluk anlarında cesaretlendirmesi | Korku ve bezginliği dağıtıcı yüksek moral aşılaması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve toplumsal ataletin kırılması | Tebliğ ve inzarın harekete geçirici boyutu | Ruhu rehavetten kurtarma | İnanç sisteminde durağanlık helaktir; ibadet ve cihad bu tükenişi engeller. | Kesin |
| İlmi | Bilgiyi eyleme dönüştürme eşiği | Bilimsel motivasyon ve ataleti aşma | Zihinsel donukluğu dağıtma | Bilginin pratiksiz kalarak zihni tüketmesini önleyen pratik hamle gücü. | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve seferberlik yönetimi | Liderin toplumu mobilize etme yetkisi | Kolektif direnci uyandırma | Bir tehdit karşısında kamuoyundaki çözülmeyi önleyici liderlik iradesi. | Kesin |
| İktisadi | Üretim dinamizmi ve sermaye ataleti | Kaynakların durağanlıktan kurtarılması | Potansiyeli üretime sevk | Kaynakların atıl kalarak aşınmasını (harad) engelleyen yatırım teşviki. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Aktivasyon enerjisi ve kimyasal bozunma eşiği | Bir sistemin kendiliğinden çürüme ve dağılma entropisine girmesi ile bu engeli aşmak için gereken dış enerji girdisi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif eylem problemi ve anomi | Toplumsal yapının moralsizlik sebebiyle erimesi ve bunu aşmak için gereken dönüştürücü liderlik müdahalesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca kuru bir 'isteklendirme' veya kuru bir 'kışkırtma' olarak algılanıp, arka planındaki helak ve erime dinamiklerinin yok sayılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حرض kökü, insanı helake sürükleyecek içsel bir kederden veya toplumu imhaya götürecek bir korkaklıktan çekip kurtarma eylemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki teşvik emrinin keyfi bir kışkırtma sanılması; oysa bunun yapılmaması durumunda mutlak bir yok oluşun ve çözülüşün (harad) kaçınılmaz olacağının anlaşılamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisindeki çöküş ve erime halleri ile toplumsal krizlerdeki direnç mekanizmaları arasındaki derin semantik bağı gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Ya'kub'un hüznünü tasvir eden kıssa ayetinde ve müminlerin varoluşsal savaşlarda geri çekilmesini yasaklayan ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Pasif kederin insanı yok oluş sınırına getirebileceğini gösterir; peygamberi teşvikin bir saldırganlık değil, savunmasız kalarak helak olmayı önleyici bir savunma mekanizması olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Asitli veya kireçli kimyasal maddeyle kirin sökülmesi; bir nesnenin aşınarak, eriyerek ufalanma ve çöküş sınırına gelmesi.
- Soyut anlam: Ağır bir keder, korku veya rehavet yüzünden bünyenin erimesi; bu tükenişi bertaraf etmek için gereken yüksek frekanslı harekete geçirici uyarı.
- Sistematik karşılık: Sistemin entropik çöküş eşiğini aşması için dışarıdan zerk edilen negatif entropi ve aktivasyon dinamiği.
- LaTeX modeli: $$E_a = \lim_{\Delta t \to 0} \frac{\Delta \Phi}{\Delta t} \implies \Psi \to \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Phi$ tükenişe ve helake sürükleyen içsel baskıyı veya ataleti, $\Delta \Phi / \Delta t$ bu baskının zaman içindeki eriticilik hızını temsil eder. $E_a$, sistemi bu erime sınırından kurtarmak için gereken eşik aşma (teşvik/tahrîd) enerjisidir. Bu enerji sağlandığında birey veya toplum atalet halinden ($\Psi$), hedeflenen aktif direnç ve varoluş durumuna ($\Omega$) intikal eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/ayet/4:84.md) — وَحَرِّضِ

فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا

Meal (IK): Allah yolunda savaş. Sen, ancak kendinden sorumlusun. İman edenleri de savaşa teşvik et. Umulur ki Allah, küfredenlerin şiddet ve baskısını önler. Allah’ın kahrı da, ibret alınacak cezası da pek şiddetlidir.

### [Enfal 8:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/ayet/8:65.md) — حَرِّضِ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Ey Peygamber; mü’minleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa; ikiyüz kişiyi mağlup ederler. Eğer sizden yüz kişi bulunursa; küfretmiş olanlardan binini mağlup ederler. Çünkü onlar, anlamazlar güruhu dur.

### [Yusuf 12:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/ayet/12:85.md) — حَرَضًا

قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Vallahi sen, hala Yusuf’u anıp duruyorsun, sonunda ya kederinden bitkin düşeceksin veya helake uğrayanlardan olacaksın.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hurd kireç taşı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد والراء معهما
ح ض ر، ر ح ض، ح ر ض، ض ر ح، ر ض ح مستعملات
حضر:
الحَضَرُ: خلافُ البَدْو، والحاضِرة خلاف البادية لأنَّ أهل الحاضرةِ حَضَروا الأمصارَ والديار. والباديةُ يُشبِهُ أنْ يكونَ اشتِقاق اسمه من: بدا يبدو أى بَرَزَ وظَهَرَ، ولكنّه اسمٌ لَزِمَ الموضع خاصَّةً دونَ ما سِواه، والحَضْرَةُ: قرب الشَّيء. تقول: كنت بحَضرةِ الدار، قال:
فشَلَّتْ يَداهُ يومَ يحمِـلُ رأسَـه		إلى نَهشَل والقَومُ حَضرةَ نَهْشَلِ
وضَرَبُته بحَضْرَة فلانٍ، وبمَحْضَره أحسَنُ في هذا. والحاضِرُ: هُمُ الحَيُّ إذا حَضَروا الدارَ التي بها مُجتَمَعهُم فصارَ الحاضر اسماً جامعاً كالحاجِّ والسامِرِ ونحوِهما، قال:
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سامـرُه		فيه الصَواهِلُ والرواياتُ والعَكَرُ
والحُضْر والحِضار: من عَدْوِ الدابَّة، والفعل: الإحضار. وفَرَسٌ مِحضير بمعنى مِحضار غيرَ أنّه لا يقالُ إلا بالياء وهو من نَوادر كلام العرب، قال امرؤ القيس:
استلحم الوحشُ على أحشائهـا		أهوَجُ مِحضيرٌ إذا النقْعُ دَخَنْ
والحضيرُ: ما اجتَمَعَ من جائية المِدَّةِ في الجُرْح، وما اجتَمَعَ من السُّخد في السَّلا ونحوه.
والمُحاضرةُ: أنْ يُحاضِرَك إنسان بحَقّكَ فيذهَب به مُغالَبةً ومُكابَرةٌ.
والحِضار: اسم جامع للإبِلِ البِيض كالهِجان، الواحدةُ والجميع في الحضار سَواءٌ. وتقول: حَضارِ. أي: احضَرْ مثلُ نَزالِ بمعنَى انزِلْ . وتقول: حَضِرت الصَّلاةُ، لغة أهل المدينة، بمعنى حَضَرت، وكلهم يقولون: تَحضُر.
وحَضارِ: اسم كوكب معروف، مجرورٌ أبداً، وحَضْرَمَوْت: اسمان جُعِلا اسماً واحداً ثم سُمِّيَت به تلك الَبْلَدة، ونظيرهُ: أحمرجون.
رحض:
ثَوبٌ رَحيضٌ ومَرْحُوضٌ: أي: مَغسُول. والرحْضُ: الغَسْل. وقالتْ عائشة في عُثمانَ: "استَتابوه حتى إذا تَرَكوه كالثَوْبِ الرَّحيض أحالوا عليه فقَتَلُوه". والمِرْحَضةُ: شيءٌ يُتَوَضَّأ فيه مثل كنيف وكذلك المِرحاضُ وهو المُغَتسَل.
والرُحَضاء: عَرَق الحُمَّى، رُحِض الرجُلُ أخَذَتْهُ الرُحَضاءُ.
حرض:
التَحريضٌ: التَحضيضُ. والحُرضُ، مثقل، الأشْنان، والمِحْرَضةُ: وِعاؤه. وقوله تعالى: "حتّى تكونَ حَرضَاً " أي مُحْرَضاً يُذيبك الهَمُّ، وهو المُشرِف حتى يكاد يَهلِك. رجلٌ حَرَضٌ ورجالٌ أحراض. والحَرَضُ: الذي لا خيرَ فيه لؤماً ودقّةً من كلّ شيءٍ. والفِعل منه: حَرُضَ يحرُضُ حُروضاً. وناقةٌ حَرَضٌ وإبِلٌ أحراض: وهو الضاوي الرديءُ.
ضرح:
الضَرْحُ: حَفرُكَ الضَريحَ للميِّت وهو قَبْرٌ بلا لَحْدٍ، ضَرَّحْتُ له. والضَرْحُ: الرَمْيُ بالشيْءِ. واضطَرُحوا فلاناً: إذا رَمَوا به، والعامَّةُ تقول: اطَّرَحُوه، يظُنُّونَ أنَّه من الطَرْح وإنّما هو من الضَرْح، قال:
ضرحاً بصليات النُسور نحتبي
ويقال: الضَرْحُ الرُمْح. والضرُّاح بيت في السَّماء. والمَضْرَحيُّ من الصِقُوُر: ما طالَ جَناحاهُ، قال طفة:
كأنَّ جَناحَي مَضْرحَيٍّ تَكَنَّفا
ويقال للرجل السيد السَريِّ: مَضْرَحيّ. ويقال المَضْرَحّي. ويقال المَضْرَحِيُّ: الأبيضُ من كلّ شَيءٍ.
رضح:
الرَضْحُ: رَضْحُك النَّوَي بالمِرْضاح أي: بالحَجَر، الخاء لغة قليلة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **الراء** onlarla beraber

**ح ض ر**، **ر ح ض**، **ح ر ض**، **ض ر ح**، **ر ض ح** kullanımlardır

**حضر**:
**الحَضَرُ**: **البَدْو**’un zıddıdır; **الحاضِرة** **البادية**’nin zıddıdır; çünkü **الحاضرة** ehli şehirleri ve diyarları **حَضَروا** (yerleştiler). **البادية** ise, isminin iştikakı şundan olmuş gibidir: **بدا يبدو** yani “ortaya çıktı ve göründü”; fakat o, başka şeyler dışında özellikle mekâna lâzım olan bir isimdir. **الحَضْرَةُ**: şeyin yakınlığıdır. Dersin ki: “Evin **حَضرة**’sinde idim.” Dedi ki:
فشَلَّتْ يَداهُ يومَ يحمِـلُ رأسَـه		إلى نَهشَل والقَومُ حَضرةَ نَهْشَلِ
Ve onu falanın **حَضْرَة**’sinde vurdum; ve onun **مَحْضَره**’inde (demek) bu hususta daha güzeldir. **الحاضِرُ**: onlar, topluluklarının bulunduğu evi **حَضَروا** (geldiler) vakit **الحَيُّ**’dir; böylece **الحاضر** **الحاجِّ** ve **السامِرِ** ve benzerleri gibi toplayıcı bir isim oldu. Dedi ki:
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سامـرُه		فيه الصَواهِلُ والرواياتُ والعَكَرُ
**الحُضْر** ve **الحِضار**: binek hayvanının koşmasındandır; fiil: **الإحضار**. Ve **مِحضير** at, **مِحضار** mânâsınadır; ancak yalnız **الياء** ile söylenir; ve bu, Arapların sözünün nadirlerindendir. İmru’ul-Kays dedi ki:
استلحم الوحشُ على أحشائهـا		أهوَجُ مِحضيرٌ إذا النقْعُ دَخَنْ
**الحضيرُ**: yarada irin gelmesinden toplanan şey; ve **السُّخد**’dan **السَّلا**’da ve benzerinde toplanan şey.
**المُحاضرةُ**: bir insanın seni hakkınla **يُحاضِرَك** etmesi (seni çekiştirmesi) ve onu galebe ve inatlaşma ile götürmesidir.
**الحِضار**: **الهِجان** gibi beyaz develer için toplayıcı bir isimdir; **الحضار**’da bir olan ile çoğul eşittir. Ve dersin ki: **حَضارِ**; yani: “**احضَرْ**”, **نَزالِ**’in “in” mânâsında **انزِلْ** olması gibi. Ve dersin ki: **حَضِرت** **الصَّلاةُ**; Medine ehlinin lügatidir; **حَضَرت** mânâsında; onların hepsi: **تَحضُر** der.
Ve **حَضارِ**: bilinen bir yıldızın adıdır; daima mecrûrdur. Ve **حَضْرَمَوْت**: iki isimdir; tek bir isim kılındı, sonra o belde onunla adlandırıldı; onun benzeri: **أحمرجون**.

**رحض**:
**ثَوبٌ رَحيضٌ** ve **مَرْحُوضٌ**: yani “yıkanmış”. **الرحْضُ**: yıkamadır. Âişe, Osman hakkında dedi ki: “Onu tövbeye çağırdılar; nihayet onu **الثَوْبِ الرَّحيض** gibi bıraktıkları vakit, ona döndüler de onu öldürdüler.” **المِرْحَضةُ**: içinde abdest alınan bir şeydir; **كنيف** gibi; ve yine **المِرحاضُ** da böyledir; o, yıkanılan yerdir.
**الرُحَضاء**: hummanın teridir. **رُحِض** adam: **الرُحَضاء** onu aldı (ona **الرُحَضاء** isabet etti).

**حرض**:
**التَحريضٌ**: **التَحضيضُ**’dur. **الحُرضُ** (ağırlaştırılmış): **الأشْنان**’dır; **المِحْرَضةُ**: onun kabıdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “حتّى تكونَ **حَرضَاً**” yani **مُحْرَضاً**; gam seni eritir; o, helâk olmaya yaklaşmış olandır. **رجلٌ حَرَضٌ** ve **رجالٌ أحراض**. **الحَرَضُ**: alçaklık ve her şeyden incelik sebebiyle onda hayır olmayan kimsedir. Ondan fiil: **حَرُضَ يحرُضُ حُروضاً**. Ve **ناقةٌ حَرَضٌ** ve **إبِلٌ أحراض**: o, zayıflamış kötü olandır.

**ضرح**:
**الضَرْحُ**: ölü için **الضَريحَ** kazmandır; o, **لَحْد**’siz bir kabirdir; “ona **ضَرَّحْتُ**.” Ve **الضَرْحُ**: şey ile atmaktır. “**اضطَرُحوا** falanı”: onunla attıkları vakit. Avam: “**اطَّرَحُوه**” der; onun **الطَرْح**’tan olduğunu zannederler; hâlbuki o **الضَرْح**’tandır. Dedi ki:
ضرحاً بصليات النُسور نحتبي
Ve denir ki: **الضَرْحُ** mızraktır. **الضرُّاح** gökte bir evdir. **المَضْرَحيُّ** şahinlerden: iki kanadı uzun olan şeydir. **طفة** dedi ki:
كأنَّ جَناحَي مَضْرحَيٍّ تَكَنَّفا
Ve efendi, soylu adama: **مَضْرَحيّ** denir. Ve **المَضْرَحّي** denir. Ve denir ki: **المَضْرَحِيُّ**: her şeyden beyaz olandır.

**رضح**:
**الرَضْحُ**: **المِرْضاح** ile yani taş ile çekirdeği kırmandır; **الخاء** az bir lügattir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ حَرَضٌ، أي فاسدٌ مريضٌ يُحْدِثُ في ثيابه، واحدُه وجمعُه سواءٌ. وقال أبو عمرو: الحَرَضُ: الذي أذابه الحزنُ أو العشقُ، وهو في معنى مُحْرَضٍ. وقد حَرِضَ بالكسر.
وأَحْرَضَهُ الحُبُّ، أي أفسده. وأنشد للعَرْجيّ:
إنِّي امرؤٌ لَجَّ بي حُبٌّ فأحْرَضَني		حتَّى بَلِيتُ وحتى شَفَّني السَقَـمُ
أي أذابني. والتَحْريضُ على القتال: الحثُّ والإحماءُ عليه. والحُرُضُ والحُرْضُ: الأُشْنانُ. والمِحْرَضَةُ بالكسر: إناؤه. والحَرَّاضُ: الذي يوقِد عَلى الحُرُضِ ليتَّخذ منه نورَةً أو جِصَّاً. والحُرْضَةُ: الذي يضرب للأيسار بالقداح، لا يكون إلاَّ ساقطاً بَرَماً. وأَحْرَضَ الرجُلُ، إذا ولَدَ ولد سَوءٍ. ويقال الأَحْراضُ والحُرْضانُ: الضِعافُ الذين لا يقاتلون. والإحْريضُ: العُصْفُرُ.

##### Türkçe

Bir adam **حَرَضٌ**, yani bozuk, hasta; elbiselerinde dışkı çıkarır; onun teki ile çoğulu birdir (aynıdır). Ebû Amr dedi: **الحَرَضُ**: kederin yahut aşkın erittiği kimsedir; o, **مُحْرَضٍ** mânâsındadır. Ve kesre ile **حَرِضَ** olmuştur.

**الحُبُّ** onu **أَحْرَضَهُ**, yani onu bozdu. el-‘Arcî’ye ait olarak şu şiir okundu:
إِنِّي امرؤٌ لَجَّ بي حُبٌّ فأحْرَضَني		حتَّى بَلِيتُ وحتى شَفَّني السَقَـمُ
yani beni eritti. **التَحْريضُ** savaş üzerine: teşvik ve onun üzerine kızıştırmadır. **الحُرُضُ** ve **الحُرْضُ**: **الأُشْنانُ**’dır. Kesre ile **المِحْرَضَةُ**: onun kabıdır. **الحَرَّاضُ**: **الحُرُضِ** üzerine ateş yakan kimsedir; ondan **نورَةً** yahut **جِصَّاً** edinmek için. **الحُرْضَةُ**: oklarla kumar için vuran kimsedir; ancak düşkün, ahmak olarak olur. Adam **أَحْرَضَ**, kötü bir çocuk doğurduğu zaman. Ve denilir ki **الأَحْراضُ** ve **الحُرْضانُ**: savaşmayan zayıflardır. **الإحْريضُ**: **العُصْفُرُ**’dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ض ر
حضر ، حرض ، ضرح ، رحض ، رضح : مستعملة .
حضر : قال الليث : الحَضَر : خِلافُ البَدْو ، والحاضرة : خِلافُ البادِيَة ، وأهل الحَضَر ، وأَهْل البدو ، والحاضِرَة : الذين حضروا الأمصار ومساكن الدِّيارِ التي يكون لهم بها قرار .
قلت : المَحْضَر عند العرب : المرْجِع إلى
أعداد المياه ، والمنْتجَع : المَذْهَب في طلب الكلأ ، وكل مُنْتَجع مَبْدًى ، وجمع المَبْدَى مَبادٍ ، وهو البدو أيضاً ، فالبادية : الذين يتباعدون عن أعْداد المياه ذاهبين في النُّجَع إلى مساقط الغيث ومنابت الكلأ ، والحاضرة : الذين يرجعون إلى المحاضر في القيظ وينزلون على الماء العِدِّ ، ولا يُفارقونها إلى أنْ يقع ربيع الأرض يمْلأ الغُدرانَ فينتجعونه .
وقوم ناجِعَة ونَواجِعُ ، وباديةٌ وبَوادٍ بمعنى واحد . وكل مَنْ نَزَل على ماء عِدَ ، ولم يتحول عنه شتاء ولا صيفا فهو حاضِر ، سواء نزلوا في القُرَى والأَرْياف والدُّورِ المَدَرِيَّة أو بنوا الأَخْبِيَة على المياه فقَرُّوا بها ورَعَوْا ما حواليْها من الكلأ ، فأمَّا الأعرابُ الذين هم بادِيَة فإنما يحْضرون الماءَ العِدَّ شُهُورَ القيْظ لحاجة النَّعَم إلى الوِرْدِ غِبّاً وَرَفْهاً وربعا في هذا الفصل ، فإذا انقضت أيام القيظ بدوا فتَوزَّعَتْهُم النُّجَع وافْتَلوا الفَلَوات المُكلِئَة ، فإن وقع لهم رَبيع بالأرض شربوا منه في مُبْداهم الذي انْتَوَوْه ، وإن استأخر القَطْرُ ارْتَوَوْا على ظهور الإبل لشفاههم وخيلهم من ماء عِدَ يليهم ، ورفعوا أَظْماءَهم إلى السِّبع والثِّمْن والعِشْر ، فإن كَثُرت الأمطارُ والتف العُشْب وأَخْصَبت الرياضُ وأَمْرَعَتِ البلاد جزأ النَّعَم بالرُّطْبِ ، واستغنى عن الماء ، وإذا عَطِش المالُ في هذه الحال وردت الغُدْرانَ والتَّنَاهِي فشربت كَرْعا ، وربما سَقَوْها من الدُّحْلان .
وقال الليث : الحُضور جمع الحاضر ، قلت : والعرب تقول : حَيٌّ حاضر بغير هاء إذا كانوا نازلين على ماء عدَ ، يقال : حَاضِرُ بني فلان على ماء كذا وكذا ، ويقال للمقيم على الماء حاضر وجمعه حُضُور وهو ضد المسافر ، وكذلك يقال للمقيم شاهد وخافض .
وقال الليث : الحَضْرة : قُرْبُ الشيء ، تقول : كنت بِحَضْرَة الدار ، وأنشد :
فَشَلَّتْ يَدَاه يوم يَحْمِلُ رأْسه
إلى نَهشلٍ والقَوْم حَضْرَةَ نَهْشَلِ
ويقال : ضربت فلاناً بحَضرة فلان بِمَحْضَره .
وقال الليث : الحاضِرُ القوم الذين حضروا الدَّار التي بها مُجْتَمعُهم ، وقال الشاعر :
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سَامِرُه
فيه الصواهَلُ والرَّاياتُ والعَكَر
قال : فصار الحاضِرُ اسْماً جامعاً كالحاجِّ والسّامر والجَامل ونحو ذلك .
قال : والحُضْر والحِضارُ : من عَدْوِ الدوابِّ والفعل الإحْضار ، وفرس مِحْضير ومِحْضار بغير هاء للأنثى إذا كان شديد الحُضر ، وهو العَدْو ، ويقال عنه أحضر الدَّابّةُ يُحضر إحضارا ، والاسم الحُضْر وهو العَدْو .
وقال الليث : الحَضِير : ما اجتمع من جايِئَة المِدَّة في الْجُرْح ، وما اجتمع من السّخْدِ في السَّلَى ونحوه .
وقال الأصمعي : أَلْقَتِ الشَّاةُ حَضِيرتَها وهو ما ألْقَت بعد الولادة من القَذَى .
وقال أبو عُبَيدة : الحَضِيرة : الصَّاءة تتبع
السَّلَى : وهي لِفافة الولد .
وقال الليث : المحاضرة : أن يُحاضِرك إنسان بحَقِّك فيذهب به مُغَالبة أو مكابرة .
قال : والحِضارُ من الإبل : البِيضُ اسم جامع كالهِجان ، والواحد والجميع في الحِضار سواء .
أبو عُبَيد عن الأمَوِي : ناقة حِضار إذا جمعت قوة ورُحْلَةً يَعْني جودة المشي .
وقال شمر : لم أسمع الحِضارَ بهذا المعنى ، إنما الحِضارُ بِيضُ الإبل ، وأنشد بيت أي ذُؤَيْب :
بناتُ المخاضِ شِيمُها وحِضَارها
أي سودها وبيضها .
وقال الليث : يقال حَضار بمعنى احضر . وحضَارِ : اسم كَوكب مجرور أبدا .
وقال أبو عمرو بن العلاء : يقال : طلعَتْ حَضارِ والوَزْن ، وهما كوكبان يطلعان قبل سُهَيل ، فإذا طلع أحدهما ظُنَّ أنه سُهَيل ، وكذلك الوزْنُ إذا طلع ، وهما مُحَلِّفان عند العرب سُمِّيا مُحَلِّفين لاختلاف الناظِرَيْنِ إليهما إذا طلعا فيحْلِف أحدهما أنّهُ سُهَيْل ، ويحلف الآخر أنه ليس به ، قال ذلك كله أبو عمرو بن العلاء فيما روى أبو عُبَيد عن الأصمعي عنه .
وقال الليث : يقال : حضرت الصلاة ، وأهل المدينة يقولون : حَضِرت ، وكلهم يقول : تَحْضُر .
وقال شمر : يقال : حَضِر القاضي امرأَةٌ تَحْضُر ، قال وإنما أُنْدِرت التّاءُ لوقوع القاضي بين الفعل والمرأة ، قلت : واللغة الجيدة حَضَرت تَحْضُر .
أبو عُبَيد عن الكسائي : كلمته بحَضْرة فلان وحِضْرَة فلان وحُضْرة فلان ، وكلهم يقول : بحَضَر فلان .
وقال ابن السِّكِّيت عن الباهلي : الحَضِيرة موضع التمر ، قال : وأهل الفَلْج يسمونها الصُّوبةَ وتُسَمَّى أيضاً الْجُرنَ والْجَرِين .
وقال الأصمعي : العرب تقول : اللبن مُحْتَضَر فغطِّه يعني تَحْضُره الدَّوَابُّ وغيرها من أهل الأرض .
وحُضِر المريض واحْتُضِر إذا نزل به الموت ، وحضرني الهمُّ واحْتَضرني وتحضَّرني .
وقال أبو عُبَيد : في قول الجُهَنِيَّة تمدح رجلاً :
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرَةً ونَفِيضَةً
وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمأَلَّ التُّبَّعُ
قال : الحَضيرة : ما بين سبعة رجال إلى ثمانية ، والنَّفِيضة : الجماعة ، وهم الذين ينفضون الطريق .
وروى سَلَمَة عن الفرّاء قال : حضيرة الناس وهي الجماعة ، ونفيضتهم وهي الجماعة .
وقال ابن السّكّيت : الحَضِيرة : الخمسة والأربعة يَغْزُون ، وأنشد :
. . . وحَلْقةٌ
من الدَّارِ لا تأتي عليها الحَضائِر
وأخبرني الإيادِيّ عن شَمِر في تفسير قوله : حَضِيرةً ونَفِيضَةً ، قال حَضِيرَة : يَحْضُرها الناس يعني المِياه ، ونَفِيضَة : ليس عليها
أحد ، حكي ذلك عن ابن الأعرابي ، ونصب حَضِيرَة ونَفِيضة على الحال أي خارجة من المياه .
وروى أبو نصر عن الأصمعي : الحَضيرَة : الذين يَحْضُرون الماء ، والنَّفِيضَة : الذين يتقدمون الخَيْل وهم الطَّلائع . قلت : وقول ابن الأعرابي أَحْسَن .
وقال غيره : يقال للرجل يصيبُه اللَّمَم والجنُون : فلان مُحْتَضَر ، ومنه قول الرّاجز :
وانْهَم بدَلْوَيْك نَهِيمَ المُحْتَضَر
فقد أَتَتْك زُمَراً بَعْدَ زُمَر
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لأُذُن الفِيلِ الحاضِرَةُ ، ولعيْنِه الهاصَّة .
قال : والْحَضْراء من النّوق وغيرها : المُبادِرة في الأكل والشرب .
والحَضْر : مدينة بُنِيت قَدِيماً بين دَجْلة والفُرات .
وقال ابن الأعرابي : الْحَضر : التَّطْفيل ، وهو الشَّوْلَقِيّ ، وهو القِرْواش ، والواغلُ ، قال : والحَضْرُ : الرجل الواغِلُ الرَّاشِنُ . والحُضْرَة : الشِّدّة .
أبو زيد : رجل حَضِر إذا حضر بخير .
قال : ويقال : إنه ليعرف مَنْ بِحَضْرَته ومَن بِعَقْوته .
رحض : الرَّحْضُ : الغَسْل . ثوب رَحِيض مَرحوض : مغسول .
قال : والمِرْحضَة : شيء يُتَوَضَّأ فيه مثلُ كَنِيفٍ .
وفي حديث أبي أيوب ( قَدِمْنا الشام فوجدنا بها مراحيض قد استُقْبِل بها القِبْلَة ، فكنا نَتَحَرَّف ونَسْتَغْفر الله ) ، أراد بالمراحِيض مَوَاضِعَ قد بُنِيتْ للغائط ، واحدها مِرْحاض ، أُخِذ من الرَّحْض ، وهو الغَسْل .
وروي عن عائشة أنها قالت في عُثْمَان ح : استتابوه حتى إذا ما تركوه كالثَّوب الرَّحيض أحالوا عَلَيه فقتلوه .
وقال ابن الأعرابي : المِرْحاض : المُتَوضَّأ ، وقال ابن شُمَيل : هو المُغْتَسَلُ .
قال : والمِرْحاضَةُ : شيء يُتَوضَّأُ به كالتَّوْر .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا عَرِق المحموم من الحُمَّى فهي الرُّحَضاء . وقال الليث : الرُّحَضاء : عَرَقُ الحُمّى ، وقد رُحِضَ إذا أخذته الرُّحَضاء .
حرض : قال الليث : التَّحْرِيض : التَحْضِيض ، قلت : ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( يَاأَيُّهَا النَّبِىُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ) ( الأنفَال : 65 ) . قال الزّجّاج : تَأوِيله حُثّهم على القتال ، قال : وتأويل التَّحْريض في اللغة : أن تَحُثَّ الإنسانَ حَثّاً يعلم معه أَنَّه حَارِض إنْ تَخَلَّف عنه .
قال : والحارض : الَّذي قد قارب الهلاك .
وقال اللِّحياني : يقال : حَارَض فلانٌ على العَمَل ، وَوَاكب عليه ، وَواظب عليه ، وواصَبَ عليه إذا داوم عليه ، فهو مُحَارِض .
قلت : وجائز أن يكون تَأْوِيل قوله : ( حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ) ( الأنفَال : 65 ) بمعنى حُثَّهم على أن يحارضوا أي
يُداوموا على القتال حتى يُثْخِنوهم .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ ) ( يُوسُف : 85 ) . يقال : رجل حَرَض ، وقوم حَرَض وامرأة حَرَض ، يكون مُوَحَّداً على كلِّ حال ، الذكر والأنثى والجميع فيه سواء ، قال : ومن العرب مَنْ يقول للذَّكَر حارِض ، ولِلأنْثَى حارضة ، ويُثَنَّى ها هنا ويُجْمع : لأنّه قد خرج على صورة فاعِل ، وفَاعِل يُجمَع .
قال : والحارض : الفاسد في جسمه وعقله .
قال : وأما الحَرَضُ فتُرِك جَمْعُه لأنه مَصْدر بمنزلة دَنَفٍ وضَنًى ، يقال : قومٌ دَنَفٌ وضَنًى ، ورجل دَنَف وضَنًى .
وقال الزجّاج : مَنْ قال رجل حَرَضٌ فمعناه ذُو حَرَض : ولذلك لا يُثنّى ولا يُجْمع ، وكذلك رجل دَنَفٌ ذُو دَنَف ، وكذلك كُلّ ما نُعِت بالمصدر .
الحرَّاني عن ابن السِّكِّيت قال الأصمعي : رجُل حارِضَةٌ : لِلّذي لا خير فيه .
ويقال : كَذَب كَذْبَةً فأحرَضَ نفسه أي أهلكها ، وجاء بقَوْل حَرَض أي هالك . وقال أبو زيد في قوله : ( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً ( أي مُدْنَفاً ، وهو مُحْرَض ، وأنشد :
أمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى غَرْبَةً أَنْ نَأَتْ بها
كأنّك حَمٌّ للأطبّاء مُحْرَض
أبو العباس عن ابن الأَعْرابي أَنّ بعض العرب قال : إذا لم يعلم القوم مكان سيّدهم فهم حُرْضانٌ كلهم .
قال : والحارِضُ : السَّاقِط الذي لا خير فيه . وقال : جمل حُرْضانٌ وناقة حُرْضانٌ : ساقط .
قال : وقال أكثَمُ بنُ صَيْفي : سُوءُ حَمْل الفاقَة يُحرِض الحَسَب ، ويُذْئِر العَدُوّ ، ويُقَوِّي الضَّرورَة .
قال : يُحْرِضه أي يُسْقِطه .
وقال أبو الهيْثم : الحُرْضَة : الرجل الذي لا يَشْتري اللحم ولا يأكله بثمن إلا أن يجده عند غيره .
وقال الطّرماح يصف العَيْر :
وَيَظَلُّ المَلِيءُ يُوفى على القِرْ
نِ عَذُوباً كالحُرضَة المُسْتَفَاضِ
أي الوقت الطويل عَذُوباً لا يأكل شيئاً .
قال : والمُحْرض : الهالك مرضاً الذي لا حيٌّ فيُرجَى ، ولا ميّت فَيُوأس منه .
وقال الليث : رجل حَرَض : لا خيرَ فيه وجمعه أحْراض ، والفعل حَرُض يَحْرُض حُرُوضاً . وناقَةٌ حَرَض وكل شيء ضاوِي حَرَضٌ .
قال : والحُرُض : الأُشْنان تُغسَل به الأيدي على أَثَر الطعام .
والمِحْرَضَة : الوِعاء الذي فيه الحُرُض ، وهو النَّوْفلة .
وقال غيره : الحَرَّاضة : سُوقُ الأُشْنان :
والحَرّاض : الذي يُوقد على الْجِصّ ، قال عَدِيُّ بن زَيْد :
مثل نار الحَرّاض يَجْلُو ذُرَى المُزْن لمنْ شَامَه إذا يَسْتَنِير
قال ابن الأعرابي : شبّه البرقَ في سرعة وميضه بالنار في الأشْنان لسرعتها فيه . وقال غيره : الحَرّاض : الذي يُعَالجُ القِلْى . وقال أبو نصر : هو الذي يُحرِق الأُشْنان ، قُلْتُ : وشَجَر الأُشْنان يقال له : الحَرْض وهو من الحَمْض ، ومنه يُسَوَّى القِلْي الذي يُغْسل به الثِّياب ويُحْرَق الحَمْضُ رَطْباً ، ثم يُرَشُّ الماءُ على رماده فينعَقِد ويَصِيرُ قِلياً .
وحَرَض : ماء معروف في البادية .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الإحْريضُ العُصْفر . وثوب مُحَرَّض : مصبوغٌ بالعصفر .
ضرح : الضَّرْح : حَفْرُك الضَّريحَ للميِّت . يقال : ضَرّحوا له ضَريحاً ، وهو قبر بلا لَحْد ، قلتُ : سُمِّي ضريحاً ، لأنه يُشَقّ في الأرض شَقّاً ، والضَّرح والضَّرْج بالحاء والجيم : الشَّقُّ ، وقد انْضَرَحَ إذا انشَقَّ .
ورُوِي عن الأصمعي أنه قال : انضرح ما بَين القومِ وانضَرج ، إذا تباعد ما بينهم ، وقال المُؤرِّج : الانْضِراحُ : الاتِّساع .
وقال الليث : الضَّرْح : أن تأخُذ شيئاً فَتَرْمِي به ، ويقال : اضْطَرَحُوا فلاناً أي رَمَوْا به في ناحية ، والعامة تقول : اطَّرَحُوه ، يظنون أنه من الطَّرْح ، وإنما هو الضرْح ، قلت : وجائز أن يكون اطرحوه افتعالا من الضرح قُلِبَت التَّاءُ طاء ثم أُدْغِمَتْ الضاد فيها فقيل : اطَّرَح .
وقال الليث : الضُّرَاح : بَيْت في السماء بِحِيال الكعبة في الأرض .
قال : والمضْرَحِيُّ من الصُّقور : ما طال جناحاه .
وقال غيره : المَضْرَحِيُّ : النّسْر ، وبجناحيه شَبّه طَرَفَةُ ذَنَبَ ناقته وما عليه من الهُلْب فقال :
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيَ تَكَنَّفَا
حِفافيهْ شُكَّا في العَسِيب بِمِسْرَدِ
مَضْرَحِي : نَسْر أبيض . حِفَافَيه : ناحيتيه . شُكَّا : خُرِزا .
ويقال للرجل السيد السَّرِيّ مَضْرَحيّ . والمَضْرحِيّ : الأبيض من كل شيء .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد : ضَرَحْتُ عَنّي شِهادةَ القوم أضْرَحُها ضَرْحاً إذا جَرَّحتْها وألقَيْتَها عنك . وضَرَحَتِ الدَّابَّةُ برجلها إذا رَمَحَت .
وضَرَحْتُ الضرِيحَ للميِّت أَضْرَحه ضَرْحاً
وقال أبو عمرو في قول ذِي الرُّمَّة :
ضَرَحْنَ البُرُودَ عن ترَائِب حُرَّةٍ
أي ألْقَيْن ، ومن رواه بالجيم ، فمعناه شققن وفي ذلك تَغَاير .
وقال المؤرِّج : فلان ضَرَحٌ من الرجال أي فاسِد ، وأضْرَحْتُ فلاناً أي أفسدتُه ، قال : وأضرح فلانٌ السُّوقَ حتى ضَرَحَتْ ضُرُوحاً وضَرْحاً أي أكسَدَها حتى كَسَدَت .
قال : وبيني وبينهم ضَرْح أي تباعُد وَوَحْشَة ، وقال : ضارَحْتُه ورَامَيْته وسابَبْتُه واحدٌ .
وقال أبو عُبَيد : الأجْدل ، والمَضرَحيّ ، والصَّقر ، والقَطَامِيّ واحد .
وقال غيره : رجل مَضْرَحيّ : عَتِيقُ النِّجار .
وقال عرّامٌ : نِيّة ضَرَح وطَرَح أي بعيدة .
وقال غيره : ضَرَحه وطَرَحه بمعنى واحد ، وقيل : نِيّة تَرَح ونَفَح وطَوَح وضَرَح ومَصَح وطَمَح وطَرَح أي بعيدة ، في ( نوادر الأعراب ) .
رضح : الليث : الرّضْحُ : رَضْحُك النَّوَى بالمِرْضاح أي بالحَجَر ، وقلَّما يُقال بالحاء ، والخاء لغة فيه ، وأنشد :
خَبَطْناهُم بِكُلِّ أرَحَّ لأْمٍ
كمِرْضاح النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ
والرّضِيح : النَّوَى المَرْضوح

##### Türkçe

ح ض ر
**حضر** , **حرض** , **ضرح** , **رحض** , **رضح** : kullanımdadır.

