# حرف (ح-ر-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir

- Harfler: ح - ر - ف
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُحَرِّفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفَعِّلُونَ | Anlamını değiştirirler | 3 | 3 | [4:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/4:46.md) |
| [حَرْفٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%81%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Uç | 1 | 1 | [22:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/22:11.md) |
| [مُتَحَرِّفًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | مُتَفَعِّلًا | Geri çekilen | 1 | 1 | [8:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/8:16.md) |
| [يُحَرِّفُونَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | يُفَعِّلُونَهُ | Onun anlamını değiştirirler | 1 | 1 | [2:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/2:75.md) |

## Mücavir kökler — 80 mücavir (105 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 28 · Kelime
2. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 25 · Koyar
3. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 14 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
4. [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Birleşen
5. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
6. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
7. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · İşiten
8. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Dışlama
9. [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ve dil uzatmak
10. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
11. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Az
12. [لوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ucu kıvrık demir veya ağaç demektir
13. [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · قسور Arslan demektir
14. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Huzve atışlardaki hedef demektir
15. [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Görüş
16. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
17. [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Otlak yerdir
18. [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır
19. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
20. [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
21. [طمأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%A3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huzur bulan
22. [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
23. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onların ağızları ile
24. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
25. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
26. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bve bye’den dönüşmüştür
27. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dal demektir
28. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
29. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kızgınlık
30. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Baid uzak demektir
31. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çabuk
32. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
33. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dil demektir
34. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Uhur ense demektir
35. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Akar temiz sudur
36. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dönüşüm yeri
37. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Anlaşma
38. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
39. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Affetti
40. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsyan eder
41. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Eveye kuş yuvası demektir
42. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çadırın kurulduğu yer demektir
43. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
44. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
45. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akledersiniz
46. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sağanak yağmur demektir
47. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
48. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
49. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bes besese dağınık taşlar demektir
50. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yüz demektir
51. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
52. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
53. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
54. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
55. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Korkuluk demektir
56. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
57. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
58. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
59. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
60. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%81/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md), [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md), [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md), [زوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%BA.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin, dağın veya kılıcın keskin ucu, sırtı, kenarı ve sınırı |
| Çekirdek Özet 2 | Merkezden kenara kayma, istikrarsız eşikte durma ve sözü bağlamından saptırma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin ya da metnin kurucu ekseninden uçlara çekilerek işlevsizleştirilmesi |
| Kritik Hata Riski | Tahrifi yalnızca metin lafzını fiziksel olarak silip değiştirme sanmak; anlamı kaydırma ve çarpıtma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Keskinlik, hararet, sürtünme ve sınır belirleme hattı; [حرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B1.md), [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md), [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md), [حرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF.md) köklerinde görülen yakıcı ve sert sınır çizgisi | ف | Ağız, yarık ve uç imgesi eklenerek keskinliğin bir nesnenin kenarına, sırtına, ucuna ve bir tarafa meyletme hareketine dönüşmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı çevreleyen, ayıran, sınır çizen koruyucu ve engelleyici hat |
| ر | İnsan başı | Baş, uç nokta, belirleyici zirve ve yönelim |
| ف | Ağız | Açıklık, kenar, dudak, dışa açılan sınır çizgisi |
| حرف | Sınır çitinin baş ve kenar noktasına doğru yönelip merkezden ayrılma | Eksenin merkezinden çıkıp nesnenin veya durumun en uç kenarına, düşme tehlikesi taşıyan bıçak sırtı sınırına kayma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın sivri kayalık sırtı, kılıcın keskin ağzı, geminin veya kabın kenar çizgisi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer veya Ka‘b b. Züheyr şiirinde zayıf, çevik ve keskin hatlı deve kılıç ağzına veya dağ sırtına benzetilerek حَرْفٌ olarak anılmıştır: حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ / وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ |
| Erken Arapça kullanım | Bir mesleği veya geçim yolunu kenarından tutarak icra etmeye hırfet denilmiş; sözü asıl merkezinden kaydırıp iki anlama gelebilecek uç noktaya çekmeye tahrif adı verilmiştir |

Kaynak: Lisānu’l-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Mekāyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça حرف kökü, Sami dillerinde keskin bir sınır, kenar oluşturma, kazıma ve bir yöne eğilme anlam alanıyla kesişir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında h-r-p kök ailesi (İbranice חרף) keskinleşme, kış mevsiminin sert kenarı, bileme ve aynı zamanda sivri sözle kınama/tahrir etme anlamlarını barındırır. Akadca harāpu/hurpu biçimlerinde erken dönem ve sınır durumları ile mevsimsel eşikler ifade edilir. Arapçada kök bir yandan somut kenar ve dağ sırtı (haddü'ş-şey') anlamını korumuş, diğer yandan merkezden uca kayma (inhiraf) ve sözü lafız veya mana yönünden ekseninden saptırma (tahrif) doğrultusunda kavramlaşmıştır. Kökün biliteral حر tabanındaki yakıcılık ve keskinlik, Arapçada uçta bulunmanın getirdiği istikrarsızlık ve tehlike haliyle semantik bir süreklilik sergiler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisānu’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حرف | Keskin kenar, sınır hattı, eğilme, meslek edinme ve sözü uç anlamlara bükme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami ח-ר-פ / ḥ-r-p | Keskin olmak, sivriltmek, sıyırmak ve kınamak | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve ayırma tabanı | Kenar oluşturarak ana gövdeden ayrışma ve sınır çekme semantiği | Muhtemel |

Kaynak: Mekāyîsü’l-Luğa, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرف | Anlamlı | Uç, kenar, sapma | Bir şeyin keskin sınırı, merkezden kenara kayma ve sözü saptırma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Kazmak, oymak | Toprağı veya sert zemini kazıyıp çukur açmak | Kur'an'da geçer; derinleşme ve oyma |
| [رحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%81.md) | Anlamlı | İnceltmek, yassıltmak | Ekmeği veya nesneyi inceltip yaymak | Kur'an'da geçmez; inceltme yönüyle kenar anlamıyla akrabadır |
| [رفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AD.md) | Anlamlı | Sakinleşmek, yanaşmak | Geminin kıyıya yanaşması, devenin suya yaklaşması | Kur'an'da geçmez |
| [فحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Sevinmek, şımarmak | Göğsün sevinçle genişlemesi, aşırı neşe ve hafiflik | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرف | Merkez | Kenar, eğilme ve saptırma | Bir nesnenin sırtına veya ucuna kayarak merkezdeki dengesini yitirmesi | Asıl anlam ekseninden uca doğru bükülme |
| [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Değiştirme | Bir şeyin yerine tamamen başka bir şeyi ikame etme | حرف lafzı veya manayı kenara çeker, [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) tamamen yerini alır |
| [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Başkalaştırma | Bir şeyin niteliğini veya halini dönüştürme | [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) özü veya sıfatı başkalaştırırken حرف bağlamı saptırır |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Eğilme | Dikey dengeden bir tarafa doğru bükülme | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) genel bir meyil iken حرف keskin bir uçta konumlanmadır |
| [زوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%BA.md) | Komşu | Sapma | Doğru çizgiden gözün veya kalbin kayması | [زوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%BA.md) haktan meyletme, حرف sınır hattına çekilme |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Doğruluk ve istikamet | Sapmadan, dik, dengeli ve merkezde sabit durma | Uçta ve kaypak zeminde olmanın tam zıddı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرف | Kenar, harf, sapma | Nesnenin sınırı, sözün yapı taşı ve meyletme | Kesin |
| Latince | margo, deflectere, corrumpere | Kenar, saptırmak, bozmak | Sınır hattında durmayı ve doğru yoldan eğriltmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | edge, letter, distort, pervert | Uç/kenar, harf, saptırmak | Fiziksel kenar ile metinsel tahrif ayrımını birlikte taşır | Güçlü |
| Almanca | Rand, Buchstabe, verfälschen | Kıyı/kenar, harf, çarpıtmak | Doğru bağlamdan çıkarıp kenara kaydırmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | bord, lettre, altérer, dévier | Kenar, harf, tahrif etmek | Merkezden sapma ve anlamı bozma boyutunu verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حرف | Şüphe, tereddüt ve sınırda kulluk | İmanın merkezine girmeyip nimet anında sevinip darlıkta dönüveren kaypak duruş (Hac [22:11](https://lisan.digital/tr/ayet/22:11.md)) |
| يُحَرِّفُونَ | Metnin manasını veya lafzını bağlamından koparma | İlahi sözün kastını eğip bükerek başka yere çekme (Bakara [2:75](https://lisan.digital/tr/ayet/2:75.md), Nisâ [4:46](https://lisan.digital/tr/ayet/4:46.md), Mâide [5:13](https://lisan.digital/tr/ayet/5:13.md), Mâide [5:41](https://lisan.digital/tr/ayet/5:41.md)) |
| مُتَحَرِّفًا | Savaşta taktiksel olarak kenara çekilme | Kaçmak için değil, yeniden saldırmak üzere manevra yaparak mevzi değiştirme (Enfâl [8:16](https://lisan.digital/tr/ayet/8:16.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tahrif meselesi | Tevrat ve İncil'in lafzının mı yoksa tevilinin mi tahrif edildiği tartışması | Metnin lafzî ve manevî tahrifi |
| Fıkıh | Hırfet ve kazanç | Kişinin maişetini temin ettiği meslek ve sanatın sınırları | Belirli bir geçim yolunu tutma |
| Tefsir | حرف ve kırâatler | İbadeti bir uç üzere yapmanın psikolojisi ve Kur'an'ın yedi harf üzere inmesi | Kırâat ve tereddütlü kulluk |
| Hadis | Yedi harf rivayeti | Kur'an'ın yedi lehçe, vecih veya kabile dili üzere indirilmiş olması | Dilsel ve lehçesel çeşitlilik |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin korunması ve itikat | Tahriften arınmış eksen | Vahyin asli semantik merkezini muhafaza etmek | Dini hakikati marjinal ve çarpık tevillerden korur | Kesin |
| İlmi | Metin tenkidi ve usul | Anlam kaymasını tespit | Metinlerin bağlamsal ve filolojik sınırlarını belirlemek | İfadelerin keyfi yorumlarla uçlara çekilmesini engeller | Güçlü |
| Siyasi | Stratejik manevra | Taharrüf (taktiksel yer değiştirme) | Güç toplamak için geri çekilip hamle yapmak | Bozgun ile bilinçli taktik ayrımını kurar | Güçlü |
| İktisadi | Mesleki uzmanlaşma | Hırfet ve kazanç yolu | Toplumsal işbölümünde belirli bir üretim kenarını tutmak | Fertlerin uzmanlaşarak maişet üretmesini sağlar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır koşulu ve faz kayması | Bir sistemin kararlı durumdan ayrılarak kritik sınır eşiğine gelmesi veya sinyalin açısal sapmaya uğraması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Marjinalleşme ve bağlam kaybı | Bireyin veya kurumun toplumun merkezinden kenarına itilmesi; metnin bağlamından koparılarak dezenformasyona uğratılması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tahrifi yalnızca mushafın veya metin sayfalarının fiziksel olarak tahrif edilip yok edilmesi şeklinde daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Lafız aynı kalsa bile kelimenin konulduğu yerden başka bir anlama kaydırılması, bağlamın çarpıtılması ve sınırda duran samimiyetsiz kulluk biçimleri |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Metnin lafzı korunduğu sürece anlamın bozulmadığı zannına kapılmak ve bağlamsal saptırmaları vahye uygun kabul etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ilahi kelamın korunmuşluğunu tahrif kavramı üzerinden kurması hem de insan psikolojisindeki tereddütlü, sınırda duran imanın zaafını ortaya koyması bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Ehl-i kitabın vahiyle ilişkisini eleştiren ayetlerde (Bakara, Nisâ, Mâide), savaş ahlakı ve taktiğini düzenleyen ayetlerde (Enfâl) ve insan fıtratının sınandığı ayetlerde (Hac) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadetin sadece refah zamanında yapılıp zorlukta terk edilmesini iman zanneden yaklaşımı çürütür; tahrifin sadece yazı bozumu değil bir zihin ve niyet sapması olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağın keskin sırtı, kılıcın ağzı ve bir nesnenin uç kenarı.
- Soyut anlam: Merkezdeki kararlı duruştan kopup düşme veya savrulma riski taşıyan sınır hattına kayma, sözü bağlamından saptırma.
- Sistematik karşılık: Bir yapının dengesini sağlayan merkez noktadan (omurga) marjinal sınıra doğru vektörel sapma ve metin bütünlüğünün bağlam dışına itilmesi.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \theta_0 \cdot \mathbf{u}_c + \delta(t) \cdot \mathbf{u}_p, \quad \lim_{\delta \to \delta_{\max}} S(t) = S_{\partial}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\theta_0$, metnin veya inancın kurucu merkez eksenini; $\mathbf{u}_c$, merkez istikameti temsil eden birim vektörü gösterir. $\delta(t)$ zamanla veya şartlarla ortaya çıkan sapma miktarını, $\mathbf{u}_p$ ise sınıra veya kenara doğru olan dik kayma yönünü ifade eder. Sapma azami düzeye ulaştığında ($\delta \to \delta_{\max}$), sistem merkezden çıkarak kararsız sınır çizgisine ($S_{\partial}$) ulaşır ve asli bağlamından koparak tahrif edilmiş veya tereddütlü bir sınıra savrulmuş olur.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/2:75.md) — يُحَرِّفُونَهُ

أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Onlardan öyle bir zümre vardı ki, Allah’ın kelamını dinlerlerdi de akılları yattıktan sonra, bile bile bunu değiştirirlerdi.