**حضر** : **الليث** dedi: **الحَضَر**: **البَدْو**’nun karşıtıdır; **الحاضرة**: **البادِيَة**’nin karşıtıdır; **أهل الحَضَر** ve **أَهْل البدو**; **الحاضِرَة**: kendileri için orada yerleşiklik bulunan şehirleri ve yurt meskenlerini mesken tutmuş olan kimselerdir.

Dedim: Araplar katında **المَحْضَر**: su sayımlarına dönüş yeridir; **المنْتجَع**: otlak aramakta gidilen yoldur; her **مُنْتَجع** bir **مَبْدًى**dır; **المَبْدَى**’nın çoğulu **مَبادٍ**’dir; o da **البدو**dur. Şu halde **البادية**: yağmurun düştüğü yerlere ve otun bittiği yerlere doğru **النُّجَع** içinde giderek su sayımlarından uzaklaşan kimselerdir; **الحاضرة** ise: yaz sıcağında **المحاضر**’e dönen ve sayım suyu üzerine inen kimselerdir; yeryüzünün baharı gelip de çukurları doldurunca ona **ينتجعونه** (otlak edinirler) oluncaya dek ondan ayrılmazlar.

Ve **قوم ناجِعَة** ve **نَواجِعُ**, ve **باديةٌ** ve **بَوادٍ** tek mânâdadır. Ve her kim bir sayım suyu üzerine iner de kışın da yazın da ondan ayrılıp göçmezse o **حاضِر**dir; ister köylerde, kır yerlerinde ve kerpiç evlerde insinler, ister suların yanında çadırlar kursunlar da orada yerleşip çevresindeki ottan otlatsınlar. Ama **الأعرابُ** ki onlar **بادِيَة**dir, ancak hayvanların bir gün arayla, bollukla ve bu mevsimde dört günde bir suya geliş ihtiyacı sebebiyle sayım suyuna yaz sıcağının aylarında gelirler; yaz sıcağının günleri bitince **بدوا** (bedevîleştiler/çöle çıktılar) de onları **النُّجَع** dağıtır ve otlu çöllere yönelirler. Yerde kendilerine bir bahar vâki olursa, niyet ettikleri **مُبْداهم**’da ondan içerler; yağmur gecikirse, kendilerine yakın bir sayım suyundan dudakları ve atları için develerin sırtları üzerinde su içerler; susuzluklarını yediliye, sekizliye ve onluya yükseltirler. Yağmurlar çoğalır, ot sarar, çayırlar verimli olur ve beldeler otlanırsa, hayvanlar yaş otla yetinir ve sudan müstağni olur. Bu hâlde sürü susarsa, çukurlara ve **التَّنَاهِي**’ye varır da ağızla içerek içer; bazen de onları **الدُّحْلان**’dan sularlar.

**الليث** dedi: **الحُضور** **الحاضر**’in cem‘idir. Dedim: Araplar, bir sayım suyu üzerinde konaklıyorlarsa **حَيٌّ حاضر** (هاء’sız) derler. “Falancaların **حَاضِرُ**u şu şu su üzerindedir” denir. Su üzerinde ikamet edene **حاضر** denir; cem‘i **حُضُور**dur; o, yolcunun zıddıdır. Aynı şekilde ikamet edene **شاهد** ve **خافض** da denir.

**الليث** dedi: **الحَضْرة**: şeyin yakınlığıdır. “Evin **حَضْرَة**sinde idim” dersin. Ve şu beyit okunmuştur:
فَشَلَّتْ يَدَاه يوم يَحْمِلُ رأْسه
إلى نَهشلٍ والقَوْم حَضْرَةَ نَهْشَلِ

Ve denir: Falancayı falancanın **حَضرة**sinde, onun **مَحْضَره**’inde dövdüm.

**الليث** dedi: **الحاضِرُ**: topluluğun, kendilerinin toplandığı evde hazır bulunan kimselerdir. Şair dedi ki:
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سَامِرُه
فيه الصواهَلُ والرَّاياتُ والعَكَر

Dedi: Böylece **الحاضِرُ**, **الحاجِّ** ve **السّامر** ve **الجَامل** ve bunun benzerleri gibi, toplayıcı bir isim oldu.

Dedi: **الحُضْر** ve **الحِضارُ**: binek hayvanlarının koşmasındandır; fiil **الإحْضار**dır. Ve **فرس مِحْضير** ve **مِحْضار** (dişi için هاء’sız) eğer **الحُضر**’ü şiddetli ise; o, koşudur. Ve ondan “**أحضر** binek hayvanı **يُحضر إحضارا**” denir; isim **الحُضْر**dür; o, koşudur.

**الليث** dedi: **الحَضِير**: yarada irin akıntısından biriken şeydir; ve **السَّلَى**’da ve benzerinde **السّخْد**’den biriken şeydir.

**الأصمعي** dedi: Koyun **حَضِيرتَها**’sını attı; o, doğumdan sonra attığı **القَذَى**dır.

**أبو عُبَيدة** dedi: **الحَضِيرة**: **الصَّاءة**’dir; **السَّلَى**’yı takip eder; o, yavrunun sargısıdır.

**الليث** dedi: **المحاضرة**: bir kimsenin seni hakkınla **يُحاضِرك** etmesi; böylece onu galebe ile yahut inatla alıp götürmesidir.

Dedi: Develerden **الحِضارُ**: beyazlar; **الهِجان** gibi toplayıcı bir isimdir; tekil ve çoğul **الحِضار**’da eşittir.

**أبو عُبَيد** **الأمَوِي**’den: **ناقة حِضار**: kuvvet ve yolculuk (dayanıklılığı) topladığı zaman; yani yürüyüşün iyiliğini kasteder.

**شمر** dedi: Bu mânâ ile **الحِضار**’ı işitmedim; ancak **الحِضار** develerin beyazlarıdır. Ve **ذُؤَيْب**’in beytini okudu:
بناتُ المخاضِ شِيمُها وحِضَارها
yani siyahları ve beyazları.

**الليث** dedi: **حَضار** “**احضر**” mânâsında söylenir. Ve **حضَارِ**: daima mecrur olan bir yıldız adıdır.

**أبو عمرو بن العلاء** dedi: “**طلعَتْ حَضارِ والوَزْن**” denir; ikisi de **سُهَيل**’den önce doğan iki yıldızdır; ikisinden biri doğunca onun **سُهَيل** olduğu zannedilir; **الوزْنُ** de doğunca böyledir. Ve ikisi Araplar katında **مُحَلِّفان**dır; doğduklarında onlara bakan iki kişinin ihtilâfı sebebiyle **مُحَلِّفين** diye adlandırıldılar: birisi onun **سُهَيْل** olduğuna yemin eder, diğeri onun o olmadığına yemin eder. Bütün bunları, **أبو عُبَيد**’in **الأصمعي**’den, onun da **أبو عمرو بن العلاء**’dan rivayet ettiği üzere, **أبو عمرو بن العلاء** söyledi.

**الليث** dedi: “**حضرت الصلاة**” denir; Medine halkı “**حَضِرت**” der; hepsi “**تَحْضُر**” der.

**شمر** dedi: “**حَضِر القاضي امرأَةٌ تَحْضُر**” denir. Dedi: **التّاء** ancak, **القاضي**’nin fiil ile kadın arasına girmesi sebebiyle düşürülmüştür. Dedim: iyi dil “**حَضَرت تَحْضُر**”dur.

**أبو عُبَيد** **الكسائي**’den: “Onunla falancanın **بحَضْرة**sinde, falancanın **حِضْرَة**sinde, falancanın **حُضْرة**sinde konuştum” (denir); hepsi “falancanın **بحَضَر**’inde” der.

**ابن السِّكِّيت** **الباهلي**’den: **الحَضِيرة** hurmanın yeridir. Dedi: **الفَلْج** halkı ona **الصُّوبةَ** der; ayrıca **الْجُرنَ** ve **الْجَرِين** de denir.

**الأصمعي** dedi: Araplar “süt **مُحْتَضَر**dır, onu ört” der; yani binek hayvanları ve yer ehli olan başkaları onu **تَحْضُره** (ona üşüşür).

Ve hasta **حُضِر** oldu ve **احْتُضِر** oldu: ölüm ona indiği zaman. Ve “keder bana **حضرني** oldu” ve “beni **احْتَضرني** etti” ve “beni **تحضَّرني** etti.”

**أبو عُبَيد** dedi: **الجُهَنِيَّة**’nin bir adamı övdüğü sözünde:
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرَةً ونَفِيضَةً
وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمأَلَّ التُّبَّعُ

Dedi: **الحَضيرة**: yedi adam ile sekiz arasındaki şeydir; **النَّفِيضة**: topluluktur; onlar, yolu silkeleyen kimselerdir.

**سَلَمَة** **الفرّاء**’dan rivayet etti, dedi ki: **حضيرة الناس**: o, topluluktur; ve onların **نفيضتهم**: o, topluluktur.

**ابن السّكّيت** dedi: **الحَضِيرة**: beş ve dört kişi gazâ eder. Ve şu beyiti okudu:
. . . وحَلْقةٌ
من الدَّارِ لا تأتي عليها الحَضائِر

Ve bana **الإيادِيّ**, “**حَضِيرةً ونَفِيضَةً**” sözünün tefsirinde **شَمِر**’den haber verdi; dedi: **حَضِيرَة**: insanların hazır bulunduğu (şey)dir; yani sular. Ve **نَفِيضَة**: üzerinde kimse olmayan (şey)dir. Bu, **ابن الأعرابي**’den nakledilmiştir. Ve **حَضِيرَة** ile **نَفِيضة**’yi hâl üzere nasb etti; yani sulardan çıkmış olarak.

**أبو نصر** **الأصمعي**’den rivayet etti: **الحَضيرَة**: suya hazır bulunan kimselerdir; **النَّفِيضَة**: atın önüne geçen kimselerdir; onlar öncülerdir. Dedim: **ابن الأعرابي**’nin sözü daha güzeldir.

Başkası dedi: Adama, kendisine **اللَّمَم** ve delilik isabet edene “falanca **مُحْتَضَر**dır” denir. Ondandır, recez söyleyenin sözü:
وانْهَم بدَلْوَيْك نَهِيمَ المُحْتَضَر
فقد أَتَتْك زُمَراً بَعْدَ زُمَر

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: Filin kulağına **الحاضِرَةُ**, gözüne **الهاصَّة** denir.

Dedi: Develerden ve başkalarından **الْحَضْراء**: yemede ve içmede acele eden (dişi)dir.

Ve **الحَضْر**: Dicle ile Fırat arasında eskiden yapılmış bir şehirdir.

**ابن الأعرابي** dedi: **الْحَضر**: **التَّطْفيل**’dir; o, **الشَّوْلَقِيّ**’dir; o, **القِرْواش**’tır; ve **الواغلُ**’dir. Dedi: **الحَضْرُ**: **الواغِلُ الرَّاشِنُ** adamdır. Ve **الحُضْرَة**: şiddettir.

**أبو زيد**: Hayırla hazır bulunan kimseye **رجل حَضِر** denir.

Dedi: “Şüphesiz o, **بِحَضْرَته** olanı ve **بِعَقْوته** olanı bilir” denir.

**رحض** : **الرَّحْضُ**: yıkamadır. **ثوب رَحِيض مَرحوض**: yıkanmış.

Dedi: **المِرْحضَة**: içinde abdest alınan bir şeydir; **كَنِيفٍ** gibi.

Ve **أبي أيوب** hadîsinde: “(Şam’a geldik; orada kıbleye doğru yapılmış **مراحيض** bulduk; biz de yön değiştirir ve Allah’tan mağfiret dilerdik)”. **المراحِيض** ile, dışkı için yapılmış yerleri kastetti; tekili **مِرْحاض**tır; **الرَّحْض**’dan alınmıştır; o da yıkamadır.

Ve **عائشة**’den rivayet olundu: **عُثْمَان** hakkında (ح): “Onu isti‘tâb ettiler; nihayet onu **كالثَّوب الرَّحيض** gibi bırakınca ona döndüler de onu öldürdüler.”

**ابن الأعرابي** dedi: **المِرْحاض**: abdest alınan yerdir. **ابن شُمَيل** dedi: o, yıkanılan yerdir.

Dedi: **المِرْحاضَةُ**: **التَّوْر** gibi, kendisiyle abdest alınan bir şeydir.

**أبو عُبَيد** **الأصمعيّ**’den: Hummalı kimse hummadan terlerse o **الرُّحَضاء**dır. **الليث** dedi: **الرُّحَضاء**: hummanın teridir; ve **رُحِضَ** oldu: **الرُّحَضاء** onu tuttuğu zaman.

**حرض** : **الليث** dedi: **التَّحْرِيض**: **التَحْضِيض**’dir. Dedim: Ondandır, Allah جلّ وعزّ’in sözü: **( يَاأَيُّهَا النَّبِىُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ )** **( الأنفَال : 65 )**. **الزّجّاج** dedi: te’vîli, onları savaş üzerine teşvik etmendir. Dedi: Dilde **التَّحْريض**’in te’vîli: insanı, kendisinden geri kalırsa onun **حَارِض** olduğunu bileceği bir teşvikle teşvik etmendir.

Dedi: **الحارض**: helâke yaklaşmış olandır.

**اللِّحياني** dedi: “Falanca işe **حَارَض** etti” denir; ve ona **وَوَاكب** etti, ve ona **وَواظب** etti, ve ona **واصَبَ** etti: ona devam ettiği zaman; o da **مُحَارِض**dır.

Dedim: **( حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ )** **( الأنفَال : 65 )** sözünün te’vîli, “onları, yani savaş üzerine devam etsinler diye **يحارضوا** etmeye teşvik et” mânâsında olması câizdir; ta ki onları ağır yaralasınlar.

**الفرّاء**, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında: **( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ )** **( يُوسُف : 85 )**. Denir: **رجل حَرَض**; ve **قوم حَرَض**; ve **امرأة حَرَض**; her hâlde müfred olur; erkekte, dişide ve cem‘de onda eşittir. Dedi: Araplardan, erkeğe **حارِض**, dişiye **حارضة** diyen vardır; burada tesniye edilir ve cem‘ yapılır; çünkü **فاعِل** sûreti üzere çıkmıştır; **فاعِل** cem‘ yapılır.

Dedi: **الحارض**: bedeninde ve aklında bozulmuş olandır.

Dedi: **الحَرَضُ**’a gelince, onun cem‘i terk edildi; çünkü o, **دَنَفٍ** ve **ضَنًى** menzilesinde bir masdardır. Denir: **قومٌ دَنَفٌ وضَنًى**; ve **رجل دَنَف وضَنًى**.

**الزجّاج** dedi: “**رجل حَرَضٌ**” diyenin mânâsı “**ذُو حَرَض**”dır; bu yüzden tesniye edilmez ve cem‘ yapılmaz. Aynı şekilde “**رجل دَنَفٌ**” (yani **ذُو دَنَف**) ve masdar ile sıfatlanan her şey böyledir.

**الحرَّاني** **ابن السِّكِّيت**’ten: **الأصمعي** dedi: **رجُل حارِضَةٌ**: kendisinde hayır olmayan kimse içindir.

Ve denir: Bir yalan söyledi de kendisini **أحرَضَ** etti; yani onu helâk etti. Ve **قَوْل حَرَض** ile geldi; yani helâk edici (söz). **أبو زيد** “**( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً )**” hakkında dedi: yani **مُدْنَفاً**; o da **مُحْرَض**dır. Ve şu beyiti okudu:
أمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى غَرْبَةً أَنْ نَأَتْ بها
كأنّك حَمٌّ للأطبّاء مُحْرَض

**أبو العباس** **ابن الأَعْرابي**’den: Araplardan bazısı dedi ki: Kavim efendilerinin yerini bilmezse, hepsi **حُرْضانٌ**dur.

Dedi: **الحارِضُ**: düşkün, kendisinde hayır olmayan kimsedir. Dedi: **جمل حُرْضانٌ** ve **ناقة حُرْضانٌ**: düşkün.

Dedi: **أكثَمُ بنُ صَيْفي** dedi ki: “Yoksulluğun kötü yüklenişi, soyu **يُحرِض** eder; düşmanı **يُذْئِر** eder; zarureti güçlendirir.”

Dedi: “Onu **يُحْرِضه** eder” yani onu düşürür.

**أبو الهيْثم** dedi: **الحُرْضَة**: eti satın almayan ve onu bedelle yemeyen adamdır; ancak başkasının yanında bulursa (yer).

**الطّرماح** yaban eşeğini vasfederek dedi:
وَيَظَلُّ المَلِيءُ يُوفى على القِرْ
نِ عَذُوباً كالحُرضَة المُسْتَفَاضِ

yani uzun vakit boyunca, bir şey yemeyen **عَذُوباً**.

Dedi: **المُحْرض**: hastalıkla helâk olan; ne diri olup umulur, ne ölü olup ümit kesilir.

**الليث** dedi: **رجل حَرَض**: kendisinde hayır olmayan; cem‘i **أحْراض**; fiil **حَرُض يَحْرُض حُرُوضاً**. Ve **ناقَةٌ حَرَض**; ve zayıf düşmüş her şey **حَرَضٌ**dur.

Dedi: **الحُرُض**: yemekten sonra ellerin onunla yıkandığı **الأُشْنان**dır.

Ve **المِحْرَضَة**: içinde **الحُرُض** bulunan kaptır; o, **النَّوْفلة**’dir.

Başkası dedi: **الحَرَّاضة**: **الأُشْنان** çarşısıdır.

Ve **الحَرّاض**: alçı üzerine ateş yakan kimsedir. **عَدِيُّ بن زَيْد** dedi:
مثل نار الحَرّاض يَجْلُو ذُرَى المُزْن لمنْ شَامَه إذا يَسْتَنِير

**ابن الأعرابي** dedi: Şimşeği, parıltısının sürati bakımından, **الأُشْنان** içindeki ateşe benzetti; onun içindeki sürati sebebiyle. Başkası dedi: **الحَرّاض**: **القِلْى** ile uğraşan kimsedir. **أبو نصر** dedi: o, **الأُشْنان**’ı yakan kimsedir. Dedim: **الأُشْنان** ağacına **الحَرْض** denir; o, **الحَمْض**’dandır. Ondan, elbiselerin yıkandığı **القِلْي** yapılır: **الحَمْض** yaş iken yakılır; sonra külüne su serpilir; böylece bağlanır ve **قِلياً** olur.

Ve **حَرَض**: çölde bilinen bir sudur.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den dedi: **الإحْريضُ**: aspir (boya bitkisi)dir. **ثوب مُحَرَّض**: aspirle boyanmış.

**ضرح** : **الضَّرْح**: ölü için **الضَّريح**’i kazmandır. Denir: “Ona bir **ضَريحاً** kazdılar”; o, **لَحْد**sız bir kabirdir. Dedim: Ona **ضريحاً** adı verildi; çünkü yerde bir yarma ile yarılır. Ve **الضَّرح** ve **الضَّرْج** (حاء ve جيم ile): yarıktır. Ve **انْضَرَحَ**: yarıldığı zaman.

**الأصمعي**’den rivayet olundu: “Kavim arasındaki şey **انضرح** oldu ve **انضَرج** oldu” dedi; aralarındaki şey uzaklaştığı zaman. **المُؤرِّج** dedi: **الانْضِراحُ**: genişlemedir.

**الليث** dedi: **الضَّرْح**: bir şeyi alıp onunla atmandır. Ve “**اضْطَرَحُوا** falancayı” denir; yani onu bir tarafa attılar. Avam “**اطَّرَحُوه**” der; onun **الطَّرْح**’tan olduğunu zannederler; hâlbuki o **الضرْح**tır. Dedim: “**اطَّرَحُوه**”nun, **الضرح**’tan ifti‘âl olması câizdir; **التَّاء** **طاء**’a çevrilmiş, sonra **الضاد** ona idğam edilmiştir de “**اطَّرَح**” denmiştir.

**الليث** dedi: **الضُّرَاح**: gökte, yerdeki Kâbe’nin hizasında bir evdir.

Dedi: Şahinlerden **المضْرَحِيُّ**: iki kanadı uzun olan (şey)dir.

Başkası dedi: **المَضْرَحِيُّ**: akbabadır. **طَرَفَةُ**, iki kanadıyla, dişi devesinin kuyruğunu ve üzerindeki kılları benzetti; dedi ki:
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيَ تَكَنَّفَا
حِفافيهْ شُكَّا في العَسِيب بِمِسْرَدِ

**مَضْرَحِي**: beyaz akbaba. **حِفَافَيه**: iki yanı. **شُكَّا**: dikildi.

Ve efendi, asil adama **مَضْرَحيّ** denir. Ve **المَضْرحِيّ**: her şeyin beyazı.

**أبو عُبَيد** **أبي زَيْد**’den: “Topluluğun şahitliğini kendimden **ضَرَحْتُ**; onu **أضْرَحُها ضَرْحاً**” (denir); onu yaralayıp kendinden attığın zaman. Ve binek hayvanı ayağıyla **ضَرَحَت**: çifte attığı zaman.

Ve “Ölü için **الضرِيح**’i **ضَرَحْتُ**; onu **أَضْرَحه ضَرْحاً**” (denir).

**أبو عمرو**, **ذِي الرُّمَّة**’nin sözü hakkında:
ضَرَحْنَ البُرُودَ عن ترَائِب حُرَّةٍ
yani attılar. Onu **الجيم** ile rivayet edenin mânâsı: yardılar; bunda farklılık vardır.

**المؤرِّج** dedi: “Falanca erkeklerden **ضَرَحٌ**” yani bozuk. Ve “Falancayı **أضْرَحْتُ**” yani onu bozdum. Dedi: Falanca çarşıyı **أضرح** etti; ta ki **ضَرَحَتْ ضُرُوحاً وضَرْحاً**; yani onu durgunlaştırdı da durgunlaştı.

Dedi: “Benimle onların arasında **ضَرْح** vardır” yani uzaklık ve ürküntü. Dedi: “Onunla **ضارَحْتُه**; ona ok attım; ona sövdüm” birdir.

**أبو عُبَيد** dedi: **الأجْدل** ve **المَضرَحيّ** ve **الصَّقر** ve **القَطَامِيّ** birdir.

Başkası dedi: **رجل مَضْرَحيّ**: soyca asil.

**عرّامٌ** dedi: **نِيّة ضَرَح وطَرَح** yani uzak.

Başkası dedi: **ضَرَحه** ve **طَرَحه** bir mânâdadır. Ve denildi: **نِيّة تَرَح ونَفَح وطَوَح وضَرَح ومَصَح وطَمَح وطَرَح** yani uzak; **( نوادر الأعراب )**’da.

**رضح** : **الليث**: **الرّضْحُ**: çekirdeği **المِرْضاح** ile, yani taş ile ezmendir; **الحاء** ile pek az denir; **الخاء** onda bir lehçedir. Ve şu beyiti okudu:
خَبَطْناهُم بِكُلِّ أرَحَّ لأْمٍ
كمِرْضاح النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ

Ve **الرّضِيح**: ezilmiş çekirdektir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والراء وما يثلثهما**)
  (**حرز**) **الحاء والراء والزاء** tek bir asıldır; o da korumadan ve sakınmadan (gelir). “Onu korudum” denir; kendisi de sakındı, yani ihtiyat etti. Bir topluluk da, bu **الزّاء**’nın **سين**’den بدل edilmiş olduğunu, aslın da **الحَرْس** olduğunu söyler; bu bir veçhedir. Halîl’e ait kitapta ise **الحَرَز**’ın, oynanan, ovulmuş bir ceviz olduğu; çoğulunun **أحْراز** olduğu (yazılıdır). Dedik: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun bir mânâsı yoktur.
  (**حرس**) **الحاء والراء والسين** iki asıldır: biri koruma, diğeri zaman.
Birincisi: “Onu korudu, onu korur, koruma (olarak).” **الحَرَس**: **الحُرَّاس** (bekçiler). Hadiste gelen “**حُرِيسَة الجَبَل**”e gelince; onun, barınağına dönmesinden önce geceye yakalanan koyun olduğu söylenir; sanki orada korunmuş gibidir. Ebû Ubeyde **حريسة الجبل** hakkında: Bazıları onu bizzat hırsızlığın kendisi yapar; “**حَرَس** korur, koruma (olarak)” denir; çaldığı zaman. Bu sahih olursa, babdan yakındır; çünkü hırsız, şeye göz diker; sanki onu korur da ona iyice imkân buluncaya kadar (bekler). Birincisi daha sahihtir. Bu, dil ehlinin “**الحريسَة** korunmuş olan şeydir” sözüdür. Şöyle der: “Dağda korunan şeyde kesme yoktur”; çünkü o, **حِرْز** yeri değildir.
  (**حرش**) **الحاء والراء والشين** tek bir asıldır; babın dalları ona döner. O, iz ve çiziktirip yaralamadır. **الحَرْش** izdir; bundan dolayı adama **حراشاً** adı verilmiştir. Bu yüzden dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Kertenkeleye de **أحْرَش** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çizik vardır.
  Bu babdandır: “**حَرَشْتُ** [**الضبّ**]”; bu, deliğini sıvazlaman ve elini hareket ettirmen (demektir); ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarsın; sen de onu tutasın. O sıvazlamanın bir izi vardır; bu, zikrettiğimiz القياس’tandır. **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Bazen “**حيّة حَرْشاء**” derler; “**رَقْطاء**” dedikleri gibi. Şair dedi ki:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ  **الحَرْشاء**: hardala benzer, biten bir tanedir. Ebû’n-Necm dedi ki:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ *
  “Aralarında **حَرَّشْتُ**” sözlerine gelince; düşmanlığı kışkırttığın ve attığın zaman (denir); bu da babdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde meydana gelen bir çizik gibidir.
  Bundan (yine) onların, uyuzun ilk belirmesi olan **النُّقْبة**’ye **حَرْشاء** adını vermeleri (vardır). “**نُقْبةٌ حَرْشاء**” denir; o, sürülmemiş **الباِثرَة**’dir. Şu beyit okunmuştur:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا  Şu sözüne gelince:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين *
  denir ki: O, pamukta, tokmakların yumuşatmadığı bir şeydir; bu da ancak onda bir pürüzlülük bulunduğu için olur.
  (**حرص**) **الحاء والراء والصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülük.
  Birincisi: **الحَرْص** yarıktır; “**حَرَص** kasarcı elbiseyi” denir; onu yardığı zaman. Yaralardan **الحارِصَة**: deriyi yaran (yaradır). Bundan **الحرِيصة** ve **الحارِصَة** (vardır); o, yağmurunun şiddetli düşüşünden yerin yüzünü soyan buluttur. Şair dedi ki:
  * انهلالُ حريصَةٍ *
  Açgözlülük ve istekte aşırılığa gelince; “**حَرَصَ**” denir; açgözlülük ettiği zaman; “**يَحْرُِص**” hırs (olarak); o, **حريص**tir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ**﴾ [النحل 37]. “**حُرِصَ المَرْعَى**” da denir; ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; bu da babdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.
   (**حرض**) **الحاء والراء والضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitmenin, telef olmanın, helâkin, zayıflığın ve bunun benzerlerinin delilidir.
  Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**’dır; onunla uğraşan **الحَرّاض**’dır. **الإحْرِيض**: serçedir. Şair dedi ki:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ *
  İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً**﴾ [يوسف 85]. “**حَرَّضْتُ** falanı şuna” da denir. Bir topluluk bunun babdan olduğunu iddia etti. Ebû İshâk el-Basrî **الزَّجّاج** dedi ki: Bu, çünkü muhalefet ederse, bozmuş olur. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ**﴾ [الأنفال 65]; çünkü ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Bâbın geri kalanı buna yakındır; çünkü onlar “o **حُرْضَة**’dır” derler; o, onunla vurmak için kendisine kumar okları verilen kimsedir.
  “O, eti asla para ile yemez; ancak verilen şeyi yer” denir; bu yüzden ona **حُرْضَة** denir; çünkü onda hayır yoktur.
  Babdandır: Savaşmayan, yanında fayda bulunmayan ve yanında silah bulunmayan kimseye **حَرَض** demeleri. Tırimmâh dedi ki:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ *
  “Şey bozuldu; başkası da onu bozdu” manasında “**حَرَض** şey ve **أحرضَهُ** başkası” denir. “Adam **أحْرَضَ**” denir; kendisine kötü [bir] çocuk doğduğu zaman. Bazen “iki sağan, deveyi **حَرَضَ**” derler; sütünü bütünüyle sağdıkları zaman.
  (**حرف**) **الحاء الراء والفاء** üç asıldır: şeyin kenarı, sapma, şeyin ölçülüp takdir edilmesi.
  Kenara gelince: Her şeyin **حرْفُ**’u onun kenarıdır; kılıç ve başkası gibi. Bundan **الحَرْف** (vardır); o, yüzdür. “O, işinde tek bir **حَرْف** üzeredir” dersin; yani tek bir yol üzeredir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ**﴾ [الحج 11]; yani tek bir yüz üzere. Bu, çünkü kulun, bollukta ve darlıkta Rabbine itaat etmesi gerekir; bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, ona bir **حرف** üzere ibadet etmiş olur. Görmüyor musun, Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ**﴾ [الحج 11]. Deveye de **حَرْف** denir. Bir topluluk dedi ki: O, zayıf (deve)dir; kılıcın kenarına benzetilmiştir. Başkaları dedi ki: Bilakis o, iri (deve)dir; dağın **حرف**’ına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. Evs dedi ki:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ  Ka‘b b. Züheyr dedi ki:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ  İkinci asıl: şeyden sapmadır. “Ondan saptı; sapar; sapma (olarak)” denir. “Ben onu ondan **حرّفتُ**” denir; yani onu ondan çevirdim. Bu yüzden **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisinden çevrilip ondan yana meyledildiği zaman (olur). Bu, sözün **تحريف**’i gibidir; o, onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه**﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaraların ölçüldüğü demir (alet). Şair dedi ki:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما  Bir topluluk, **المُحارَف**’ın bununla ilgili olduğunu iddia etti; sanki rızkı ona takdir edilmiş gibidir; yara **المحْراف** ile takdir edildiği gibi.
  Bu babdandır: “Falan, ailesi için **يَحْرُف**” (denir); yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**’nın **ثاء**’dan بدل edilmiş olduğunun söylenmesidir. Bu, “**حَرَثِ**”ten (gelir); yani kazandı ve topladı. Bazen “Falan **أحْرَفَ**” denir; malı büyüyüp düzeldiği zaman. “Falan, falanın **حَرِيفُ**’idir” denir; yani onunla muamele edendir. Bunların hepsi “**حَرَفَ** ve **احترف**”tan (gelir); yani kazandı. Asıl, zikrettiğimizdir.
  (**حرق**) **الحاء والراء والقاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile birlikte bir şeyi bir şeyle ovmaktır; ona birçok dallar döner. Diğeri, bedenden bir şeydir.
  Birincisi: “**حَرَقْتُ** şeyi” sözleridir; bir kısmını bir kısmıyla törpüleyip ovduğun zaman. Arap “O, öfkeden sana karşı **الأُرَّم**’ı **يَحْرُقُ**” der; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. **الأُرَّم** dişlerdir. Şair dedi ki:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا  Bir topluluk şu şekilde okudu: ﴿**لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه**﴾ [طه 97]; dediler ki: manası, onu eğelerle törpüleyeceğizdir. **الحَرَق**: ateştir. Elbisede **الحَرَق** (vardır). **الحَرُوقاء**: kendisine **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin قياس’ı birdir.
  Babdandır: Saçı kopup dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleri. Şair dedi ki:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ *
  **الحُرْقَانُ**: iki uylukta sürtünme yarasıdır; biri diğerine sürtünmekten (olur). “At **حُرَاقٌ**” denir; koşusunda yanıp tutuşur gibi olduğu zaman. “Bulut **حَرِقٌ**” (denir); şimşeği şiddetli olduğu zaman. “İnsanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**” (denir); bana eziyet ettiler. **المُحارقَة**’nın, cinsel birleşmenin bir cinsi olduğu söylenir. “Su **حُرَاقٌ**” (denir): şiddetli tuzlu.
  Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. “Adam **محروقٌ**” denir; **حارِقَتُه** koptuğu zaman. Şair dedi ki:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ *
   (**حرك**) **الحاء والراء والكاف** tek bir asıldır; **الحركة** sükûnun zıddıdır. Babdandır: **الحارِكانِ**; ikisi omuzların birleştiği yerdir; çünkü ikisi de durmadan hareket eder. Aynı şekilde **الحراكيك**; o, **الحراقِف**’tir; tekili **حَرْكَكَة**’dir.
  (**حرم**) **الحاء والراء والميم** tek bir asıldır; o da men etme ve sıkılaştırmadır. **الحرام**: **الحلال**’ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا**﴾ [الأنبياء 95]. Şöyle de okunmuştur: ﴿**وحِرْمٌ**﴾. “Kırbaç **مُحرَّم**” (denir); henüz yumuşatılmadığı zaman. A‘şâ dedi ki:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا *
  **القطيع**: kırbaçtır; **المحرَّم** ise henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. **الحريم**: kuyunun **حريم**’idir; o, çevresidir; sahibinden başkasına orada kazmak haram kılınır. **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine’dir; hürmetlerinden dolayı böyle adlandırıldılar; ve onlarda bir şey ihdas etmek yahut bir مُحْدِث’i barındırmak haram kılınmıştır. Adam hac ile **أحْرَم** etti; çünkü avdan, kadınlardan ve bunun dışındaki kendisine helâl olan şeylerden ona haram olur. “Adam **أحرم** etti” (denir): haram aya girdi. Şair dedi ki:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا  “**المُحْرِم**” denir; zimmeti olan kimse. “Adamı **أحْرَمْتُ**” denir: onu kumarda yendim; sanki ona senden umduğu şeyi haram kılmışsın gibi. Aynı şekilde “O **حَرِم** eder; **يَحْرَم**; **حَرَماً**” (denir); kumarda yenmediği zaman. قياس birdir; sanki umduğu şey kendisine men edilmiştir. “Adama bağışı **حَرَمْتُ**; **حِرماناً**” (denir); “**أحرمْتُه**” de (denir); bu kötü bir dildir. Şair dedi ki:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا  **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkularıdır; korkağa onları tutması haramdır. Sa‘leb okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ  Hac ihramından olanlara “kavim **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ**” denir; “adam **حَرَامٌ**” (denir). “Adam **حِرْمِيٌّ**” (denir): **الحَرَم**’a nisbetlidir. Nâbiga dedi ki:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما  **الحَرِيم**: dokunulması haram kılınmış olandır; ona yaklaşılmaz. Araplar hac yaptıklarında üzerlerindeki elbiseleri çıkarır, onları **الحرَم**’da giymezlerdi; elbise, giyilmesi haram kılındığında ona **الحَريم** denir. Şair dedi ki:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ  “Kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır” denir; bu, onun zayi edilmesinin ve korunmasının terk edilmesinin haram olmasından türemiştir. **الحَرِيمة**’nin, umut edilen her bir kederden kaçan şeyin adı olduğu söylenir.
  Şâz olanlardan: **الحيْرَمَة**: inektir.
  (**حرن**) **الحاء والراء والنون** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeye yapışıp neredeyse ondan ayrılmamasıdır. Binek hayvanda **الحِرَان** bilinir; “**حَرَنَ** ve **حَرُن**” denir. Arıdan **المَحَارن**: bal peteğine yapışıp ayrılmayan yahut çekilip çıkarılmayanlardır. Şair dedi ki:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا *
  Şemmâh’ın sözü de böyledir:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ  O, dağın tepesinden ayrılmayan (deve)dir. “Satışta **حَرَنَ**” denir; ne artırır ne eksiltir.
  (**حرو/ي**) **الحاء والراء** ve ondan sonrası illetli (harfli). Üç asıl: birincisi sıcaklığın bir cinsi, ikincisi yakınlık ve kasıt, üçüncüsü dönüş.
  Birincisi: **الحَرْوُ**; “Ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum” sözündendir; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden (gelen) bir sıcaklıktır. Bu القياس’tandır: ateşin **حَرَاةُ**’sı; o, onun alevlenmesidir. Bundan **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
  Yakınlık ve kasıt ise: “Sen şunu yapmaya **حَرىً**’sın” sözleridir. Bu lafız üzerine tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. “**حَرِيٌّ**” dediğinde “**حرِيّان**” ve “**حريُّون**” ve cemaat için **أحرياء** dersin. “Bu iş, şuna **مَحْراةٌ**’dır” dersin. Bundan “O, işi **يتحرَّى**” sözleri (vardır); yani onu kasteder.
“**الحَرا** مقsur (şekilde)” denir: yumurtanın yeri; o, **الأفحوص**’tur. Bundan “Mekânda **تحرَّى**” (denir): oyalanıp bekledi. Bundan “**بِحَرَاهُ وَبِعَراه** indim” sözleri (vardır); yani onun çukuruna.
  Üçüncüsü: “Şey **حَرَى** eder; **يَحرِي**; **حَرْياً**” (denir); döndüğü ve azaldığı zaman. Zaman onu **أحراه** etti. Büyüyüp bedeni azalan yılana **حاريَةٌ** denir. Ona bedduada “Allah onu **بأفعَى حاريةٍ** ile vursun” derler; çünkü zamanın geçmesiyle ondan eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu daha habistir. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم vefat edince Ebû Bekir’in bedeni **يَحْرِي** etmeye başladı; ta ki ona yetişti.”
  (**حرب**) **الحاء والراء والباء** üç asıldır: biri soyma/yağma, diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmı.
  Birincisi: **الحَرْب**; onun iştikakı **الحَرَب**’dandır; o, soyma/yağmadır. “Onun malını **حَرَبْتُ**” denir; “malından **حُرِب** edildi” (denir); yani ondan soyuldu; **حَرَباً**. **الحريب**: soyulmuş olandır. “Adam **مِحْرَابٌ**” (denir): cesur, savaş işini ayakta tutan, ona doğrudan girişen. Adamın **حَريبة**’si: onunla yaşadığı malıdır; o soyulursa, ondan sonra ayağa kalkmaz. “Aslan **حَرِبٌ**” denir; yani öfkesinin şiddetinden, sanki bir şeyden soyulmuş, yani ondan alınmış gibidir. Aynı şekilde **الرجل الحَرِب**.
  Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. “Yer **مُحَرْبئة**” denir; **حِرباء**’sı çok olduğu zaman. Bununla **الحِرْباء**’ya benzetilmiştir; o, zırhların çivileridir. Aynı şekilde **حَرَابيّ المَتن**; o, onun et parçalarıdır.
  Üçüncüsü: **المحراب**; o, meclisin baş tarafıdır; çoğulu **محاريب**. “**المحراب** oda” derler; Allah Teâlâ’nın şu sözünde: ﴿**فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب**﴾ [مريم 11]. Şair dedi ki:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا  Bu asıllardan şâz olanlardan: **الحُرْبة**. İbn Düreyd, onun siyah torba olduğunu zikretti. Şu beyit okunmuştur:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا  (**حرت**) **الحاء والراء والتاء** tek bir asıldır; o, ovmadır. “Onu **حَرَته**; **حَرْتاً**” denir; onu şiddetli bir ovma ile ovduğun zaman.
  (**حرث**) **الحاء والراء والثاء** iki asıldır, birbirinden farklı: biri toplama ve kazanma, diğeri bir şeyin zayıflatılması.
  Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanma ve toplamadır; bununla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ**; sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi.”
  Bu babdandır: ekini **حرث** etmek. Kadın, kocanın **حرث**’ıdır; bu bir benzetmedir; çünkü onun çocuğu ekilir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ**﴾ [البقرة 223]. **الأحرِثة**: **الأفواق**’ta kirişlerin geçtiği kanallardır; çünkü onları toplar.
  Diğer asla gelince: “Devesini **حَرَثَ** etti” denir; onu zayıflattı; “**أحرثها**” da (denir). Bundan, Muâviye onlara “Sizin su çeken develeriniz ne yaptı?” dediğinde Ensâr’ın sözü: “Bedir günü onları **أحْرثْنَاها**.”
   (**حرج**) **الحاء والراء والجيم** tek bir asıldır; o, babın çoğudur ve dalları ona döner; bu, şeyin toplanması ve darlığıdır. Bundan **الحَرَج** (vardır); **حَرَجة**’nin cem‘idir; o, ağaç topluluğudur. Cem‘de **حَرَجات** denir. Şair dedi ki:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ  **حِراجٌ** da denir. Şair dedi ki:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ *
  Bundan **الحرَج** günah (vardır); **الحَرَج** darlık (vardır). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً**﴾ [الأنعام 125]. “Göz **حَرِجَتْ** eder; **تَحرَج**” denir; yani şaşırır. “Zulmün bana **حَرِجَ** etti” dersin; yani haram oldu. “Onu bir boşama ile **أحْرَجَ** etti” denir; yani onu haram kıldı. “Onu **المُحْرِجات** ile topuğundan vurdu” derler; üç boşama ile (vurmayı) kastederler. **الحَرَج**: ölülerin taşındığı sedyedir. **المِحَفَّةُ** bir **حَرَج**’dir. Şair dedi ki:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني  “Deve **حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**” (denir): zayıftır; bu, kemikleriyle etinin birbirine girmesidir. Bundan **الحَرِجُ**: savaş alanından neredeyse ayrılmayan adamdır.
  Bu babdan şâz olanlardan: “**الْحِرْجَ** **الوَدَعة**’dır; çoğulu **أحراج**” demeleri. “O, av etinden köpeğin payıdır” denir. Cehdar dedi ki:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ  “**الحِرْج** kurulan iplerdir” denir. Şair dedi ki:
  * كأنّها حرج حابلِ *
  (**حرد**) **الحاء والراء والدال** üç asıldır: kasıt, öfke, uzaklaşıp çekilme.
  Birincisi: kasıt. “**حَرَدَ** onun **حَرْد**’unu” denir; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi ki:
﴿**وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ**﴾ [القلم 25]. Ve (şair) dedi ki:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ  Bu babdandır: **الحُرُود**; develerin gübre yerleridir; tekili **حِرْد**.
  İkincisi: öfke. “Adam **حَرِدَ**; öfkelendi; **حَرْداً**” denir; **الراء**’nın sükûnuyla. Tırimmâh dedi ki:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ *
  “Aslan **حارد**” denir. Şair dedi ki:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ  Üçüncüsü: uzaklaşıp çekilme ve sapma. “Falan **حريداً** indi” denir; yani kenara çekilmiş olarak. “Yıldız **حَريد**” (denir). Cerîr dedi ki:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا  Ebû Zeyd dedi ki: Burada **الحريد**: kavminden ayrılıp yer değiştiren (kimsedir). O, **حَرَدَ** eder; **حُرُوداً**. “Biz, zayıflık ve zillet sebebiyle kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; gücümüz ve çokluğumuz sebebiyle” der. Her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. “Deve **حارَدَتْ**” (denir); sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan olduğu hâlden saptığı içindir. Aynı şekilde “sene **حارَدَتْ**” (denir); yağmuru azaldığı zaman. “İp **مُحَرَّدٌ**” (denir); örülüp de eğriliğinden dolayı ona bir kıvrım/işçilik meydana geldiği zaman.
  (**حرذ**) **الحاء والراء والذال** asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. “**الحِرذَون** küçük bir hayvancıktır” demişlerdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحرض: ما لا يعتد به ولا خير فيه، ولذلك يقال لما أشرف على الهلاك: حرض، قال عز وجل: ﴿حتى تكون حرضا﴾ [يوسف/85]، وقد أحرضه كذا، قال الشاعر:
*إني امرؤ نابني هم فأحرضني*
*** (الشطر للعرجي، وعجزه:
حتى بليت وحتى شفني السقم
وهو في اللسان (حرض) ؛ والأفعال 1/405)
والحرضة: من لا يأكل إلا لحم الميسر لنذالته، والتحريض: الحث على الشيء بكثرة التزيين وتسهيل الخطب فيه، كأنه في الأصل إزالة الحرض، نحو: مرضته وقذيته، أي: أزلت عنه المرض والقذى وأحرضته، أفسدته، نحو: أقذيته: إذا جعلت فيه القذى.

##### Türkçe

- **الحرض**: kendisine itibar edilmeyen ve kendisinde hayır bulunmayan şeydir; bundan dolayı helâke yaklaşmış olana **حرض** denir. Aziz ve celil olan şöyle dedi: ﴿حتى تكون **حرضا**﴾ [Yusuf/85]. Ve onu şu şöyle **أحرضه** etti. Şair dedi:
*إني امرؤ نابني هم فأحرضني*
*** (mısra **العرجي**’nindir; onun ikinci yarısı:
حتى بليت وحتى شفني السقم
ve o, **اللسان**’da (**حرض**) maddesindedir; ve **الأفعال** 1/405’tedir.)
Ve **الحرضة**: aşağılığından dolayı **الميسر** etinden başka yemeyen kimsedir. Ve **التحريض**: bir şeyi çokça süsleyip onda işi kolay göstermek suretiyle ona sevk etmektir; sanki aslında **الحرض**’ı giderme gibidir; şu sözün benzeri: **مرضته** ve **قذيته**, yani: ondan hastalığı ve kiri giderdim; ve onu **أحرضته**: onu bozdum; şu sözün benzeri: **أقذيته**: onda kir yaptığın zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر ض
نهك فلان مرضاً حتى أصبح حرضاً وهو المشفي علـى الهلـاك‏.‏
وأحرضـه المـرض ولا تأكـل كذا فإنه يمرضك ويحرضك‏.‏
وحرضه على الأمر وفيه تحريض على الخير وتحضيض‏.‏
وغسل يده بالحرض وهو الأشنان‏.‏
قال زهير‏:‏ كـأن بريقـه برقان سحل جـلا عـن متنه حرض وماء وناولـه المحرضـة وهـي الأشناندانـة‏.‏
وأعـدوا الأباريـق والمحـارض‏.‏
وبالكوفـة الحراضـة مضموم وهي سوق الحرض‏.‏
وصبغ ثوبه بالإحريض وهو العصفر‏.‏
قال يصف البرق‏:‏ ملتهب كلهب الإحريض يزجي خراطيـم الغمـام البيـض ومن المجاز‏:‏ فلان حرض من الأحراض‏:‏ للذي لا خير عنده‏.‏
قال‏:‏ يا رب بيضاء لها زوج حرض ومنه الحرضة‏:‏ الذي يفيض القداح للأيسار ليأكل من لحمهم وهو مذموم كالبرم‏.‏
وتقول‏:‏ خِبْتَ يا باغيَ الكَرَم بينَ الحُرْضَةِ والبَرَم. وأحْرَضَ الشيءَ وحَرَضَه: أفسده.

##### Türkçe

ح ر ض
Falanca bir hastalıkla yıprandı; nihayet **حَرَضًا** oldu; o, helâk üzerine (ölümün eşiğinde) olan kimsedir.
Hastalık onu **أَحْرَضَهُ**; “Şunu yeme; çünkü o seni hasta eder ve seni **يُحْرِضُكَ**.”
Onu iş üzerine **حَرَّضَهُ**; onda hayır üzerine **تَحْرِيض** ve **تَحْضِيض** vardır.
Elini **الحَرَض** ile yıkadı; o, **الأُشْنَان**dır.
Züheyr dedi ki:
Sanki tükürüğü, bir sırt üzerinden **حَرَض** ve suyu giderip açığa çıkaran iki parıltılı şimşektir.
Ona **المُحَرِّضَة**yi verdi; o, **الأُشْنَانْدَانَة**dir.
İbrikleri ve **المَحَارِض**i hazırladılar.
Kûfe’de **الحُرَاضَة** (mim’i ötreli) vardır; o, **الحَرَض** çarşısıdır.
Elbisesini **الإِحْرِيض** ile boyadı; o, **العُصْفُر**dur.
Şimşeği vasfederek dedi ki:
Bütünüyle **الإِحْرِيض** alevi gibi alevli; beyaz bulutların hortumlarını sürer.
Mecazdandır: Falanca, **الأَحْرَاض**dan bir **حَرَض**tır: yanında hayır bulunmayan kimse için.
Dedi ki: “Ey Rabbim! Kocası **حَرَض** olan bir beyaz (kadın).”
Bundan: **الحَرَضَة**: **الأَيْسَار** için **القِدَاح**ı (okları) döken, onların etinden yemek için; o, **البَرَم** gibi yerilmiş (kınanmış)tır.
Ve dersin ki: “Ey kerem arayan! **الحُرْضَة** ile **البَرَم** arasında umudun boşa çıktı.”
Ve **أَحْرَضَ** şeyi ve **حَرَضَهُ**: onu bozdu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّحْرِيض: التَّحْضِيض. قال الجوهري: التَّحْرِيضُ على القتال الحَثُّ والإِحْماءُ عليه. قال اللّه تعالى: يا أَيها النبيُّ حَرِّض الكؤمنين على القِتال؛ قال الزجاج: تأْويله حُثَّهم على القتال، قال: وتأْويل التَّحْرِيض في اللغة أَن تحُثَّ الإِنسان حَثّاً يعلم معه أَنه حارِضٌ إِنْ تَخَلَّف عنه، قال: والحارِضُ الذي قد قارب الهلاك. قال ابن سيده: وحَرَّضَه حَضَّه. وقال اللحياني: يقال حارَضَ فلان على العمل وواكَبَ عليه وواظَبَ وواصَبَ عليه إِذا داوَمَ القتال، فمعنى حَرِّض المؤمنين على القتال حُثَّهم على أَن يُحارِضُوا أَي يُداوِمُوا على القتال حتى يُثْخِنُوهم.
ورجل حَرِضٌ وحَرَضٌ: لا يرجى خيره ولا يخاف شرُّه، الواحد والجمع والمؤنث في حَرَض سواء، وقد جمع على أَحْراض وحُرْضان، وهو أَعْلى، فأَما حَرِضٌ، بالكسر، فجمعه حَرضُون لأَن جمع السلامة في فَعِل صفةً أَكثرُ، وقد يجوز أَن يكسَّر على أَفعال لأَن هذا الضرب من الصفة ربما كُسِّر عليه نحو نَكِدٍ وأَنْكاد. الأَزهري عن الأَصمعي: ورجل حارَضة للذي لا خير فيه. والحُرْضان: كالحَرِضِ والحَرَض، والحَرِضُ والحَرَضُ الفاسد. حَرَضَ الرجلُ نفْسَه يَحْرِضُها حَرْضاً: أَفسدها. ورجل حَرِضٌ وحَرَضٌ أَي فاسد مريض في بنائه، واحدُه وجمعه سواء. وحَرَضه المرضُ وأَحْرَضَه إِذا أَشفى منه على شرف الموت، وأَحْرَضَ هو نفسَه كذلك.
الأَزهري: المُحْرَضُ الهالك مَرَضاً الذي لا حيٌّ فيُرْجَى ولا ميت فيُوأَس منه؛ قال امرؤ القيس:
أَرى المرءَ ذا الأَذْوادِ يُصْبِحُ مُحْرَضاً
كإِحْراضِ بكْرٍ في الديارِ مَرِيض
ويروى: مُحْرِضاً. وفي الحديث: ما مِنْ مُؤمِنٍ يَمْرَضُ مَرَضاً حتى يُحْرِضَه أَي يُدْنِفَه ويُسْقِمَه؛ أَحْرَضَه المرض، فهو حَرِضٌ وحارِضٌ إِذا أَفسد بدنه وأَشْفى على الهلاك. وحَرَضَ يَحْرِضُ ويَحْرُضُ حَرْضاً وحُرُوضاً: هلك. ويقال: كَذَبَ كِذْبةً فأَحْرَضَ نفسَه أَي أَهلكها. وجاءَ بقول حَرَضٍ أَي هالك. وناقة حُرْضان: ساقطة. وجمل حُرْضان: هالك، وكذلك الناقة بغير هاء. وقال الفراء في قوله تعالى: حتى تكونَ حَرَضاً أَو تكونَ من الهالكين، يقال: رجل حَرَضٌ وقوم حَرَضٌ وامرأَة حَرَضٌ، يكون مُوَحّداً على كل حال، الذكر والأُنثى والجمع فيه سواء، قال: ومن العرب من يقول للذكر حارِضٌ وللأُنثى حارِضة، ويثنَّى ههنا ويجمع لأَنه خرج على صورة فاعل، وفاعلٌ يجمع. قال: والحارِضُ الفاسد في جسمه وعقله، قال: وأَما الحَرَضُ فترك جمعه لأَنه مصدر بمنزلة دَنَفٍ وضَنىً، قوم دَنَفٌ وضَنىً ورجل دَنَفٌ وضَنىً. وقال الزجاج: من قال رجل حَرَضٌ فمعناه ذو حَرَضٍ ولذلك لا يثنَّى ولا يجمع، وكذلك رجل دَنَفٌ ذو دَنَفٍ، وكذلك كل ما نعت بالمصدر. وقال أَبو زيد في قوله: حتى تكونَ حَرَضاً، أَي مُدْنَفاً، وهو مُحْرَض؛ وأَنشد:
أَمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى غَرْبَةً أَنْ نأَتْ بها،
كأَنَّكَ حَمٌّ للأَطِبّاءِ مُحْرَضُ؟
والحَرَضُ: الذي أَذابه الحزن أَو العشق وهو في معنى مُحْرَض، وقد حَرِضَ، بالكسر، وأَحْرَضَه الحُبُّ أَي أَفسده؛ وأَنشد للعَرْجِيّ: إِني امرؤ لَجَّ بي حُبٌّ، فأَحْرَضَني
حتى بَلِيتُ، وحتى شَفَّني السَّقَم
أَي أَذابَني. والحَرَضُ والمُحْرَضُ والإِحْرِيضُ: الساقط الذي لا يقدر على النهوض، وقيل: هو الساقط الذي لا خير فيه. وقال أَكْثَم بن صَيْفي: سُوءٌ حمل الناقة يُحْرِضُ الحسَبَ ويُدِيرُ العَدُوَّ ويُقَوِّي الضرورة؛ قال: يُحْرِضُه أَي يُسْقِطه. ورجل حَرَضٌ: لا خير فيه، وجمعه أَحْرَاضٌ، والفعل حَرُضَ يَحْرُضُ حُروضاً. وكلُّ شيءٍ ذاوٍ حَرَضٌ. والحَرَضُ: الرَّدِيء من الناس والكلام، والجمع أَحْراضٌ؛ فأَما قول رؤبة: يا أَيُّها القائِلُ قوْلاً حَرْضا
فإِنه احتاج فسكنه. والحَرَضُ والأَحْراضُ: السَّفِلة من الناس. وفي حديث عوف بن مالك: رأَيت مُحَلِّم بن حَثَّامةَ في المنام فقلت: كيف أَنتم؟ فقال: بِخَير وجَدْنا رَبَّنا رحيماً غَفَرَ لنا، فقلت: لكلِّكم؟ قال: لكلِّنا غير الأَحْراضِ، قلت: ومَن الأَحْراضُ؟ قال: الذين يُشارُ إِليهم بالأَصابع أَي اشتهروا بالشَّرّ، وقيل: هم الذين أَسرفوا في الذنوب فأَهلكوا أَنفسهم، وقيل: أَراد الذين فسُدَت مذاهبهم.
والحُرْضة: الذي يَضْرِبُ للأَيْسارِ بالقِداح لا يكون إِلا ساقطاً، يدعونه بذلك لرذالته؛ قال الطرماح يصف حماراً:
ويَظَلُّ المَلِيءُ يُوفِي على القرْ
نِ عَذُوباً، كالحُرْضة المُسْتَفاضِ
المُسْتَفاضُ: الذي أُمِرَ أَن يُفِيضَ القداح، وهذا البيت أَورده الأَزهري عقيب روايته عن أَبي الهيثم. الحُرْضةُ: الرجل الذي لا يشتري اللحم ولا يأْكله بثمن إِلا أَن يجده عند غيره، وأَنشد البيت المذكور وقال: أَي الوَقْب الطويل لا يأْكل شيئاً. ورجل مَحُروضٌ: مَرْذولٌ، والاسم من ذلك الحَرَاضة والحُروضة والحُروض. وقد حَرُضَ وحَرِضَ حَرَضاً، فهو حَرِضٌ، ورجل حارِضٌ: أَحمق، والأُنثى بالهاء. وقوم حُرْضان: لا يعرفون مكان سيدهم. والحَرَضُ: الذي لا يتخذ سلاحاً ولا يُقاتِل. والإِحْرِيضُ: العُصْفُرُ عامة، وفي حديث عطاء في ذكر الصدقة: كذا وكذا والإِحْرِيض، قيل: هو العُصْفُر؛ قال الراجز:
أَرَّقَ عَيْنَيْك، عن الغُمُوضِ،
بَرْقٌ سَرَى في عارِضٍ نَهُوضِ
مُلْتَهِبٌ كَلَهَبِ الإِحْرِيضِ،
يُزْجِي خَراطِيمَ عَمامٍ بِيضِ
وقيل: هو العُصْفر الذي يجعل في الطبخ، وقيل: حَبُّ العصفر. وثوب مُحَرَّضٌ: مصبوغ بالعُصْفُر. والحُرُضُ: من نَجِيل السباخ، وقيل: هو من الحمض، وقيل: هو الأُشْنان تُغْسَل به الأَيدي على أَثر الطعام، وحكاه سيبويه الحَرْض، بالإِسكان، وفي بعض النسخ الحُرْض، وهو حَلقة القُرْط. والمِحْرَضةُ: وِعاء الحُرُض وهو النَّوْفَلة. والحُرْضُ: الجِصُّ. والحَرَّاضُ: الذي يُحْرِق الجِصَّ ويُوقِد عليه النار؛ قال عدي بن زيد: مِثْل نارِ الحَرَّاضِ يَجْلو ذُرَى المُزْ
نِ لِمَنْ شامَهُ، إِذا يَسْتَطِيرُ
قال ابن الأَعرابي: شبَّه البَرْقَ في سرعة ومِيضه بالنار في الأُشْنان لسرعتها فيه، وقيل: الحَرَّاضُ الذي يُعالج القِلْيَ. قال أَبو نصر: هو الذي يُحْرِقُ الأُشْنان. قال الأَزهري: شجر الأُشْنان يقال له الحَرْض وهو من الحمض ومنه يُسَوَّى القِلْيُ الذي تغسل به الثياب، ويحرق الحمض رطباً ثم يرَشُّ الماءُ على رماده فينعقد ويصير قِلْياً. والحَرَّاضُ أَيضاً: الذي يُوقِد على الصَّخْر ليتخذ منه نُورة أَو جِصّاً، والحَرَّاضةُ: الموضعُ الذي يُحْرَقُ فيه، وقيل: الحَرَّاضةُ مَطْبَخُ الجِصِّ، وقيل: الحَرَّاضةُ موضعُ إِحْراقِ الأُشْنان يتخذ منه القِلْيُ للصبّاغِين، كل ذلك اسم كالبَقّالة والزَّرّاعة، ومُحْرِقُه الحَرّاضُ، والحَرّاضُ والإِحرِيضُ: الذي يُوقِد على الأُشْنان والجِصِّ. قال أَبو حنيفة: الحَرَّاضةُ سُوقُ الأُشْنان.
وأَحَرَضَ الرجلُ أَي وَلَدَ ولدَ سَوءٍ.
والأَحْراضُ والحُرْضانُ: الضِّعافُ الذين لا يُقاتِلون؛ قال الطرماح: مَنْ يَرُمْ جَمْعَهم يَجِدْهم مراجِيـ
ـحَ حُماةً للعُزَّلِ الأَحْراضِ
وحَرْضٌ: ماء معروف في البادية. وفي الحديث ذكر الحُرُض، بضمتين، هو وادٍ عند أُحُد. وفي الحديث ذكر حُرَاض، بضم الحاء وتخفيف الراء: موضع قرب مكة، قيل: كانت به العُزَّى.

##### Türkçe

**التَّحْرِيض**: **التَّحْضِيض**. el-Cevherî dedi: **التَّحْرِيض**’in savaş üzerine olması, ona sevk etme ve onu kızıştırmadır. Allah Teâlâ dedi: “Ey peygamber, müminleri savaş üzerine **حَرِّض**”; ez-Zeccâc dedi: onun te’vili “onları savaş üzerine sevk et”tir; dedi: ve dilde **التَّحْرِيض**’in te’vili, insanı, onun kendisinden geri kalırsa **حارِضٌ** olduğunu bileceği bir sevk ile sevk etmendir; dedi: ve **الحارِضُ** helâke yaklaşmış olandır. İbn Sîde dedi: ve onu **حَرَّضَه**: onu **حَضَّه**. el-Lihyânî dedi: denir ki: falan kimse işe **حارَضَ** etti ve onun üzerinde **واكَبَ** etti ve **واظَبَ** etti ve onun üzerinde **واصَبَ** etti; savaşta devam ettiğinde; öyleyse “müminleri savaş üzerine **حَرِّض**”in manası: onları, **يُحارِضُوا** yani savaş üzerine devam etsinler, ta ki onları ağır yaralasınlar diye, sevk et.

Ve adam **حَرِضٌ** ve **حَرَضٌ**: hayrı umulmaz ve şerri korkulmaz; **حَرَض**’da tekil ve çoğul ve müennes eşittir; ve **أَحْراض** ve **حُرْضان** üzerine cem‘ edilmiştir; ve o daha yüksektir; fakat **حَرِضٌ**, kesre ile, onun cemi **حَرضُون**’dur; çünkü **فَعِل**’de sıfat olarak selâmet cemi daha çoktur; ve **أَفعال** üzerine kırık cem‘ yapılması caiz olabilir; çünkü bu tür sıfat belki onun üzerine kırılır; **نَكِدٍ** ve **أَنْكاد** gibi. el-Ezherî, el-Asma‘î’den: ve hayır olmayan kimse için adam **حارَضة**. Ve **الحُرْضان**: **الحَرِضِ** ve **الحَرَض** gibidir; ve **الحَرِضُ** ve **الحَرَضُ** bozuk olandır. Adam kendisini **حَرَضَ** eder, onu **يَحْرِضُها** **حَرْضاً**: onu bozdu. Ve adam **حَرِضٌ** ve **حَرَضٌ** yani bozuk, bünyesinde hasta; onun teki ve çoğu eşittir. Ve hastalık onu **حَرَضه** etti ve onu **أَحْرَضَه** etti: ondan ölüm eşiğine yaklaşınca; ve o da kendisini böylece **أَحْرَضَ** etti.

el-Ezherî: **المُحْرَضُ** hastalıkla helâk olan, ne diri olup umulan ne de ölü olup ondan ümit kesilen kimsedir; İmru’ul-Kays dedi:
أَرى المرءَ ذا الأَذْوادِ يُصْبِحُ مُحْرَضاً
كإِحْراضِ بكْرٍ في الديارِ مَرِيض
Ve rivayet olunur: **مُحْرِضاً**. Ve hadiste: “Hiçbir mümin yoktur ki bir hastalıkla hastalanır da onu **يُحْرِضَه**” yani onu ağırlaştırır ve onu hasta eder; hastalık onu **أَحْرَضَه** etti; o da **حَرِضٌ** ve **حارِضٌ** olur; bedeni bozduğunda ve helâke yaklaşınca. Ve **حَرَضَ** **يَحْرِضُ** ve **يَحْرُضُ** **حَرْضاً** ve **حُرُوضاً**: helâk oldu. Ve denir ki: bir yalan söyledi de kendisini **فأَحْرَضَ** yani onu helâk etti. Ve **حَرَضٍ** bir söz getirdi yani helâk edici. Ve dişi deve **حُرْضان**: düşkün. Ve erkek deve **حُرْضان**: helâk; ve dişi deve de **هاء** olmaksızın böyledir. el-Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “ta ki **حَرَضاً** olasın yahut helâk olanlardan olasın”; denir ki: adam **حَرَضٌ** ve kavim **حَرَضٌ** ve kadın **حَرَضٌ**; her hâlde tekil olur; onda erkek, dişi ve çoğul eşittir; dedi: ve Araplardan kimi erkeğe **حارِضٌ**, dişiye **حارِضة** der; ve burada tesniye edilir ve cem‘ edilir; çünkü **فاعل** sureti üzere çıktı; ve **فاعلٌ** cem‘ edilir. Dedi: ve **الحارِضُ** bedeninde ve aklında bozuk olandır. Dedi: fakat **الحَرَضُ**’a gelince, onun cem‘ini terk etti; çünkü o, **دَنَفٍ** ve **ضَنىً** menzilesinde bir masdardır: kavim **دَنَفٌ** ve **ضَنىً**, adam **دَنَفٌ** ve **ضَنىً**. ez-Zeccâc dedi: “adam **حَرَضٌ**” diyenin manası **ذو حَرَضٍ**’dır; bu yüzden tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; ve aynı şekilde “adam **دَنَفٌ**” yani **ذو دَنَفٍ**; ve masdar ile nitelenen her şey böyledir. Ebû Zeyd, “ta ki **حَرَضاً** olasın” sözü hakkında: yani **مُدْنَفاً**; ve o **مُحْرَض**’dır; ve inşâd etti:
أَمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى غَرْبَةً أَنْ نأَتْ بها،
كأَنَّكَ حَمٌّ للأَطِبّاءِ مُحْرَضُ؟
Ve **الحَرَضُ**: onu hüzün yahut aşk eriten kimsedir; ve o, **مُحْرَض** manasındadır; ve **حَرِضَ**, kesre ile; ve sevgi onu **أَحْرَضَه** yani onu bozdu; ve el-‘Arcî için inşâd etti:
إِني امرؤ لَجَّ بي حُبٌّ، فأَحْرَضَني
حتى بَلِيتُ، وحتى شَفَّني السَّقَم
yani beni eritti. Ve **الحَرَضُ** ve **المُحْرَضُ** ve **الإِحْرِيضُ**: kalkmaya güç yetiremeyen düşkün; ve denildi: hayır olmayan düşkündür. Eksem b. Sayfî dedi: “Dişi devenin kötü yükü soyu **يُحْرِضُ** eder ve düşmanı döndürür ve zarureti güçlendirir”; dedi: **يُحْرِضُه** yani onu düşürür. Ve adam **حَرَضٌ**: hayır yoktur; onun cemi **أَحْرَاضٌ**; fiil **حَرُضَ يَحْرُضُ حُروضاً**. Ve her solmuş şey **حَرَضٌ**dur. Ve **الحَرَضُ**: insanlardan ve sözden kötü olan; cemi **أَحْراضٌ**; fakat Ru’be’nin sözü:
يا أَيُّها القائِلُ قوْلاً حَرْضا
şüphesiz o, ihtiyaç duydu da onu sâkin kıldı. Ve **الحَرَضُ** ve **الأَحْراضُ**: insanlardan aşağı tabaka. Ve Avf b. Mâlik hadîsinde: “Rüyada Muhallim b. Hassâme’yi gördüm; dedim: nasılsınız? dedi: hayır üzereyiz; Rabbimizi rahîm bulduk, bize mağfiret etti; dedim: hepiniz için mi? dedi: hepimiz için, **الأَحْراضِ** hariç; dedim: **الأَحْراضُ** kimdir? dedi: parmaklarla işaret edilenler; yani şer ile meşhur olanlar”; ve denildi: onlar, günahlarda aşırı gidip nefislerini helâk edenlerdir; ve denildi: maksadı, mezhepleri bozulmuş olanlardır.