### [Nisa 4:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/4:46.md) — يُحَرِّفُونَ

مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Yahudilerden öyleleri var ki; kelimeleri yerlerinden değiştirir ve dillerini eğip bükerek ve dine tan ederek; işittik ve karşı geldik, duy, duymaz olası ve bizi güt (raina) derler. Eğer işittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet demiş olsalardı, onlar için daha iyi olurdu. İşte Allah, inkarları yüzünden onlara la’net etmiştir. Onların ancak pek azı iman eder.

### [Maide 5:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/5:13.md) — يُحَرِّفُونَ

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Ahidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.

### [Maide 5:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/5:41.md) — يُحَرِّفُونَ

يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Ey peygamber; ağızlarıyla inandık dedikleri halde kalbleriyle inanmayanlardan, yahudi olanlardan, yalan kulak verenler ve sana gelmeyen başka bir kavmin sözünü dnleyenlerden küfre koşanlar, sen, üzmesin. Sözlerin yerlerini değiştirirler de; size bu verilirse alın, verilmezse kaçının, derler. Allah, kimin de fitneye düşmesini isterse; onun için senin Allah’a karşı hiçbir şeye gücün yetmez. İşte onlar; Allah’ın kalblerini temizlemek istemediği kimselerdir. Dünyada rüsvaylık, onlaradır. Ve onlar için ahirette, büyük bir azab vardır.

### [Enfal 8:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/8:16.md) — مُتَحَرِّفًا

وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Tekrar savaşmak için bir tarafa çekilme veya bir başka topluluğa katılma dışından her kim, o gün arkasını dönerse; muhakkak ki o, Allah katından bir gazaba uğramıştır. Onun yurdu cehennenmdir ve o, ne kötü bir sonuçtur.

### [Hac 22:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/ayet/22:11.md) — حَرْفٍ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ

Meal (IK): İnsanlardan öyleleri de vardır ki; Allah’a bir yar kenarındaymış gibi kulluk eder. Ona bir iyilik gelirse yatışır. Başına bir bela gelirse; yüz üstü döner. Dünyayı da ahireti de kaybetmiştir. İşte apaçık kayıp budur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir. Tahrif etmek bozmak anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والراء والفاء معهما
ح ر ف، ح ف ر، ف ر ح، ر ف ح مستعملات
حرف:
الحَرْف من حُروف الهِجاء. وكلُّ كلمةٍ بُنِيَتْ أداةً عاريةً في الكلام لتفرقة المعاني تُسمَّى حَرْفاً، وإنْ كانَ بناؤها بحَرْفَيْن أو أكثر مثلُ حَتّى وهَلْ وَبلْ ولَعَلَّ.
وكلُّ كلمةٍ تُقرَأ على وُجوهٍ من القرآن تُسمَّى حَرْفاً، يقال: يُقرَأ هذا الحَرْف في حَرْف ابن مسعود أي في قراءته. والتحريف في القرآن تغيير الكلمة عن معناها وهي قريبة الشَّبه، كما كانت اليهود تُغَيِّر معاني التَّوْراةِ بالأشباهِ، فوصَفَهم الله بفعلهم فقال: "يحرِّفون الكلم عن مَواضعه".
وتَحَرَّفَ فلانٌ عن فلان وانحَرَف، واحرَوْرَفَ واحد، أي: مالَ.
والانسان يكونُ على حرف من أمره كأنّه ينتظِر ويَتَوَقَّع فإن رأَى من ناحية ما يُحبُّ? وإلاّ مالَ إلى غيرها. وحَرْفُ السفينة: جانب شِقِّها.
والحَرْف: الناقة الصُّلْبة تُشَبَّهُ بحرْف الجَبَل، قال الشاعر:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
وهذا نَقْضٌ على من قال: ناقةً حَرْقٌ، أَي: مهزولةٌ كحَرْف كتابةٍ لدِقَّتها ولو كان معنى الحَرْف مهزولاً لم يصفها بأنها جُماليَّة سِنادٌ، ولا وظيفها رَيّان.
والحُرْفُ: حَبٌّ كالخَرْدَل، والحَبَّةُ منه حُرْفة.
والمُحارفة: المُقايَسة بالمِحراف، وهو المِيلُ تُسْبَرُ به الجِراحاتُ.
والمُحارَف: المَحرُومُ المُدْبِرُ.
حفر:
الحَفيرة: الحُفْرة في الأرض، والحَفَر اسمُ المكان الذي حُفِرَ كخَنْدَقِ أو بِئْر، قال:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
والبئر إذا كانت فوق قَدْرها سُمِّيَت حَفَراً وحَفيراً وحَفيرةً.
وحَفيرٌ وحفيرة اسْما موضِعَيْن جاءا في الشعر.
والحافِرُ: الدّابَّة. وقولُ العرب: النَّقْد عندّ الحافر، تقول: إذا اشتَريْتَه لا تبرَحُ حتى تَنْقُدَ.
وإذا أَعَمُّوا اسمَ الدّوابِّ قالوا: الحافِر خير من الظلِّفْ أي ذوات الحوافِر خيرٌ من ذوات الظَّوالِف.
والحافِرة: العَوْدة في الشيء حتى يُرَدَّ آخره على أوّله، وفي الحديث: إنَّ هذا الأمرَ لا يُترَكُ على حاله حتى يُرَدَّ على حافرتِه أي على أوّل تأسيسه.
وقوله تعالى: "إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة أي في الخَلْق الأوّل بعدما نموتُ كما كُنّا.
والحَفْر، والحَفَر لغةٌ: ما يلزَقُ بالأسنان من ظاهِرٍ وباطِنٍ، تقول: حَفِرَتْ أسنانُه حَفَراً، ولغة أخرى: حَفَرَتْ تَحْفِر حَفْراً.
والحِفْراة: نَبْت من نَبات الربيع. والحِفْراةُ: خَشَبةٌ ذاتُ أصابعَ تُذَرَّى بها الكُدوسُ المَدُوسَةُ، ويُنَقَّى بها البُرُّ بلغة ناسٍ من أهل اليَمن.
فرح:
رجلٌ مُفْرَحٌ: أثقَلَه الدَّيْن، قال:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
ورجلٌ فَرْحانُ وفَرِحٌ من الفَرَح، وامرأةٌ فَرِحةٌ وفَرْحى مثل عَطْشَى، وتقول: ما يَسُرٌّني به مُفْرِحٌ ومَفرُوح:، فالمَفروُح: الشيءُ أنا أفَرحُ به، والمُفرِح: الشَّيءُ الذي يُفرِحني.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الراء** ve **الفاء** ile birlikte

**ح ر ف**، **ح ف ر**، **ف ر ح**، **ر ف ح** kullanımdadır

**حرف**:
**الحَرْف** **حُروف الهِجاء**dandır. Ve konuşmada mânaları ayırmak için, söz içinde çıplak bir edat olarak bina edilmiş her kelimeye **حَرْف** denir; bina edilişi iki harf ile veya daha fazla olsa bile; **حَتّى** ve **هَلْ** ve **بَلْ** ve **لَعَلَّ** gibi.

Ve Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelimeye **حَرْف** denir; denir ki: Bu **الحَرْف** **حَرْف** İbn Mes‘ûd’da, yani onun kıraatinde okunur. Ve Kur’ân’da **التحريف** kelimeyi mânasından değiştirmektir; hâlbuki o (kelime) yakın benzerliktedir; Yahudilerin benzerlikler ile Tevrat’ın mânalarını değiştirmeleri gibi; Allah onları fiilleriyle vasfetti de şöyle dedi: “**يحرِّفون الكلم عن مَواضعه**”.

Ve falan kimse falan kimseden **تَحَرَّفَ** etti ve **انحَرَف** etti; ve **احرَوْرَفَ** birdir; yani: meyletti.

Ve insan, işinden bir **حرف** üzerinde olur; sanki bekler ve umar; eğer bir taraftan sevdiği şeyi görürse? Yoksa başka tarafa meyleder. Ve geminin **حَرْفُ**u: yarığının yanı.

Ve **الحَرْف**: sert dişi deve; dağın **حَرْف**una benzetilir. Şair dedi ki:
جُمالِيَّةٌ **حَرْفٌ** سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ

Ve bu, “**حَرْقٌ** dişi deve” dediği kimse üzerine bir nakzdır; yani: inceliğinden dolayı bir yazı **حَرْف**u gibi zayıf. Eğer **الحَرْف** mânası zayıf olsaydı, onu **جُماليَّة** **سِنادٌ** diye vasfetmezdi; ne de onun **وظيف**ini **رَيّان** (diye).

Ve **الحُرْفُ**: hardal gibi bir tanedir; ondan bir tanecik **حُرْفة**dir.

Ve **المُحارفة**: **المِحراف** ile ölçüştürme; o da meyildir; onunla yaralar yoklanır.

Ve **المُحارَف**: mahrum, yüz çeviren kimsedir.

**حفر**:
**الحَفيرة**: yerdeki çukurdur; ve **الحَفَر** kazılmış yerin adıdır; hendek veya kuyu gibi. Dedi ki:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ **الحَفَرُ**

Ve kuyu, (normal) ölçüsünün üstünde olunca **حَفَراً** ve **حَفيراً** ve **حَفيرةً** diye adlandırılır.

Ve **حَفيرٌ** ve **حفيرة** şiirde gelmiş iki yerin adıdır.

Ve **الحافِرُ**: binek hayvanıdır. Ve Arapların sözü: **النَّقْد عندّ الحافر**; dersin ki: Onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılma.

Ve binek hayvanlarının adını genellediklerinde derler ki: **الحافِر** **خير من الظلِّفْ**; yani: toynak sahipleri, **الظَّوالِف** sahiplerinden daha hayırlıdır.

Ve **الحافِرة**: bir şeyde geri dönüştür; ta ki sonu başına döndürülsün. Ve hadiste: “Şüphesiz bu iş, hâli üzere bırakılmaz; ta ki **حافرتِه** üzerine döndürülsün”; yani ilk tesisine.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة**” yani ilk yaratılışta; öldükten sonra, olduğumuz gibi.

Ve **الحَفْر** ve **الحَفَر** bir lugattır: dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir. Dersin ki: Onun dişleri **حَفَراً** **حَفِرَتْ**. Ve başka bir lugat: **حَفَرَتْ** **تَحْفِر** **حَفْراً**.

Ve **الحِفْراة**: bahar bitkilerinden bir bitkidir. Ve **الحِفْراةُ**: parmakları olan bir tahta; onunla çiğnenmiş yığınlar savrulur; ve onunla buğday temizlenir; Yemen ehlinden bir kavmin lugatında.

**فرح**:
**مُفْرَحٌ** adam: borç onu ağırlaştırdı. Dedi ki:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ

Ve **فَرْحانُ** ve **فَرِحٌ** adam, **الفَرَح**tandır. Ve **فَرِحةٌ** kadın ve **فَرْحى**; **عَطْشَى** gibi. Ve dersin ki: Onunla beni sevindiren bir **مُفْرِحٌ** ve **مَفرُوح** yoktur. Artık **المَفروُح**: benim onunla sevindiğim şeydir; ve **المُفرِح**: beni sevindiren şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَرْفُ كل شيء: طَرَفُهُ وشَفيرُهُ وحَدُّهُ ومنه حَرْفُ الجبل، وهو أعلاه المُحَدَّدُ. والحَرْفُ: واحد حُروفِ التهجّي.
 وقوله تعالى: "ومِنَ الناسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهَ على حَرْفٍ" قالوا: على وَجهٍ واحد، وهو أن يعبده على السَرَّاء دون الضّراء. والحَرْفُ: الناقةُ الضامرة الصُلْبةُ، شُبِّهتْ بحَرْفِ الجبل. والحَرْفُ: الناقةُ المهزولة. وقد أَحْرَفْتُ ناقتي، إذا هزلتُها. قال أبو زيد: أَحْرَفَ الرجلُ فهو مُحْرِفٌ، إذا نما مالُهُ وصَلُحَ، يقال: جاء فلان بالحِلْقِ والإحْرافِ، إذا جاء بالمال الكثير. ورجلٌ مُحارَفٌ، بفتح الراء، أي محدودٌ محرومٌ، وهو خلاف قولك مُبَارَكٌ. وقد حورِفَ كَسْبُ فلانٍ، إذا شُدِّدَ عليه في معاشه، كأنّه ميلَ برزقه عنه. والحُرْفُ بالضم: حَبُّ الرَشاد، ومنه قيل شيءٌ حِرِّيفٌ بالتشديد، للذي يُلْذَعُ اللسانُ بحَرافَتِهِ. وكذلك بصلٌ حِرِّيفٌ ولا تقل حَرِّيفٌ. والحُرْفُ أيضاً: الاسمُ من قولك رجلٌ مُحارَفٌ، أي منقوصُ الحظّ لا ينمو له مالٌ. وكذلك الحِرْفَةُ بالكسر. وفي حديث عمر رضي الله عنه: لَحِرْفَةُ أحدهم أشدُّ عليَّ من عَيْلَتِهِ. والحِرْفَةُ أيضاً: الصناعةُ. والمُحْتَرِفُ: الصانعُ. وفلانٌ حَريفي، أي مُعامِلي. قال الأصمعي: يقال: هو يَحْرِفُ لعياله، أي يكسب من ها هنا وها هنا، مثل يَقْرِفُ. وحكى أبو عبيدة: حَرَفْتُ الشيءَ عن وجهه حَرْفاً. والمِحْرافُ: الميلُ الذي تُقاسُ به الجِراحاتُ. وتَحْريفُ الكلام عن مواضعه: تغييرُه. وتحْريفُ القلمِ: قَطُّهُ مُحَرّفاً. ويقال: انْحَرَفَ عنه وتحرّفَ واحْرَوْرَفَ، أي مالَ وعَدَلَ. ويقال: مالي عن هذا الأمر مَحْرِفٌ، ومالي عنه مَصْرِفٌ، بمعنىً واحد، أي مُتَمَحّى.