Ve **الحُرْضة**: **الأَيْسارِ** için **القِداح** ile vuran kimsedir; ancak düşkün olur; rezilliği sebebiyle onu bununla çağırırlar; et-Tırimmâh bir eşeği vasfederken dedi:
ويَظَلُّ المَلِيءُ يُوفِي على القرْ
نِ عَذُوباً، كالحُرْضة المُسْتَفاضِ
**المُسْتَفاضُ**: kendisine **القداح**’ı dökmesi emredilen kimsedir; ve bu beyti el-Ezherî, Ebû’l-Heysem’den rivayetinin ardından zikretti. **الحُرْضةُ**: eti satın almayan ve onu bedelle yemeyen, ancak başkasının yanında bulursa (yiyen) adamdır; ve zikredilen beyti inşâd etti ve dedi: yani uzun **الوَقْب** hiçbir şey yemez. Ve adam **مَحُروضٌ**: rezil; bunun ismi **الحَرَاضة** ve **الحُروضة** ve **الحُروض**. Ve **حَرُضَ** ve **حَرِضَ** **حَرَضاً**; o da **حَرِضٌ**dur. Ve adam **حارِضٌ**: ahmak; dişisi **هاء** iledir. Ve kavim **حُرْضان**: efendilerinin yerini bilmezler. Ve **الحَرَضُ**: silah edinmeyen ve savaşmayan kimse. Ve **الإِحْرِيضُ**: genel olarak **العُصْفُر**; ve Atâ’nın sadakayı zikrettiği hadiste: “şöyle şöyle ve **الإِحْرِيض**”; denildi: o **العُصْفُر**dur; râciz dedi:
أَرَّقَ عَيْنَيْك، عن الغُمُوضِ،
بَرْقٌ سَرَى في عارِضٍ نَهُوضِ
مُلْتَهِبٌ كَلَهَبِ الإِحْرِيضِ،
يُزْجِي خَراطِيمَ عَمامٍ بِيضِ
Ve denildi: o, pişirmede yapılan **العُصْفر**dur; ve denildi: **حَبُّ العصفر**. Ve elbise **مُحَرَّضٌ**: **العُصْفُر** ile boyanmış. Ve **الحُرُضُ**: tuzlalıkların **نَجِيل**’inden; ve denildi: o **الحمض**’dandır; ve denildi: o, yemek ardından ellerin onunla yıkandığı **الأُشْنان**’dır; Sîbeveyh onu **الحَرْض** diye, sükûn ile, nakletti; ve bazı nüshalarda **الحُرْض**; ve o, küpenin halkasıdır. Ve **المِحْرَضةُ**: **الحُرُض** kabı; ve o **النَّوْفَلة**’dir. Ve **الحُرْضُ**: alçı. Ve **الحَرَّاضُ**: alçıyı yakan ve onun üzerine ateş yakan kimse; Adî b. Zeyd dedi:
مِثْل نارِ الحَرَّاضِ يَجْلو ذُرَى المُزْ
نِ لِمَنْ شامَهُ، إِذا يَسْتَطِيرُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: şimşeği, parıltısının sürati bakımından, **الأُشْنان** içindeki ateşe benzetti; onun içindeki sürati sebebiyle; ve denildi: **الحَرَّاضُ** **القِلْيَ** ile uğraşan kimsedir. Ebû Nasr dedi: o, **الأُشْنان**’ı yakan kimsedir. el-Ezherî dedi: **الأُشْنان** ağacına **الحَرْض** denir; ve o **الحمض**’dandır; ve ondan, elbiselerin onunla yıkandığı **القِلْيُ** yapılır; ve **الحمض** yaş iken yakılır, sonra külüne su serpilir; böylece donar ve **قِلْياً** olur. Ve **الحَرَّاضُ** ayrıca: ondan **نُورة** yahut alçı edinmek için kaya üzerine ateş yakan kimsedir. Ve **الحَرَّاضةُ**: içinde yakılan yer; ve denildi: **الحَرَّاضةُ** alçı ocağıdır; ve denildi: **الحَرَّاضةُ** boyacılar için **القِلْيُ** edinilen **الأُشْنان** yakma yeridir; bunların hepsi, **البَقّالة** ve **الزَّرّاعة** gibi bir isimdir; ve onu yakan **الحَرّاضُ**’dır; ve **الحَرّاضُ** ve **الإِحرِيضُ**: **الأُشْنان** ve alçı üzerine ateş yakan kimsedir. Ebû Hanîfe dedi: **الحَرَّاضةُ** **الأُشْنان** pazarıdır.

Ve adam **أَحَرَضَ** etti; yani kötü bir evlat doğurdu.

Ve **الأَحْراضُ** ve **الحُرْضانُ**: savaşmayan zayıflar; et-Tırimmâh dedi:
مَنْ يَرُمْ جَمْعَهم يَجِدْهم مراجِيـ
ـحَ حُماةً للعُزَّلِ الأَحْراضِ
Ve **حَرْضٌ**: bedevîde bilinen bir sudur. Ve hadiste **الحُرُض** zikri vardır; iki damme ile; o, Uhud yanında bir vadidir. Ve hadiste **حُرَاض** zikri vardır; **الحاء**’ın dammesi ve **الراء**’ın hafifletilmesiyle: Mekke yakınında bir yerdir; denildi: orada **العُزَّى** vardı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر ض * رجل * حَرَضٌ * بفتحتين أي فاسد مريض يحدث في ثيابه قلت قوله في ثيابه قيد انفرد بذكره لا تظهر فيه فائدة زائدة وواحده وجمعه سواء قال أبو عبيدة هو الذي أذابه الحزن والعشق وهو في معنى * مُحْرَضٍ * وقد * حَرِضَ * من باب طرب و * أحْرَضَهُ * الحب أي أفسده و * التَّحْريضُ * على القتال الحث والإحماء عليه و * الحُرُّضُ * بسكون الراء وضمها الأشنان و * المِحْرَضةُ * بالكسر إناؤه

##### Türkçe

* ح ر ض * adam: **حَرَضٌ** (iki fetha ile), yani bozuk, hasta; elbiselerinde (bir şey) meydana getirir. Dedim ki: “elbiselerinde” sözü bir kayıttır; onu zikretmekte tek kalmıştır; onda fazladan bir fayda görünmez. Onun teki ile çoğulu birdir. Ebû Ubeyde dedi: O, hüznün ve aşkın onu eritmiş olduğu kimsedir; ve o, **مُحْرَضٍ** mânâsındadır. Ve **حَرِضَ** “tariba” bâbındandır. Ve **أحْرَضَهُ**: aşk onu bozdu, yani onu ifsat etti. Ve **التَّحْريضُ**: savaş üzerine teşvik; ona sevk ve kızıştırmadır. Ve **الحُرُّضُ**: **الراء**’nın sükûnu ve zammı ile; eşnân (çamaşır yıkamada kullanılan bitki/kül). Ve **المِحْرَضةُ**: kesre ile; onun kabıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحرض، محركة: الفساد  يكون  في البدن، وفي المذهب، وفي العقل  قاله ابن عرفة. الحرض:  الرجل الفاسد المريض  ، يحدث في ثيابه، واحده وجمعه سواء، كما في الصحاح،  كالحارضة، والحارض، والحرض، ككتف  ، يقال: إنه حارضة قومه، أي فاسدهم. الحرض:  الكال  المعيي، قيل: هو  المشرف على الهلاك، كالحارض  . يقال: رجل حرض وحارض، إذا أشرف على الهلاك. قيل: الحارضة والحرض:  من لا خير عنده  ، وهو مجاز، وروى الأزهري عن الأصمعي: رجل حارضة: لا خير فيه، قال:
  يا رب بيضاء لها زوج حرض
  حلالة بين عريق وحمض  أو  هو الذي  لا يرجى خيره ولا يخاف شره  ، وهو مجاز. يقال  للواحد والجمع والمؤنث  ، قال الفراء: يقال: رجل حرض، وقوم حرض، وامرأة حرض، يكون موحدا على كل حال، الذكر والأنثى والجمع فيه سواء. قال: ومن العرب من يقول: للذكر حارض والأنثى حارضة. ويثنى هنا ويجمع، لأنه خرج على صورة فاعل، وفاعلق يجمع. قال: وأما الحرض فترك جمعه لأنه مصدر بمنزلة دنف وضنى، قوم دنف وضنى، ورجل دنف وضنى. وقال الزجاج: من قال رجل حرض فمعناه ذو حرض، ولذلك لا يثنى ولا يجمع، وكذلك رجل دنف: ذو دنف، وكذلك كل ما نعت بالمصدر.  وقد يجمع على أحراض  ، كسبب وأسباب، وكتف وأكتاف، وصاحب وأصحاب، على  حرضان  ، بالضم، وهو أعلى، على  حرضة  ، يكسر ففتح. وفي اللسان: وأما حرض بالكسر فجمعه حرضون، لأن جمع السلامة في فعل صفة أكثر، وقد يجوز أن يكسر على أفعال، لأن هذا الضرب من الصفة ربما كسر عليه، نحو نكد وأنكاد. قال أبو عبيدة: الحرض:  من أذابه العشق أو الحزن  ، وهو في معنى محرض، كما في الصحاح،  كالمحرض، كمعظم  . وضبط الصحاح يقتضي أن يكون كمكرم. قال الليث: الحرض:  من لا يتخذ سلاحا ولا يقاتل  ، جمعه أحراض وحرضان، وأنشد للطرماح:
  من يرم جمعهم يجدهم مراجي                      ح حماة للعزل الأحـراض

  الحرض:  الساقط  الذي  لا يقدر على النهوض  . وقيل: هو الساقط الذي لا خير فيه،  كالحريض، والحرض، والمحرض، والإحريض  ، كأمير، وكتف، ومعظم، وإزميل، وضبطه غيره في الثالث كمكرم.  وقد حرض كفرح  . هذا القول نبذة من كلام أبي عبيدة، الذي قد مناه عن الجوهري، ومعناه أذابه الحزن أو العشق. وأما فعل الحرض بمعنى الساقط فحرض يحرض حروضا، كما في اللسان، أي من حد نصر، أو كرم وأنا على شك في أحدهما، فإني ما رأيته مضبوطا. الحرض:  الرديء من الناس، القبيح  من الكلام  ، والجمع أحراض. فأما قول رؤبة:
  يا أيها القائل قولا حرضا
  إنا إذا نادى مناد حضا فإنه احتاج فسكنه، كما في اللسان. وجعله الصاغاني لغة، ولم يقل للضرورة. الحرض:  المضنى مرضا وسقما. ومنه  قوله تعالى:   حتى تكون حرضا  أو تكون من الهالكين  . وقال أبو زيد: أي مدنفا. وقال قتادة: حتى تهرم وتموت،  وقد حرض  الرجل  يحرض ويحرض  ، من حد نصر وضرب،  حروضا  ، بالضم، وكذلك حرضا، بالفتح، أي هلك.  وحرض الرجل  نفسه يحرضها  حرضا، من حد ضرب:  أفسدها  ، وهو مجاز.  وحرض. ككرم وفرح: طال همه، وسقمه  ، فهو حرض. يقال: حرض الرجل، إذا  رذل وفسد، فهو حارض  ، وكذلك محروض، أي مرذول  فاسد، متروك، بين الحراضة  ، بالفتح،  والحروضة، والحروض  ، بضمهما.  ويقال: رجل حرضة، بالكسر  ، أي ساقط مرذول، لا خير فيه.  ج حرض، كعنب  ، ولو قال: كقرد، كان أحسن.  وناقة حرض، محركة: ضاوية  مهزولة  والمحروض: المرذول  ، كالحارض.  وحرض، محركة: د، باليمن  ، في أوائله، على رأس الوادي سهام، مما يلي مكة شرفها الله تعالى، بينه وبين حلي مفازه، ومن أعماله العريش، وقد تقدم ذكره في موضعه، قال الحافظ: وقد خرج منه جماعة فضلاء. الحرض  من الثوب: حاشيته وطرته وصنفته  ، كما في العباب. الحرض،  بضمة وبضمتين: الأشنان  ، تغسل به الأيدي على إثر الطعام، الأول حكاه سيبويه كما في نسخ الكتاب وفي بعضها بالفتح. وقال أبو زياد: هو دقاق الأطراف، وشجرته ضخمة وربما استظل بها، ولها حطب، وهو الذي يغسل به الناس الثياب، قال: ولم نر حرضا أنقى وأشد بياضا من حرض ينبت باليمامة، وإنما هو بواد من اليمامة يقال له جو الخضارم. قال زهير يصف حمارا:
  كأن بريقه برقان سـحـل                      جلا عن متنه حرض وماء

  وقال الأزهري: شجر الأشنان، يقال له الحرض. وهو من النجيل،  وقرئ به  قوله تعالى:  حتى تكون حرضا  ،  أي حتى تكون كالأشنان نحولا  ، هكذا بالنون، والصواب قحولا، بالقاف،  ويبسا  . قال الصاغاني: وهي قراءة الحسن البصري. قال: وكان السدي يعيب هذه القراءة.  ومنصور بن محمد  ، هكذا في النسخ، والذي في التبصير: محمد ابن منصور بن عبد الرحيم الأشناني، روى عنه القاسم بن الصفار. أبو أحمد  عبد الباقي بن عبد الجبار  الهروي صاحب أبي الوقت،  الحرضيان  ، بالضم،  محدثان  . والمحرضة، بالكسر: وعاؤه  أي الحرض، يتخذ من خشب أو شبه ونحوه، والجمع المحارض. يقال: ناوله المحرضة، وأعد الأباريق والمحارض.  والحراض، ككتان: من يحرقه للقلي  . وفي الصحاح: الذي يوقد على الحرض لتخذ منه القلي، أي للصباغين، قيل: يحرق الحمض رطبا، ثم يرش الماء على رماده فينعقد فيصير قليا، وأنشد في العباب لعدي بن زيد العبادي:
  مثل نار الحراض يجلو ذرى المز                      ن لمن شامـه إذا يسـتـطـير قال ابن الأعرابي: شبه البرق في سرعة وميضه بالنار في الأشنان، لسرعتها فيه. الحراض أيضا:  الموقد على الصخر لاتخاذ النورة أو الجص  ، كما في الصحاح. بالكوفة الحراضة،  بهاء  ، هي  سوق الأشنان  ، عن أبي حنيفه. الحراض،  كغراب، ع  قرب مكة،  بين المشاش والغمير، فوق ذات عرق  إلى البستان، قيل: كانت به العزى، وقيل بالنخلة الشامية. وقد جاء ذكره في الحديث: قال الفضل ابن العباس اللهبي:
  وقد كانت وللأيام صـرف                      تدمن من مرابعها حراضا  وذو حرض، كعنق: ع، أو واد  لبني عبد الله بن غطفان،  عند  معدن  النقرة  ، بينهما خمسة أميال، قيل هو  ع، بأحد  قرب المدينة المشرفة.  وحراضان، كخراسان: واد بالقبلية  ، كما في التكملة والعباب. حراضة،  كثمامة: ماء قرب المدينة  ، المشرفة،  لبني جشم  بن معاوية، ويقال فيه حراضة، كسحابة، كما في التكملة.  والأحرض  من الرجال،  المتفتت أشفار العين  ، قاله ابن عباد. أحرض،  بضم الراء: جبل ببلاد هذيل  ، أو موضع في جبالهم، كما في المعجم، كأنه جمع حرض، بالفتح، كفلس وأفلس، سمي بذلك  لأن من شرب من مائه  حرض، أي  فسدع معدته  ، كما في المعجم والعباب. من المجاز قولهم: خبت باباغي الكرم، بين  الحرضة  والبرم، هو  بالضم، أمين المقامرين  ، كما في العباب. ويقال هو الذي يفيض القداح للأيسار ليأكل من لحمهم، وهو مذموم كالبرم، كما في الأساس. وفي الصحاح: الذي يضرب للأيسار بالقداح، لا يكون إلا ساقطا برما. وفي اللسان: يدعونع بذلك لرذالته. قال الطرماح يصف حمارا:
  ويظل الملئ يوفي على القـر                      ن عذوبا كالحرضة المستفاض قال: المستفاض: الذي أمر أن يفيض القداح.  والإحريض، بالكسر: العصفر  عامة، وقد جاء ذكره في حديث عطاء، وقيل: هو العصفر الذي يجعل في الطبح، وقيل: هو حب العصفر، قال الراجز:
  أرق عينيك عن الـغـمـوض
  برق سرى في عارض نهوض
  ملتهب كلـهـب الإحـريض
  يزجي خراطيم غمـام بـيض

   وحرض، كفرح: لقطه  . حرض الرجل:  فسدت معدته  ، فهو حرض.  وأحرضه  الحب:  أفسده  ، قاله أبو عبيدة، وأنشد للعرجي:
  إني امرؤ لج بي حب فأحرضني                      حتى بليت وحتى شفني السقـم أي أذابني، كما في الصحاح. ويقال: أحرضه المرض، فهو حرض، وحارض، إذا أفسد بدنه وأشفى على الهلاك، وهو مجاز. أحرض  فلان ولد ولد سوء  ، نقله الجوهري.  وحرضه تحريضا: حثه  على القتال وأحماه عليه، كما في الصحاح. وقال ابن سيده: التحريض: التحضيض. قال الله تعالى  يا أيها النبي حرض المؤمنين على القتال  . وقال الزجاج: تأويله حثهم على القتال قال: وتأويل التحريض في اللغة أن تحث الإنسان حثا يعلم منه أنه حارض إن تخلف عنه. قال: والحارض: الذي قد قارب الهلاك. قال ابن الأعرابي: حرض  زيد: شغل بضاعته في الحرض  ، أي الأشنان. قال أيضا: حرض  ثوبه  ، إذا  صبغه بالإحريض  ، أي العصفر. حرض  الثوب  إذا  بلي  حرضه، وهو حاشيته و  طرته  وصنفته. مقتضى سياقه أنه من باب التفعيل، والصواب أنه من حد فرح كما في العباب والتكملة. قال اللحياني:  المحارضة: المداومة على العمل  ، وكذلك المواظبة، والمواصبة، والمواكبة، وقيل في تفسير الآية:  حرض المؤمنين على القتال  . أي حثهم على أن يحارضوا على القتال حتى يثخنوهم. قال ابن عباد: المحارضة: المضاربة بالقداح  ، وقد حارض. ومما يستدرك عليه: حرضه المرض، كأحرضه، إذا أشفى منه على شرف الموت. وفي التهذيب: المحرض الهالك مرضا، الذي لا حي فيرجى، ولا ميت فيوأس منه. قال امرؤ القيس:
  أرى المرء ذا الأذواد يصبح محرضاكإحراض بكر في الديار مريض

  ويروى محرضا. وأحرضه المرض: أدنفه وأسقمه. ويقال: كذب كذبة فأحرض نفسه، أي أهلكها. وجاء بقول حرض، أي هالك. وناقة حرضان، بالضم: ساقطة. وجمل حرضان: هالك. وكذلك الناقة بغير هاء. وأحرضه: أسقطه. ومنه قول أكثم بن صيفي: سوء حمل الفاقة يحرض الحسب، ويذئر العدو، ويقوي الضرورة. قال: أي يسقطه. وكل شيء ذاو: حرض، بالتحريك. والأحراض: السفلة من الناس، والذين اشتهروا بالشر، أو هم الذين أسرفوا في الذنوب فأهلكوا أنفسهم. ومنه حديث محلم بن جثامة قال:  كلنا إلا الأحراض  . وقيل أراد به الذين فسدت مذاهبهم. وقال الجوهري: الأحراض: الضعاف الذين لا يقاتلون، كالحرضان. والحرضة، بالضم: الذي لا يشتري اللحم ولا يأكله بثمن إلا أن يجده عند غيره. حكاه الأزهري عن أبي الهيثم. ورجل حارض: أحمق، والأنثى بالهاء. وقوم حرضان: لا يعرفون مكان سيدهم. والحرض، بالضم: الجص. والحراضة، بالتشديد: الموضع الذي يحرق فيه الأشنان، وقيل: هو مطبخ الجص، كل ذلك اسم كالبقالة والزراعة. والإحريض، بالكسر: الموقد على الأشنان. وحرض، بالفتح: ماء معروف بالبادية. ويقال: حرضه تحريضا: أزال عنه الحرض، كما تقول قذيته، إذا أزلت عنه القذى. نقله المصنف في البصائر. وأحرضه على الشيء إحراضا، مثل حرضه تحريضا، كما في التكملة. والأحراض: موضع في قول ابن مقبل:
  وأقفر منها بعد ما قد تحـلـه                      مدافع أحراض وما كان يخلف كما في المعجم. وحرض تحريضا: صار ذا حرضة، بالضم، وهو أمين المقامرين، كما في التكملة. وأبو الفضل محمد بن عبد الرحمن الحريضي، بالضم، من أهل نيسابور، سمع أبا طاهر بن مخمش الزيادي، ترجمه الخطيب في تاريخ بغداد، مات سنة 446.

##### Türkçe

**الحرض**، harekeli: bedende, mezhepte ve akılda bulunan bozulma; bunu İbn Arefe söylemiştir. **الحرض**: elbiselerine pisleyen bozuk hasta adam; onun müfredi ile cemi‘i birdir; **الصحاح**’ta olduğu gibi; **كالحارضة** ve **الحارض** ve **الحرض**; **ككتف**. Denilir ki: “O, قومunun **حارضة**’sidir”, yani onların bozuğudur. **الحرض**: bitkin, yorgun; denildi ki: o, helâke yaklaşmış olandır; **كالحارض**. Denilir: adam **حرض** ve **حارض** (dır), helâke yaklaşınca. Denildi ki: **الحارضة** ve **الحرض**: yanında hayır bulunmayan (kimsedir); bu mecazdır. Ezherî, Asmaî’den rivayet etti: adam **حارضة**: onda hayır yoktur. Dedi ki:

  Ey Rabbim, beyaz (kadın) ki onun bir kocası var, **حرض**
  **حلالة** (dır) **بين** **عريق** ve **حمض**

Veya o, hayrı umulmayan ve şerri korkulmayan kimsedir; bu mecazdır. Bir, çoğul ve müennes için söylenir. Ferrâ dedi: denilir: adam **حرض**; kavim **حرض**; kadın **حرض**; her hâlde müfred olur; onda erkek, dişi ve çoğul eşittir. Dedi: Araplardan kimi de der ki: erkek için **حارض**, dişi için **حارضة**. Burada tesniye edilir ve cem‘ edilir; çünkü **فاعل** sureti üzere çıkmıştır; ve **فاعل** cem‘ edilir. Dedi: **الحرض**’a gelince, onun cem‘ini terk etti; çünkü o, **دنف** ve **ضنى** menzilesinde bir masdardır: kavim **دنف** ve **ضنى**; adam **دنف** ve **ضنى**. Zeccâc dedi: kim “adam **حرض**” derse, manası “**ذو حرض**”dur; bu yüzden tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; aynı şekilde “adam **دنف**”: “**ذو دنف**”; ve masdar ile sıfatlanan her şey böyledir.

Ve **أحراض** üzere de cem‘ edilebilir; **كسبب وأسباب** ve **كتف وأكتاف** ve **صاحب وأصحاب**; **حرضان** üzere, damme ile; o daha yüksektir; **حرضة** üzere; kesre sonra fetha ile. **اللسان**’da: **حرض** kesre ile olana gelince, onun cem‘i **حرضون**’dur; çünkü **فعل**’de selâmet cem‘i sıfatta daha çoktur. Ve **أفعال** üzere kırılması da caiz olur; çünkü bu tür sıfat bazen onun üzerine kırılır; **نحو نكد وأنكاد**. Ebû Ubeyde dedi: **الحرض**: aşkın veya hüznün erittiği kimse; ve o, **محرض** manasındadır; **الصحاح**’ta olduğu gibi; **كالمحرض**; **كمعظم**. **الصحاح**’ın ضبطı, onun **كمكرم** olmasını gerektirir. Leys dedi: **الحرض**: silah edinmeyen ve savaşmayan kimse; onun cem‘i **أحراض** ve **حرضان**’dır. Turmâh’a ait olarak inşad etti:

  Kim onların cem‘ine atarsa, onları geri dönenler bulur;                      **ح** koruyucular, silahsız **الأحـراض** için

**الحرض**: kalkmaya güç yetiremeyen düşmüş (kimse). Denildi ki: o, hayır olmayan düşmüş kimsedir; **كالحريض** ve **الحرض** ve **المحرض** ve **الإحريض**; **كأمير** ve **كتف** ve **معظم** ve **إزميل**; başkası onu üçüncüde **كمكرم** gibi ضبط etti. Ve **حرض** **كفرح** (da) gelmiştir. Bu söz, Ebû Ubeyde’nin kelâmından bir nebzedir; onu Cevherî’den nakletmiştir; manası: hüzün veya aşk onu eritmiştir. **الحرض** fiiline, “düşmüş” manasında gelince: **حرض يحرض حروضا**; **اللسان**’da olduğu gibi; yani **حد نصر**’dan, yahut **كرم**’dan; ve ben ikisinden birinde şüphe üzerindeyim; çünkü onu ضبط edilmiş görmedim. **الحرض**: insanlardan kötü olan; sözden çirkin olan; cem‘i **أحراض**. Rü’be’nin sözüne gelince:

  Ey söz söyleyen, **حرضا** bir söz (söyleyen)!

O, **حضا** diye nida eden bir münadi çağırınca, ona muhtaç oldu da onu iskân etti; **اللسان**’da olduğu gibi. Sâgânî onu bir lugat kıldı; zaruret için demedi. **الحرض**: hastalık ve illetle zayıf düşmüş olan. Ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: **حتى تكون حرضا** **أو تكون من الهالكين**. Ebû Zeyd dedi: yani **مدنفا**. Katâde dedi: ihtiyarlayıp ölünceye kadar. Ve adam **حرض** eder: **يحرض ويحرض**; **حد نصر وضرب**’dan; **حروضا**; damme ile; ve yine **حرضا**; fetha ile; yani helâk oldu. Ve adam, nefsini **حرض** eder: onu **يحرضها حرضا**; **حد ضرب**’dan: onu bozdu; bu mecazdır. Ve **حرض**; **ككرم وفرح**: gamı ve hastalığı uzadı; o hâlde o **حرض**’dır. Denilir: adam **حرض** etti; **رذل وفسد** edince; o hâlde o **حارض**’dır. Ve yine **محروض**: yani **مرذول** bozuk, terk edilmiş; açık **الحراضة** ile; fetha ile; ve **الحروضة** ve **الحروض** ile; ikisinin dammesiyle. Ve denilir: adam **حرضة**; kesre ile; yani düşmüş, rezil; onda hayır yoktur. Onun cem‘i **حرض**; **كعنب**; “**كقرد**” deseydi daha iyi olurdu. Ve dişi deve **حرض**; harekeli: zayıflamış, cılız. Ve **المحروض**: rezil; **كالحارض**. Ve **حرض**; harekeli: Yemen’de bir yer; evvellerinde; vadi başında **سهام**; Mekke’ye bitişik taraftan—Allah Teâlâ onu şereflendirsin—; onunla **حلي** arasında bir çöl vardır; onun amellerindendir **العريش**; onun zikri yerinde geçmişti. Hâfız dedi: ondan faziletli bir cemaat çıkmıştır.

Elbiseden **الحرض**: onun kenarı, şeridi ve sınıfı; **العباب**’da olduğu gibi. **الحرض**; bir damme ile ve iki damme ile: **الأشنان**; yemekten sonra ellerin onunla yıkandığı şey; birincisini Sîbeveyh, **الكتاب** nüshalarında—bazısında fetha ile—hikâye etti. Ebû Ziyâd dedi: o, uçları ince olandır; ağacı iridir; bazen onunla gölgelenilir; onun odunu vardır; o, insanların elbiseleri onunla yıkadığı şeydir. Dedi: Yemâme’de biten **حرض**’dan daha temiz ve daha şiddetli beyaz bir **حرض** görmedik; o ancak Yemâme’den bir vadidedir; ona **جو الخضارم** denilir. Züheyr, bir eşeği vasfederek dedi:

  Sanki onun parıltısı iki **برقان** **سـحـل** (dir);                      sırtından **حرض** ve suyu giderdi

Ezherî dedi: **الأشنان** ağacı; ona **الحرض** denilir. O, **النجيل**’dendir. Ve onunla, Allah Teâlâ’nın sözü okunmuştur: **حتى تكون حرضا**; yani **الأشنان** gibi zayıflıkça oluncaya kadar; işte böyle, **بالنون** ile; doğrusu **قحولا**’dır, **بالقاف** ile; ve kuruyuşça. Sâgânî dedi: bu, Hasan Basrî’nin kıraatidir. Dedi: Suddî bu kıraati ayıplardı. **ومنصور بن محمد**; nüshalarda böyledir; **التبصير**’de olan ise: **محمد ابن منصور بن عبد الرحيم الأشناني**; ondan Kâsım b. Saffâr rivayet etti. Ebû Ahmed **عبد الباقي بن عبد الجبار** el-Herevî, Ebû’l-Vakt’in sahibi; **الحرضيان**; damme ile; iki muhaddis.

Ve **المحرضة**; kesre ile: onun kabı; yani **الحرض**’ın; ağaçtan veya **شبه** ve benzerinden yapılır; cem‘i **المحارض**. Denilir: ona **المحرضة**’yi ver; ve ibrikleri ve **المحارض**’ı hazırla. Ve **الحراض**; **ككتان**: onu **القلي** için yakan kimse. **الصحاح**’ta: **القلي** ondan alınsın diye **الحرض** üzerine ateş yakan; yani boyacılar için. Denildi ki: **الحمض** yaş iken yakılır; sonra külüne su serpilir; o da katılaşır, **قليا** olur. **العباب**’da Adî b. Zeyd el-İbâdî’den inşad etti:

  **الحراض** ateşi gibi; **المز**’ın zirvelerini parlatır;                      onu gözetleyene, o sıçrayıp yükselince

İbnü’l-A‘râbî dedi: şimşeği, parıltısının süratinde, **الأشنان** içindeki ateşe benzetti; onun içindeki sürati sebebiyle. **الحراض** ayrıca: kireç veya alçı yapmak için kaya üzerinde yakılan (ateş); **الصحاح**’ta olduğu gibi. Kûfe’de **الحراضة**; **بهاء** ile: o, **الأشنان** çarşısıdır; Ebû Hanîfe’den. **الحراض**; **كغراب**: Mekke yakınında bir yer; **المشاش** ile **الغمير** arasında; **ذات عرق**’ın üstünde, **البستان**’a doğru. Denildi ki: orada **العزى** vardı; ve denildi ki: **النخلة الشامية**’dedir. Onun zikri hadiste gelmiştir. Fadl b. Abbâs el-Lehebî dedi:

  Ve günler için bir dönüş vardı;                      onun meskenlerinden **حراضا**’yı müdavim kılardı

Ve **ذو حرض**; **كعنق**: bir yer; yahut bir vadi; Benî Abdullâh b. Gatafân için; **معدن النقرة** yanında; ikisi arasında beş mil. Denildi ki: o, Medine-i müşerrefe yakınında **أحد**’de bir yerdir. Ve **حراضان**; **كخراسان**: **القبلية**’de bir vadi; **التكملة** ve **العباب**’da olduğu gibi. **حراضة**; **كثمامة**: Medine yakınında bir su; müşerrefe; Benî Cüşm b. Muâviye için. Ve onda **حراضة** denilir; **كسحابة**; **التكملة**’de olduğu gibi.

Ve erkeklerden **الأحرض**: göz kapağı kirpikleri dökülen; bunu İbn Abbâd söyledi. **أحرض**; **بضم الراء**: Hüzeyl diyarında bir dağ; yahut onların dağlarında bir yer; **المعجم**’de olduğu gibi. Sanki **حرض**’ın cem‘idir; fetha ile; **كفلس وأفلس**. Bununla isimlendirildi; çünkü onun suyundan içen kimse **حرض** eder; yani midesini bozar; **المعجم** ve **العباب**’da olduğu gibi.

Mecazdan onların sözü: “**خبت باباغي الكرم**; **بين الحرضة والبرم**”; o, damme iledir: kumarbazların emini; **العباب**’da olduğu gibi. Ve denilir: o, **الأيسار** için **القداح**’ı taşırır ki onların etinden yesin; o, **البرم** gibi zemmedilmiştir; **الأساس**’ta olduğu gibi. **الصحاح**’ta: **الأيسار** için **القداح** ile vuran; ancak düşmüş **برما** olur. **اللسان**’da: rezilliği sebebiyle onunla çağrılırlar. Turmâh, bir eşeği vasfederek dedi:

  Ve dolu (kimse), boynuz üzerine tatlıca yükselip tamamlar;                      **كالحرضة** **المستفاض** gibi

Dedi: **المستفاض**: **القداح**’ı taşırması emredilen kimsedir.

Ve **الإحريض**; kesre ile: **العصفر** genel olarak; onun zikri Atâ hadîsinde gelmiştir. Denildi ki: o, pişirmede yapılan **العصفر**’dır. Ve denildi ki: o, **حب العصفر**’dır. Râciz dedi:

  Gözünü **الـغـمـوض**’dan kaldır
  Yükselen bir bulutta yürüyen bir şimşek
  **الإحـريض** alevi gibi tutuşmuş
  Beyaz bulutların hortumlarını sürer

**وحرض**, **كفرح**: onu topladı.

**حرض الرجل**: midesi bozuldu; o hâlde o **حرض**’dur.

**وأحرضه الحب**: onu bozdu; bunu Ebû Ubeyde söyledi; ve el-‘Arcî’ye ait olarak şu beyti okuttu:

  Ben, bir kimseyim ki sevgi bende inat etti de beni **أحرضني** kıldı
                      ta ki yıprandım ve ta ki hastalık beni inceltti

Yani: beni eritti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denilir: **أحرضه المرض**; o hâlde o **حرض** ve **حارض**’dır; bedeni bozduğu ve helâke yaklaşmış olduğu zaman; bu mecazdır.

**أحرض فلان ولد ولد سوء**: bunu el-Cevherî nakletti.

**وحرضه تحريضا**: onu savaş üzerine teşvik etti ve onu ona karşı kızıştırdı; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

İbn Sîde dedi: **التحريض**: **التحضيض**’dur. Allah Teâlâ dedi: **يا أيها النبي حرض المؤمنين على القتال**.

Ez-Zeccâc dedi: bunun te’vîli, onları savaş üzerine teşvik etmektir. Dedi: ve dilde **التحريض**’in te’vîli, insanı öyle bir teşvikle teşvik etmendir ki ondan, eğer ondan geri kalırsa onun **حارض** olduğu bilinir. Dedi: ve **الحارض**: helâke yaklaşmış olan kimsedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **حرض زيد**: **الحرض** içinde malını meşgul etti; yani **الأشنان**.

Yine dedi: **حرض ثوبه**: onu **الإحريض** ile boyadığı zaman; yani **العصفر**.

**حرض الثوب**: yıprandığı zaman; onun **حرضه**’u, yani kenarı ve **طرته**’si ve **صنفته**’sidir.

Siyakının gereği, onun **التفعيل** bâbından olmasıdır; doğru olan ise, **العباب** ve **التكملة**’de olduğu gibi, **فرح** haddi üzeredir.

El-Lihyânî dedi: **المحارضة**: işe devam etmektir; aynı şekilde **المواظبة** ve **المواصبة** ve **المواكبة**. Ve âyetin tefsirinde denildi: **حرض المؤمنين على القتال**; yani onları, onları ağır yaralayıncaya kadar savaş üzerine **يحارضوا** etmeye teşvik et.

İbn ‘Abbâd dedi: **المحارضة**: **بالقداح** ile vuruşmaktır; ve o **حارض** etti.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **حرضه المرض**; **كأحرضه**; ondan, ölümün eşiğine yaklaşacak derecede olduğu zaman. Ve **التهذيب**’de: **المحرض**: hastalıkla helâk olan; ne diri olup umulur, ne ölü olup ondan ümit kesilir.

İmru’ül-Kays dedi:

  Görüyorum ki sürü sahibi kişi sabahlar **محرضا** olarak
                      tıpkı diyarlarda hasta bir genç devenin **إحراض**’ı gibi

Ve **محرضا** diye de rivayet olunur.

**وأحرضه المرض**: onu bitkin düşürdü ve onu hastalandırdı.

Ve denilir: bir yalan yalanladı da kendini **أحرض** etti; yani onu helâk etti.

Ve **حرض** sözüyle geldi; yani helâk olan.

Ve **ناقة حرضان** (ضم ile): düşmüş.

Ve **جمل حرضان**: helâk olan.

Aynı şekilde, **هاء** olmaksızın dişi deve.

Ve **أحرضه**: onu düşürdü.

Bundan, Eksem b. Sayfî’nin sözü: **سوء حمل الفاقة يحرض الحسب، ويذئر العدو، ويقوي الضرورة**. Dedi: yani onu düşürür.

Ve her solmuş şey: **حرض** (تحريك ile).

Ve **الأحراض**: insanlardan aşağı tabaka; ve şer ile şöhret bulmuş olanlar; yahut onlar, günahlarda aşırı gidip kendilerini helâk edenlerdir.

Bundan, Muhallim b. Cüsâme hadisi; dedi: **كلنا إلا الأحراض**.

Ve denildi: bununla, mezhepleri bozulmuş olanları kastetti.

El-Cevherî dedi: **الأحراض**: savaşmayan zayıflardır; **كالحرضان** gibi.

Ve **الحرضة** (ضم ile): eti satın almayan ve onu bedelle yemeyen; ancak onu başkasının yanında bulursa (yer). Bunu el-Ezherî, Ebû’l-Heysem’den hikâye etti.

Ve **رجل حارض**: ahmak; dişisi **هاء** iledir.

Ve **قوم حرضان**: efendilerinin yerini bilmezler.

Ve **الحرض** (ضم ile): alçı.

Ve **الحراضة** (تشديد ile): **الأشنان**’ın yakıldığı yer; ve denildi: alçının pişirildiği yerdir; bunların hepsi, **البقالة** ve **الزراعة** gibi bir isimdir.

Ve **الإحريض** (كسر ile): **الأشنان** üzerine (kurulan) ocak.

Ve **حرض** (فتح ile): bedevîde bilinen bir sudur.

Ve denilir: **حرضه تحريضا**: ondan **الحرض**’ı giderdi; tıpkı “**قذيته**” dediğin gibi; ondan **القذى**’yı giderdiğin zaman. Bunu musannif **البصائر**’de nakletti.

Ve **أحرضه على الشيء إحراضا**: **حرضه تحريضا** gibidir; **التكملة**’de olduğu gibi.

Ve **الأحراض**: İbn Mukbil’in sözünde bir yerdir:

  Ondan ıssız kaldı, artık oraya konakladıktan sonra
                      **مدافع أحراض** ve geride bıraktığı şey

**المعجم**’de olduğu gibi.

Ve **حرض تحريضا**: **حرضة** sahibi oldu (ضم ile); ve o, kumarbazların emînidir; **التكملة**’de olduğu gibi.

Ve Ebû’l-Fadl Muhammed b. Abdirrahmân el-**الحريضي** (ضم ile), Nîsâbûr ehlindendir; Ebû Tâhir b. Muhammeş ez-Ziyâdî’den işitti; el-Hatîb onu **تاريخ بغداد**’da tercüme etti; 446 yılında öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرِضَ
1 حَرِضَ حرض , (S, Msb, K,) aor. حَرَضَ , (Msb, K,) inf. n. حَرَضٌ, (Msb,) His stomach became in a corrupt, or disordered, state: (K:) or he (a man) became in a corrupt, or disordered, state, and sick, or diseased, so as to defile himself in his clothes: [see حَرَضٌ, below:] or he became emaciated (lit. dissolved) by grief, or by excessive love: (S:) or he became at the point of death: (Msb:) and he suffered protracted disquietude of mind, and disease; as also حَرُضَ, aor. حَرُضَ : (K:) and حَرَضَ, aor. حَرُضَ and حَرِضَ , inf. n. حُرُوضٌ (K) and حَرْضٌ, (TA,) he became heavily oppressed by disease; or constantly affected thereby so as to be at the point of death: (K:) or this last form of the verb signifies he died, or perished. (TA.) ― -b2- [Hence, app.,] حَرُضَ, and حَرَضَ, aor. حَرُضَ , inf. n. حُرُوضٌ, as in the L; not حَرِضَ, as in the K (assumed tropical:) He was, or became, low, base, mean, or sordid; unable to rise from, or quit, his place; a signification given in the K to حَرِضَ: or low, base, mean, or sordid; possessing no good: (TA:) [but of the correctness of one of the two forms here mentioned on the authority of the L, the author of the TA expresses a bout: app. with respect to the latter of them; for it is said,] حَرُضَ, inf. n. حَرَاضَةٌ and حُرُوضَةٌ and حُرُوضٌ, also signifies he (a man, TA) was, or became, low, base, mean, or sordid, and bad, corrupt, or vicious, and neglected, or forsaken; (K, TA;) as also حَرِضَ. (K: but only the former, حَرُضَ, is given in this sense in the TA.) -A2- حَرَضَ as a trans. v.: see 4, in two places. -A3- حَرِضَ, aor. حَرَضَ , also signifies He picked up from the ground اـِحْرِيض [or safflower]. (O, K.)

حرّضهُ
2 حرّضهُ حرض حرضه حرضة : see 4. -A2- Also, inf. n. تَحْرِيضٌ, He rendered him free from, or rid him of, حَرَض [q. v.]; like as قَذَّيْتُهُ signifies “ I rid him of what is termed قَذًى. ” (TA.) [Thus it bears two contr. significations.] ― -b2- And, [hence, perhaps,] (ISd, A, &c.,) inf. n. as above, (S, ISd, A, &c.,) He excited, incited, urged, or instigated, him, (Zj, S, ISd, K,) and roused him to ardour, (S,) عَلَى القِتَالِ to fight, (Zj, S,) or عَلَى الشَّىْءِ to do the thing, (A, * Msb,) in order that he might be known to be such as is termed حَارِض if he held back from it: (Zj:) so in the Kur [iv. 86 and] viii. 66: (Zj:) or he excited, incited, urged, or instigated, him to apply himself constantly, or perseveringly, to fight: (TA:) [see 3:] and عَلَى الشَّىْءِ ↓ أَحْرَضَهُ, inf. n. اـِحْرَاضٌ, signifies the same as حرّضهُ. (TS.) -A3- حرّض, inf. n. as above, He had a حُرْضَة, i. e., a person entrusted with the office of turning about, or shuffling, the gamingarrows of the players. (TS.) -A4- He employed the portion of his property set apart for traffic in حُرْض [q. v.], (IAar, K,) i. e. أُشْنَان. (TA.) -A5- He dyed a garment, or piece of cloth, with اـِحْرِيض [q. v.]. (IAar, K.)

حارض
3 حارض حارض , (Ibn-'Abbلd,) inf. n. مُحَارَضَةٌ, (Ibn- 'Abbلd, K,) He contended with another in shuffling, or playing with, gaming-arrows. (Ibn- 'Abbلd, K.) [See حُرْضَةٌ.] -A2- حارض عَلَى العَمَلِ, (Lh,) inf. n. as above, (Lh, K,) He applied himself constantly, or perseveringly, to work: (Lh, K:) and على القِتَالِ to fight. (Lh.)

احرضهُ
4 احرضهُ احرضه احرضة أحرضه حرض It (disease, A, TA) pressed heavily upon him; or clave to him constantly: it caused him to be at the point of death; as also ↓ حَرَضَهُ: it corrupted, or disordered, his body, so that he became on the brink of death. (TA: [in which this last signification is said to be tropical: but accord. to the A, it is evidently not so.]) It (food) caused him to be sick, or diseased. (A.) It (love, AO, S) corrupted, or disordered, him. (AO, S, K.) ― -b2- (tropical:) He corrupted, vitiated, marred, or destroyed, it; namely, a thing; as also ↓ حرّضهُ: (A:) and he annulled it; rendered it null, or void. (TA.) You say also, نَفَْسَهُ ↓ حَرَضَ, aor. حَرِضَ , (K,) inf. n. حَرْضٌ, (TA,) (tropical:) He corrupted, or vitiated, or destroyed, himself, or his own soul: (K, * TA:) and احرض نَفْسَهُ (assumed tropical:) he destroyed himself, or his own soul, by telling a lie. (TA.) And سُوْءُ حَمْلِ الفَاقَةِ يُحْرِضُ الحَسَبَ, occurring in a saying of Aktham Ibn-Seyfee, means (assumed tropical:) The ill-bearing of poverty annuls the grounds of pretension to respect. (TA.) -A2- احرضهُ عَلَى الشَّىْءِ: see 2. -A3- احرض (assumed tropical:) He (a man) begat evil offspring. (S, K.)

حَرْضٌ
حَرْضٌ حرض : see حَرَضٌ, last sentence: -A2- and see also what here follows.

حُرْضٌ
حُرْضٌ حرض , (Mgh,) or ↓ حُرُضٌ, (Msb,) or both, (S, K,) the former mentioned by Sb, but in some of the copies of his book written with fet-h (↓ حَرْضٌ), i. q. شَجَرُ الأُشْنَانِ [The trees, or plants, from which potash is obtained; the kind of plants called kali, or glasswort, &c.]; which are of the kind called نَجِيل: (Az, TA:) Aboo-Ziyلd says that what is termed حُرْض is slender in the extremities (دُقَاقُ الأَطْرَافِ), but its tree is large, being sometimes used for shade, and affords firewood, and it is that with which people wash clothes; and he adds, we have not seen any حُرْض purer or whiter than some which grows in ElYemلmeh, in a valley thereof called جَوُّ الخَضَارِمِ: (TA:) i. q. أُشْنَانٌ [q. v.]; (S, A, Mgh, Msb, K;) with which the hands are washed after food. (TA. [But see حَرَّاضٌ.]) So in the Kur [xii. 85], accord. to one reading, (K,) the reading of El- Hasan El-Basree, (Sgh,) ↓ حَتَّى تَكُونَ حُرُضًا, (Bd,) meaning Until thou be like اشنان in dryness; as explained in the K, except that نُحُولًا is there erroneously put for قُحُولًا: (TA:) but EsSuddee disapproved of this reading. (Sgh.) -A2- Also حُرْضٌ, [and app. حُرُضٌ also,] i. q. جِصٌّ [or Gypsum]. (TA.)

حَرَضٌ
حَرَضٌ حرض Corruptness in the body, and in the intellect, (Ibn-'Arafeh, A, K,) and (assumed tropical:) in one's course of conduct, or tenets. (Ibn-'Arafeh, K.) [See 1.] -A2- A man in a corrupt, or disordered, state, and sick, or diseased, (S, K,) so that he defiles himself (يُحْدِثُ [but in some copies of the S this word is omitted]) in his clothes; (S;) as also ↓ حَارِضَةٌ and ↓ حَارِضٌ and ↓ حَرِضٌ; (K;) ↓ which last also signifies a man having his stomach in a corrupt, or disordered, state; and suffering protracted disquietude of mind, and disease: (TA:) also the first, (حَرَضٌ,) weary, or fatigued: (K:) and at the point of death; (Msb, K;) as also ↓ حَاِرضٌ; (K;) which last also signifies one near to dying, or to perishing; and having his body corrupted, or disordered, by disease, so as to be at the point of death, and so ↓ حَرِضٌ; (TA;) and [in like manner] ↓ مُحْرَضٌ signifies dying, or perishing, from disease, being neither living so as to be an object of hope, nor dead so as to be an object of despair: (T, TA:) حَرَضٌ also signifies emaciated (lit. dissolved) by grief, or by excessive love; (AA accord. to the S, or AO accord. to the TA, and K;) as also ↓ مُحْرَضٌ, (S,) or ↓ مُحَرَّضٌ: (K:) and heavily oppressed by disease; or constantly affected thereby so as to be at the point of death: so in the Kur xii. 85: (K:) [in the CK, حَرَضًا is her erroneously put for مَرَضًا:] or it there signifies heavily pressed upon by disease; or affected by constant disease: (AZ:) or extremely aged; or old and weak: (Katلdeh:) and anything withering: (TA:) [the following observation, which is inserted in the S after the first of the significations here given of حَرَضٌ used as an epithet, and in the K after a later signification which is said to be tropical, applies to it, when so used, in all its senses:] it is employed alike as sing. as pl. (Fr, S, K) and masc. (Fr) and fem.; (Fr, K;) being originally an inf. n.: (Fr, Msb:) or, like every inf. n. used as an epithet, it is for ذُو followed by the inf. n., and therefore has no dual nor pl. form: (Zj:) but some of the Arabs use ↓ حَارِضٌ as an epithet applied to a male, and ↓ حَارِضَةٌ as applied to a female; and these have duals and pls.: (Fr:) and sometimes حَرَضٌ has pls.; namely أَحْرَاضٌ; (K;) which is also pl. of حَرِضٌ and of حَارِضٌ; or, accord. to the L, it is allowable as a pl. of حَرِضٌ, in the place of the more common pl. حَرِضُونَ; (TA;) and ↓ حُرْضَانِ; (K;) which is more approved; (TA;) and حَرِضَةٌ. (K: [this last being expressly said in the TA to be thus written, but in the CK it is written حَرَضَة.]) ― -b2- Also, applied to a man, (A,) (tropical:) Possessing no good; (A, K;) like ↓ حَارِضَةٌ, (TA,) which latter is explained by As as signifying a man in whom is no good: (T, TA:) or the former, one whose good is not hoped for, nor his evil feared: (K:) and a bad man: (K:) and low, base, mean, or sordid; unable to rise from, or quit, his place; as also ↓ حَرِيضٌ and ↓ حَرِضٌ and ↓ مُحَرَّضٌ, (K, [this last, in the CK, written مُحَرِّض,]) or ↓ مُحْرَضٌ, (TA,) and ↓ اـِحْرِيضٌ: (K:) or low, base, mean, or sordid; in whom is no good: (TA:) and [in like manner] ↓ حَارِضٌ signifies bad, corrupt, or vitious, and neglected, or forsaken; (K;) and so ↓ مَحْرُوضٌ, (TA,) and ↓ حِرْضَةٌ, of which the pl. is حِرَضٌ; (TA;) ↓ مَحْرُوضٌ also signifying made, or asserted, to be low, base, mean, or sordid; (K, TA;) and so ↓ حَارِضٌ, and ↓ حِرْضَةٌ; and this last signifying also having in him no good: (TA:) and حَرَضٌ likewise signifies one who does not take to himself arms, nor fight: (Lth, K:) its pl. is أَحْرَاضٌ (A, TA) and ↓ حُرْضَانٌ: (TA:) both these pls. signify weak men, who will not fight: (S:) and the former of them is explained as signifying the lowest, basest, or meanest, sort of mankind: and men corrupt in their course of conduct, or tenets: also the latter of them as signifying men who know not the place of their chief: and ↓ حَارِضٌ, of which the fem. is with ة, signifies a stupid man. (TA.) ― -b3- Also, applied to a she-camel, Lean, or emaciated: (K, TA:) and ↓ حُرْضَانٌ, so applied, vile: and perishing, or dying; in which sense it is likewise applied to a male camel. (TA.) ― -b4- Also, applied to language, or speech, (assumed tropical:) Bad; (K;) and so, by poetic license, ↓ حَرْضٌ; or this, accord. to Sgh, is a dial. var.: (L, TA:) and perishing: pl. أَحْرَاضٌ. (TA.)

حَرِضٌ
حَرِضٌ حرض : see حَرَضٌ, in three places, near the beginning: ― -b2- and again in the latter half of the paragraph.

حُرُضٌ
حُرُضٌ حرض : see حُرْضٌ, in two places.

حُرْضَةٌ
حُرْضَةٌ حرض حرضه حرضة The person called أَمِينُ مُقَامِرِينَ; (O, K;) [i. e.] the man who turns round about, or shuffles, the arrows [in the رِبَابَة], or who deals them forth, (الَّذِى يَضْرِبُ بِالقِدَاحِ, S, or يُفِيضُ القِدَاحَ, A,) for the players in the game called المَيْسِر, (S, A,) in order that he may eat of their meat [without having contributed to pay for the slaughtered camel]: (A:) like him who is termed بَرَمٌ, (S, A,) always a low, or mean, person, (S,) an object of dispraise: (A:) called thus because of his lowness, or meanness. (L.) ― -b2- Also One who does not purchase flesh-meat, nor eat it unless he find it in the possession of another person. (A Heyth, Az.)

حِرْضَةٌ
حِرْضَةٌ حرض حرضه حرضة : see حَرَضٌ, latter half, in two places.

حُرْضَانٌ
حُرْضَانٌ حرضان : see حَرَضٌ, (of which it is a syn. and a pl.,) latter half, in three places.

حَرِيضٌ
حَرِيضٌ حريض : see حَرَضٌ, in the latter half of the paragraph.

حَرَّاضٌ
حَرَّاضٌ حراض One who burns حُرْض [kali, or glasswort, &c.] for قِلْى [or potash]; (K; [in the CK, لِلْقَلْى is erroneously put for لِلْقِلْىِ;]) one who makes a fire upon حُرْض for the purpose of procuring from it قِلْى; (S;) i. e. for the dyers; and ↓ اـِحْرِيضٌ also signifies one who makes a fire upon أُشْنَان [or حُرْض]: it is said that [plants of the kind called] حَمْض are burned, in their fresh state, and then water is sprinkled upon their ashes, which in consequence are compacted, and become قِلْى [q. v.]. (TA.) ― -b2- Also One who makes a fire upon masses of hard stone for the purpose of preparing thence نُورَة [or quick lime], or جِصّ [which is gypsum]. (S, K.)

حَرَّاضَةٌ
حَرَّاضَةٌ حراضه حراضة A place in which أُشْنَان [or حُرْض] is burned [for making potash]. (TA.) ― -b2- Also A place for the preparing, by fire, of [quick lime, (see حَرَّاضٌ,) or] gypsum. (TA.)

حَارِضٌ
حَارِضٌ حارض and حَارِضَهٌ: see حَرَضٌ, from near the beginning to near the end.

اـِحْرِيضٌ
اـِحْرِيضٌ احريض : see حَرَضٌ, latter half: -A2- and see also حَرَّاضٌ. -A3- Also Safflower; syn. عُصْفُرٌ; (S, A, K;) a general name thereof: or عُصْفُر that is put into cooked flesh-meat: or the grain thereof. (TA.)

مُحْرَضٌ
مُحْرَضٌ محرض : see حَرَضٌ, in three places.

مِحْرَضَةٌ
مِحْرَضَةٌ محرض محرضه محرضة , with kesr, A vessel for حُرْض; (S, K;) made of wood, or of brass, and the like; (TA;) i. q. أُشْنَانَةٌ: (A:) pl. مَحَارِضٌ. (A, TA.)

مُحَرَّضٌ
مُحَرَّضٌ محرض : see حَرَضٌ; for each in two places.

مَحْرُوضٌ
مَحْرُوضٌ محروض : see حَرَضٌ; for each in two places.

##### Türkçe

**حَرِضَ**
1 **حَرِضَ** حرض , (S, Msb, K,) muzâri‘ı **حَرَضَ** , (Msb, K,) mastarı **حَرَضٌ**, (Msb,) Midesi bozuk, yahut düzensiz bir hâle geldi: (K:) yahut o (bir adam) bozuk, yahut düzensiz bir hâle geldi ve hasta, yahut marazlı oldu; öyle ki elbisesinde kendini kirletir: [aşağıda **حَرَضٌ**’a bak:] yahut kederden, yahut aşırı sevgiden zayıfladı (lafzen: eridi): (S:) yahut ölüm noktasına geldi: (Msb:) ve zihnin uzamış huzursuzluğunu ve hastalığı çekti; bunun gibi **حَرُضَ**, muzâri‘ı **حَرُضَ** : (K:) ve **حَرَضَ**, muzâri‘ı **حَرُضَ** ve **حَرِضَ** , mastarı **حُرُوضٌ** (K) ve **حَرْضٌ**, (TA,) hastalık tarafından ağır biçimde ezildi; yahut onunla sürekli etkilenip ölüm noktasına geldi: (K:) yahut fiilin bu son şekli, öldü yahut helâk oldu demektir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **حَرُضَ**, ve **حَرَضَ**, muzâri‘ı **حَرُضَ** , mastarı **حُرُوضٌ**, L’de olduğu üzere; K’de olduğu gibi **حَرِضَ** değil (varsayılan mecaz:) O, alçak, bayağı, değersiz, yahut sefil idi, yahut oldu; yerinden kalkmaya, yahut yerini terk etmeye güç yetiremez; K’de **حَرِضَ**’a verilen bir anlam: yahut alçak, bayağı, değersiz, yahut sefil; hiçbir hayrı olmayan: (TA:) [lâkin burada L’nin otoritesiyle zikredilen iki şekilden birinin doğruluğu hakkında, TA’nın müellifi bir şüphe ifade eder: görünüşe göre bunların ikincisi hakkında; zira denilmiştir ki,] **حَرُضَ**, mastarı **حَرَاضَةٌ** ve **حُرُوضَةٌ** ve **حُرُوضٌ**, ayrıca o (bir adam, TA) alçak, bayağı, değersiz, yahut sefil idi, yahut oldu; ve kötü, bozuk, yahut fâsık; ve ihmal edilmiş, yahut terk edilmiş; (K, TA;) bunun gibi **حَرِضَ**. (K: fakat bu anlamda TA’da yalnız birincisi, **حَرُضَ**, verilmiştir.) -A2- **حَرَضَ** müteaddî fiil olarak: 4’e bak, iki yerde. -A3- **حَرِضَ**, muzâri‘ı **حَرَضَ** , ayrıca şu anlama gelir: Yerden **اـِحْرِيض** [yahut aspir] topladı. (O, K.)

**حرّضهُ**
2 **حرّضهُ** حرض حرضه حرضة : 4’e bak. -A2- Ayrıca, mastarı **تَحْرِيضٌ**, Onu **حَرَض**’dan [bk. o] kurtardı, yahut ondan arındırdı; tıpkı **قَذَّيْتُهُ** “ona **قَذًى** denilen şeyi giderdim” demek olduğu gibi. (TA.) [Böylece iki zıt anlam taşır.] ― -b2- Ve, [bundan dolayı belki,] (ISd, A, vb.,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, ISd, A, vb.,) Onu tahrik etti, kışkırttı, teşvik etti, yahut dürttü, (Zj, S, ISd, K,) ve onu gayrete kaldırdı, (S,) **عَلَى القِتَالِ** savaşmaya, (Zj, S,) yahut **عَلَى الشَّىْءِ** şeyi yapmaya, (A, * Msb,) ki ondan geri durursa **حَارِض** denilen kimse olduğu bilinsin diye: (Zj:) Kur’ân’da [iv. 86 ve] viii. 66’da böyledir: (Zj:) yahut onu, savaşmaya sürekli, yahut sebatla yönelmeye tahrik etti, kışkırttı, teşvik etti, yahut dürttü: (TA:) [3’e bak:] ve **عَلَى الشَّىْءِ** ↓ **أَحْرَضَهُ**, mastarı **اـِحْرَاضٌ**, **حرّضهُ** ile aynı anlama gelir. (TS.) -A3- **حرّض**, mastarı yukarıdaki gibi, Bir **حُرْضَة**’si vardı; yani oyuncuların kumar oklarını çevirip karıştırma görevi kendisine emanet edilen bir kişi. (TS.) -A4- Malının ticaret için ayrılmış payını **حُرْض**’da [bk. o] kullandı, (IAar, K,) yani **أُشْنَان**. (TA.) -A5- Bir elbiseyi, yahut kumaş parçasını **اـِحْرِيض** [bk. o] ile boyadı. (IAar, K.)

**حارض**
3 **حارض** حارض , (Ibn-'Abbلd,) mastarı **مُحَارَضَةٌ**, (Ibn- 'Abbلd, K,) Kumar oklarını karıştırmada, yahut onlarla oynamada bir başkasıyla çekişti. (Ibn- 'Abbلd, K.) [**حُرْضَةٌ**’ye bak.] -A2- **حارض عَلَى العَمَلِ**, (Lh,) mastarı yukarıdaki gibi, (Lh, K,) İşe sürekli, yahut sebatla yöneldi: (Lh, K:) ve **على القِتَالِ** savaşmaya. (Lh.)

**احرضهُ**
4 **احرضهُ** احرضه احرضة **أحرضه** حرض Hastalık (A, TA) ona ağır bastı; yahut ona sürekli yapıştı: onu ölüm noktasına getirdi; bunun gibi ↓ **حَرَضَهُ**: bedenini bozdu, yahut düzensizleştirdi; öyle ki ölüm eşiğine geldi. (TA: [burada bu son anlamın mecaz olduğu söylenmiştir: fakat A’ya göre açıkça öyle değildir.]) Yiyecek onu hasta, yahut marazlı yaptı. (A.) Aşk (AO, S) onu bozdu, yahut düzensizleştirdi. (AO, S, K.) ― -b2- (mecaz:) Onu bozdu, fesada verdi, zedeledi, yahut yok etti; yani bir şeyi; bunun gibi ↓ **حرّضهُ**: (A:) ve onu iptal etti; onu bâtıl, yahut hükümsüz kıldı. (TA.) Yine şöyle dersin: **نَفَْسَهُ** ↓ **حَرَضَ**, muzâri‘ı **حَرِضَ** , (K,) mastarı **حَرْضٌ**, (TA,) (mecaz:) Kendini, yahut kendi nefsini bozdu, yahut fesada verdi, yahut yok etti: (K, * TA:) ve **احرض نَفْسَهُ** (varsayılan mecaz:) yalan söyleyerek kendini, yahut kendi nefsini helâk etti. (TA.) Ve Aktham İbn-Seyfee’nin bir sözünde geçen **سُوْءُ حَمْلِ الفَاقَةِ يُحْرِضُ الحَسَبَ**, (varsayılan mecaz:) “Fakirliği kötü taşıma, saygı iddiasının dayanaklarını iptal eder” demektir. (TA.) -A2- **احرضهُ عَلَى الشَّىْءِ**: 2’ye bak. -A3- **احرض** (varsayılan mecaz:) O (bir adam) kötü nesil doğurdu. (S, K.)

**حَرْضٌ**
**حَرْضٌ** حرض : **حَرَضٌ**’a bak, son cümle: -A2- ve ayrıca aşağıda gelen şeye de bak.

**حُرْضٌ**
**حُرْضٌ** حرض , (Mgh,) yahut ↓ **حُرُضٌ**, (Msb,) yahut ikisi de, (S, K,) birincisi Sb tarafından zikredilmiştir; fakat kitabının bazı nüshalarında fetḥ ile (↓ **حَرْضٌ**) yazılmıştır; **شَجَرُ الأُشْنَانِ** ile aynı (yani: potas elde edilen ağaçlar yahut bitkiler; kali denilen bitki türü, yahut glasswort, vb.); bunlar **نَجِيل** denilen türdendir: (Az, TA:) Aboo-Ziyلd der ki: **حُرْض** denilen şey uçlarda incedir (**دُقَاقُ الأَطْرَافِ**); fakat ağacı büyüktür; bazen gölge için kullanılır; yakacak verir; ve insanların elbise yıkadığı şey odur; ve ekler: El-Yemلmeh’de, onun bir vadisinde **جَوُّ الخَضَارِمِ** denilen yerde biten bazısından daha saf yahut daha beyaz hiçbir **حُرْض** görmedik: (TA:) **أُشْنَانٌ** ile aynı (bk. o); (S, A, Mgh, Msb, K;) yemek sonrası ellerin yıkandığı şey. (TA. [Fakat **حَرَّاضٌ**’a bak.]) Kur’ân’da [xii. 85], bir kıraate göre, (K,) El-Hasan El-Basree’nin kıraati, (Sgh,) ↓ **حَتَّى تَكُونَ حُرُضًا**, (Bd,) “kurulukta اشنان gibi oluncaya dek” demektir; K’de açıklandığı üzere; ancak orada yanlışlıkla **نُحُولًا** yerine **قُحُولًا** konmuştur: (TA:) fakat Es-Suddee bu kıraati uygun görmedi. (Sgh.) -A2- Ayrıca **حُرْضٌ**, [ve görünüşe göre **حُرُضٌ** da,] **جِصٌّ** ile aynı [yahut alçı taşı]. (TA.)