##### Türkçe

Her şeyin **حَرْفُ**’u: onun ucu, kenarı ve sınırıdır; bundan **حَرْفُ الجبل** (dağ(ın) **حَرْفُ**’u) (vardır); o, onun sivri olan en üstüdür. Ve **الحَرْفُ**: heceleme harflerinin biridir.

Yüce Allah’ın sözü: “İnsanlardan kimi Allah’a **حَرْفٍ** üzere ibadet eder”; dediler ki: tek bir yüz üzere; o da, bollukta ibadet edip darlıkta etmemesidir. Ve **الحَرْفُ**: zayıf, sert deve; dağın **حَرْفُ**’una benzetilmiştir. Ve **الحَرْفُ**: cılız deve. “Deve(mi)mi zayıflattım” demendir: **أَحْرَفْتُ** devecikimi, onu zayıflattığım zaman. Ebû Zeyd dedi: Adam **أَحْرَفَ** eder; o hâlde o **مُحْرِفٌ**’tir; malı arttığı ve düzeldiği zaman; denir: falan **بالحِلْقِ والإحْرافِ** ile geldi; çok mal ile geldiği zaman. Ve **مُحارَفٌ** adam, **الراء**’nın fethiyle; yani sınırlı, mahrum; bu, “**مُبَارَكٌ**” demenin zıddıdır. Ve falanın kazancı **حورِفَ** olundu; geçiminde ona şiddet edildiği zaman; sanki rızkı ondan çevrilmiş gibidir. Ve **الحُرْفُ** (ضم ile): tere tohumu; bundan dolayı, dili onun keskinliğiyle yanan şey için, şeddeli olarak **حِرِّيفٌ** denildi. Ve yine **بصلٌ حِرِّيفٌ**; **حَرِّيفٌ** deme. Ve **الحُرْفُ** ayrıca: “**رجلٌ مُحارَفٌ**” sözünden isimdir; yani nasibi eksik, malı onun için artmaz. Ve yine **الحِرْفَةُ** (kesr ile). Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Onlardan birinin **لَحِرْفَةُ**’si, bana, onun yoksulluğundan daha şiddetlidir.” Ve **الحِرْفَةُ** ayrıca: sanat/meslek. Ve **المُحْتَرِفُ**: sanatkâr. Ve falan benim **حَريفي**’mdir; yani benim muamele ettiğimdir. Asmaî dedi: denir: o, ailesi için **يَحْرِفُ** eder; yani buradan ve buradan kazanır; **يَقْرِفُ** gibi. Ebû Ubeyde nakletti: şeyi, yüzünden **حَرَفْتُ**; **حَرْفاً**. Ve **المِحْرافُ**: yaraların onunla ölçüldüğü eğik alet. Ve sözün yerlerinden **تَحْريفُ**’i: onu değiştirmektir. Ve kalemin **تحْريفُ**’i: onu eğik kesmektir. Ve denir: ondan **انْحَرَفَ** etti ve **تحرّفَ** etti ve **احْرَوْرَفَ** etti; yani meyletti ve saptı. Ve denir: bu işten benim için bir **مَحْرِفٌ** yoktur; ve ondan bir **مَصْرِفٌ** yoktur; tek bir mânâ ile; yani kaçınan/uzaklaşan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ر ف
حرف ، حفر ، فرح ، رحف ، رفح : مستعملة .
حرف : قال الليث : الحَرْفُ من حُرُوفِ الهِجَاء . قال : وَكُلُّ كَلِمَةٍ بُنِيَتْ أَدَاةً عارِيةً في الكلامِ لِتَفْرِقَةِ المَعَانِي فاسْمُها حرفٌ ، وإِنْ كَانَ بِنَاؤُها بحرفين أو فَوْقَ ذلك ، مثل : حتى وَهَلْ وَبل وَلَعَلّ .
وكل كلمة تُقْرَأُ على وُجُوهٍ مِنَ القُرْآنِ تُسمى حَرْفاً ، يقرأ هذا في حرف ابن مسعود أي في قراءة ابن مسعود .
قال والإنسانُ يكونُ على حَرْفٍ من أَمْرِه : كَأَنَّهُ يَنْتَظِرُ ويتوقَّعُ ، فإِنْ رَأَى من نَاحِيَتِهِ ما يحبُّ ، وإلاَّ مَالَ إلى غَيْرِهَا . وقال الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي إذا لَمْ يَرَ مَا أَحَبَّ انْقَلَبَ عَلَى وجهه .
قال : وحَرْفُ السفينةِ : جَانِبُ شِقها . وقال أبو إسحاقَ في تفسيرِ هذه الآية : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ( جاء في
التفسيرِ : على شَكَ ، قال : وحقيقَتُهُ أَنَّه يعبدُ الله على حرفِ الطَّرِيقَة في الدين ، لا يدخُلُ فيه دُخُولَ مُتَمَكنٍ . وأفادني المنذريُّ عن ابن اليزيدي عن أبي زيدٍ في قوله ) عَلَى حَرْفٍ ( على شَكَ . وأفادني عن أَبِي الْهَيْثَمِ أنه قال : أما تسميتُهم الْحَرْفَ حَرْفاً فحرْفُ كل شيءٍ ناحيتهُ كحرْفِ الجَبَلِ والنهرِ والسيفِ وغيرهِ ، قلتُ كأَنَّ الخير والخِصْبَ ناحيةٌ ، والضَّرَّ والشَّرَّ والمكروه ناحيةٌ أخرى ، فهما حرفان ، وعلى العبْدِ أن يَعْبُدَ خالِقَه على حالة السَّرَّاءِ والضَّرَّاءِ . ومَنْ عَبَدَ الله على السَّرَّاءِ وحْدَهَا دون أن يَعْبُدَه عَلَى الضَّراءِ يَبْتَلِيه الله بِهَا فَقَدْ عَبَدَهُ على حَرْفٍ ، ومن عَبَدَهُ كَيْفَما تصرَّفَتْ به الحالُ فقد عَبَدَهُ عِبادةَ عَبْدٍ مُقِرَ بأَنَّ له خَالِقاً يُصَرفه كيفَ يشاءُ ، وأنه إن امْتَحَنَه باللأواء وأنعم عليه بالسَّراء فهو في ذلك عادلٌ أو متفضلٌ غير ظالمٍ ولا متعدَ ، له الخيَرَةُ وبيده الأمرُ ولا خِيَرَةَ للعَبْدِ عليه .
وأما قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف ) لقد أشبَعْتُ تفسيره في كتاب ( القراءَات وعِللِ النحويينَ ) فيها وأنا مختصرٌ لَكَ في هذا الموضِعِ من الجُمَلِ التي أودَعْتُها ذلك الكتابَ ما يَقِفُ بِكَ على الصوابِ . فالذي أذْهَبُ إليه في تفسيرِ قولهِ : ( نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف ما ذهب إليه أبو عبَيْدٍ واتَّبعه على ذلك أبو العَبَّاسِ أحمد بن يحيى .
فأما قول أبي عبيدٍ فإن عبدَ الله بنَ محمد ابن هاجَك أخبرني عن ابن جَبَلَة عن أبي عبيدٍ أنه قال في قوله ( على سبعة أحرف ) يعني سبع لُغَاتٍ من لُغَات العَرَبِ . قال وليس معناه أن يكونَ في الحرف الواحدِ سبعَةُ أَوْجُهٍ هذا لَمْ نَسمعْ به . قال ولكن نقول : هذه اللغاتُ السبعُ متفرقَةٌ في القرآن فبعضه بِلُغَةِ قريش وبعضُه بلغة هوازِنَ وبعضُه بلغة هُذَيْلٍ وبعضُه بلغة أهلِ اليَمَن ، وكذلك سائِرُ اللغات ومعانيها في هذا كله وَاحِدَةٌ . قال ومِمَّا يُبَينُ ذلك قولُ ابن مسعود : إني قد سمعت القراءَةَ ووجدتهم متقاربين فاقرءوا كما علمتم ، إنما هو كقول أحدكم هَلُمَّ وَتَعَال وأَقْبِل .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العباس أنه سُئِل عن قوله ( نزل القرآن على سبعة أحرف ) فقال : ما هي إلا لغاتٌ . قلت : فأبو العبَّاسِ النحوي وهو وَاحِدُ عصره ، قد ارْتَضَى ما ذهبَ إليه أبو عبيد واستصْوبَه . قلت : وهذه الأحْرُفُ السبعةُ التي مَعْنَاهَا اللغاتُ غيرُ خَارِجَةٍ من الذي كُتِبَ في مصاحِف المسلمين التي اجتمع عليها السلفُ المرضيُّون والخلف المتبعون فمن قَرَأَ بحرفٍ لا يُخَالِفُ المصحفَ بزيادةٍ أو نُقْصانٍ أو تقديم مؤخَّرٍ أو تأخيرِ مُقَدَّم وَقَدْ قَرَأَ به إِمامٌ من أَئِمَّة القُرَّاءِ المُشْتهرين في الأَمْصَارِ فقد قرأ بحرْفٍ من الحُرْوف السبعة التي نزل القرآن بها ، ومن قرأَ بحرفٍ شاذَ يُخَالِفُ المصحفَ ، وخالَفَ بذلك جمهورَ القَرَأَةِ المعروفين ، فهو غيرُ مصيبٍ . وهذا مذهبُ أهلِ العِلْم الذين هم القُدْوَة ، ومذهبُ الراسخِين في عِلْمِ القرآن قديماً وحديثاً ، وإلى هذا أَوْمَى أبو العباس
النحويُّ ، وأبو بكرٍ الأنبارِيُّ في كتاب له ألَّفَهُ في اتباع ما في المصحَفِ الإمَامِ ، وافقه على ذلك أبو بكرٍ مجاهدُ مُقْرِىء أهلِ العِراق وغيرُه من الاثْبَاتِ المُتْقِنِين . ولا يجوز عندي غيرُ ما قالوا ، والله يوفقنا للاتّباع وتجنُّبِ الابْتداع ، إنه خير مُوَفق وخيرُ مُعين .
وقال الليث : التحريفُ في القرآن : تغييرُ الكلِمَةِ عَنْ مَعْنَاهَا وهي قريبَةُ الشَّبَهِ ، كما كانت اليهودُ تُغَير مَعانِيَ التوْراةِ بالأَشْبَاه ، فوصَفَهم الله بِفِعْلِهم فقال ) يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ) ( النساء : 46 ) قال : وإذا مال إنسانٌ عن شيء يقال : تحرّف وانْحَرَفَ واحْرَوْرَف وأنشد في صفة ثور حفر كناساً فقال :
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا
قال : والحَرْف النَّاقة الصُّلْبَةُ ، شُبهت بِحَرْفِ الجبل .
وأنشد :
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق
قال : وهَذَا البَيْتُ يَنْقُضُ تفسيرَ مَنْ قال : ناقة حَرْفٌ : أَيْ مَهْزولَةٌ شبهت بحرْفِ كتابَةٍ لِدَقَّتِها وهُزَالِها .
وروى أبو عبيدٍ عن أبي عَمْرو أنه قال : الحرْفُ : الناقَةُ الضَّامِرُ ، قال : وقال بعضهُم : شُبهَت بِحَرْف الجبل . قال أبو عبيدٍ وقال الأَصمعيُّ : الحرفُ : المَهْزُولَةُ ، وقال شَمِر : الحَرْفُ من الجَبَلِ : ما نَتَأَ في جَنْبِهِ منه كَهَيْئَةِ الدُّكَّانِ الصغيرِ أو نحوِه . قال والحرف أيضاً في أعْلاَهُ تَرَى له حَرْفاً دقيقاً مشرفاً على سواءِ ظَهْرِه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحرْفُ : الشَّكُّ في قول الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي شَكَ .
قال أبو العبَّاسِ : والعربُ تَصِفُ الناقَةَ بالحَرْفِ لأَنَّها ضَامِرٌ ، وتُشَبَّهُ بالحَرْفِ من حُرُوفِ المُعْجَم ، وهو الأَلِفُ . وتشبَّه بِحَرْفِ الجبَل إذا وصفت بالعِظَم . قال هذا في تفسير قول كعب :
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة
وقال الليث : الْحُرْفُ : حَبٌّ كالخَرْدَلِ ، الواحدة حُرْفَةٌ . قال : والمُحَارَفَةُ : المُقَايَسَةُ بالمِحْرَافِ ، وهو المِيلُ الذي يُسْبَرُ به الجِرَاحَاتُ وأنشد :
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف
أبو عُبَيْدٍ عن أبي زيدٍ : أَحْرَفَ الرجلُ إِحرافاً إذا نما مَالُه وصَلُحَ . ورُوِيَ عن ابنِ مسعودٍ أنه قال : موت المؤمِنِ بِعَرَق الجبين تبقَى عليه البقيَّةُ من الذُّنُوبِ فَيحَارَفُ عند الموت أي يُقَايَسُ بها فيكون كفارةً لذنوبه . ومعنى عَرَقِ الجبينِ شدّةُ السيَاق . ويقال : لا تُحَارِفْ أخَاكَ بالسوءِ : أي لا تُجَازِهِ بِسُوءِ صَنِيعِه تُقَايِسْه ، وأحْسِنْ إِذَا أَساءَ ، واصْفَحْ عنه . ويقال للمَحْرومِ الذي قُترَ عليه رزْقُه مُحَارَفٌ . حدَّثَنَا عبدُ الله بنُ عُرْوَةَ عن أبي بكرٍ بن زَنْجَوَيْهِ عن محمدِ بن يوسفَ عن سفيانَ قال حدثنا أو إسحاقَ عن قسر ابن كركم عن ابن عباس في قوله : ( ُِيَسْتَغْفِرُونَ وَفِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ (
 ( الذّاريَات : 19 ) قال : ( السائلُ ) : الذي يسألُ الناسَ ، و ( المحروم ) : الْمُحَارَفُ الذي ليس له في الإسلام سَهْمٌ ، فهو مُحَارَفٌ . قالَ وأخْبَرَنا الزعْفرانيُّ عن الشافِعِي أنه قال : كُلُّ من استغْنَى بكَسْبِه فليس له أن يسألَ الصدقَةَ وإذا كان لا يبلغ كسبه ما يُقِيمُه وعيالَه فهو الذي ذكر المفسرُونَ أنَّه المحرومُ الْمُحَارَفُ . قال : والْمُحَارَفُ : الذي يَحْتَرِفُ بيديه قد حُرِمَ سهْمَه من الغنيمة لا يَغْزُو مع المسلمين فبقي محروماً يُعْطَى من الصدقةِ ما يَسُدّ حِرْمَانَهُ . وجاء في تفسير قول الله جلّ وعز : ( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ ( أنّ المحرومَ هو المُحَارَفُ ، والاسْمُ منْهُ الحُرْفَةُ بالضَّم ، وأما الحِرْفَة فهو اسم من الاحْتِرَافِ ، وهو الاكتسابُ ؛ يقال هو يَحْرِفُ لعياله ويَحْتَرِفُ ، وَيَقْرِشُ وَيَقْتَرِشُ ، ويَجْرَحُ ويَجْتَرِحُ : بمعنى يَكْتَسِبُ .
ثعلبُ عن ابن الأعرابي قال : أَحْرَفَ الرجُلُ إذا جازَى على خيرٍ أو شَرَ . قال ومنه الخبرُ : ( إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ ) . قال : وأحرف إذا استغنى بعد فقر وأحرف الرجل إذا كدّ على عياله أبو عُبَيْدة عن أبي زيدٍ : أحْرَفَ الرجُلُ إِحْرَافاً إذا نَمَا مَالُه وصَلَح .
رحف : أهمله الليث وهو مستعمل .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : أَرْحَفَ الرجلُ إذا حدَّد سكّيناً أو غيرَه يُقَالُ : أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ حتى قَعَدَتْ كَأَنَّها حَرْبَةٌ . ومعنى قَعَدَتْ أي صَارَتْ . قلتُ كَأَنَّ الحاءَ مُبْدَلَةٌ من الهاء في أَرْحَفَ ، والأصْلُ أَرْهَف . وسيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ أي مُحَدَّدٌ .
حفر : قال الليث : الْحُفْرَةُ : ما يُحْفَرُ في الأَرْضِ ، ومثله الحَفِيرَةُ ، قال : والحَفَرُ اسمُ المَكَانِ الذي حُفِرَ كخَنْدَقٍ أو بِئْرٍ ، قال وكذلك البئرُ إذا وُسعَتْ فَوْقَ قَدْرِها تُسَمَّى حَفِيراً وحَفَراً وحَفِيرَةً ، قال : وحَفِيرٌ وحَفِيرَةٌ اسْمَا مَوْضِعَين ذكَرَهُمَا الشعراءُ القدماءُ .
قلتُ : والأَحْفَارُ المَعْرُوفَةُ في بلادِ العربِ ثلاثَةٌ : فمنها حَفَر أَبي موسى ، وهي رَكَايا احْتَفَرَهَا أَبُو مُوسَى الأشْعَرِيُّ على جَادَّة البَصْرة وَقَدْ نَزَلْتُ بها واستَقَيْتُ من رَكَاياها وهي ما بين مَاويَّةَ والمَنْجَشَانِيَّاتِ وركايا الحَفَر مَسْنَوِيَّةٌ بعيدة الرشَاء عَذْبَةُ الماءِ ، مَسْنَوِيَّةٌ أي يستقى منها بالسانية وهذا كقولهم زرع مَسْقَوِيّ أي يُسْقَى . ومنها حَفَرُ ضَبَّةَ : وهي ركايَا بِنَاحيةِ الشَّوَاجِن بعيدةُ القَعْرِ ، عَذْبَةُ الماءِ . ومنها حَفَرُ سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَنَاةَ ابن تميم ، وَهيَ بِحِذَاء العَرَمَة وَرَاءَ الدَّهْنَاءِ ، يُسْتَقَى منها بالسانيَة عِنْدَ حَبْلٍ من حِبَالِ الدَّهْنَاءِ ، يقال له حَبْلُ الحَاضِر .
وقال الفرَّاءُ في قول الله جل وعز ) ُيَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( ) ِالْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً ) ( النَّازعَات : 10 ، 11 ) معناه إنّا لمَرْدُودُون إلى أَمرنا الأوّل إلى الحياة . قال : والعربُ تَقُولُ : أَتَيْتُ فُلاناً ثمَّ رَجَعتُ علَى حَافِرَتِي : أيْ رَجَعْتُ مِنْ حَيْثُ جئتُ . قالَ : ومن ذَلِكَ قَوْلُ العَرَبِ : النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ . والحافر معناهُ إذا قَال قَدْ بِعْتُك
رجعتَ عليه بالثمن ؛ وهُمَا في المعنى واحدٌ . قال : وبعضُهم يقول النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ ، يريد عند حَافِرِ الفَرَسِ ، وكَأَنَّ هذا المَثَل جَرَى في الخيْلِ . قال : وقالَ بعضُهم : الحافِرَةُ الأَرْضُ الَّتِي تُحْفَرُ فيها قُبُورُهم ، فسمَّاهَا الْحَافِرَةَ ، والمعْنَى يريدُ المحْفُورَةَ ، كما قال ) مِن مَّآءٍ ) ( الطّارق : 6 ) يريد مَدْفُوق . وأخبرني المُنْذِرِيُّ عن أبي العَبَّاس أنه قَال : هَذِه كلمَةٌ كانُوا يَتَكَلَّمُون بها عند السَّبْق . قال والحَافِرَةُ : الأرضُ المَحْفُورَةُ ، يَقُول : أقل ما يَقَعُ حَافِرُ الفَرَسِ على الْحَافِرَةِ فقد وَجَبَ النقْدُ ، يعني في الرهَانِ ، أي كَمَا يَسْبِقُ فيَقَعُ حَافِرُه عَلَيْها تقول هَاتِ النَّقْدَ : وقال الليثُ : النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ معناه إذا اشتريْتَه لم تَبْرَح حَتَّى تَنْقُد . الحرَّانِيّ عن ابن السكيتِ أنه قال : مَعْنَى النَّقْدُ عند الْحَافِرَة أَيْ عِنْد أَوَّلِ كَلِمَةٍ . ويُقَال : الْتَقَى القَوْمُ فاقْتَتَلُوا عِنْدَ الْحَافِرَة أَيْ عِنْدَ أَوَّلِ كَلِمَةٍ وعِنْدَ أَوَّلِ مَا الْتَقُوا ، قال الله جَلّ وَعَزّ ) يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أَيْ فِي أَوَّلِ أَمْرِنَا . قال : وَأَنْشَدَنِي ابنُ الأعرابيّ :
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ
كأنه قال أأرجع في صِبَايَ وَأَمْرِي الأوَّلِ بعد أن صَلِعْتُ وشِبْتُ . وقال الليثُ : الحافِرَةُ العَوْدَةُ في الشَّيْءِ حتَّى يُرَدَّ آخِرُه عَلَى أَوَّلِه . قَالَ : وفِي الْحَدِيثِ ( إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه أَيْ عَلَى أَوَّلِ تَأسِيسِه ، وقَالَ في قَوْله : ( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أي في الخَلْقِ الأَوَّل بَعْدَ ما نَمُوتُ . وقال ابنُ الأَعْرَابيّ ) لَمَرْدُودُونَ فِى ( أيْ فِي الدُّنْيَا كَما كُنَّا .
وقال اللَّيْثُ الحَفْرُ والحَفَرُ جَزْمٌ وفَتْحٌ لُغَتَانِ : وهو ما يَلْزَق بالأسْنَانِ من ظَاهرٍ وباطنٍ ، تقول : حَفِرَتْ أسنانهُ حفَراً ، ولغةٌ أخرى حفَرت أسنانُه تَحفِر حَفْراً . وأخْبرَني أبُو بكرٍ عن شمر أنَّهُ سُئِل عن الحَفْر في الأسْنان ، فقال : هُوَ أن يَحْفِرَ القَلَحُ أُصُولَ الأسنان بَيْنَ اللثة وأَصْلِ السنّ من ظَاهِرٍ وبَاطِنٍ يُلِحُّ على العَظْمِ حتى يَتَقَشَّر العظْمُ إن لم يُدْرَكْ سريعاً ، يُقَال أَخَذَ فِيه حَفْرٌ وحَفَرَةٌ . أبو عبيد : عن الكسائي قال : الحفْر بتسكين وقد حفر فُوَه يحفِر حَفْراً .
وقال الليث الحِفْرَاةُ نباتٌ من نباتِ الرَّبِيع ، قال ونَاسٌ من أَهْلِ اليمنِ يُسَمُّون الْخَشَبَةَ ذاتَ الأصَابِع التي يُذُرَّى الكُدْس المَدُوسُ وَيُنَقَّى بها البُرُّ مِن التبْن بِحفْرَاةَ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : أحفَرَ الرجلُ إذا رَعَى إِبِلَه الحِفْرَى ، وهو نَبْتٌ ، قلتُ وَهُو مِن أَرْدَإِ المَرَاعي ، قال : وَأحفَرَ إِذَا عَمِل بالحِفْرَاةِ وهي الرَّقْش الذي تُذَرَّى به الحنطةُ ، وهي الْخَشَبَةُ المُصْمَتَة الرأسِ ، فأما المُفَرَّجُ فهو العَضْمُ بالضَّاد والمِعْزَقَةُ ، قال : والمِعْزَقَةُ في غير هذا : المَرُّ ، قَال والرقْشُ في غير هذا : الأكلُ الكثيرُ .
وقال أبو حاتمٍ : يقال حَافَرَ اليربوعُ مُحَافرةً ، وفلان أَرْوَغُ من يَرْبُوعٍ : مُحَافِرٍ ، وذلك أن يَحْفِر في لُغزٍ من ألْغَازِه فيذهبَ سُفْلاً ويحفِرَ الإنسانُ حتى يُعْيَى فلا يَقْدِر عليه ويُشَبَّه عليه الجُحْرُ فلا يعرفه من غيره
فيَدَعَهُ ، وإذا فعل اليَرْبُوعُ ذلك قِيلَ لمن يَطْلُبُه دَعْه لَقَدْ حَافَر فلا يقدرُ عليه أحدٌ وقال : إنه إذا حَافَرَ أَبَى أنْ يَحْفِر الترابَ ولا يَنْبِثُه ولا يُدْرَى وجْهُ جُحْره ، يقال قد حثا فترى الجُحْرَ مملوءًا تُراباً مستَوِياً مع مَا سِواهُ إذا حَثَا ، ويُسَمَّى ذلك الحَاثِيَاءَ ، ممدودٌ ، يقال ما أشد اشتباه حَاثِيَائِه . وقال ابْنُ شميل : رَجُلٌ مُحَافِرٌ : لَيْسَ له شَيْءٌ ، وأنشد :
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ
أبو عبيدة : يقال أَحْفَرَ المُهْرُ للإِثْنَاءِ والإرْبَاع والقُرُوحِ وَأَفَرَّتِ الإِبلُ للاثناء إذا ذهبت رَوَاضِعُها وطَلَع غَيْرُها . وقال في كتاب ( الخيْلِ ) يقال أَحْفَرَ المُهْرُ إحْفاراً فهو مُحْفِر ، قال وإِحْفَارُهُ أن يتحرك الثَّنِيَّتان السُفْلَيَان والعُلْيَيَان من رَوَاضِعِه ، فإذا تحرَّكْنَ قالوا قَدْ أَحْفَرَت ثَنَايَا رَوَاضِعِه فسَقَطْن . قال وأولُ ما يُحْفِرْنَ فيما بين ثلاثين شهراً أدْنَى ذلك إلى ثلاثةِ أعْوَامٍ ، ثم يسقُطْن فيقع عليها اسمُ الإبْدَاء ، ثم يُبدىء فيخرج له ثَنِيَّتَان سُفْلَيَان وثَنِيَّتَانِ عُلْيَيَانِ مَكَانَ ثَنَايَاه الرَّواضِعِ التي سَقَطْنَ بعد ثلاثةِ أعوام فهو مُبْدِىءٌ قال ثم يُثَني فلا يزال ثَنِيّاً حتى يُحْفِرَ إحْفَاراً ، وإحفارُهُ أن تُحَركَ له الرَّبَاعِيَّتَانِ السفْلَيَان والرَّبَاعيتان العُلْيَيَان من رَوَاضِعه وإذا تَحَرَّكْن قيل قد أَحْفَرت رُبَاعِيَاتُ رواضعه فيسقُطْنَ ، وأول ما يُحْفِرْن في استيفائه أربعةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليها اسمُ الإبْدَاءِ ، ثم لا يزال رَبَاعِياً حتى يُحفر لِلْقُروحِ وهو أن يَتَحَرَّك قَارِحَاه ، وذلك إذا استَوْفَى خَمْسَةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليه اسْمُ الإبْدَاءِ ، عَلَى ما وَصَفْنا ثم هو قارح .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي إذا استَتَم المُهْرُ سنتين فهو جَذَعٌ ، ثم إذا استتم الثالثةَ فهو ثَنِيٌّ ، فإذا أثْنَى أَلْقَى رَوَاضِعَه فيقال أثنَى وأَدْرَمَ للأَثناء ، ثم هو رَبَاعٍ إذا استتمّ الرابعة من السنين يقال أَهْضم للإِرْبَاعِ وإذا دخل في الخامسة فهو قارِحٌ وقد قَرَحَ يَقْرَحُ قُرُوحاً ، قلت : وصَوَابُه إذا استَتَمّ الخامِسَةَ ، فيكون موافقاً لقول أبي عبيدة وكأَنَّهُ سقطَ شَيْءٌ .
ويقال : حَفَرْتَ ثَرَى فُلانٍ إذا فَتَّشْتَ عن أمْرِه ووقَفْتَ عليه . وقال ابنُ الأعرابي حَفَرَ إذا جَامَع وحَفَرَ إذا فَسَدَ .
فرح : قال الليث رجل مُفْرَحٌ قد أَثْقَلَهُ الدَّيْن ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال ( ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح ) قال أبو عبيد المُفْرَح : الذي قد أَفْرَحَهُ الدَّيْنُ أي أَثْقَلَهُ ، ولا يجِدُ قَضَاءَهُ . قال وأنشدنا أبو عبيدة :
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( ولا يترك في الإسلام مُفْرَح ) هو الذي أثْقَلَ الدَّيْنُ ظَهْرَه ، قال : ومن قال مُفْرَجٌ فهو الذي أثقله العيال وإن لم يكن مُدَّاناً .
وقال الليث : رَجُلٌ فَرِحٌ وفَرْحَانٌ وامرأة فَرِحَةٌ وفَرْحَى ، ويقال ما يسرني به مَفْروحٌ ومُفْرِحٌ ، فاالمَفْرُوح : الشيءُ الذي أنا أفْرَحُ به ، والمُفْرِحُ : الشيء الذي يُفْرِحُني . أبو حاتم عن الأصمعي : يقال : ما يسرني به مُفْرِحٌ ولا يجوز مَفْرُوحٌ ، وهذا عنده مما يَلْحَنُ فيه العامَّة .
رفح : قال أبو حاتم : من قرون البقر الأَرْفَحُ وهو الذي يَذْهَبُ قَرْنَاهُ قِبَلَ أُذُنَيْه في تَبَاعُدِ ما بينهما قال والأَرْفَى الذي يأتي أُذُنَاهُ عَلَى قَرْنَيْه .