**حَرَضٌ**
**حَرَضٌ** حرض Bedende ve akılda bozukluk, (Ibn-'Arafeh, A, K,) ve (varsayılan mecaz:) kişinin gidişatında, yahut itikadlarında. (Ibn-'Arafeh, K.) [1’e bak.] -A2- Bozuk, yahut düzensiz hâlde olan ve hasta, yahut marazlı bir adam, (S, K,) öyle ki elbisesinde kendini kirletir (**يُحْدِثُ** [fakat S’nin bazı nüshalarında bu kelime düşürülmüştür]); (S;) bunun gibi ↓ **حَارِضَةٌ** ve ↓ **حَارِضٌ** ve ↓ **حَرِضٌ**; (K;) ↓ bu sonuncusu ayrıca midesi bozuk, yahut düzensiz hâlde olan; ve zihnin uzamış huzursuzluğunu ve hastalığı çeken bir adam demektir: (TA:) ayrıca birincisi (**حَرَضٌ**), yorgun, yahut bitkin: (K:) ve ölüm noktasında; (Msb, K;) bunun gibi ↓ **حَاِرضٌ**; (K;) ki bu sonuncusu ayrıca ölmeye, yahut helâk olmaya yakın olan; ve bedeni hastalıkla bozulmuş, yahut düzensizleşmiş olup ölüm noktasına gelmiş olan; ve böylece ↓ **حَرِضٌ**: (TA;) ve [aynı şekilde] ↓ **مُحْرَضٌ** hastalıktan ölmekte, yahut helâk olmakta olan demektir; ne ümit edilecek şekilde diri, ne de ümitsizliğe konu olacak şekilde ölü: (T, TA:) **حَرَضٌ** ayrıca kederden, yahut aşırı sevgiden zayıflamış (lafzen: erimiş) demektir; (AA, S’ye göre; yahut AO, TA’ya göre; ve K;) bunun gibi ↓ **مُحْرَضٌ**, (S,) yahut ↓ **مُحَرَّضٌ**: (K:) ve hastalık tarafından ağır biçimde ezilmiş; yahut onunla sürekli etkilenip ölüm noktasına gelmiş: Kur’ân’da xii. 85’te böyledir: (K:) [CK’de **حَرَضًا** burada yanlışlıkla **مَرَضًا** yerine konmuştur:] yahut orada “hastalık tarafından ağır basılmış”; yahut “sürekli hastalıkla etkilenmiş” demektir: (AZ:) yahut “çok yaşlanmış”; yahut “yaşlı ve zayıf”: (Katلdeh:) ve solan her şey: (TA:) [aşağıdaki gözlem, S’de burada **حَرَضٌ**’un sıfat olarak kullanıldığı anlamların ilkinden sonra, K’de ise daha sonraki bir anlamdan sonra (mecaz olduğu söylenen) yerleştirilmiştir; sıfat olarak kullanıldığında bütün anlamlarında ona uygulanır:] tekil gibi çoğul gibi kullanılır. (Fr, S, K) ve eril (Fr) ve dişil; (Fr, K;) aslında bir mastar olduğundan: (Fr, Msb:) yahut sıfat olarak kullanılan her mastar gibi, mastarın ardından gelen **ذُو** takdirindedir; bu yüzden tesniyesi ve çoğulu yoktur: (Zj:) fakat Arapların bazısı ↓ **حَارِضٌ**’u erkeğe uygulanan bir sıfat, ↓ **حَارِضَةٌ**’yi dişiye uygulanan bir sıfat olarak kullanır; bunların tesniyeleri ve çoğulları vardır: (Fr:) ve bazen **حَرَضٌ**’un çoğulları vardır; yani **أَحْرَاضٌ**; (K;) bu, ayrıca **حَرِضٌ**’un ve **حَارِضٌ**’un çoğuludur; yahut L’ye göre, daha yaygın çoğul **حَرِضُونَ** yerine **حَرِضٌ**’un çoğulu olarak caizdir; (TA;) ve ↓ **حُرْضَانِ**; (K;) ki bu daha makbuldür; (TA;) ve **حَرِضَةٌ**. (K: [bu sonuncunun TA’da açıkça böyle yazıldığı söylenmiştir; fakat CK’de **حَرَضَة** yazılmıştır.]) ― -b2- Ayrıca, bir adama uygulanınca, (A,) (mecaz:) hiçbir hayrı olmayan; (A, K;) tıpkı ↓ **حَارِضَةٌ** gibi, (TA,) ki bu sonuncusu As tarafından “kendinde hayır olmayan adam” diye açıklanmıştır: (T, TA:) yahut birincisi, hayrı umulmayan ve şerrinden korkulmayan kimse: (K:) ve kötü adam: (K:) ve alçak, bayağı, değersiz, yahut sefil; yerinden kalkmaya, yahut yerini terk etmeye güç yetiremeyen; bunun gibi ↓ **حَرِيضٌ** ve ↓ **حَرِضٌ** ve ↓ **مُحَرَّضٌ**, (K, [bu sonuncu CK’de **مُحَرِّض** yazılmıştır,]) yahut ↓ **مُحْرَضٌ**, (TA,) ve ↓ **اـِحْرِيضٌ**: (K:) yahut alçak, bayağı, değersiz, yahut sefil; kendinde hayır olmayan: (TA:) ve [aynı şekilde] ↓ **حَارِضٌ** kötü, bozuk, yahut fâsık; ve ihmal edilmiş, yahut terk edilmiş demektir; (K;) ve böylece ↓ **مَحْرُوضٌ**, (TA,) ve ↓ **حِرْضَةٌ**, bunun çoğulu **حِرَضٌ**’dır; (TA;) ↓ **مَحْرُوضٌ** ayrıca alçak, bayağı, değersiz, yahut sefil olduğu yapılmış, yahut ileri sürülmüş demektir; (K, TA;) ve böylece ↓ **حَارِضٌ**, ve ↓ **حِرْضَةٌ**; ve bu sonuncusu ayrıca kendinde hayır olmayan demektir: (TA:) ve **حَرَضٌ** yine silah edinmeyen ve savaşmayan kimse demektir: (Lth, K:) bunun çoğulu **أَحْرَاضٌ** (A, TA) ve ↓ **حُرْضَانٌ**’dır: (TA:) bu iki çoğul da savaşmayacak zayıf adamlar demektir: (S:) ve bunların birincisi, insanların en aşağı, en bayağı, yahut en değersiz türü diye açıklanır: ve gidişatlarında, yahut itikadlarında bozuk adamlar: ayrıca ikincisi, reislerinin yerini bilmeyen adamlar diye açıklanır: ve ↓ **حَارِضٌ**, dişili ة ile olan, aptal adam demektir. (TA.) ― -b3- Ayrıca, dişi deveye uygulanınca, Zayıf, yahut cılız: (K, TA:) ve ↓ **حُرْضَانٌ**, ona uygulanınca, aşağılık: ve helâk olmakta, yahut ölmekte olan; bu anlamda erkek deveye de uygulanır. (TA.) ― -b4- Ayrıca, dile yahut söze uygulanınca, (varsayılan mecaz:) Kötü; (K;) ve böylece şiir zaruretiyle ↓ **حَرْضٌ**; yahut bu, Sgh’ye göre, lehçe varyantıdır: (L, TA:) ve helâk olmakta olan: çoğulu **أَحْرَاضٌ**. (TA.)

**حَرِضٌ**
**حَرِضٌ** حرض : **حَرَضٌ**’a bak, başlangıca yakın üç yerde: ― -b2- ve yine paragrafın ikinci yarısında.

**حُرُضٌ**
**حُرُضٌ** حرض : **حُرْضٌ**’a bak, iki yerde.

**حُرْضَةٌ**
**حُرْضَةٌ** حرض حرضه حرضة **أَمِينُ مُقَامِرِينَ** denilen kişi; (O, K;) [yani] **المَيْسِر** denilen oyunda oynayanlar için, (S, A,) [**رِبَابَة**’deki] okları çevirip karıştıran, yahut dağıtan adam, (**الَّذِى يَضْرِبُ بِالقِدَاحِ**, S, yahut **يُفِيضُ القِدَاحَ**, A,) ki onların etinden yesin [kesilen deve bedeline katkıda bulunmamış olduğu hâlde]: (A:) **بَرَمٌ** denilen kimse gibidir, (S, A,) daima alçak, yahut bayağı bir kişi, (S,) yerilen bir nesne: (A:) alçaklığı, yahut bayağılığı sebebiyle böyle adlandırılmıştır. (L.) ― -b2- Ayrıca Başkasının yanında bulmadıkça et satın almayan ve onu yemeyen kimse. (A Heyth, Az.)

**حِرْضَةٌ**
**حِرْضَةٌ** حرض حرضه حرضة : **حَرَضٌ**’a bak, ikinci yarı, iki yerde.

**حُرْضَانٌ**
**حُرْضَانٌ** حرضان : **حَرَضٌ**’a bak, (onunla eşanlamlı ve onun çoğulu olarak,) ikinci yarı, üç yerde.

**حَرِيضٌ**
**حَرِيضٌ** حريض : **حَرَضٌ**’a bak, paragrafın ikinci yarısında.

**حَرَّاضٌ**
**حَرَّاضٌ** حراض **حُرْض**’u **قِلْى** [yahut potas] için yakan kimse; (K; [CK’de **لِلْقَلْى** yanlışlıkla **لِلْقِلْىِ** yerine konmuştur;]) **حُرْض** üzerinde, ondan **قِلْى** elde etmek maksadıyla ateş yakan kimse; (S;) yani boyacılar için; ve ↓ **اـِحْرِيضٌ** ayrıca **أُشْنَان** [yahut **حُرْض**] üzerinde ateş yakan kimse demektir: denilmiştir ki **حَمْض** denilen [bitki türleri] taze hâllerinde yakılır; sonra küllerine su serpilir; bunun sonucunda küller sıkışır ve **قِلْى** [bk. o] olur. (TA.) ― -b2- Ayrıca sert taş yığınları üzerinde, ondan **نُورَة** [yahut sönmemiş kireç], yahut **جِصّ** [ki o alçı taşıdır] hazırlamak maksadıyla ateş yakan kimse. (S, K.)

**حَرَّاضَةٌ**
**حَرَّاضَةٌ** حراضه حراضة **أُشْنَان** [yahut **حُرْض**]’un yakıldığı yer [potas yapmak için]. (TA.) ― -b2- Ayrıca [sönmemiş kirecin, (**حَرَّاضٌ**’a bak,) yahut] alçı taşının ateşle hazırlanması için yer. (TA.)

**حَارِضٌ**
**حَارِضٌ** حارض and **حَارِضَهٌ**: **حَرَضٌ**’a bak, başlangıca yakından sona yakına kadar.

**اـِحْرِيضٌ**
**اـِحْرِيضٌ** احريض : **حَرَضٌ**’a bak, ikinci yarı: -A2- ve ayrıca **حَرَّاضٌ**’a da bak. -A3- Ayrıca Aspir; eşanlamlısı **عُصْفُرٌ**; (S, A, K;) onun genel adı: yahut pişmiş et yemeğine konan **عُصْفُر**; yahut onun tanesi. (TA.)

**مُحْرَضٌ**
**مُحْرَضٌ** محرض : **حَرَضٌ**’a bak, üç yerde.

**مِحْرَضَةٌ**
**مِحْرَضَةٌ** محرض محرضه محرضة , kesra ile, **حُرْض** için bir kap; (S, K;) ağaçtan, yahut pirinçten ve benzerinden yapılır; (TA;) **أُشْنَانَةٌ** ile aynı: (A:) çoğulu **مَحَارِضٌ**. (A, TA.)

**مُحَرَّضٌ**
**مُحَرَّضٌ** محرض : **حَرَضٌ**’a bak; her biri için iki yerde.

**مَحْرُوضٌ**
**مَحْرُوضٌ** محروض : **حَرَضٌ**’a bak; her biri için iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرَُضَ
حَرَُضَ U ( n. ac. حَرْض 1 ,  حُرُوْض 27 ) حَرِضَ A ( n. ac. حَرَض 4 )
a.  Was languishing, sick, disordered.

b.  Was corrupt, vitiated; was depraved.

حَرَّضَ
حَرَّضَ II
a.  [ acc. &  'Ala ], Urged, exhorted to.

أَحْرَضَ
أَحْرَضَ IV ,
a.  Rendered sick, disordered; corrupted, vitiated.

حَرَض
حَرَض 4 ,
a.  Corruption.

b.  see 5 .

حَرِض
حَرِض 5 , ( pl. حِرَضَة 7t ,  حُرْضَاْن 35 ,  أَحْرَاْض 38 ),
a.  Shattered, disordered; decrepit; vitiated, corrupt.

حَاْرِض
حَاْرِض 21 ,
a.  see 5 .

حَرِيْض
حَرِيْض 25 ,
a.  Prostrate, unable to rise.

##### Türkçe

**حَرَُضَ**
**حَرَُضَ** I (n. ac. **حَرْض** 1, **حُرُوْض** 27) **حَرِضَ** A (n. ac. **حَرَض** 4)
a.  Bitkin düşmüş, hasta, düzensiz idi.

b.  Bozulmuş, fesada uğramış idi; ahlâken bozulmuş idi.

**حَرَّضَ**
**حَرَّضَ** II
a.  [acc. & **'Ala**], -e karşı teşvik etti, -e sevk etti.

**أَحْرَضَ**
**أَحْرَضَ** IV,
a.  Hasta, düzensiz kıldı; bozdu, fesada uğrattı.

**حَرَض**
**حَرَض** 4,
a.  Bozulma.

b.  5’e bak.

**حَرِض**
**حَرِض** 5, (pl. **حِرَضَة** 7t, **حُرْضَاْن** 35, **أَحْرَاْض** 38),
a.  Paramparça, düzensiz; çökmüş; fesada uğramış, bozuk.

**حَاْرِض**
**حَاْرِض** 21,
a.  5’e bak.

**حَرِيْض**
**حَرِيْض** 25,
a.  Yere serilmiş, kalkmaya güç yetiremeyen.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حرض
حَرَضَ - يَحْرُضُ (حَرِضَ - يَحْرَضُ) - حَرَض - حَرِّضَ - يُحَرِّضُ