##### Türkçe

ح ر ف
**حرف** ، **حفر** ، **فرح** ، **رحف** ، **رفح** : kullanımdadır.

**حرف** : Leys dedi: **الحَرْفُ** hecâ harflerinden ( **حُرُوفِ الهِجَاء** )dır. Dedi: Konuşmada mânâları ayırmak için, söz içinde çıplak bir âlet olarak bina edilmiş her kelimenin adı **حرف**tır; isterse binası iki harf ile veya bunun üstünde olsun; meselâ: **حتى** ve **هَلْ** ve **بل** ve **لَعَلّ** gibi.

Kur’ân’dan yüzler üzere okunan her kelimeye **حَرْفاً** denir; “bu, İbn Mes‘ûd’un harfinde okunur” yani İbn Mes‘ûd’un kıraatinde.

Dedi: İnsan, işinden bir **حَرْفٍ** üzerinde olur: sanki bekler ve umar; eğer tarafından sevdiği bir şey görürse (öyle kalır), yoksa ondan başkasına meyleder. Aziz ve celîl Allah dedi: ( **وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ** ) (Hac: 11) yani sevdiğini görmezse yüzü üzerine döner.

Dedi: Geminin **حَرْفُ**u: yarığının yanı. Ebû İshâk bu âyetin tefsirinde dedi: ( **وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ** (tefsirde geldi: şüphe üzere; dedi: bunun hakikati, dinde yolun **حرف**ı üzere Allah’a ibadet etmesidir; onda yerleşik bir girişle girmez. Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den, Ebû Zeyd’den, onun sözü hakkında fayda verdi: ) **عَلَى حَرْفٍ** (şüphe üzere. Bana Ebü’l-Heysem’den fayda verdi ki dedi: Onların **الْحَرْفَ**e **حَرْفاً** ad vermeleri ise, her şeyin **حَرْفُ**u onun yanı tarafıdır; dağın **حَرْفُ**u, nehrin, kılıcın ve başkasının **حَرْفُ**u gibi. Dedim: Sanki hayır ve bolluk bir taraf, zarar ve şer ve hoşlanılmayan başka bir taraftır; ikisi iki **حرف**tır. Kulun, yaratanına sevinç hâlinde de sıkıntı hâlinde de ibadet etmesi gerekir. Kim Allah’a yalnız sevinç hâlinde ibadet eder de sıkıntı hâlinde O’na ibadet etmezse, Allah onu onunla imtihan eder; artık O’na bir **حَرْفٍ** üzere ibadet etmiştir. Kim de hâl kendisiyle nasıl tasarruf ederse etsin O’na ibadet ederse, onu dilediği gibi evirip çeviren bir yaratanı bulunduğunu ikrar eden bir kulun ibadetiyle ibadet etmiştir; ve O, onu şiddetle sınasa da ona sevinçle nimet verse de bunda âdildir yahut lütufkârdır; zalim ve haddi aşan değildir; tercih O’nundur, iş O’nun elindedir; kulun O’na karşı bir tercihi yoktur.

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) sözüne gelince: ( **نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف** ) onun tefsirini ( **القراءَات وعِللِ النحويينَ** ) kitabında doyurdum; burada ise, o kitaba koyduğum cümlelerden seni doğruya durduracak olanı bu yerde sana kısaltıyorum. Şu halde ben, onun sözü: ( **نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف** ) tefsirinde, Ebû Ubeyd’in gittiği ve Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın da onu bu hususta izlediği görüşe giderim.

Ebû Ubeyd’in sözüne gelince: Abdullah b. Muhammed b. Hâcek bana, İbn Cebele’den, Ebû Ubeyd’den haber verdi ki, ( **على سبعة أحرف** ) sözünde dedi: Arapların dillerinden yedi dildir. Dedi: Bunun mânâsı, tek bir harfte yedi vecih olması değildir; bunu işitmedik. Dedi: Lâkin deriz ki: Bu yedi dil Kur’ân’da dağınıktır; onun bir kısmı Kureyş diliyle, bir kısmı Hevâzin diliyle, bir kısmı Hüzeyl diliyle, bir kısmı Yemen ehlinin diliyle; ve diğer diller de böyledir; bunun hepsinde mânâlar birdir. Dedi: Bunu açıklayan şeylerden biri, İbn Mes‘ûd’un sözü: “Ben kıraati işittim ve onları birbirine yakın buldum; size öğretilen gibi okuyun; o ancak birinizin ‘**هَلُمَّ**’ ve ‘**تَعَال**’ ve ‘**أَقْبِل**’ demesi gibidir.”

Münzirî bana, Ebü’l-Abbâs’tan haber verdi ki, ( **نزل القرآن على سبعة أحرف** ) sözü hakkında soruldu da dedi: O ancak dillerdir. Dedim: Nahivci Ebü’l-Abbâs—o, asrının biricği—Ebû Ubeyd’in gittiğini beğenmiş ve onu doğru bulmuştur. Dedim: Mânâsı diller olan bu yedi **أحرف** , selef-i râzîlerin ve tâbi olan halefin üzerinde birleştiği Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir. Kim, mushafa ziyade veya noksan veya geri bırakılanı öne alma yahut öne alınanı geri bırakma ile muhalefet etmeyen bir harf ile okur ve onunla beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam okumuşsa, Kur’ân’ın onunla indiği yedi harften bir harf ile okumuştur. Kim de mushafa muhalif şâz bir harf ile okur ve bununla bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet ederse, isabet etmiş değildir. Bu, örnek alınan ilim ehlinin mezhebidir; Kur’ân ilmine eskiden ve yeni­den kökleşmişlerin mezhebidir. Ebü’l-Abbâs nahivci buna işaret etti; Ebû Bekir el-Enbârî de, imam mushafında olanı izlemeye dair telif ettiği bir kitapta (buna işaret etti); Ebû Bekir Mücâhid—Irak ehlinin mukrîsi—ve başkaları, sağlam ve muhkem olanlardan, onu bu hususta tasdik etti. Bana göre onların dediğinden başkası câiz değildir. Allah bizi ittibâka muvaffak kılsın ve bid‘atten sakındırsın; şüphesiz O, en hayırlı muvaffak kılan ve en hayırlı yardımcıdır.

Leys dedi: Kur’ân’da **التحريفُ**: kelimeyi mânâsından değiştirmektir; o, benzerliğe yakındır; Yahudiler Tevrat’ın mânâlarını benzerliklerle değiştirirlerdi; Allah onları fiilleriyle vasfetti de dedi: ( **يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ** ) (Nisâ: 46). Dedi: İnsan bir şeyden meylederse denir: **تحرّف** ve **انْحَرَفَ** ve **احْرَوْرَف**. Ve bir boğanın inini kazmasını vasfederken şu beyti okudu:
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا

Dedi: **الحَرْف** sert dişi devedir; dağın **حَرْفِ**ine benzetilmiştir.

Ve şu beyti okudu:
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق

Dedi: Bu beyit, “**ناقة حَرْفٌ**: yani zayıf; inceliği ve zayıflığı sebebiyle yazı harfine benzetilmiştir” diyenin tefsirini bozar.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti ki dedi: **الحرْفُ**: zayıflamış dişi deve. Dedi: Bazıları dedi: Dağın **حَرْفِ**ine benzetilmiştir. Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **الحرفُ**: zayıf olan. Şemir dedi: Dağdan **الحَرْفُ**: onun yanından, küçük dükkân heyeti gibi yahut benzeri şekilde dışarı çıkmış olan şeydir. Dedi: **الحرف** ayrıca onun üst tarafındadır; onun için, sırtının düzlüğüne nazır, ince, yüksek bir **حَرْفاً** görürsün.

Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحرْفُ**: Aziz ve celîl Allah’ın sözü: ( **وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ** ) (Hac: 11) hakkında şüphedir; yani şüphe.

Ebü’l-Abbâs dedi: Araplar, dişi deveyi **الحَرْفِ** ile vasfeder; çünkü o zayıflamıştır; ve mu‘cem harflerinden olan **حَرْفِ**e benzetilir; o da **الأَلِفُ**tir. Büyüklükle vasfedildiğinde dağın **حَرْفِ**ine benzetilir. Dedi: Bu, Ka‘b’ın sözü tefsirindedir:
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة

Leys dedi: **الْحُرْفُ**: hardal gibi bir danedir; bir tanesi **حُرْفَةٌ**. Dedi: **المُحَارَفَةُ**: **المِحْرَافِ** ile ölçüştürmektir; o, yaraların derinliğinin yoklandığı mildir. Ve şu beyti okudu:
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam **أَحْرَفَ** eder, **إِحرافاً** (yapar) — malı büyür ve düzelirse. İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki dedi: “Müminin ölümü alın teriyle (olur); günahlardan kalan kalıntı onun üzerinde kalır da ölüm anında onunla **فَيحَارَفُ** edilir” yani onunla ölçüştürülür; böylece günahlarına kefaret olur. Alın terinin mânâsı, can çekişmenin şiddetidir. Denir: Kardeşinle kötülükle **لا تُحَارِفْ**: yani onun kötü davranışını ona kötüyle karşılık verme; onu ölçüştürme; kötülük ederse iyilik et ve ondan geç. Rızkı daraltılmış mahruma **مُحَارَفٌ** denir. Bize Abdullah b. Urve, Ebû Bekir b. Zencûyeh’ten, Muhammed b. Yûsuf’tan, Süfyân’dan haber verdi; dedi: Bize (yahut) İshâk, Kusr b. Kerkem’den, İbn Abbâs’tan, onun sözü hakkında: ( **وَفِى أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ** ) (Zâriyât: 19) dedi: ( **السائلُ** ): insanlardan isteyen kimsedir; ( **المحروم** ) ise: İslâm’da payı olmayan **الْمُحَارَفُ**tur; o, **مُحَارَفٌ**tur. Dedi: Za‘ferânî bize Şâfiî’den haber verdi ki dedi: Kazancıyla zengin olan herkesin sadaka istemesi yoktur; kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmıyorsa, müfessirlerin, onun **المحرومُ الْمُحَارَفُ** olduğunu söyledikleri odur. Dedi: **والْمُحَارَفُ**: elleriyle iş tutan kimsedir; ganimetten payı mahrum kalmıştır; Müslümanlarla gazveye çıkmaz; böylece mahrum kalır; mahrumiyetini kapatacak kadar sadakadan ona verilir. Aziz ve celîl Allah’ın sözü tefsirinde geldi: ( **حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ** (ki **المحروم** , **المُحَارَفُ**tur; bunun adı **الحُرْفَةُ** (damme ile)dir. **الحِرْفَة** ise **الاحْتِرَافِ**tan bir isimdir; o, kazançtır; denir: o, ailesi için **يَحْرِفُ** eder ve **يَحْتَرِفُ** eder; ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ**; ve **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِحُ**: mânâsı “kazanır”dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Adam **أَحْرَفَ** eder — hayra veya şerre karşılık verirse. Dedi: Bundan haber: ( **إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ** ). Dedi: Ve **أحرف** eder — fakirlikten sonra zengin olursa. Ve adam **أحرف** eder — ailesi için didinirse. Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd’den: Adam **أحْرَفَ** eder, **إِحْرَافاً** — malı büyür ve düzelirse.