حَرَضَ - يَحْرُضُ (حَرِضَ - يَحْرَضُ) + الكائن + على أمر أو شيء: يهم ويندفع لتحقيقه والقيام به بشدة: ينفعل بشدة ويستثار ويتهيج طلباً وميلاً نحو فعل الأمر أو الوصول إلى الشيء
حَرَض: على وزن "فـَعـَل" اسم فعل من " حَرَضَ - يَحْرُضُ ": الهياج الانفعالي طلباً لتحقيق ووقوع أمر: وهي أيضاً بمعنى مفعول: الكائن الذي استثير وتهيج وانفعل بشدة طلباً وميلاً لأمر أو شيء: المستثار نفسياً والمنفعل بشدة بحيث يظهر ذلك على سيماء وجهه وحركات جسمه: المريض النفسي بالهياج الانفعالي mania. Agitational mania
حَرِّضَ - يُحَرِّضُ + كائن + كائناً +على أمر أو شيء: على وزن "فـَعـَّلَ" من "حَرَضَ - يَحْرُضُ ": جعله " يَحْرُضُ " على وجه التكراروالشدة: يؤثر على آخر بالكلام والخطاب، بحيث يستثيره نفسياً ويجعله ينفعل بشدة بحيث يظهر ذلك على سيماء وجهه وحركات جسمه ، وذلك لدفعه للقيام بفعل مراد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة الذاتية بالثوران والفوران والسعي والنشاط والتحفز والهمة لبدء الفعل وإنفاذه "، وهي:
حَرَضَ - يَحْرُضُ (حَرِضَ - يَحْرَضُ)، هَمَّ - يَهُمُّ (اللازم)، عَزَمَ - يَعْزِمُ، نَشَطَ - يَنْشُطُ (نَشَطَ - يَنْشِطُ)، سَعَى - يَسْعَى، حَفِيَ - يَحْفَى
حَرَض - حرضا
 	﴿قالوا تالله تفتأ تذكر يوسف حتى تكون حرضا أو تكون من الهالكين(85)﴾ يوسف
حَرِّض
 ﴿فقاتل في سبيل الله لا تكلف إلا نفسك وحرض المؤمنين عسى الله أن يكف بأس الذين كفروا والله أشد بأسا وأشد تنكيلا(84)﴾ النساء ﴿ياأيها النبي حرض المؤمنين على القتال إن يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا مائتين وإن يكن منكم مائة يغلبوا ألفا من الذين كفروا بأنهم قوم لا يفقهون(65)﴾ الأنفال
مختار الصحاح
● [حرض] ح ر ض: رجل حَرَضٌ بفتحتين أي فاسد مريض يحدث في ثيابه قلت قوله في ثيابه قيد انفرد بذكره لا تظهر فيه فائدة زائدة وواحده وجمعه سواء قال أبو عبيدة هو الذي أذابه الحزن والعشق وهو في معنى مُحْرَضٍ وقد حَرِضَ من باب طرب و أحْرَضَهُ الحب أي أفسده و التَّحْريضُ على القتال الحث والإحماء عليه و الحُرُّضُ بسكون الراء وضمها الأشنان و المِحْرَضةُ بالكسر إناؤه
الراغب
حرض
- الحرض: ما لا يعتد به ولا خير فيه، ولذلك يقال لما أشرف على الهلاك: حرض، قال عز وجل: }حتى تكون حرضا{ [يوسف/85]، وقد أحرضه كذا، قال الشاعر:
- 109 - إني امرؤ نابني هم فأحرضني *** (الشطر للعرجي، وعجزه:
حتى بليت وحتى شفني السقم
وهو في اللسان (حرض) ؛ والأفعال 1/405)
والحرضة: من لا يأكل إلا لحم الميسر لنذالته، والتحريض: الحث على الشيء بكثرة التزيين وتسهيل الخطب فيه، كأنه في الأصل إزالة الحرض، نحو: مرضته وقذيته، أي: أزلت عنه المرض والقذى وأحرضته، أفسدته، نحو: أقذيته: إذا جعلت فيه القذى.
ملخص الللسان
1.    وحَرَّضَه حَضَّه.
2.    التَّحْرِيض: التَّحْضِيض.
3.    التَّحْرِيضُ على القتال  الحَثُّ والإِحْماءُ عليه.
4.     يا أَيها النبيُّ حَرِّض  المؤمنين على القِتال: تأْويله حُثَّهم على القتال،
5.    الحارَضَ فلان على العمل وواكَبَ  عليه وواظَبَ وواصَبَ عليه إِذا داوَمَ القتال،
6.     حَرِّض المؤمنين على  القتال حُثَّهم على أَن يُحارِضُوا أَي يُداوِمُوا على القتال حتى  يُثْخِنُوهم.
7.    وحَرَضَ يَحْرِضُ ويَحْرُضُ حَرْضاً  وحُرُوضاً: هلك.
8.    والحارِضُ الذي قد قارب الهلاك.
9.    حَرَضَ الرجلُ نفْسَه يَحْرِضُها حَرْضاً: أَفسدها.
10.                       ورجل حَرِضٌ وحَرَضٌ: لا يرجى خيره ولا يخاف شرُّه،
11.                       ما مِنْ مُؤمِنٍ يَمْرَضُ مَرَضاً حتى  يُحْرِضَه أَي يُدْنِفَه ويُسْقِمَه
12.                       ورجل حارَضة للذي لا خير فيه.
13.                       والحَرِضُ والحَرَضُ الفاسد مريض في بنائه،
14.                       وحَرَضه المرضُ وأَحْرَضَه إِذا أَشفى  منه على شرف الموت،
15.                       المُحْرَضُ الهالك مَرَضاً الذي لا حيٌّ فيُرْجَى ولا ميت  فيُوأَس منه؛ قا
16.                       أَحْرَضَه المرض، فهو ؛ حَرِضٌ وحارِضٌ  إِذا أَفسد بدنه وأَشْفى على الهلاك.
17.                       وناقة حُرْضان: ساقطة.
18.                       وجمل حُرْضان: هالك،
19.                       والحارِضُ الفاسد في جسمه وعقله، قال:
20.                       والحَرَضُ:  الرَّدِيء من الناس والكلام،
21.                       والحَرَضُ والأَحْراضُ: السَّفِلة من الناس.
22.                       ورجل مَحُروضٌ: مَرْذولٌ،
23.                       ورجل حارِضٌ: أَحمق،
24.                       والحُرْضُ: الجِصُّ.
25.                        والحَرَّاضُ:  الذي يُحْرِق الجِصَّ ويُوقِد عليه النار؛
26.                       الحَرَّاضُ الذي يُعالج القِلْيَ.
27.                       والحَرَّاضُ: الذي يُوقِد على الصَّخْر ليتخذ منه نُورة أَو جِصّاً،
28.                       حتى تكونَ حَرَضاً، أَي مُدْنَفاً،
29.                       والحَرَضُ: الذي أَذابه الحزن أَو العشق وهو في معنى مُحْرَض،
30.                        حَرِضَ ، وأَحْرَضَه الحُبُّ أَي أَفسده؛
31.                        والحَرَضُ والمُحْرَضُ والإِحْرِيضُ: الساقط الذي لا يقدر  على النهوض،
32.                       الأَحْراضُ: هم الذين أَسرفوا في الذنوب  فأَهلكوا أَنفسهم،
33.                       والحُرْضة: الذي يَضْرِبُ للأَيْسارِ بالقِداح لا يكون إِلا ساقطاً،
34.                       كالحُرْضة المُسْتَفاضِ  المُسْتَفاضُ: الذي أُمِرَ أَن يُفِيضَ القداح،
35.                        الحُرْضةُ: الرجل الذي لا يشتري اللحم  ولا يأْكله بثمن إِلا أَن يجده عند غيره،
36.                       وقوم حُرْضان: لا يعرفون مكان  سيدهم.
37.                       والحَرَضُ: الذي لا يتخذ سلاحاً ولا يُقاتِل.
38.                       والإِحْرِيضُ:  العُصْفُرُ عامة،
39.                        وثوب  مُحَرَّضٌ: مصبوغ بالعُصْفُر.
40.                       والحُرُضُ: من نَجِيل السباخ،
41.                       والمِحْرَضةُ: وِعاء الحُرُض وهو النَّوْفَلة.
42.                       والحَرَّاضةُ:  الموضعُ الذي يُحْرَقُ فيه،
43.                       الحَرَّاضةُ مَطْبَخُ الجِصِّ،
44.                       الحَرَّاضةُ موضعُ إِحْراقِ الأُشْنان يتخذ منه القِلْيُ للصبّاغِين،
45.                       وأَحَرَضَ الرجلُ أَي وَلَدَ ولدَ سَوءٍ.
46.                       والأَحْراضُ والحُرْضانُ: الضِّعافُ الذين لا يُقاتِلون؛
47.                       وحَرْضٌ: ماء معروف في البادية.
48.                       حُرَاض: موضع قرب  مكة،
لسان العرب
● - حرض: التَّحْرِيض: التَّحْضِيض. قال الجوهري: التَّحْرِيضُ على القتال  الحَثُّ والإِحْماءُ عليه. قال اللّه تعالى: يا أَيها النبيُّ حَرِّض  الكؤمنين على القِتال؛ قال الزجاج: تأْويله حُثَّهم على القتال، قال: وتأْويل  التَّحْرِيض في اللغة أَن تحُثَّ الإِنسان حَثّاً يعلم معه أَنه حارِضٌ  إِنْ تَخَلَّف عنه، قال: والحارِضُ الذي قد قارب الهلاك. قال ابن سيده:  وحَرَّضَه حَضَّه. وقال اللحياني: يقال حارَضَ فلان على العمل وواكَبَ  عليه وواظَبَ وواصَبَ عليه إِذا داوَمَ القتال، فمعنى حَرِّض المؤمنين على  القتال حُثَّهم على أَن يُحارِضُوا أَي يُداوِمُوا على القتال حتى  يُثْخِنُوهم.  ورجل حَرِضٌ وحَرَضٌ: لا يرجى خيره ولا يخاف شرُّه، الواحد والجمع  والمؤنث في حَرَض سواء، وقد جمع على أَحْراض وحُرْضان، وهو أَعْلى، فأَما  حَرِضٌ، بالكسر، فجمعه حَرضُون لأَن جمع السلامة في فَعِل صفةً أَكثرُ، وقد  يجوز أَن يكسَّر على أَفعال لأَن هذا الضرب من الصفة ربما كُسِّر عليه نحو  نَكِدٍ وأَنْكاد. الأَزهري عن الأَصمعي: ورجل حارَضة للذي لا خير فيه.  والحُرْضان: كالحَرِضِ والحَرَض، والحَرِضُ والحَرَضُ الفاسد. حَرَضَ  الرجلُ نفْسَه يَحْرِضُها حَرْضاً: أَفسدها. ورجل حَرِضٌ وحَرَضٌ أَي فاسد  مريض في بنائه، واحدُه وجمعه سواء. وحَرَضه المرضُ وأَحْرَضَه إِذا أَشفى  منه على شرف الموت، وأَحْرَضَ هو نفسَه كذلك.  الأَزهري: المُحْرَضُ الهالك مَرَضاً الذي لا حيٌّ فيُرْجَى ولا ميت  فيُوأَس منه؛ قال امرؤ القيس:  أَرى المرءَ ذا الأَذْوادِ يُصْبِحُ مُحْرَضاً  كإِحْراضِ بكْرٍ في الديارِ مَرِيض  ويروى: مُحْرِضاً. وفي الحديث: ما مِنْ مُؤمِنٍ يَمْرَضُ مَرَضاً حتى  يُحْرِضَه أَي يُدْنِفَه ويُسْقِمَه؛ أَحْرَضَه المرض، فهو حَرِضٌ وحارِضٌ  إِذا أَفسد بدنه وأَشْفى على الهلاك. وحَرَضَ يَحْرِضُ ويَحْرُضُ حَرْضاً  وحُرُوضاً: هلك. ويقال: كَذَبَ كِذْبةً فأَحْرَضَ نفسَه أَي أَهلكها.  وجاءَ بقول حَرَضٍ أَي هالك. وناقة حُرْضان: ساقطة. وجمل حُرْضان: هالك،  وكذلك الناقة بغير هاء. وقال الفراء في قوله تعالى: حتى تكونَ حَرَضاً أَو  تكونَ من الهالكين، يقال: رجل حَرَضٌ وقوم حَرَضٌ وامرأَة حَرَضٌ، يكون  مُوَحّداً على كل حال، الذكر والأُنثى والجمع فيه سواء، قال: ومن العرب من  يقول للذكر حارِضٌ وللأُنثى حارِضة، ويثنَّى ههنا ويجمع لأَنه خرج على  صورة فاعل، وفاعلٌ يجمع. قال: والحارِضُ الفاسد في جسمه وعقله، قال: وأَما  الحَرَضُ فترك جمعه لأَنه مصدر بمنزلة دَنَفٍ وضَنىً، قوم دَنَفٌ وضَنىً  ورجل دَنَفٌ وضَنىً. وقال الزجاج: من قال رجل حَرَضٌ فمعناه ذو حَرَضٍ  ولذلك لا يثنَّى ولا يجمع، وكذلك رجل دَنَفٌ ذو دَنَفٍ، وكذلك كل ما نعت  بالمصدر. وقال أَبو زيد في قوله: حتى تكونَ حَرَضاً، أَي مُدْنَفاً، وهو  مُحْرَض؛ وأَنشد:  أَمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى غَرْبَةً أَنْ نأَتْ بها،  كأَنَّكَ حَمٌّ للأَطِبّاءِ مُحْرَضُ؟  والحَرَضُ: الذي أَذابه الحزن أَو العشق وهو في معنى مُحْرَض، وقد  حَرِضَ، بالكسر، وأَحْرَضَه الحُبُّ أَي أَفسده؛ وأَنشد للعَرْجِيّ:  إِني امرؤ لَجَّ بي حُبٌّ، فأَحْرَضَني  حتى بَلِيتُ، وحتى شَفَّني السَّقَم  أَي أَذابَني. والحَرَضُ والمُحْرَضُ والإِحْرِيضُ: الساقط الذي لا يقدر  على النهوض، وقيل: هو الساقط الذي لا خير فيه. وقال أَكْثَم بن صَيْفي:  سُوءٌ حمل الناقة يُحْرِضُ الحسَبَ ويُدِيرُ العَدُوَّ ويُقَوِّي  الضرورة؛ قال: يُحْرِضُه أَي يُسْقِطه. ورجل حَرَضٌ: لا خير فيه، وجمعه  أَحْرَاضٌ، والفعل حَرُضَ يَحْرُضُ حُروضاً. وكلُّ شيءٍ ذاوٍ حَرَضٌ. والحَرَضُ:  الرَّدِيء من الناس والكلام، والجمع أَحْراضٌ؛ فأَما قول رؤبة:  يا أَيُّها القائِلُ قوْلاً حَرْضا  فإِنه احتاج فسكنه. والحَرَضُ والأَحْراضُ: السَّفِلة من الناس. وفي  حديث عوف بن مالك: رأَيت مُحَلِّم بن حَثَّامةَ في المنام فقلت: كيف أَنتم؟  فقال: بِخَير وجَدْنا رَبَّنا رحيماً غَفَرَ لنا، فقلت: لكلِّكم؟ قال:  لكلِّنا غير الأَحْراضِ، قلت: ومَن الأَحْراضُ؟ قال: الذين يُشارُ إِليهم  بالأَصابع أَي اشتهروا بالشَّرّ، وقيل: هم الذين أَسرفوا في الذنوب  فأَهلكوا أَنفسهم، وقيل: أَراد الذين فسُدَت مذاهبهم.  والحُرْضة: الذي يَضْرِبُ للأَيْسارِ بالقِداح لا يكون إِلا ساقطاً،  يدعونه بذلك لرذالته؛ قال الطرماح يصف حماراً:  ويَظَلُّ المَلِيءُ يُوفِي على القرْ  نِ عَذُوباً، كالحُرْضة المُسْتَفاضِ  المُسْتَفاضُ: الذي أُمِرَ أَن يُفِيضَ القداح، وهذا البيت أَورده  الأَزهري عقيب روايته عن أَبي الهيثم. الحُرْضةُ: الرجل الذي لا يشتري اللحم  ولا يأْكله بثمن إِلا أَن يجده عند غيره، وأَنشد البيت المذكور وقال: أَي  الوَقْب الطويل لا يأْكل شيئاً. ورجل مَحُروضٌ: مَرْذولٌ، والاسم من ذلك  الحَرَاضة والحُروضة والحُروض. وقد حَرُضَ وحَرِضَ حَرَضاً، فهو حَرِضٌ،  ورجل حارِضٌ: أَحمق، والأُنثى بالهاء. وقوم حُرْضان: لا يعرفون مكان  سيدهم. والحَرَضُ: الذي لا يتخذ سلاحاً ولا يُقاتِل. والإِحْرِيضُ:  العُصْفُرُ عامة، وفي حديث عطاء في ذكر الصدقة: كذا وكذا والإِحْرِيض، قيل: هو  العُصْفُر؛ قال الراجز:  أَرَّقَ عَيْنَيْك، عن الغُمُوضِ،  بَرْقٌ سَرَى في عارِضٍ نَهُوضِ  مُلْتَهِبٌ كَلَهَبِ الإِحْرِيضِ،  يُزْجِي خَراطِيمَ عَمامٍ بِيضِ  وقيل: هو العُصْفر الذي يجعل في الطبخ، وقيل: حَبُّ العصفر. وثوب  مُحَرَّضٌ: مصبوغ بالعُصْفُر. والحُرُضُ: من نَجِيل السباخ، وقيل: هو من الحمض،  وقيل: هو الأُشْنان تُغْسَل به الأَيدي على أَثر الطعام، وحكاه سيبويه  الحَرْض، بالإِسكان، وفي بعض النسخ الحُرْض، وهو حَلقة القُرْط.  والمِحْرَضةُ: وِعاء الحُرُض وهو النَّوْفَلة. والحُرْضُ: الجِصُّ. والحَرَّاضُ:  الذي يُحْرِق الجِصَّ ويُوقِد عليه النار؛ قال عدي بن زيد:  مِثْل نارِ الحَرَّاضِ يَجْلو ذُرَى المُزْ  نِ لِمَنْ شامَهُ، إِذا يَسْتَطِيرُ  قال ابن الأَعرابي: شبَّه البَرْقَ في سرعة ومِيضه بالنار في الأُشْنان  لسرعتها فيه، وقيل: الحَرَّاضُ الذي يُعالج القِلْيَ. قال أَبو نصر: هو  الذي يُحْرِقُ الأُشْنان. قال الأَزهري: شجر الأُشْنان يقال له الحَرْض  وهو من الحمض ومنه يُسَوَّى القِلْيُ الذي تغسل به الثياب، ويحرق الحمض  رطباً ثم يرَشُّ الماءُ على رماده فينعقد ويصير قِلْياً. والحَرَّاضُ  أَيضاً: الذي يُوقِد على الصَّخْر ليتخذ منه نُورة أَو جِصّاً، والحَرَّاضةُ:  الموضعُ الذي يُحْرَقُ فيه، وقيل: الحَرَّاضةُ مَطْبَخُ الجِصِّ، وقيل:  الحَرَّاضةُ موضعُ إِحْراقِ الأُشْنان يتخذ منه القِلْيُ للصبّاغِين، كل  ذلك اسم كالبَقّالة والزَّرّاعة، ومُحْرِقُه الحَرّاضُ، والحَرّاضُ  والإِحرِيضُ: الذي يُوقِد على الأُشْنان والجِصِّ. قال أَبو حنيفة: الحَرَّاضةُ  سُوقُ الأُشْنان.  وأَحَرَضَ الرجلُ أَي وَلَدَ ولدَ سَوءٍ.  والأَحْراضُ والحُرْضانُ: الضِّعافُ الذين لا يُقاتِلون؛ قال الطرماح:  مَنْ يَرُمْ جَمْعَهم يَجِدْهم مراجِيـ  ـحَ حُماةً للعُزَّلِ الأَحْراضِ  وحَرْضٌ: ماء معروف في البادية. وفي الحديث ذكر الحُرُض، بضمتين، هو  وادٍ عند أُحُد. وفي الحديث ذكر حُرَاض، بضم الحاء وتخفيف الراء: موضع قرب  مكة، قيل: كانت به العُزَّى.
مقاييس اللغة:
(حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
* مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
* حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
القاموس المحيط:
الحَرَضُ، مُحَرَّكَةً الفَسادُ في البَدَنِ، وفي المَذْهَبِ، وفي العَقْلِ، والرَّجُلُ الفَاسدُ المَريضُ،
كالحارِضَةِ والحارِضِ والحَرِضِ، ككَتِفٍ، والكالُّ المُعْيِي، والمُشْرِفُ على الهَلاكِ، كالحارض، ومَنْ لاخَيْرَ عِنْدَهُ، أو لا يُرْجَى خَيْرُهُ ولا يُخافُ شَرُّهُ، للواحِدِ والجَمْعِ والمُؤَنَّثِ، وقَدْ يُجْمَعُ على أحْراضٍ وحُرْضانٍ وحِرَضَةٍ، ومَنْ أذابَهُ العِشْقُ أو الحُزْنُ، كالمُحَرَّضِ، كمُعَظَّمٍ، ومَنْ لا يَتَّخِذُ سِلاحاً، ولا يُقاتِلُ، والساقِطُ لا يَقْدِرُ على النُّهوضِ، كالحَريضِ والحَرِضِ والمُحَرَّضِ الإِحْريضِ، وقد حَرِضَ، كَفرحَ، والرِديءُ من الناسِ، ومِنَ الكَلامِ، والمُضْنَى مَرَضاً وسُقْماً، ومنه: " حتى تكونَ حَرَضاً " ، وقَدْ حَرَضَ يَحْرُضُ ويَحْرِضُ حُروضاً. وحَرَضَ نَفْسَهُ يَحْرِضُها: أفْسَدَها. وحَرُِضَ، ككَرُمَ وفَرِحَ: طالَ هَمُّهُ وسُقْمُهُ، ورَذُلَ، وفَسَدَ، فهو حارِضٌ: فاسِدٌ مَتْروكٌ بَيّنُ الحَراضَةِ والحُروضَةِ والحَروضِ. ويُقالُ: رَجُلٌ حِرْضَةٌ، بالكَسْرِج: حِرَضٌ، كعِنَبٍ.
وناقةٌ حَرَضٌ، محرَّكةً: ضاوِيَّةٌ. والمَحْروضُ: المَرْذولُ. وحَرَضُ، محرَّكةُ: د باليَمَنِ، من الثَّوْبِ: حاشِيَتُه وطُرَّتُهُ وصَنِفَتهُ، وبضَمَّةٍ وبضَمَّتَيْنِ: الأُشْنانُ، وقُرِىءَ به، أي: حتى تكون كالأَشْنانِ نُحُولاً ويُبْساً. ومَنْصورُ بنُ محمد، وعبدُ الباقي بنُ عبد الجَبَّارِ الحُرْضِيَّانِ: محدّثانِ. والمِحْرَضَةُ، بالكسر: وعاؤُهُ. والحَرَّاضُ، ككَتَّانٍ: مَنْ يَحْرِقُهُ لِلقَلْيِ، والمُوقِدُ على الصَّخْرِ لاتِّخاذِ النُّورَةِ، أو الجِص، وبهاءٍ: سُوقُ الأُشْنانِ. وكغُرابٍ: ع بَيْنَ المُشاشِ والغُمَيْرِ فَوْقَ ذاتِ عِرْقٍ. وذُو حُرُضٍ، كعُنُقٍ: ع، أو وادٍ عندَ النَّقِرَةِ، وع عندَ أُحُدٍ. وحُراضانُ، كخُراسانَ: وادٍ بالقَبَليَّةِ. وكثُمامَةَ: ماءَةٌ قُرْبَ المدينةِ لِبَني جُشَمَ. والأَحْرَضُ: المُتَفَتِّتُ أشْفارِ العَيْنِ، وبضم الراءِ: جَبَلٌ بِبلادِ هُذَيْلٍ، لأَنَّ مَنْ شَرِبَ مِنْ مائِهِ، فَسَدَتْ معدَتُهُ. والحُرْضَةُ، بالضم: أمينُ المُقامِرينَ. والإِحْريضُ، بالكسر: العُصْفُرُ. وحَرِضَ، كفرِحَ: لَقَطَه، وفَسَدَتْ مَعِدتُهُ. وأحْرَضَهُ: أفْسَدَه، فلانٌ: وَلَدَ وَلَدَ سَوْءٍ. وحَرَّضَه تَحْرِيضاً: حَثَّهُ، زَيْدٌ: شَغَلَ بِضاعَتَه في الحُرْضِ، ثَوْبَهُ: صَبَغَه بالإِحْرِيضِ، الثَّوْبُ: بَلِيَ طُرَّتُهُ. والمُحارَضَةُ: المُداوَمَةُ على العَمَلِ، والمضَارَبَةُ بالقِداحِ.
تاج العروس:
حرض
" الحَرَضُ مُحَرَّكَةً : الفَسَادُ " يَكُون " في البَدَنِ وفي المَذْهَبِ وفي العَقْلِ " قالَه ابنُ عَرَفَةَ . الحَرَضُ : " الرَّجُلُ الفَاسِدُ المَرِيضُ " يُحْدِثُ في ثِيَابِه وَاحِدُه وَجَمْعُه سَوَاءٌ كما في الصّحاح " كالحَارِضَةِ والحَارِضِ والحَرِضِ كَكَتِفٍ " يقَالُ : إِنَّه حَارِضَةُ قَوْمه أَي فَاسِدُهم . الحَرَضُ : " الكَالُّ " المُعْيِي قِيلَ : هو " المُشْرِفُ عَلَى الهَلاَكِ كالحَارِض " . يُقَالُ : رَجُلٌ حَرَضٌ وحَارِضٌ إِذا أَشْرَفَ على الهَلاكِ . قِيلَ : الحَارِضَةُ والحَرَضُ : " مَنْ لا خَيْرَ عِنْدَه " وهو مَجَاز ورَوَى الأَزْهَرِيُّ عن الأَصْمَعِيّ : رَجُلٌ حَارضَةٌ : لا خَيْرَ فيه قال :
" يا رُبَّ بَيْضَاءَ لها زَوْجٌ حَرَضْ
" حَلاَّلَةٍ بَيْنَ عُرَيْقٍ وحَمَضْ " أَو " هو الَّذِي " لا يُرْجَى خَيْرُه ولا يُخَاف شَرُّه " وهو مَجَاز . يُقَال " للْوَاحِدِ والجَمْع والمُؤَنَّثِ " قالَ الفَرَّاءُ : يُقَال : رَجُلٌ حَرَضٌ وقَوْم حَرَضٌ وامْرَأَةٌ حَرَضٌ يَكُون مُوَحَّداً على كُلّ حالٍ الذَّكَرُ والأُنْثَى والجَمْعُ فيه سَوَاءٌ . قال : ومِنَ العَرَبِ مَنْ يَقُولُ : للذَّكَرِ حَارِضٌ والأُنْثَى حَارِضَةٌ . ويُثَنّى هُنَا ويُجْمَع لأَنَّهُ خَرَجَ على صُورَةِ فَاعل وفَاعلق يُجْمَعُ . قال : وأَمَّا الحَرَضُ فتُرِكَ جَمْعُهُ لأَنَّهُ مَصْدَرٌ بمَنْزِلَة دَنَفٍ وضَنىً قَوْمٌ دَنَفٌ وضَنىً ورَجُلٌ دَنَفٌ وضَنىً . وقال الزّجَاج : مَنْ قَال رَجُلٌ حَرَضٌ فمَعْنَاه ذُو حَرَضٍ ولذلِكَ لا يُثْنَى ولا يُجْمَع وكَذلكَ رَجُلٌ دَنَفٌ : ذُو دَنَف وكَذلكَ كُلّ ما نُعِتَ بالمَصْدَر . " وقد يُجْمَعُ على أَحْرَاض " كسَبَب وأَسْبَاب وكَتِف وأَكْتَاف وصَاحِب وأَصْحَاب على " حُرْضَان " بالضَّمّ وهو أَعْلَى على " حِرَضَةٍ " يكَسْر ففَتْح . وفي اللّسَان : وأَما حَرِضٌ بالكَسْرِ فجَمْعُه حَرِضُونُ لأَنَّ جَمْعَ السَّلامة في فَعِلٍ صِفَةً أَكْثَرُ وقد يَجُوز أَنْ يُكَسَّر على أَفْعَال لأَنَّ هذَا الضَّرْبَ من الصَّفَةِ رُبَّمَا كُسِّرَ عَلَيْه نَحْوُ نَكدٍ وأَنْكَادٍ . قال أَبو عُبَيْدَةَ : الحَرَضُ : " مَنْ أَذَابَه العشْقُ أَو الحُزْنُ " وهو في مَعْنَى مُحْرَضِ كما في الصّحاح " كالمُحَرَّضِ كمُعَظَّم " . وضَبْطُ الصّحاح يَقْتَضِي أَن يَكُونَ كمُكْرَم . قال اللَّيْثُ : الحَرَضُ : " مَنْ لا يَتَّخِذُ سلاَحاً ولا يُقَاتِلُ " جَمْعُهُ أَحْرَاضٌ وحُرْضانٌ وأَنشد للطِّرِمَّاح :
مَنْ يَرُمْ جَمْعَهُمْ يَجِدْهُمْ مَرَاجِي ... حَ حُمَاةً للعُزَّل الأَحْراضِ
الحَرَضُ : " السَّاقِطُ " الَّذِي " لاَ يَقْدِر على النُّهُوض " . وقيل : هو السَّاقطُ الَّذي لا خَيْرَ فيه " كالحَرِيض والحَرِض والمُحَرَّض والإِحْرِيضِ " كأَمِيرٍ وكَتِفٍ ومُعَظَّمٍ وإِزْمِيلٍ وضَبَطَهُ غَيْرُهُ في الثالِث كمُكْرَمٍ . " وقد حَرِضَ كفَرِحَ " . هذَا القَوْلُ نُبْذَةٌ من كَلاَمِ أَبِي عُبَيْدَة الَّذِي قَدَّ مْنَاه عن الجَوْهَرِيّ ومَعْنَاهُ أَذَابَهُ الحُزْنُ أَو العِشْقُ . وأَمّا فِعْلُ الحَرَضِ بمَعْنَى السَّاقِطِ فحَرَضَ يَحْرُضُ حُرُوضاً كما في اللِّسَانِ أَيْ من حَدِّ نَصَرَ أَو كَرُمَ وأَنا على شَكٍّ في أَحدِهِمَا فإِنِّي ما رأَيْتُه مَضْبُوطاً . الحَرَضُ : " الرَّدِيءُ من النَّاسِ القَبِيحُ " مِنَ الكَلاَمِ " والجَمْعُ أَحْرَاضٌ . فأَمَّا قولُ رُؤْبَةَ :
" يا أَيُّهَا القَائلُ قَوْلاً حَرْضَا
" إِنَّا إِذَا نَادَى مُنَادٍ حَضَّا فإِنّهُ احْتَاجَ فسَكَّنَهُ كما في اللِّسَان . وجَعَلَهُ الصَّاغَانِيّ لُغَةً ولم يَقُلْ للضَّرُورَةِ . الحَرَضُ : " المُضْنَى مَرَضاً وسُقْماً . ومنه " قَوْلُه تَعَالَى : " " حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً " أَوْ تَكُونَ مِنَ الهالِكِينَ " . وقال أَبو زَيْدٍ : أَيْ مُدْنَفاً . وقال قَتَادَةُ : حَتَّى تَهْرَمَ وتَمُوتَ " وقد حَرَضَ " الرَّجُلُ " يَحْرُضُ ويَحْرِضُ " من حَدّ نَصَرَ وضَرَبَ " حُرُوضاً " بالضَّمِّ وكذلك حَرْضاً بالفَتْحِ أَي هَلَكَ . " وحَرَضَ الرَّجُلُ " نَفْسَهُ يَحْرِضُهَا " حَرْضاً من حَدِّ ضَرَبَ : " أَفْسَدَها " وهو مَجَاز . " وحَرضَ . ككَرُمَ وفَرِحَ : طَالَ هَمُّهُ وسُقْمُه " فهو حَرِضٌ . يُقَال : حَرُضَ الرَّجُلُ إِذا " رَذُلَ وفَسَدَ فهو حَارِضٌ " وكَذلِكَ مَحْرُوضٌ أَي مَرْذُولٌ " فاسِدٌ مَتْرُوكٌ بَيِّنُ الحَرَاضَةِ " بالفَتْح " والحُرُوضَةِ والحُرُوضِ " بضَمِّهما . " ويُقَالُ : رَجُلٌ حِرْضَةٌ بالكَسْرِ " أَي ساقِطٌ مَرْذُولٌ لا خَيْرَ فيه . " ج حِرَضٌ كعَنبٍ " ولَوْ قال : كقِرَد كَانَ أَحْسَن . " ونَاقَةٌ حَرَضٌ مُحَرَّكَةً : ضَاوِيَّةٌ " مَهْزُولَةٌ " والمَحْرُوضُ : المَرْذُولُ " كالحَارِضِ . " وحَرَضُ مُحَرَّكَةً : د باليَمَنِ " في أَوائِلِه عَلَى رَأْسِ الوَادِي سَهَام مِمَّا يَلِي مَكَّةَ شَرَّفَها الله تَعَالَى بَيْنَهُ وبَيْنَ حَلْيٍ مَفازَهٌ ومن أَعْمَالِهِ العريشُ وقد تَقَدَّم ذِكرهُ في مَوْضِعِه قال الحَافِظُ : وقد خَرَجَ منه جَمَاعَةٌ فُضَلاءُ . الحَرَضُ " من الثَّوْبِ : حَاشِيَتُه وطُرَّتُه وصَنِفَتُهُ " كما في العُبَاب . الحُرْضُ " بضَمَّة وبضمَّتَيْن : الأُشْنَانُ " تُغْسَلُ به الأَيْدِي عَلَى إِثْرِ الطَّعَامِ الأَوَّلُ حَكَاهُ سِيبَوَيْه كما في نُسَخِ الكِتَابِ وفي بَعْضِها بالفَتْحِ . وقال أَبُو زِيَادٍ : هو دِقَاقُ الأَطْرَافِ وشَجَرَتُه ضَخْمَةٌ ورُبَّمَا استُظلَّ بها ولها حَطَبٌ وهو الَّذِي يَغْسِلُ به النَّاسُ الثِّيَابَ قال : ولم نَرَ حُرْضَاً أَنْقَى وأَشَدَّ بَيَاضاً من حُرْض يَنْبُتُ باليَمَامَةِ وإِنَّمَا هو بَوادٍ من اليَمَامَةِ يُقَال له جَوُّ الخَضَارِمِ . قال زُهَيْرٌ يَصِفُ حِمَاراً :
كأَنَّ بَرِيقَهُ بَرَقَانُ سَحْلٍ ... جَلاَ عن مَتْنِه حُرْضٌ وماءُ
وقال الأَزْهَرِيّ : شَجَرُ الأُشْنانِ يُقَال له الحَرْضُ . وهو من النَّجِيلِ " وقُرِئَ بِهِ " قَوْلُه تَعَالَى : " حَتَّى تَكُونَ حَرضاً " " أَي حَتَّى تَكُونَ كالأُشْنانِ نُحولاً " هكذا بالنُّونِ والصَّوابُ قُحُولاً بالقَاف " ويُبْساً " . قال الصَّاغَانِيّ : وهي قراءَةُ الحَسَنِ البَصْرِيِّ . قال : وكانَ السُّدِّيّ يَعيبُ هذه القِرَاءَةُ . " ومَنْصُورُ بنُ مُحَمَّدٍ " هكذا في النُّسَخِ والَّذِي في التَّبْصِير : مُحَمَّد ابنُ مَنْصُورِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ الأُشْنَانِيّ رَوَى عنه القَاسِمُ بن الصَّفّارِ . أَبو أَحْمَدَ " عَبْدُ الباقِي بنُ عَبْدِ الجَبَّار " الهَرَوِيّ صاحبُ أَبِي الوَقْتِ " الحُرْضِيَّانِ " بالضَّمِّ " مُحَدِّثانِ " . والمِحْرَضَة بالكَسْرِ : وِعَاؤُهُ " أَي الحُرضُ يُتَّخَذُ من خَشَبٍ أَوْ شَبَهٍ ونَحْوِهِ والجَمْعُ المَحَارِضُ . يُقَالُ : نَاوِلْهُ المِحْرَضَةَ وأَعِدَّ الأَبَارِيقَ والمَحَارِضَ . " والحَرَّاضُ ككَتَّانٍ : مَنْ يَحْرِقُه للْقِلْيِ " . وفي الصّحاح : الَّذِي يُوقِدُ على الحُرضِ لَتَّخِذَ منه القِلْيَ أَي للصَّبَّاغِين قِيلَ : يُحْرَقُ الحَمْضُ رَطْباً ثم يُرَشُّ المَاءُ على رَمَادِه فيَنْعَقدُ فيَصِيرُ قِلْياً وأَنشَدَ في العُبَاب لعَدِيِّ بْن زَيْد العبَاديّ :
مثْلُ نَارِ الحَرَّاضِ يَجْلُو ذُرَى المُز ... نِ لِمَنْ شَامَهُ إِذَا يَسْتَطيرُ قال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : شَبَّهَ البَرْقَ في سُرْعَةِ وَميضه بالنَّار في الأُشْنَانِ لسُرْعَتِها فيهِ . الحَرَّاضُ أَيْضاً : " المُوقِدُ على الصَّخْرِ لاتِّخاذِ النُّورَةِ أَو الجصِّ " كما في الصّحاح . بالكُوفَةِ الحَرَّاضَةُ " بِهَاءٍ " هي " سُوقُ الأُشْنانِ " عن أَبِي حَنيفَهَ . الحُرَاضُ " كغُرَابٍ ع " قُرْبَ مَكَّةَ " بَيْن المُشَاشِ والغُمَيْرِ فَوْقَ ذَاتِ عِرْقٍ " إِلى البُسْتَانِ قِيلَ : كانتْ بِهِ العُزَّى وقيلَ بالنَّخْلَةِ الشَّامِيَّة . وقد جَاءَ ذِكْرُهُ في الحَدِيث : قال الفَضْل ابنُ العَبَّاسِ اللَّهَبِيُّ :
وقد كَانَتْ وللأَيَّامِ صَرْفٌ ... تُدَمِّنُ مِنْ مَرَابِعهَا حُرَاضَا " وذُو حُرُض كعُنُق : ع أَو وَاد " لبَنِي عَبْدِ اللهِ بْن غَطَفَانَ " عنْد " مَعْدِن " النَّقِرَةِ " بينهما خَمْسَةُ أَمْيَال قِيلَ هو " ع بأُحُد " قُرْبَ المَدِينَةِ المشَرَّفَةِ . " وحُرَاضَانُ كخُرَاسَانَ : وَادٍ بالقَبَليَّةِ " كما في التَّكْمِلَةِ والعبَابِ . حُرَاضَةُ " كثُمَامَةَ : ماءٌ قُرْبَ المَدِينَةِ " المُشرَّفَة " لبَنِي جُشَمَ " بنِ مُعَاوِيَةَ ويُقَال فيه حَرَاضَةُ كسَحَابَة كما في التَّكْمِلَة . " والأَحْرَض " من الرِّجَالِ " المُتَفَتِّتُ أَشْفَارِ العَيْنِ " قَالَه ابن عَبَّادٍ . أَحْرُضُ " بضَمِّ الرَّاءِ : جَبَلٌ ببِلادِ هُذَيْلٍ " أَو مَوْضعٌ في جِبَالِهم كما في المُعْجَم كأَنَّهُ جَمْع حَرْضٍ بالفَتْح كفَلْسٍ وأَفْلُسٍ سُمِّيَ بذلك " لأَنَّ مَنْ شَرِبَ مِنْ مَائِه " حَرِضَ أَي " فَسَدَعْ مَعِدَتُه " كما في المُعْجَم والعُبَاب . من المَجَازِ قولُهم : خِبْتَ بابَاغِيَ الكَرَمِ بَيْنَ " الحُرْضَةِ " والبَرَم هو " بالضَّمِّ أَمينُ المُقَامِرِين " كما في العُبَاب . ويُقَالُ هو الَّذِي يُفِيضُ القِدَاحَ للأَيْسَارِ لِيَأْكُلَ من لَحْمِهِم وهو مَذْمُومٌ كالبَرَم كما في الأَسَاس . وفي الصّحاح : الَّذِي يَضْرِبُ للأَيْسَار بالقِدَاحِ لا يَكُونُ إِلاَّ سَاقطاً بَرَماً . وفي اللِّسَان : يَدْعُونَع بذلِكَ لرَذَالَتِه . قال الطِّرِمَّاحُ يَصفُ حِمَاراً :
ويَظَلُّ المَلئُ يُوفِي عَلَى القِرْ ... ن عَذُوباً كالحُرْضَة المُسْتفاضِ قال : المُستَفاضُ : الَّذِي أُمِر أَنْ يُفِيضَ القِدَاحَ . " والإِحْرِيضُ بالكَسْرِ : العُصْفُرُ " عامَّةً وقد جاءَ ذِكْرُه في حَدِيث عَطاءٍ وقيل : هو العُصْفُر الذي يُجعَل في الطَّبْح وقيل : هو حَبُّ العُصْفُرِ قال الرَّاجِزُ :
" أَرَّقَ عَيْنَيْكَ عَن الغُمُوضِ
" بَرْقٌ سَرَى في عَارِضٍ نَهُوضِ
" مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإِحْرِيض
" يُزْجِي خَرَاطِيمَ غَمَامٍ بِيضٍ
" وحَرِضَ كفَرِحَ : لَقَطَهُ " . حَرِضَ الرَّجُلُ : " فَسَدَتْ مَعِدَتُهُ " فهو حَرِضٌ . " وأَحْرَضَه " الحُبُّ : " أَفْسَدَه " قاله أَبو عُبَيْدَة وأَنْشَدَ للعَرْجِيّ :
إِنّي امْرُؤٌ لَجَّ بِي حُبٌّ فأَحْرَضَنِي ... حَتَّى بَلِيتُ وحَتَّى شَفَّنِي السَّقَمُ أَي أَذَابَنِي كما في الصّحاح . ويُقَال : أَحْرَضَه المَرَضُ فهو حَرِضٌ وحارِضٌ إِذَا أَفْسَدَ بَدَنَهُ وأَشْفَى على الهَلاكِ وهو مَجَازٌ . أَحْرَضَ " فُلانٌ وَلَدَ وَلَدَ سَوْءْ " نقله الجَوْهَرِيّ . " وحَرَّضَهُ تَحْرِيضاً : حَثَّه " على القِتَالِ وأَحْمَاهُ عَلَيْه كما في الصّحاح . وقال ابنُ سيدَه : التَّحْرِيضُ : التَّحْضِيضُ . قال اللهُ تَعَالَى " يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ على القِتَالِ " . وقال الزَّجَّاجُ : تَأْوِيلُه حُثَّهُمْ على القِتَالِ قال : وتَأْوِيلُ التَّحْرِيضِ في اللُّغَةِ أَن تَحُثَّ الإِنْسَانَ حَثَّاً يَعْلَمُ منه أَنَّه حارضٌ إِن تَخَلَّفَ عَنْه . قال : والحَارِضُ : الَّذِي قَدْ قَارَبَ الهَلاَكَ . قال ابنُ الأَعْرَابِيّ : حَرَّضَ " زَيْدٌ : شَغَلَ بِضَاعَتَه في الحُرْضِ " أَي الأَشْنَان . قال أَيضاً : حَرَّضَ " ثَوْبَه " إِذا " صَبَغَه بالإِحْرِيضِ " أَي العُصْفُر . حَرضَ " الثّوْبُ " إِذا " بَلِيَ " حَرَضُه وهو حاشِيَتُه و " طُرَّتُهُ " وصَنِفَته . مُقْتَضَى سِيَاقِه أَنَّه من باب التَفْعِيل والصَّوَابُ أَنَّهُ من حَدِّ فَرِحَ كما في العُبَابِ والتَّكْملَة . قال اللِّحْيَانيّ : " المُحَارَضَةُ : المُدَاوَمَةُ على العَمَلِ " وكَذلِكَ المُوَاظَبَةُ والمُوَاصَبَة والمُوَاكَبَة وقِيلَ في تَفْسِيرِ الآيَة : " حَرِّضِ المُؤْمِنِين عَلَى القِتَالِ " . أَيْ حُثَّهُمْ عَلَى أَنْ يُحَارِضُوا على القِتَال حَتَّى يُثْخِنُوهُم . قال ابنُ عَبَّادٍ : المُحَارَضَةُ : المُضَارَبَةُ بالقِدَاح " وقد حَارَضَ . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : حَرَضَهُ المَرَضُ كأَحْرَضَهُ إِذا أَشْفَى منه على شَرَفِ المَوْتِ . وفي التَّهْذِيب : المُحْرَضُ الهَالِكُ مَرَضاً الَّذِي لا حَيٌّ فيُرْجَى ولا مَيّتٌ فيُوأَسُ منه . قال امرؤُ القيْس :
" أَرى المَرْءَ ذَا الأَذْوَادِ يُصْبِحُ مُحْرَضاًكإِحْرَاضِ بَكْرٍ في الدِّيارِ مَرِيضِ
ويُرْوَى مُحْرِضاً . وأَحْرَضَهُ المَرَضُ : أَدْنَفَهُ وأَسْقَمَهُ . ويُقَال : كَذَبَ كَذْبَةً فأَحْرَضَ نَفْسَه أَي أَهْلَكَهَا . وجاءَ بقَوْلٍ حَرَضٍ أَي هَالِكٍ . ونَاقَةٌ حُرْضَانُ بالضَّمِّ : ساقطَةٌ . وجَمَلٌ حُرْضانُ : هَالِكٌ . وكَذلِكَ النَّاقَةُ بغَيْر هَاءٍ . وأَحْرَضَهُ : أَسْقَطَهُ . ومنه قَولُ أَكْثَمَ بنِ صَيْفِيّ : سُوءُ حَمْلِ الفَاقَةِ يُحْرِضُ الحَسَبَ ويُذْئر العَدُوَّ ويُقَوِّي الضَّرُورَةَ . قال : أَي يُسْقِطُه . وكُلُّ شَيْءٍ ذَاوٍ : حَرَضٌ بالتَّحْريك . والأَحْرَاضُ : السَّفِلَةُ من النَّاسِ والَّذِين اشْتَهَرُوا بالشَّرِّ أَو هُمُ الَّذِين أَسْرَفُوا في الذُّنُوب فأَهْلَكُوا أَنْفُسَهم . ومنه حَدِيث مُحلِّم بنِ جَثَّامَةَ قالَ : " كُلُّنَا إِلاَّ الأَحْرَاض " . وقيل أَرادَ بِهِ الَّذِينَ فَسَدَتْ مَذَاهِبُهم . وقال الجَوْهَريّ : الأَحْرَاضُ : الضِّعافُ الَّذِين لا يُقَاتِلُون كالحُرْضانِ . والحُرْضَة بالضَّمِّ : الَّذِي لا يَشْتَرِي اللَّحْمَ ولا يَأْكُلُه بثَمَنٍ إِلاَّ أَنْ يَجدَهُ عِنْدَ غَيْرِه . حَكَاهُ الأَزْهَرِيُّ عن أَبِي الهَيْثَمِ . ورَجُلٌ حَارِضٌ : أَحْمَقُ والأُنْثَى بالهَاءِ . وقَوْمٌ حُرْضَانٌ : لا يَعْرِفُونَ مَكَانَ سَيِّدهم . والحُرْضُ بالضَّمّ : الجِصُّ . والحَرَّاضَةُ بالتَّشْدِيد : المَوْضِعُ الَّذِي يُحْرَقُ فيه الأُشْنَانُ وقِيلَ : هو مَطْبَخُ الجِصِّ كُلُّ ذلِكَ اسمٌ كالبَقَّالَةِ والزَّرَّاعَةِ . والإِحْرِيضُ بالكَسْرِ : المُوقِدُ على الأُشْنَانِ . وحَرْضٌ بالفَتْح : ماءٌ مَعْرُوفٌ بالبَاديَةِ . ويُقَال : حَرَّضَهُ تَحْرِيضاً : أَزَالَ عَنْه الحُرْضَ كما تَقُولُ قَذَّيْتُه إِذَا أَزَلْتَ عَنْه القَذَى . نقله المُصَنِّف في البَصَائِرِ . وأَحْرَضَه عَلَى الشَّيْءِ إِحْراضاً مثل حَرَّضَهُ تَحْرِيضاً كما في التَّكْمِلَة . والأَحْرَاضُ : مَوْضِعٌ في قَوْلِ ابن مُقْبِل :
وأَقْفَرَ منها بَعْدَ ما قَدْ تَحُلُّهُ ... مَدافِعُ أَحْرَاض وما كانَ يُخْلِفُ كما في المُعْجم . وحَرَّضَ تَحْرِيضاً : صَارَ ذَا حُرْضَةِ بالضَّمّ وهو أَمِينُ المُقَامَرِين كما في التَّكْمِلَة . وأَبُو الفَضْلِ مُحَمَّدُ بنُ عَبْدِ الرَّحْمن الحُرَيْضِيّ بالضَّمِّ من أَهْلِ نَيْسَابُورَ سَمِعَ أَبَا طَاهِرِ بْنَ مخمش الزِّيادِيّ تَرْجَمَهُ الخَطِيبُ في تارِيخ بَغْدَادَ ماتَ سنة 446

##### Türkçe

**حرض**
**حَرَضَ - يَحْرُضُ** (**حَرِضَ - يَحْرَضُ**) - **حَرَض** - **حَرِّضَ - يُحَرِّضُ**

**حَرَضَ - يَحْرُضُ** (**حَرِضَ - يَحْرَضُ**) + varlık + bir iş veya bir şey üzerine: onu önemser ve onu gerçekleştirmeye ve onu yapmaya şiddetle atılır: şiddetle coşar ve kışkırtılır ve alevlenir; işin yapılmasına veya şeye ulaşmaya yönelik bir talep ve meyil ile.

**حَرَض**: “فـَعـَل” vezninde, **حَرَضَ - يَحْرُضُ**’dan fiil ismi: bir işin gerçekleşmesi ve vuku bulması talebiyle duygusal taşkınlık; o, ayrıca mef‘ûl manasındadır: bir iş veya bir şey için talep ve meyil ile kışkırtılmış, alevlenmiş ve şiddetle coşmuş varlık: psikolojik olarak kışkırtılmış ve şiddetle coşmuş; öyle ki bu, yüzünün simasında ve bedeninin hareketlerinde görünür: duygusal taşkınlıkla psikolojik hasta, mania. Agitational mania

**حَرِّضَ - يُحَرِّضُ** + varlık + bir varlığı + bir iş veya bir şey üzerine: “فـَعـَّلَ” vezninde, **حَرَضَ - يَحْرُضُ**’dan: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَحْرُضُ**” kıldı: söz ve hitapla bir başkasına tesir eder; öyle ki onu psikolojik olarak kışkırtır ve onu şiddetle coşturur; öyle ki bu, yüzünün simasında ve bedeninin hareketlerinde görünür; bu da onu, murad edilen bir fiili yapmaya sevk etmek içindir.

Ve lafız, “kendi kendine hareketin; taşma ve kaynama, koşma ve faaliyet, tetikte olma ve himmet; fiili başlatmak ve onu icra etmek” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**حَرَضَ - يَحْرُضُ** (**حَرِضَ - يَحْرَضُ**)، **هَمَّ - يَهُمُّ** (lâzım)، **عَزَمَ - يَعْزِمُ**، **نَشَطَ - يَنْشُطُ** (**نَشَطَ - يَنْشِطُ**)، **سَعَى - يَسْعَى**، **حَفِيَ - يَحْفَى**

**حَرَض - حرضا**
﴿“Dediler ki: Allah’a yemin olsun, Yusuf’u anmayı sürdürüp duracaksın; ta ki **حَرَضا** olasın yahut helâk olanlardan olasın (85)”﴾ Yusuf

**حَرِّض**
﴿“O hâlde Allah yolunda savaş; kendinden başkasıyla yükümlü kılınmazsın; ve müminleri **حَرِّض** et; umulur ki Allah, kâfirlerin şiddetini defeder; Allah daha şiddetlidir ve daha şiddetli cezalandırandır (84)”﴾ Nisa
﴿“Ey Peygamber, müminleri savaş üzerine **حَرِّض** et; sizden sabreden yirmi kişi olursa iki yüzü yenerler; sizden yüz kişi olursa, kâfirlerden bin kişiyi yenerler; çünkü onlar anlamayan bir kavimdir (65)”﴾ Enfal

Muhtâr es-Sıhâh
● [**حرض**] ح ر ض: iki fetha ile **حَرَضٌ** adam; yani bozuk, hasta; elbiselerinde (iz) meydana getirir. Dedim ki: “elbiselerinde” sözü bir kayıttır; onu zikretmekte tek kalmıştır; onda fazladan bir fayda görünmez. Onun teki ile çoğulu aynıdır. Ebû Ubeyde dedi ki: O, hüznün ve aşkın erittiği kimsedir; ve o, **مُحْرَضٍ** manasındadır. Ve **حَرِضَ** “طرب” bâbındandır. Ve **أَحْرَضَهُ** sevgi; yani onu bozdu. Ve savaş üzerine **التَّحْريضُ**: ona teşvik ve onu kızıştırmadır. Ve **الحُرُّضُ** râ’nın sükûnu ve dammesiyle: **الأشنان**. Ve **المِحْرَضةُ** kesre ile: onun kabı.

Râgıb
**حرض**
- **الحرض**: itibar edilmeyen ve onda hayır bulunmayan şey; bu sebeple helâke yaklaşmış olana **حرض** denir. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿“ta ki **حرضا** olasın”﴾ [Yusuf/85]. Ve onu şu şey **أحرضه** etti. Şair dedi ki:
- 109 - “Şüphesiz ben, bana bir keder isabet eden bir kimseyim; o da beni **فأحرضني** etti ***”
(mısra‘ **للعرجي**’nindir; ve ikinci yarısı:
“ta ki yıprandım ve ta ki hastalık beni zayıflattı”)
Ve o, Lisân’da (**حرض**)’dadır; ve fiiller 1/405.

Ve **الحرضة**: aşağılığı sebebiyle ancak kumar etinden yiyen kimsedir. Ve **التحريض**: bir şeyi, çokça süsleme ve onda işi kolay gösterme ile teşvik etmektir; sanki asılda **الحرض**’ı gidermektir; **مرضته** ve **قذيته** gibi; yani ondan hastalığı ve kiri giderdim. Ve **أحرضته**: onu bozdum; **أقذيته** gibi: onda kir kıldığın zaman.