**رحف** : Leys onu ihmal etti; hâlbuki kullanımdadır.

Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: Adam **أَرْحَفَ** eder — bıçak yahut başkasını keskinleştirirse; denir: **أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ** ta ki **قَعَدَتْ** sanki bir mızrak gibi oldu. **قَعَدَتْ**in mânâsı: oldu. Dedim: Sanki **أَرْحَفَ**teki **الحاء** , **الهاء**dan بدل edilmiştir; asıl **أَرْهَف**tir. **وسيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ** yani keskinleştirilmiş.

**حفر** : Leys dedi: **الْحُفْرَةُ**: yerde kazılan şeydir; onun benzeri **الحَفِيرَةُ**dir. Dedi: **الحَفَرُ** kazılmış yerin adıdır; hendek yahut kuyu gibi. Dedi: Kuyu da, ölçüsünün üstünde genişletilirse **حَفِيراً** ve **حَفَراً** ve **حَفِيرَةً** diye adlandırılır. Dedi: **حَفِيرٌ** ve **حَفِيرَةٌ** eski şairlerin zikrettiği iki yerin adıdır.

Dedim: Arap beldelerinde bilinen **الأَحْفَارُ** üçtür: Bunlardan biri **حَفَر أَبي موسى**dır; Basra yolunun üzerinde Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin kazdığı kuyulardır; ben oraya indim ve kuyularından su çektim; o, **مَاويَّةَ** ile **المَنْجَشَانِيَّاتِ** arasındadır. **ركايا الحَفَر** **مَسْنَوِيَّةٌ**dir; ipi uzak, suyu tatlıdır. **مَسْنَوِيَّةٌ**: ondan sâniye ile su çekilir demektir; bu, onların “**زرع مَسْقَوِيّ**” sözleri gibidir; yani sulanır. Bunlardan biri **حَفَرُ ضَبَّةَ**dır: **الشَّوَاجِن** tarafında kuyulardır; dibi uzak, suyu tatlıdır. Bunlardan biri de Temîm’den Sa‘d b. Zeyd Menât’ın **حَفَرُ**idir; **العَرَمَة** hizasında, **الدَّهْنَاءِ**nın arkasındadır; **الدَّهْنَاءِ**nın iplerinden bir ipin yanında sâniye ile ondan su çekilir; ona **حَبْلُ الحَاضِر** denir.

Ferrâ, Aziz ve celîl Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى الْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً** ) (Nâzi‘ât: 10, 11) mânâsı: Biz ilk işimize, hayata geri döndürülecek miyiz? Dedi: Araplar der: “Falana geldim, sonra **علَى حَافِرَتِي** döndüm” yani geldiğim yerden döndüm. Dedi: Bundan, Arapların sözü: “**النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ**”. **الحافر**in mânâsı: “Sana sattım” dediğinde, sen ona bedeli geri döndürürsün; ikisi mânâda birdir. Dedi: Bazıları “**النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ**” der; atın **حَافِرِ**i yanında demek ister; sanki bu mesel atlarda cereyan etmiştir. Dedi: Bazıları dedi: **الحافِرَةُ** onların kabirlerinin kazıldığı yerdir; ona **الْحَافِرَةَ** adını verdi; mânâ: kazılmış olanı ister; nitekim ( **مِن مَّآءٍ** ) (Târık: 6) dedi; “fışkırtılmış”ı ister. Münzirî bana, Ebü’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: Bu, yarışta söyledikleri bir kelimedir. Dedi: **الحَافِرَةُ**: kazılmış yer; der ki: Atın **حَافِرُ**i **الْحَافِرَةِ** üzerine düşen en az şeyde nakit vacip olur; yani rehin bahsinde; yani nasıl ki geçer de **حَافِرُ**i onun üzerine düşer; “nakdi getir” dersin. Leys dedi: “**النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ**”in mânâsı: onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılmazsın. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi: “**النَّقْدُ عند الْحَافِرَة**”in mânâsı: ilk kelime yanındadır. Denir: Kavim karşılaştı da **عِنْدَ الْحَافِرَة** savaştılar; yani ilk kelime yanında ve karşılaştıkları ilk anda. Aziz ve celîl Allah dedi: ( **يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى** ) yani işimizin ilkinde. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okudu:
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ

Sanki dedi: Saçım dökülüp ağardıktan sonra çocukluğuma ve ilk işime geri mi döneyim? Leys dedi: **الحافِرَةُ** bir şeyde dönüş­tür; ta ki sonu başına döndürülsün. Dedi: Hadiste: ( **إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه** ) yani ilk kuruluşuna. Ve onun sözü hakkında dedi: ( **يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى** ) yani öldükten sonra ilk yaratılışta. İbnü’l-A‘râbî dedi: ( **لَمَرْدُودُونَ فِى** ) yani dünyada, olduğumuz gibi.

Leys dedi: **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ** cezm ve fetha iki lugattır: dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir. Dersin: Dişleri **حَفِرَتْ** , **حفَراً** (oldu). Başka bir lugat: Dişleri **حفَرت** , **تَحفِر** , **حَفْراً**. Ebû Bekir bana, Şemir’den haber verdi ki, dişlerdeki **الحَفْر** hakkında soruldu da dedi: **القَلَحُ**un, dişlerin köklerini, diş eti ile dişin kökü arasında dıştan ve içten kazımasıdır; kemiğe yapışıp durur; çabuk yetişilmezse kemik soyulur. Denir: Onda **حَفْرٌ** ve **حَفَرَةٌ** aldı. Ebû Ubeyd: Kisâî’den: **الحفْر** sükûn ile; ve onun ağzı **حفر** etti; **يحْفِر** , **حَفْراً**.

Leys dedi: **الحِفْرَاةُ** bahar bitkilerinden bir bitkidir. Dedi: Yemen ehlinden insanlar, harman dövülmüş yığını savurulan ve onunla buğday samanından ayıklanan parmaklı tahtaya **بِحفْرَاةَ** derler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أحفَرَ** eder — develerini **الحِفْرَى**ya otlatırsa; o bir bitkidir. Dedim: O, meraların en kötülerindendir. Dedi: Ve **أحفَرَ** eder — **الحِفْرَاةِ** ile iş yaparsa; o, buğdayın savrulduğu **الرَّقْش**tır; o, başı yekpare tahta­dır. Açık olan ise **العَضْمُ** ( **الضَّاد** ile) ve **المِعْزَقَةُ**dır. Dedi: **المِعْزَقَةُ** bunun dışında: **المَرُّ**dur. Dedi: **الرقْشُ** bunun dışında: çok yemektir.

Ebû Hâtim dedi: Denir: Yerboğası **حَافَرَ** eder, **مُحَافرةً**; ve falan, **يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ**den daha kurnazdır. Bu, onun inlerinden bir bilmece içinde kazmasıdır; aşağı gider; insan kazıp yorulur da ona güç yetiremez; delik ona benzetilir de onu başkasından ayırt edemez; onu bırakır. Yerboğası bunu yaparsa, onu arayana “bırak; o **حَافَر** etti; kimse ona güç yetiremez” denir. Dedi: O **حَافَرَ** edince toprağı kazmayı reddeder; onu dışarı çıkarmaz; deliğinin yönü bilinmez. Denir: O **حَثا** etti; deliği toprakla dolu, etrafıyla bir hizaya gelmiş görürsün; bu, **الحَاثِيَاءَ** diye adlandırılır; medlidir. Denir: Onun **حَاثِيَائِه**nin benzeşmesi ne şiddetlidir! İbn Şümeyl dedi: **رَجُلٌ مُحَافِرٌ**: hiçbir şeyi yoktur. Ve şu beyti okudu:
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ

Ebû Ubeyde: Denir: Tay, **للإِثْنَاءِ والإرْبَاع والقُرُوحِ** için **أَحْفَرَ** etti. Develer, **للاثناء** için **أَفَرَّتِ** etti — süt dişleri gidip başkası çıktığında. ( **الخيْلِ** ) kitabında dedi: Denir: Tay **أَحْفَرَ** eder, **إحْفاراً**; o, **مُحْفِر**dir. Dedi: Onun **إِحْفَارُهُ**: alt ve üst iki ön dişin süt dişlerinden hareket etmesidir; hareket edince derler: Süt dişlerinin ön dişleri **قَدْ أَحْفَرت** etti; sonra düşerler. Dedi: İlk **يُحْفِرْنَ** (hareket etmeleri) otuz ay arasında olur; bunun en aşağısı üç yıla yakındır. Sonra düşerler; onlara **الإبْدَاء** adı düşer. Sonra **يُبدىء** eder; onun için alt iki ön diş ve üst iki ön diş, üç yıldan sonra düşen süt ön dişlerinin yerine çıkar; o, **مُبْدِىءٌ**dür. Dedi: Sonra **يُثَني** eder; **ثَنِيّاً** olmaya devam eder; ta ki **إحْفَاراً** ile **يُحْفِرَ** edinceye kadar. Onun **إحفارُهُ**: alt iki dörtleyenin ve üst iki dörtleyenin süt dişlerinden hareket etmesidir; hareket edince denir: Süt dişlerinin dörtleyeleri **قد أَحْفَرت** etti; sonra düşerler. İlk **يُحْفِرْن** (hareket etmeleri) dört yılı tamamladığında olur. Sonra onlara **الإبْدَاءِ** adı düşer. Sonra **رَبَاعِياً** olmaya devam eder; ta ki **لِلْقُروحِ** için **يُحفر** edinceye kadar; o, iki **قَارِحَاه**ının hareket etmesidir; bu, beş yılı tamamladığında olur. Sonra ona **الإبْدَاءِ** adı düşer; anlattığımız üzere; sonra o **قارح**tır.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Tay iki yılı tamamlayınca **جَذَعٌ**dır; sonra üçüncüyü tamamlayınca **ثَنِيٌّ**dir. **أثْنَى** edince süt dişlerini atar; denir: **أثنَى** ve **أَدْرَمَ** — **للأَثناء** için. Sonra yılların dördüncüsünü tamamlayınca **رَبَاعٍ**dır; denir: **أَهْضم** — **للإِرْبَاعِ** için. Beşinciye girince **قارِحٌ**dır; ve **قَرَحَ** eder, **يَقْرَحُ** , **قُرُوحاً**. Dedim: Doğrusu, beşinciyi tamamlayınca; böylece Ebû Ubeyde’nin sözüne uygun olur; sanki bir şey düşmüştür.

Denir: Falanın toprağını **حَفَرْتَ** — işini araştırdığında ve ona vâkıf olduğunda. İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَفَرَ** — cima etti. Ve **حَفَرَ** — bozuldu.

**فرح** : Leys dedi: **رجل مُفْرَحٌ** — borç onu ağırlaştırmıştır. Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( **ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح** ). Ebû Ubeyd dedi: **المُفْرَح**: borcun onu **أَفْرَحَهُ** ettiği, yani ağırlaştırdığı kimsedir; ve onun ödemesini bulamaz. Dedi: Ebû Ubeyde bize şu beyti okudu:
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ

Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: ( **ولا يترك في الإسلام مُفْرَح** ) sözünde: o, borcun sırtını ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi: Kim **مُفْرَجٌ** derse, o, borçlu olmasa bile çoluk çocuk onu ağırlaştıran kimsedir.

Leys dedi: **رَجُلٌ فَرِحٌ** ve **فَرْحَانٌ**; kadın: **فَرِحَةٌ** ve **فَرْحَى**. Denir: Onunla bana sevindirici olan şey: **مَفْروحٌ** ve **مُفْرِحٌ**. **فاالمَفْرُوح**: benim onunla sevindiğim şeydir; **والمُفْرِحُ**: beni sevindiren şeydir. Ebû Hâtim, Asma‘î’den: denir: Onunla bana sevindirici olan şey **مُفْرِحٌ**dur; **مَفْرُوحٌ** câiz değildir; bu, onun yanında avâmın lahn yaptığı şeylerdendir.

**رفح** : Ebû Hâtim dedi: Sığır boynuzlarından **الأَرْفَحُ**: iki boynuzu, aralarındaki uzaklıkla, iki kulağı tarafına giden (hayvan)dır. Dedi: **الأَرْفَى** ise, iki kulağı iki boynuzunun üzerine gelen (hayvan)dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والراء وما يثلثهما**)
  (**حرز**) **الحاء** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da **الحِفْظ** ve **التَّحفظ**tendir. Denir: **حَرَزْتُه** ve **احترزَ** o; yani sakındı. Ve birtakım insanlar, bu **الزّاء**ın **سين**den بدل edilmiş olduğunu, aslın da **الحَرْس** olduğunu söyler; bu bir veçhedir. Ve Halîl’e ait olan kitapta, **الحَرَز**ın, onunla oynanan, ovulmuş bir ceviz olduğu; çoğulunun **أحْراز** olduğu (yazılıdır). Dedik: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun için bir anlam yoktur.
  (**حرس**) **الحاء** ve **الراء** ve **السين** iki asıldır: biri **الحِفْظ**, diğeri bir zamandır.
Birincisi: **حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً**. Ve **الحَرَس**: **الحُرَّاس**tır. **حُرِيسَة الجَبَل**e gelince—ki hadiste gelmiştir—denir ki o, barınağına sığınmasından önce gece kendisine yetişen koyundur; sanki orada korunmuş gibidir. Ebû Ubeyde **حريسة الجبل** hakkında dedi: Bazıları onu bizzat hırsızlığın kendisi yapar; denir: **حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً**; çaldığı zaman. Bu sahih olursa, babdan yakındır; çünkü hırsız, şeye göz diker; sanki onu korur da ondan iyice güç yetirinceye kadar (bekler). Birincisi daha sahihdir. Bu, dil ehlinin sözüdür: **الحريسَة** korunmuş olandır. Şöyle der: “(Dağda) korunan şeyde kesme yoktur”; çünkü o, **حِرْز** yeri değildir.
  (**حرش**) **الحاء** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; babın dalları ona döner. O da iz ve çiziktir. Öyleyse **الحَرْش** izdir; ondan dolayı adama **حراشاً** adı verilmiştir. Bunun için dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Ve keler’e **أحْرَش** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çizik vardır.
  Bu babdandır: **حَرَشْتُ [الضبّ]**; o da şudur: Deliğini sıvazlarsın ve elini hareket ettirirsin; ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarır; sen de onu tutarsın. Ve o sıvazlamanın bir izi vardır. O, zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Bazen **حيّة حَرْشاء** derler; nasıl ki **رَقْطاء** derler. Şair dedi:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ
  Ve **الحَرْشاء**: hardala benzer, biten bir tanedir. Ebû’n-Necm dedi:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ *
  “**حَرَّشْت بينَهم**” sözlerine gelince; yani kışkırttığın ve düşmanlığı attığın zaman; o babdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde vuku bulan bir çizik gibidir.
  Bundan dolayı, **النُّقْبة**ya—ki uyuzun ilk belirmesidir—**حَرْشاء** adını vermeleri (vardır). Denir: **نُقْبةٌ حَرْشاء**; o, sürülmemiş kabarcıktır. Şu beyit okunmuştur:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا
  Şu sözüne gelince:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين *
  denir ki o, pamukta, tokmakların yumuşatmadığı bir şeydir; bu da ancak onda bir pürüzlülük bulunmasıyla olur.
  (**حرص**) **الحاء** ve **الراء** ve **الصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülüktür.
  Birincisi: **الحَرْص** yarmadır; denir: **حَرَص القَصَّار الثوبَ**; onu yardığı zaman. Ve yarıklardan **الحارِصَة**: deriyi yaran olandır. Ondan **الحرِيصة** ve **الحارِصَة** (vardır); o, yağmurunun şiddetli düşüşünden yerin yüzünü soyan buluttur. Şair dedi:
  * انهلالُ حريصَةٍ *
  Açgözlülüğe ve istekte aşırılığa gelince, denir: **حَرَصَ**; açgözlü olduğu zaman; **يَحْرُِص حِرْصا**; o, **حريصٌ**tur. Allah Teâlâ dedi: ﴿**إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ**﴾. Ve denir: **حُرِصَ المَرْعَى**; ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; bu da babdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.
   (**حرض**) **الحاء** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitmenin, telef olmanın, helâkin, zayıflığın ve bunun benzerlerinin delilidir.
  Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**dır; onunla uğraşan **الحَرّاض**dır. Ve **الإحْرِيض**: serçedir. Şair dedi:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ *
  İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً**﴾. Ve denir: **حَرَّضْتُ** falanı şuna. Bir topluluk, bunun babdan olduğunu iddia etti. Ebû İshâk el-Basrî **الزَّجّاج** dedi: Bu, şundandır: Muhalefet ederse, bozmuş olur. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ**﴾; çünkü ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Babın geri kalanı buna yakındır; çünkü derler ki o **حُرْضَة**dır; o, kumar oklarını kendisine uzatılan, onlarla vuran kimsedir.
  Ve denir ki o, eti asla bedelle yemez; ancak kendisine verilen şeyi yer; bu yüzden **حُرْضَة** diye adlandırılır; çünkü onda hayır yoktur.
  Babdandır: Savaşmayan, yanında fayda olmayan ve yanında silah bulunmayan kimseye **حَرَض** demeleri. et-Tırimmâh dedi:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ *
  Ve denir: **حَرَض الشّيءُ** ve başkası onu **أحرضَهُ**; bozulduğu ve başkasının onu bozduğu zaman. Ve **أحْرَضَ** adam; kendisine kötü bir çocuk doğduğu zaman. Bazen derler: **حَرَضَ الحالبان النّاقَة**; iki sağan onun sütünü bütünüyle sağdığı zaman.
  (**حرف**) **الحاء** **الراء** ve **الفاء** üç asıldır: şeyin kenarı, sapma, ve şeyin takdiri.
  Kenara gelince: Her şeyin **حرْفُ**u onun kenarıdır; kılıç ve başkası gibi. Ondan **الحَرْف** (vardır); o da yüzdür. Dersin: O, işinde tek bir **حَرْفٍ** üzeredir; yani tek bir yol üzeredir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ**﴾; yani tek bir yüz üzere. Bu, şundandır: Kulun, bollukta ve darlıkta Rabbine itaat etmesi gerekir; bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, onu bir **حَرْفٍ** üzere ibadet etmiş olur. Görmüyor musun, Allah Teâlâ dedi: ﴿**فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ**﴾. Ve deveye **حَرْفٌ** denir. Bir kavim dedi: O, zayıf olandır; kılıcın kenarına benzetilmiştir. Başkaları dedi: Bilakis o, iri olandır; dağın kenarına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. Evs dedi:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ
  Ka‘b b. Züheyr dedi:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ
  İkinci asıl: şeyden sapmadır. Denir: **انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً**. Ve ben onu ondan **حرّفتُه**; yani onu ondan çevirdim. Bunun için **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisine karşı çevrilmişse, ondan saptırılmışsa (olur). Bu, sözün **تحريف**i gibidir; o da onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه**﴾.
  Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaralar onunla takdir edilen bir demirdir. Şair dedi:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما
  Bir topluluk, **المُحارَف**ın bundan olduğunu iddia etti; sanki rızkı ona takdir edilmiş gibidir; nasıl ki yara **المحْراف** ile takdir edilir.
  Bu babdandır: Falan, ailesi için **يَحْرُف** eder; yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**ın **ثاء**dan بدل edilmiş olduğunun söylenmesidir. O, **حَرَثِ**tendir; yani kazandı ve topladı. Bazen derler: Falan **أحْرَفَ** **إحرافاً**; malı arttığı ve düzeldiği zaman. Ve falan, falanın **حَرِيفُ**udur; yani onunla muamele edendir. Bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**tan; yani kazandı (demektir). Asıl, zikrettiğimizdir.
  (**حرق**) **الحاء** ve **الراء** ve **القاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile bir şeyi bir şeyle ovmaktır; ona birçok dallar döner. Diğeri bedenden bir şeydir.
  Birincisi: “**حَرَقْتُ الشيءَ**” sözleridir; yani bir kısmını bir kısmıyla törpüledin ve ovdun. Araplar der: “O, öfkeden sana karşı **الأُرَّم**i **يَحْرُقُ**”; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. **الأُرَّم** dişlerdir. Şair dedi:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا
  Bir topluluk okudu: ﴿**لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه**﴾; dediler: manası, onu eğelerle törpüleyeceğizdir. Ve **الحَرَق**: ateştir. Ve elbisede **الحَرَق**. Ve **الحَرُوقاء**: ona **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin kıyası birdir.
  Babdandır: Saçı kopan ve dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleri. Şair dedi:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ *
  Ve **الحُرْقَانُ**: iki uylukta sürtünme yarasıdır; biri diğerine sürtünmekten olur. Ve denir: **فَرَسٌ حُرَاقٌ**; koşusunda yanıp tutuşur gibi olduğu zaman. Ve **سَحابٌ حَرِقٌ**; şimşeği şiddetli olduğu zaman. Ve “İnsanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**”: bana eziyet ettiler. Ve denir ki **المُحارقَة** cinsel birleşmenin bir cinsidir. Ve **ماء حُرَاقٌ**: şiddetli tuzlu, tuzlu sudur.
  Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. Denir: Adam **محروقٌ**; **حارِقَتُه** kesildiği zaman. Şair dedi:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ *
   (**حرك**) **الحاء** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir asıldır: **الحركة** sükûnun zıddıdır. Babdandır: **الحارِكانِ**; ikisi omuzların birleştiği yerdir; çünkü ikisi durmadan hareket eder. Ve yine **الحراكيك**; o, **الحراقِفُ**tur; tekili **حَرْكَكَة**dir.
  (**حرم**) **الحاء** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da men ve sıkılaştırmadır. Öyleyse **الحرام**: **الحلال**ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا**﴾. Ve şöyle de okunmuştur: ﴿**وحِرْمٌ**﴾. Ve **سَوْطٌ مُحرَّم**: henüz yumuşatılmamışsa. el-A‘şâ dedi:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا *
  Ve **القطيع**: kamçıdır; **المحرَّم** ise henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. Ve **الحريم**: kuyunun **حريم**idir; o da çevresidir; sahibinden başkasına orada kazı yapması haram kılınır. Ve **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine’dir; ikisi, hürmetlerinden dolayı böyle adlandırılmıştır; ve ikisinde bir şey ihdas etmek veya bir muhdisi barındırmak haram kılınmıştır. Ve adam hac ile **أحْرَم** etti; çünkü avdan, kadınlardan ve bunun dışındaki kendisine helâl olan şeylerden ona haram olur. Ve adam **أحرم** etti: haram aya girdi. Şair dedi:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا
  Ve denir: **المُحْرِم**; zimmeti olan kimsedir. Ve denir: **أحْرَمْتُ الرّجُلَ**; onu yendim; sanki senden umduğu şeyi ona haram kılmışsın gibi. Ve yine: **حَرِم** o, **يَحْرَم حَرَماً**; yenmediği zaman. Kıyas birdir; sanki umduğu şeyden men edilmiştir. Ve “Adama bağışı **حَرَمْتُ**” **حِرماناً**; ve **أحرمْتُه**; bu kötü bir dildir. Şair dedi:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا
  Ve **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkularıdır; korkağın onlara girmesi haramdır. Sa‘leb okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُ
مَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ
  Ve denir: hac ihramından olan topluluk **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ**dur; ve adam **حَرَامٌ**dır. Ve adam **حِرْمِيٌّ**; **الحَرَم**e nisbetlidir. en-Nâbiga dedi:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما
  Ve **الحَرِيم**: dokunması haram kılınmış olandır; ona yaklaşılmaz. Araplar hac yaptıklarında üzerlerindeki elbiseleri çıkarır, **الحرَم**de onları giymezlerdi; elbise, giyilmesi haram kılındığında ona **الحَريم** denir. Şair dedi:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ
  Ve denir: Kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır; bu, onu zayi etmek ve onu korumayı terk etmek haram olduğundan türemiştir. Ve denir ki **الحَرِيمة**: her umulan gamdan kaçan şeyin adıdır.
  Ve şâz olanlardan: **الحيْرَمَة**; inektir.
  (**حرن**) **الحاء** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeye yapışıp ondan neredeyse ayrılmamasıdır. Öyleyse binek hayvanda **الحِرَان** bilinir; denir: **حَرَنَ** ve **حَرُن**. Ve arıdan **المَحَارن**: bal peteğine yapışıp ayrılmayan veya çekilip çıkarılmayanlardır. Şair dedi:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا *
  Ve Şemmâh’ın sözü de böyledir:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ
  O, dağın en üstünden ayrılmayan (devedir). Ve denir: **حَرَنَ في البيع**; ne artırdığı ne eksilttiği zaman.
  (**حرو/ي**) **الحاء** ve **الراء** ve ondan sonrası illetli. Üç asıl: birincisi sıcaklığın bir cinsi, ikincisi yakınlık ve kasd, üçüncüsü dönüş.
  Birincisi: **الحَرْوُ**. “Ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum” sözündendir; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden olan bir sıcaklıktır. Bu kıyastandır: **حَرَاةُ النار**; o da onun alevlenmesidir. Ondan **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
  Yakınlık ve kasda gelince: “Sen şunu yapmaya **حَرىً**sın” sözleridir. Bu lafız üzerine tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. **حَرِيٌّ** dediğinde, **حرِيّان** ve **حريُّون** ve cemaat için **أحرياء** dersin. Ve dersin: Bu iş, şuna **مَحْراةٌ**dır. Ondan: “O, işi **يتحرَّى** eder”; yani onu kasteder.
Ve denir ki **الحَرا** maksûrdur: yumurtanın yeri; o da **الأفحوص**tur. Ondan: Mekânda **تحرَّى** etti; yani oyalanıp bekledi. Ondan: “**بِحَرَاهُ وَبِعَراه** indim”; yani onun sığınağıyla.
  Üçüncüsü: “**حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً**” sözleridir; döndüğü ve eksildiği zaman. Ve zaman onu **أحراه** etti. Ve büyüyüp bedeni eksilen yılana **حاريَةٌ** denir. Ona bedduada derler: “Allah onu **بأفعَى حاريةٍ** ile vursun”; çünkü zamanın geçmesiyle ondan eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu daha habistir. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم öldüğünde Ebû Bekir’in bedeni **يَحْرِي** etmeye başladı; ta ki ona yetişti.”
  (**حرب**) **الحاء** ve **الراء** ve **الباء** üç asıldır: biri soyma, diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmıdır.
  Birincisi: **الحَرْب**; onun اشتقاقı **الحَرَب**dendir; o da soyma (dır). Denir: “Onun malını **حَرَبْتُه**”; ve “malı **حُرِب**”; yani soyuldu; **حَرَباً**. Ve **الحريب**: soyulmuş olandır. Ve adam **مِحْرَابٌ**: cesur, savaş işini ayakta tutan, ona doğrudan girişen (kimsedir). Ve adamın **حَريبة**si: onunla yaşadığı malıdır; o soyulursa, ondan sonra ayakta durmaz. Ve denir: **أسَدٌ حَرِبٌ**; yani şiddetli öfkesinden, sanki bir şey soyulmuş gibi; yani ondan alınmış gibi. Adam **الحَرِب** de böyledir.
  Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. Denir: **أرض مُحَرْبئة**; onun **حِرباء**sı çok olduğu zaman. Onunla **الحِرْباء**ya benzetilmiştir; o da zırhların çivileridir. Ve yine **حَرَابيّ المَتن**; o, onun et parçalarıdır.
  Üçüncüsü: **المحراب**; o, meclisin baş tarafıdır; çoğulu **محاريب**. Ve derler: **المحراب** oda (dır); Allah Teâlâ’nın sözü olan ﴿**فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب**﴾da. Şair dedi:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا
  Bu asıllardan şâz olanlardan: **الحُرْبة**. İbn Düreyd, onun siyah bir torba olduğunu zikretti. Şu beyit okundu:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا
  (**حرت**) **الحاء** ve **الراء** ve **التاء** tek bir asıldır; o da ovmadır. Denir: **حَرَته حَرْتاً**; onu şiddetli bir ovmayla ovduğun zaman.
  (**حرث**) **الحاء** ve **الراء** ve **الثاء** iki, birbirinden farklı asıldır: biri toplama ve kazanma, diğeri bir şeyin zayıflatılmasıdır.
  Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanma ve toplamadır; bununla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ** et; sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi.”
  Bu babdandır: ekini **حرث** etmek. Ve kadın, kocanın **حرث**idir; bu bir benzetmedir; o da şundandır: onun çocuğu ekilir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ**﴾. Ve **الأحرِثة**: **الأفواق**ta kirişlerin geçtiği oluklardır; çünkü onları toplar.
  Diğer asla gelince: denir: “Devesini **حَرَثَ** etti”; onu zayıflattı; onu **أحرثها** da eder. Ondandır: Ensâr’ın, Muâviye onlara “Sizin su çeken develeriniz ne yaptı?” dediğinde, “Onları Bedir günü **أحْرثْنَاها** ettik” demeleri.
   (**حرج**) **الحاء** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir asıldır; o, babın çoğudur ve dalları ona döner; o da şeyin toplanması ve darlığıdır. Ondan: **الحَرَج**; **حَرَجة**nın cem‘idir; o, ağaç topluluğudur. Cem‘de **حَرَجات** denir. Şair dedi:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ
  **حِراجٌ** da denir. Şair dedi:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ *
  Ondandır: **الحرَجَ** günah (tır); ve **الحَرَج** darlıktır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً**﴾. Ve denir: **حَرِجَتِ العينُ تَحرَج**; yani şaşırır. Ve dersin: “Zulmün bana **حَرِجَ** etti”; yani haram oldu. Ve denir: Onu bir boşamayla **أحْرَجَها** etti; yani onu haram kıldı. Ve derler: “Onu **بالمُحْرِجات** ile topuğundan vurdu”; üç boşamayla (demek) isterler. Ve **الحَرَج**: ölülerin üzerine taşındığı sedyedir. Ve **المِحَفَّةُ** bir **حَرَجٌ**dur. Şair dedi:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني
  Ve deve **حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**: zayıftır; bu, kemiklerinin ve etinin birbirine girmesidir. Ondan: **الحَرِجُ**; savaşmayı neredeyse bırakmayan adamdır.
  Bu babdan şâz olanlardan: **الْحِرْجَ**ın **الوَدَعة** olmasıdır; çoğulu **أحراج**. Ve denir: O, av etinden köpeğin payıdır. Cehdar dedi:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ
  Ve denir: **الحِرْج**; kurulan iplerdir. Şair dedi:
  * كأنّها حرج حابلِ *
  (**حرد**) **الحاء** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: kasd, öfke, ve çekilip ayrılma.
  Birincisi: kasd. Denir: **حَرَدَ حَرْدَهُ**; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ**﴾. Ve dedi:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ
  Bu babdandır: **الحُرُود**; develerin gübre yerleridir; tekili **حِرْد**dir.
  İkincisi: öfke. Denir: Adam **حَرِدَ**; öfkelendi; **حَرْداً**; **الراء**ın sükûnuyla. et-Tırimmâh dedi:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ *
  Ve denir: **أسَدٌ حارد**. Şair dedi:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ
  Üçüncüsü: çekilip ayrılma ve sapmadır. Denir: Falan **حريداً** indi; yani çekilip ayrılmış olarak. Ve yıldız **حَريد**. Cerîr dedi:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا
  Ebû Zeyd dedi: Burada **الحريد**: kavminden ayrılıp yer değiştiren (kimsedir). Ve **حَرَدَ حُرُوداً** etmiştir. “Biz, zayıflık ve zillet sebebiyle kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; kuvvetimiz ve çokluğumuz sebebiyle” der. Ve her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. Ve deve **حارَدَت**; sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan olduğu hâlden saptığı içindir. Ve yıl **حارَدَت**; yağmuru azaldığı zaman. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّدٌ**: bükülüp örüldüğünde, eğriliğinden dolayı ona bir şekil verildiği zaman.
  (**حرذ**) **الحاء** ve **الراء** ve **الذال** asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. “**الحِرذَون** küçük bir hayvancıktır” demişlerdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- حرف الشيء: طرفه، وجمعه: أحرف وحروف، يقال: حرف السيف، وحرف السفينة، وحرف الجبل، وحروف الهجاء: أطراف الكلمة، والحروف العوامل في النحو: أطراف الكلمات الرابطة بعضها ببعض، حرف (هي الناقة الضامرة)، تشبيها بحرف الجبل، أو تشبيها في الدقة بحرف من حروف الكلمة، قال عز وجل: ﴿ومن الناس من يعبد الله على حرف﴾ [الحج/11]، قد فسر ذلك بقوله بعده: ﴿فإن أصابه خير اطمأن به وإن أصابته فتنة انقلب على وجهه﴾ [الحج/11]، وفي معناه: ﴿مذبذبين بين ذلك﴾ [النساء/143].
وانحرف عن كذا، وتحرف، واحترف، والاحتراف: طلب حرفة للمكسب، والحرفة: حالته التي يلزمها في ذلك، نحو: القعدة والجلسة، والمحارف: المحروم الذي خلا به الخير، وتحريف الشيء: إمالته، كتحريف القلم، وتحريف الكلام: أن تجعله علىحرف من الاحتمال يمكن حمله على الوجهين، قال عز وجل: ﴿يحرفون الكلم عن مواضعه﴾ [النساء/46]، ﴿يحرفون الكلم من بعد مواضعه﴾ [المائدة/41]، ﴿وقد كان فريق منهم يسمعون كلام الله ثم يحرفونه من بعد ما عقلوه﴾ [البقرة/75]، والحرف: ما فيه حرارة ولذع، كأنه محرف عن الحلاوة والحرارة، وطعام حريف، وروي عنه صلى الله عليه وسلم: (نزل القرآن على سبعة أحرف) (الحديث صحيح متفق عليه، ورواية البخاري: (إن هذا القرآن أنزل على سبعة أحرف، فاقرؤوا ما تيسر منه).
راجع: فتح الباري 9/23 كتاب فضائل القرآن؛ ومسلم 2/202؛ والتمهيد لابن عبد البر 8/272.
وقد ذكر أبو شامة في (المرشد الوجيز) هذا الحديث ورواياته كلها فمن أراد التوسع فليرجع إليه، ثم قال: (قال: أبو عبيد: قد تواترت هذه الأحاديث كلها على الأحرف السبعة). المرشد الوجيز ص 87).
وذلك مذكور على التحقيق في (الرسالة المنبهة على فوائد القرآن) (وانظر: فتح الباري 9/25 - 30). *** حرق
- يقال: أحرق كذا فاحترق، والحريق: النار، وقال تعالى: ﴿وذوقوا عذاب الحريق﴾ [الحج/22]، وقال تعالى: ﴿فأصابها إعصار فيه نار فاحترقت﴾ [البقرة/266]، ﴿وقالوا: حرقوه وانصروا آلهتكم﴾ [الأنبياء/68]، ﴿لنحرقنه﴾ [طه/97]، و (لنحرقنه) (وبها قرأ ابن وردان عن أبي جعفر. راجع الإتحاف ص 307)، قرئا معا، فحرق الشيء: إيقاع حرارة في الشيء من غير لهيب، كحرق الثوب بالدق (في المجمل 1/227 والحرق في الثوب من الدق)، وحرق الشيء: إذا برده بالمبرد، وعنه استعير: حرق الناب، وقولهم: يحرق علي الأرم (أي: يحك أسنانه بعضها ببعض غيظا)، وحرق الشعر: إذا انتشر، وماء حراق: يحرق بملوحته: إيقاع نار ذات لهيب في الشيء، ومنه استعير: أحرقني بلومه: إذا بالغ في أذيته بلوم.