Lisân özeti
1. Ve **حَرَّضَه**: onu **حَضَّه** etti.
2. **التَّحْرِيض**: **التَّحْضِيض**.
3. Savaş üzerine **التَّحْرِيضُ**: teşvik ve onu kızıştırmadır.
4. “Ey Peygamber, müminleri savaş üzerine **حَرِّض** et”: te’vili, onları savaşa teşvik et.
5. **الحارَضَ** falan kimse işe: ve ona devam etti, ona sebat etti, ona süreklilik gösterdi; eğer savaşa devam ederse.
6. “Müminleri savaş üzerine **حَرِّض** et”: onları, **يُحارِضُوا** etmeye; yani savaşa devam etmeye teşvik et; ta ki onları iyice yıpratsınlar.
7. **حَرَضَ** **يَحْرِضُ** ve **يَحْرُضُ** **حَرْضاً** ve **حُرُوضاً**: helâk oldu.
8. **الحارِضُ**: helâke yaklaşmış olan.
9. Adam, nefsini **حَرَضَ** eder; onu **يَحْرِضُها** **حَرْضاً**: onu bozdu.
10. Ve **حَرِضٌ** ve **حَرَضٌ** adam: hayrı umulmaz, şerri de korkulmaz.
11. “Hiçbir mümin, bir hastalıkla hastalanmaz ki onu **يُحْرِضَه** etsin”; yani onu ağırlaştırıp hasta kılsın.
12. Ve **حارَضة** adam: hayır olmayan kimse için.
13. Ve **الحَرِضُ** ve **الحَرَضُ**: yapısında bozuk, hasta.
14. Hastalık onu **حَرَضه** etti ve onu **أَحْرَضَه** etti: ondan, ölüm eşiğine yaklaşınca.
15. **المُحْرَضُ**: hastalıkla helâk olan; ne diri ki umulsun, ne ölü ki ondan ümit kesilsin.
16. Hastalık onu **أَحْرَضَه** etti; o da **حَرِضٌ** ve **حارِضٌ** olur: bedeni bozulduğunda ve helâke yaklaştığında.
17. **حُرْضان** deve: düşkün.
18. **حُرْضان** erkek deve: helâk olmuş.
19. **الحارِضُ**: bedeninde ve aklında bozuk olan; dedi ki:
20. **الحَرَضُ**: insanlardan ve sözden kötü olan.
21. **الحَرَضُ** ve **الأَحْراضُ**: insanlardan aşağı tabaka.
22. **مَحُروضٌ** adam: rezil edilmiş.
23. **حارِضٌ** adam: ahmak.
24. **الحُرْضُ**: alçı.
25. **الحَرَّاضُ**: alçıyı yakan ve üzerine ateş yakan kimse.
26. **الحَرَّاضُ**: **القِلْيَ** ile uğraşan kimse.
27. **الحَرَّاضُ**: ondan kireç yahut alçı yapmak için kaya üzerine ateş yakan kimse.
28. “ta ki **حَرَضاً** olasın”: yani ağır hasta.
29. **الحَرَضُ**: hüznün yahut aşkın erittiği kimse; ve o, **مُحْرَض** manasındadır.
30. **حَرِضَ**; ve sevgi onu **أَحْرَضَه** etti; yani onu bozdu.
31. **الحَرَضُ** ve **المُحْرَضُ** ve **الإِحْرِيضُ**: kalkmaya güç yetiremeyen düşkün.
32. **الأَحْراضُ**: günahlarda aşırı gidip nefislerini helâk edenlerdir.
33. **الحُرْضة**: **الأَيْسار** için oklarla vuran kimsedir; ancak düşkün olur.
34. **كالحُرْضة المُسْتَفاضِ**; **المُسْتَفاضُ**: kendisine okları dökmesi emredilen kimsedir.
35. **الحُرْضة**: eti satın almayan ve onu bedelle yemeyen; ancak onu başkasının yanında bulursa (yiyen) adam.
36. **حُرْضان** kavim: efendilerinin yerini bilmezler.
37. **الحَرَضُ**: silah edinmeyen ve savaşmayan kimse.
38. **الإِحْرِيضُ**: genel olarak serçe.
39. **مُحَرَّضٌ** elbise: serçe otu ile boyanmış.
40. **الحُرُضُ**: tuzlu bataklıkların otundan.
41. **المِحْرَضةُ**: **الحُرُض** kabı; o da **النَّوْفَلة**’dir.
42. **الحَرَّاضةُ**: içinde yakma yapılan yer.
43. **الحَرَّاضةُ**: alçı ocağı.
44. **الحَرَّاضةُ**: **الأُشْنان** yakma yeri; ondan boyacılar için **القِلْيُ** yapılır.
45. Adam **أَحَرَضَ** etti: yani kötü bir çocuk doğurdu.

46.                       **الأَحْراضُ** ve **الحُرْضانُ**: savaşmayan zayıflar;
47.                       ve **حَرْضٌ**: bâdiyede bilinen bir su(yer)i.
48.                       **حُرَاض**: Mekke yakınında bir yer,

مقاييس اللغة:
(**حرض**) **الحاء** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: birisi bitkidir; öteki ise gitmenin, telef olmanın, helâkın ve zayıflığın ve bunun benzerinin delilidir.
Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**’dır; onunla uğraşan ise **الحَرّاض**’dır. **الإحْرِيض**: **العُصْفُر**. Dedi ki:
* **مُلْتَهِبٌ** **كلَهَبِ** **الإحْرِيضِ**([12]) *
İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً**﴾ [Yûsuf 85]. Ve denir: **حَرَّضْتُ** falancayı şuna karşı. Bir topluluk zannetti ki bu, bu bâbdandır. **أبو إسحاق البصريُّ**([13]) **الزَّجّاج** dedi: Bu, şundandır ki o muhalefet ederse artık bozmuş olur. Ve O’nun sözü: ﴿**حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ**﴾ [el-Enfâl 65]; çünkü onlar ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Bâbın geri kalanı buna yakındır; çünkü onlar derler ki o **حُرْضَة**’dır; o, kendisine meysir okları uzatılan kimsedir ki onlarla vursun.
Ve denir ki: O, eti asla bir bedel karşılığında yemez; ancak verilen şeyi yer; böylece **حُرْضَة** diye adlandırılır; çünkü onun yanında hayır yoktur.
Bâbdan: Savaşmayan, yanında bir yararlılık bulunmayan ve yanında silâh olmayan kimseye **حَرَض** demeleri. **الطرِمّاح** dedi:
* **حُمَاةً** **للعُزَّلِ** **الأحراضِ**([14]) *
Ve denir: **حَرَض** şey ve başkası onu **أحرضَهُ**, bozulduğunda ve başkası onu bozduğunda. Ve **أحْرَضَ** adam, kendisine kötü [çocuk] doğduğunda. Ve bazen derler: **حَرَضَ** iki sağan, deveyi; ikisi onun sütünü bütünüyle sağdığında.

القاموس المحيط:
**الحَرَضُ**, harekeli olarak: bedende, mezhepte ve akılda bozulmadır; ve adam: bozuk, hasta,
**كالحارِضَةِ** ve **الحارِضِ** ve **الحَرِضِ**, **كَتِفٍ** gibi; ve bitkin düşüren yorgun; ve helâke yaklaşmış; **كالحارض** gibi; ve yanında hayır olmayan kimse; yahut hayrı umulmayan ve şerri korkulmayan kimse; tekil, çoğul ve müennes için; ve bazen **أحْراضٍ** ve **حُرْضانٍ** ve **حِرَضَةٍ** üzerine cem‘ olunur; ve aşkın yahut hüznün erittiği kimse; **كالمُحَرَّضِ**, **كمُعَظَّمٍ** gibi; ve silâh edinmeyen, savaşmayan; ve düşmüş, kalkmaya güç yetiremeyen; **كالحَريضِ** ve **الحَرِضِ** ve **المُحَرَّضِ** **الإِحْريضِ** gibi; ve **حَرِضَ**, **كَفرحَ** gibi; ve insanlardan kötü olan; ve sözden (kötü olan); ve hastalık ve rahatsızlıkla zayıf düşürülmüş; ondan: " **حتى تكونَ حَرَضاً** "; ve **حَرَضَ** **يَحْرُضُ** ve **يَحْرِضُ** **حُروضاً**. Ve **حَرَضَ** kendisini, onu **يَحْرِضُها**: onu bozdu. Ve **حَرُِضَ**, **ككَرُمَ** ve **فَرِحَ** gibi: onun kederi ve rahatsızlığı uzadı; ve bayağılaştı; ve bozuldu; böylece o **حارِضٌ**’dır: bozuk, terk edilmiş; **الحَراضَةِ** ve **الحُروضَةِ** ve **الحَروضِ**’u açıkça belli olan. Ve denir: **رَجُلٌ حِرْضَةٌ**, kesre ile; cem‘i: **حِرَضٌ**, **كعِنَبٍ** gibi.
Ve bir dişi deve: **حَرَضٌ**, harekeli olarak: zayıflamış. Ve **المَحْروضُ**: rezil edilmiş. Ve **حَرَضُ**, harekeli: Yemen’de, elbiseden: onun kenarı, saçak ucu ve şeridi; ve bir damme ile ve iki damme ile: **الأُشْنانُ**; ve onunla kıraat edilmiştir; yani: zayıflık ve kurulukta **كالأَشْنانِ** oluncaya kadar. Ve **مَنْصورُ بنُ محمد** ve **عبدُ الباقي بنُ عبد الجَبَّارِ الحُرْضِيَّانِ**: iki muhaddistir. Ve **المِحْرَضَةُ**, kesre ile: onun kabıdır. Ve **الحَرَّاضُ**, **كَكَتَّانٍ** gibi: onu kavurma için yakan; ve kireç yahut alçı yapmak için kaya üzerinde ateş yakan; ve **بهاءٍ** ile: **الأُشْنانِ** çarşısı. Ve **كغُرابٍ** gibi: **ع**; **بَيْنَ المُشاشِ والغُمَيْرِ فَوْقَ ذاتِ عِرْقٍ**. Ve **ذُو حُرُضٍ**, **كعُنُقٍ** gibi: **ع**; yahut **النَّقِرَةِ** yanında bir vadi; ve **ع** **أُحُدٍ** yanında. Ve **حُراضانُ**, **كخُراسانَ** gibi: **القَبَليَّةِ**’de bir vadi. Ve **كثُمامَةَ** gibi: Medine yakınında **بَني جُشَمَ** için bir su yeri. Ve **الأَحْرَضُ**: gözün kirpiklerini döken; ve **بضم الراءِ**: **هُذَيْلٍ** diyarında bir dağ; çünkü onun suyundan içen kimsenin midesi bozulur. Ve **الحُرْضَةُ**, damme ile: kumarbazların emîni. Ve **الإِحْريضُ**, kesre ile: **العُصْفُرُ**. Ve **حَرِضَ**, **كفرِحَ** gibi: onu topladı; ve midesi bozuldu. Ve **أحْرَضَهُ**: onu bozdu; falan: kötü çocuk doğurdu. Ve **حَرَّضَه** **تَحْرِيضاً**: onu teşvik etti. **زَيْدٌ**: **الحُرْضِ** içinde ticaret malını meşgul etti. Elbisesini: **الإِحْرِيضِ** ile boyadı. Elbise: onun saçak ucu eskidi. Ve **المُحارَضَةُ**: işe devamlılık; ve oklarla karşılıklı vuruşma.

تاج العروس:
**حرض**
" **الحَرَضُ** harekeli olarak: **الفَسَادُ**" olur " bedende, mezhepte ve akılda"; bunu **ابنُ عَرَفَةَ** söyledi. **الحَرَضُ**: " bozuk hasta adam"; elbiselerinde meydana getirir; onun tekili ve çoğulu eşittir; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. " **كالحَارِضَةِ** ve **الحَارِضِ** ve **الحَرِضِ** **كَكَتِفٍ** gibi"; denir: O, kavminin **حَارِضَةُ**’sidir; yani onların bozuğudur. **الحَرَضُ**: " **الكَالُّ**"; bitkin düşüren; denildi: o " helâke yaklaşmış olandır; **كالحَارِض** gibi". Denir: Bir adam **حَرَضٌ** ve **حَارِضٌ**’dır; helâke yaklaştığında. Denildi: **الحَارِضَةُ** ve **الحَرَضُ**: " yanında hayır olmayan kimse"; bu mecazdır. Ve **الأَزْهَرِيُّ**, **الأَصْمَعِيّ**’den rivayet etti: Bir adam **حَارضَةٌ**: onda hayır yok. Dedi ki:
" يا رُبَّ بَيْضَاءَ لها زَوْجٌ **حَرَضْ**
" **حَلاَّلَةٍ** بَيْنَ **عُرَيْقٍ** و**حَمَضْ** " yahut " o, şu kimsedir ki" " hayrı umulmaz ve şerri korkulmaz"; bu mecazdır. Denir " tekil, çoğul ve müennes için". **الفَرَّاءُ** dedi: Denir: bir adam **حَرَضٌ** ve bir kavim **حَرَضٌ** ve bir kadın **حَرَضٌ**; her hâlde müfred olur; erkek, dişi ve çoğul onda eşittir. Dedi: Araplardan kimi der ki: erkek için **حَارِضٌ**, dişi için **حَارِضَةٌ**. Ve burada tesniye edilir ve cem‘ olunur; çünkü **فَاعل** ve **فَاعلق** sureti üzere çıkmıştır; cem‘ olunur. Dedi: **الحَرَضُ**’a gelince, onun cem‘i terk edildi; çünkü o, **دَنَفٍ** ve **ضَنىً** menzilesinde bir masdardır: bir kavim **دَنَفٌ** ve **ضَنىً**, ve bir adam **دَنَفٌ** ve **ضَنىً**. Ve **الزّجَاج** dedi: Kim " bir adam **حَرَضٌ**" derse, manası **ذُو حَرَضٍ**’dır; bu yüzden tesniye edilmez ve cem‘ olunmaz; aynı şekilde bir adam **دَنَفٌ**: **ذُو دَنَف**; ve masdar ile sıfatlanan her şey böyledir. " Ve bazen **أَحْرَاض** üzerine cem‘ olunur"; **سَبَب** ve **أَسْبَاب** gibi; ve **كَتِف** ve **أَكْتَاف**; ve **صَاحِب** ve **أَصْحَاب**; " **حُرْضَان** üzerine" damme ile; o daha yüksektir; " **حِرَضَةٍ** üzerine" kesre sonra fetha ile. Ve **اللّسَان**’da: **حَرِضٌ** kesre ile olana gelince, onun cem‘i **حَرِضُونُ**’dur; çünkü **فَعِل**’de sıfat olarak selâmet cem‘i daha çoktur; ve **أَفْعَال** üzerine kırık cem‘ yapılması caiz olabilir; çünkü sıfatın bu türü bazen onun üzerine kırılır; **نَكدٍ** ve **أَنْكَادٍ** gibi. **أَبو عُبَيْدَةَ** dedi: **الحَرَضُ**: " aşkın yahut hüznün erittiği kimse"; ve o, **مُحْرَضِ** manasındadır; **الصّحاح**’ta olduğu gibi; " **كالمُحَرَّضِ** **كمُعَظَّم** gibi". Ve **الصّحاح**’ın ضبط’u, **كمُكْرَم** gibi olmasını gerektirir. **اللَّيْثُ** dedi: **الحَرَضُ**: " silâh edinmeyen ve savaşmayan kimse"; onun cem‘i **أَحْرَاضٌ** ve **حُرْضانٌ**’dır. Ve **الطِّرِمَّاح**’a ait şu beyit okundu:
مَنْ يَرُمْ جَمْعَهُمْ يَجِدْهُمْ مَرَاجِي ... حَ حُمَاةً للعُزَّل **الأَحْراضِ**

**الحَرَضُ**: “düşmüş olan”, “kalkmaya güç yetiremeyen”dir. Ve denildi: O, içinde hayır bulunmayan düşmüş olandır; “**كالحَرِيض والحَرِض والمُحَرَّض والإِحْرِيضِ**” (vezin olarak) **أَمِيرٍ** ve **كَتِفٍ** ve **مُعَظَّمٍ** ve **إِزْمِيلٍ** gibidir; başkası onu üçüncüde **مُكْرَمٍ** gibi ضبط etmiştir. “Ve **حَرِضَ كفَرِحَ**.” Bu söz, Ebû Ubeyde’nin كلامından bir nüktedir; onu Cevherî’den bize takdim etti; manası: hüzün yahut aşk onu eritmiştir. **الحَرَضِ** fiiline gelince, “düşmüş” manasında: **حَرَضَ يَحْرُضُ حُرُوضاً**; **اللِّسَان**’da olduğu üzere, yani **نَصَرَ** yahut **كَرُمَ** babındandır; ben ikisinden birinde şüphe üzerindeyim; çünkü onu ضبط edilmiş görmedim.

**الحَرَضُ**: “insanlardan kötü olan, çirkin”dir; (bu) söz cümlesindendir; çoğulu **أَحْرَاضٌ**dur. Rü’be’nin sözüne gelince:
" يا أَيُّهَا القَائلُ قَوْلاً حَرْضَا
" إِنَّا إِذَا نَادَى مُنَادٍ حَضَّا
Şüphesiz o, ihtiyaç duydu da onu sakinleştirdi; **اللِّسَان**’da olduğu gibi. Sâğânî onu bir lügat kıldı ve zaruret için demedi.

**الحَرَضُ**: “hastalık ve illetle bitkin düşmüş”tür. Ondan (olarak) Yüce’nin sözü: “ “**حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً**” أَوْ تَكُونَ مِنَ الهالِكِينَ ”. Ebû Zeyd dedi: yani **مُدْنَفاً**. Katâde dedi: “ihtiyarlayıncaya ve ölünceye kadar.” “Ve **حَرَضَ**” adam “**يَحْرُضُ ويَحْرِضُ**” **نَصَرَ** ve **ضَرَبَ** babından; “**حُرُوضاً**” (ra’nın) dammesiyle; yine fetih ile **حَرْضاً**; yani helâk oldu. “Ve **حَرَضَ الرَّجُلُ**” kendisini “**يَحْرِضُهَا**” **حَرْضاً** **ضَرَبَ** babından: “onu bozdu”; bu mecazdır. “Ve **حَرضَ . ككَرُمَ وفَرِحَ**: gamı ve illeti uzadı”; o halde o **حَرِضٌ**dur. Denilir: **حَرُضَ الرَّجُلُ** eğer “**رَذُلَ وفَسَدَ فهو حَارِضٌ**” ise; yine **مَحْرُوضٌ**; yani “rezil edilmiş”, “bozuk”, “terk edilmiş”, “**بَيِّنُ الحَرَاضَةِ**” (fetih ile) ve “**الحُرُوضَةِ والحُرُوضِ**” (ikisi de damme ile). “Ve denilir: **رَجُلٌ حِرْضَةٌ بالكَسْرِ**”; yani düşmüş, rezil, içinde hayır olmayan. “**ج حِرَضٌ كعَنبٍ**”; eğer “**كقِرَد**” deseydi daha iyi olurdu. “Ve **نَاقَةٌ حَرَضٌ مُحَرَّكَةً**: zayıflamış”, “zayıf düşmüş”tür. “Ve **المَحْرُوضُ**: rezil edilmiş”tir; **الحَارِضِ** gibi.

“Ve **حَرَضُ مُحَرَّكَةً**: Yemen’de bir beldedir”; baş taraflarında, Mekke’ye bitişik olanlardan, vadi başında **سَهَام**’ın üzerinde; onunla **حَلْيٍ** arasında bir çöl vardır; amellerindendir **العريشُ**; zikri yerinde daha önce geçti. Hâfız dedi: Ondan bir cemaat faziletli kimseler çıkmıştır.

**الحَرَضُ** “elbiseden”: “kenarı, şeridi ve صنِفَتُهُ”dur; **العُبَاب**’da olduğu gibi.

**الحُرْضُ** “bir damme ile ve iki damme ile: **الأُشْنَانُ**”dır; onunla, ilk yemeğin ardından eller yıkanır. Birincisini Sîbeveyh, **الكِتَاب** nüshalarında, **كما في نُسَخِ الكِتَابِ** diye nakletti; bazılarında fetih iledir. Ebû Ziyâd dedi: o, uçları ince olandır; ağacı iridir; bazen onunla gölgelenilir; onun odunu vardır; insanların elbiseleri yıkadığı şey odur. Dedi: Yemâme’de biten **حُرْض**’dan daha temiz ve daha şiddetli beyaz **حُرْض** görmedik; o ancak Yemâme’den bir vadidedir; ona **جَوُّ الخَضَارِمِ** denilir. Züheyr bir eşeği vasfederek dedi:
كأَنَّ بَرِيقَهُ بَرَقَانُ سَحْلٍ ... جَلاَ عن مَتْنِه حُرْضٌ وماءُ

Ezherî dedi: **الأُشْنانِ** ağacına **الحَرْضُ** denilir. O, **النَّجِيلِ**dendir. Ve onunla Yüce’nin sözü “**حَتَّى تَكُونَ حَرضاً**” okundu; “yani: **الأُشْنانِ** gibi zayıflıkça oluncaya kadar.” Böylece **بالنُّونِ** ile; doğru olan **قُحُولاً** (kaf ile) “ve kurulukça”dır. Sâğânî dedi: Bu, Hasan el-Basrî’nin kıraatidir. Dedi: Suddî bu kıraati ayıplardı.

“**ومَنْصُورُ بنُ مُحَمَّدٍ**”: nüshalarda böyledir; **التَّبْصِير**’de olan ise: **مُحَمَّد ابنُ مَنْصُورِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ الأُشْنَانِيّ**; ondan Kâsım b. es-Saffâr rivayet etti. Ebû Ahmed “**عَبْدُ الباقِي بنُ عَبْدِ الجَبَّار**” el-Herevî, Ebû’l-Vakt’in sahibi; “**الحُرْضِيَّانِ**” (dammeyle) “iki muhaddis”tir.

**المِحْرَضَة** (kesre ile): onun kabıdır; yani **الحُرضُ** (kabı) ağaçtan yahut şebehden ve benzerinden yapılır; çoğulu **المَحَارِضُ**dur. Denilir: Ona **المِحْرَضَةَ**yı uzat ve ibrikleri ve **المَحَارِضَ**ı hazırla.

“**الحَرَّاضُ ككَتَّانٍ**: onu **لِلْقِلْيِ** için yakan kimse”dir. **الصّحاح**’ta: **الحُرضِ** üzerinde ateş yakan; ondan **القِلْيَ** elde etmek için; yani boyacılar için. Denildi: **الحَمْضُ** yaş iken yakılır, sonra külüne su serpilir; o da bağlanır ve **قِلْياً** olur. **العُبَاب**’da Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî’den şu beyit nakledildi:
مثْلُ نَارِ الحَرَّاضِ يَجْلُو ذُرَى المُز ... نِ لِمَنْ شَامَهُ إِذَا يَسْتَطيرُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: Şimşeği, parıltısının süratinde, **الأُشْنَانِ** içindeki ateşe, onun içindeki sürati sebebiyle benzetti.

**الحَرَّاضُ** ayrıca: “kireç yahut alçı yapmak için kaya üzerinde ateş yakan”dır; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Kûfe’de **الحَرَّاضَةُ** “hâ ile”: “**سُوقُ الأُشْنانِ**”dır; Ebû Hanîfe’den.

**الحُرَاضُ** “**كغُرَابٍ**: Mekke yakınında bir yer”dir; “**بَيْن المُشَاشِ والغُمَيْرِ فَوْقَ ذَاتِ عِرْقٍ**” bostana kadar. Denildi: Orada **العُزَّى** vardı; ve denildi: **النَّخْلَةِ الشَّامِيَّة**’dedir. Onun zikri hadiste gelmiştir. Fadl b. el-‘Abbâs el-Lehebî dedi:
وقد كَانَتْ وللأَيَّامِ صَرْفٌ ... تُدَمِّنُ مِنْ مَرَابِعهَا حُرَاضَا

“**وذُو حُرُض كعُنُق**: bir yer yahut vadi”dir; “**لبَنِي عَبْدِ اللهِ بْن غَطَفَانَ**” için; “**مَعْدِن**” “**النَّقِرَةِ**” yanında; ikisi arasında beş mil. Denildi: O, “**ع بأُحُد**”dür; Medine-i müşerrefe yakınında.

“**وحُرَاضَانُ كخُرَاسَانَ**: **القَبَليَّةِ**’de bir vadi”dir; **التَّكْمِلَة** ve **العبَاب**’da olduğu gibi. **حُرَاضَةُ** “**كثُمَامَةَ**: Medine-i müşerrefe yakınında bir su”dur; “**لبَنِي جُشَمَ**” b. Muâviye için. Ve onda **حَرَاضَةُ كسَحَابَة** denilir; **التَّكْمِلَة**’de olduğu gibi.

“**والأَحْرَض**” erkeklerden: “göz kirpiklerini parça parça döken”dir; bunu İbn Abbâd söyledi. **أَحْرُضُ** (ra’nın dammesiyle): “Hüzeyl diyarında bir dağ”dır; yahut dağlarında bir mevki; **المُعْجَم**’da olduğu gibi; sanki fetih ile **حَرْضٍ**’ın çoğuludur; **فَلْسٍ** ve **أَفْلُسٍ** gibi. Bununla adlandırıldı; “çünkü suyundan içen kimse” **حَرِضَ**; yani “midesi bozuldu”; **المُعْجَم** ve **العُبَاب**’da olduğu gibi.

Mecazdan onların sözü: **خِبْتَ بابَاغِيَ الكَرَمِ بَيْنَ " الحُرْضَةِ " والبَرَم**; ve **البَرَم** “dammeyle, kumarbazların emîni”dir; **العُبَاب**’da olduğu gibi. Ve denilir: O, **الأَيْسَارِ** için **القِدَاحَ**ı döküp taşırandır; onların etinden yemek için; o, **البَرَم** gibi yerilmiştir; **الأَسَاس**’ta olduğu gibi. **الصّحاح**’ta: **الأَيْسَارِ** için **القِدَاحِ** ile vuran; ancak düşmüş bir **بَرَماً** olur. **اللِّسَان**’da: Onu, rezilliği sebebiyle böyle adlandırırlar. Tırimmâh bir eşeği vasfederek dedi:
ويَظَلُّ المَلئُ يُوفِي عَلَى القِرْ ... ن عَذُوباً كالحُرْضَة المُسْتفاضِ
Dedi: **المُستَفاضُ**: **القِدَاحَ**ı döküp taşırması emredilmiş olandır.

“**والإِحْرِيضُ بالكَسْرِ**: genel olarak **العُصْفُرُ**”dur; onun zikri Atâ’nın hadisinde gelmiştir. Ve denildi: O, pişirmede konulan **العُصْفُرُ**dur. Ve denildi: O, **العُصْفُرِ** tanesidir. Râciz dedi:
" أَرَّقَ عَيْنَيْكَ عَن الغُمُوضِ

" Bir şimşek, bir yükselen bulutta yürüdü,
" **مُلْتَهِبٌ**: **كَلَهَبِ الإِحْرِيض** gibi alevli,
" **يُزْجِي**: beyaz bulutların **خَرَاطِيمَ**’lerini sürüyor.

Ve **حَرِضَ** (tıpkı **فَرِحَ** gibi): “Onu topladı.” **حَرِضَ الرَّجُلُ**: “Midesi bozuldu”; o hâlde o **حَرِضٌ**’dur. Ve “Onu **أَحْرَضَه**” sevgi: “Onu bozdu.” Bunu Ebû Ubeyde söyledi ve el-Arcî’ye ait olarak şu beyti okudu:

Ben, bana bir sevginin musallat olup da beni **فأَحْرَضَنِي** ettiği bir kimseyim... ta ki yıprandım ve ta ki hastalık beni inceltti;

yani: beni eritti; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve denilir: **أَحْرَضَه** hastalık; o hâlde o **حَرِضٌ** ve **حارِضٌ**’dır; bedeni bozduğu ve helâke yaklaş(tır)dığı zaman; bu ise mecazdır. **أَحْرَضَ**: “Falan, kötü bir çocuk çocuğu doğurdu”; bunu el-Cevherî nakletti. Ve **حَرَّضَهُ تَحْرِيضاً**: “Onu teşvik etti”; savaş üzerine ve onu ona karşı kızıştırdı; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. İbn Sîde dedi: **التَّحْرِيضُ**: **التَّحْضِيضُ**’dur. Allah Teâlâ dedi: “Ey Peygamber, müminleri savaş üzerine **حَرِّضِ**.” Zecّâc dedi: Onun te’vili: “Onları savaş üzerine teşvik et”tir. Dedi: Dil’de **التَّحْرِيض**’in te’vili, insanı öyle bir teşvikle teşvik etmendir ki, ondan geri kalırsa onun **حارضٌ** olduğunu bilirsin. Dedi: **الحَارِضُ**: helâke yaklaşmış olandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَرَّضَ** “Zeyd: ticaret malını **الحُرْضِ**’da meşgul etti”; yani **الأَشْنَان**’da. Yine dedi: **حَرَّضَ** “Elbisesini”; “Onu **بالإِحْرِيضِ** ile boyadığı zaman”; yani **العُصْفُر** ile. **حَرضَ** “Elbise”; “Yıprandığı zaman”; onun **حَرَضُه**’u, yani kenarı ve “saçağı” ve **صَنِفَته**’si (yıpranır). Siyakının gereği, onun **التَفْعِيل** babından olmasıdır; doğru olan ise onun **فَرِحَ** haddinden olmasıdır; **العُبَاب** ve **التَّكْملَة**’de olduğu gibi. Lihyânî dedi: **المُحَارَضَةُ**: “İş üzerinde devamlılık”tır; ve yine **المُوَاظَبَة** ve **المُوَاصَبَة** ve **المُوَاكَبَة**. Ve âyetin tefsirinde denildi: “Müminleri savaş üzerine **حَرِّضِ**”; yani: onları, savaş üzerine **يُحَارِضُوا** etmeleri için teşvik et; ta ki onları ağır yaralasınlar. İbn Abbâd dedi: **المُحَارَضَةُ**: “Oklarla vuruşma”dır; ve gerçekten **حَارَضَ**. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **حَرَضَهُ** hastalık, **أَحْرَضَهُ** gibi; ondan, ölüm eşiğine yaklaşacak derecede olduğu zaman. **التَّهْذِيب**’de: **المُحْرَضُ**: hastalıkla helâk olan; ne diri olup umulur, ne ölü olup ondan ümit kesilir. İmru’ül-Kays dedi:

" Ben, sürüleri olan kişinin sabahladığında **مُحْرَضاً** olduğunu görüyorum; diyar(lar)da hasta bir genç devenin **كإِحْرَاضِ**’ı gibi.

Ve **مُحْرِضاً** diye de rivayet olunur. Ve **أَحْرَضَهُ** hastalık: onu ağır hasta etti ve onu hastalandırdı. Ve denilir: Bir yalan söyledi de kendi nefsini **فأَحْرَضَ** etti; yani onu helâk etti. Ve **حَرَضٍ** bir söz getirdi; yani helâk edici. Ve **نَاقَةٌ حُرْضَانُ** (zammetle): düşmüş. Ve **جَمَلٌ حُرْضانُ**: helâk olmuş. Ve yine dişi deve, هاء olmaksızın. Ve **أَحْرَضَهُ**: onu düşürdü. Ondandır: Eksem b. Sayfî’nin sözü: Fakirliği kötü yüklenmek, soyu **يُحْرِضُ** eder, düşmanı korkutur ve zarureti güçlendirir. Dedi: yani onu düşürür. Ve her solmuş şey: hareke ile **حَرَضٌ**’dur. Ve **الأَحْرَاضُ**: insanlardan aşağı tabaka ve şer ile şöhret bulanlar; yahut günahlarda aşırı gidip nefislerini helâk edenlerdir. Ondandır: Muhallim b. Cessâme hadisi; dedi: “Hepimiz, ancak **الأَحْرَاض** hariç.” Ve denildi: Bununla, mezhepleri bozulmuş olanları kastetti. Cevherî dedi: **الأَحْرَاضُ**: savaşmayan zayıflar; **الحُرْضان** gibi. Ve **الحُرْضَة** (zammetle): eti satın almayan ve onu bir bedel karşılığında yemeyen; ancak onu başkasının yanında bulursa (yer). Bunu Ezherî, Ebû’l-Heysem’den hikâye etti. Ve **رَجُلٌ حَارِضٌ**: ahmak; dişisi هاء ile. Ve **قَوْمٌ حُرْضَانٌ**: efendilerinin yerini bilmeyenler. Ve **الحُرْضُ** (zammetle): alçı. Ve **الحَرَّاضَةُ** (şeddeli): içinde **الأُشْنَان** yakılan yer; ve denildi: o, alçı ocağıdır; bunların hepsi, **البَقَّالَة** ve **الزَّرَّاعَة** gibi bir isimdir. Ve **الإِحْرِيضُ** (kesre ile): **الأُشْنَان** üzerine ateş yakan (şey/kimse). Ve **حَرْضٌ** (fetha ile): bedevîde bilinen bir su. Ve denilir: **حَرَّضَهُ تَحْرِيضاً**: ondan **الحُرْضَ**’u giderdi; tıpkı “**قَذَّيْتُه**” dediğin gibi; ondan **القَذَى**’yı giderdiğin zaman. Bunu **البَصَائِر**’de musannif nakletti. Ve **أَحْرَضَه** bir şey üzerine **إِحْراضاً**, **حَرَّضَهُ تَحْرِيضاً** gibi; **التَّكْمِلَة**’de olduğu gibi. Ve **الأَحْرَاضُ**: İbn Mukbil’in sözünde bir yerdir:

Ve ondan, artık konakladığı şeyden sonra ıssızlaştı... **أَحْرَاض**’ın itişleri ve (orada) geri bıraktığı şey yoktu;

**المُعْجم**’de olduğu gibi. Ve **حَرَّضَ تَحْرِيضاً**: zammetle **حُرْضَةِ** sahibi oldu; ve o, kumarbazların emîni(=güvenilir görevlisi)dir; **التَّكْمِلَة**’de olduğu gibi. Ve Ebû’l-Fazl Muhammed b. Abdirrahman **الحُرَيْضِيّ** (zammetle), Nîsâbûr ehlindendir; Ebû Tâhir b. Mahmaş ez-Ziyâdî’yi dinledi; Hatîb onu **تارِيخ بَغْدَاد**’da tercüme etti; 446 yılında öldü.