##### Türkçe

- **حرف** şey(in): onun ucu; onun çoğulu: **أحرف** ve **حروف**; denir: **حرف السيف** (kılıcın ucu), **حرف السفينة** (geminin ucu/kenarı), **حرف الجبل** (dağın ucu/kenarı); ve **حروف الهجاء**: kelimenin uçları; ve nahivdeki âmiller olan harfler: birbirini birbirine bağlayan kelimelerin uçları; **حرف** (o, zayıflamış dişi devedir), **حرف الجبل**’e benzetme olarak; yahut kelimenin harflerinden bir **حرف** gibi incelikte benzetme olarak. Aziz ve celil olan dedi ki: ﴿ومن الناس من يعبد الله على حرف﴾ [الحج/11]; bunu, ondan sonra söylediği sözüyle tefsir etmiştir: ﴿فإن أصابه خير اطمأن به وإن أصابته فتنة انقلب على وجهه﴾ [الحج/11]; ve onun manasında: ﴿مذبذبين بين ذلك﴾ [النساء/143].

Ve **انحرف** عن كذا (şundan saptı), ve **تحرف** (saptı), ve **احترف** (meslek edindi); ve **الاحتراف**: kazanç için bir **حرفة** talep etmektir; ve **الحرفة**: bunda kendisine lâzım kıldığı hâlidir; şu gibi: **القعدة** ve **الجلسة**; ve **المحارف**: hayrın kendisiyle boş kaldığı mahrum kimsedir; ve bir şeyin **تحريف**’i: onu eğmektir; kalemin **تحريف**’i gibi; ve sözün **تحريف**’i: onu, iki yüze de حمل edilebilen bir ihtimal **حرف**’ı üzerine yapmandır. Aziz ve celil olan dedi ki: ﴿يحرفون الكلم عن مواضعه﴾ [النساء/46]، ﴿يحرفون الكلم من بعد مواضعه﴾ [المائدة/41]، ﴿وقد كان فريق منهم يسمعون كلام الله ثم يحرفونه من بعد ما عقلوه﴾ [البقرة/75]. Ve **الحرف**: onda hararet ve yakıcılık olan şeydir; sanki tatlılıktan ve hararetten saptırılmış gibidir; ve **طعام حريف** (yakıcı yemek). Ve ondan, sallallahu aleyhi ve sellem’den rivayet olundu: (**نزل القرآن على سبعة أحرف**) (hadis sahih, üzerinde ittifak edilmiştir; Buhârî’nin rivayeti: (**إن هذا القرآن أنزل على سبعة أحرف، فاقرؤوا ما تيسر منه**).

Bkz.: **فتح الباري** 9/23, **كتاب فضائل القرآن**; ve Müslim 2/202; ve İbn Abdilberr’in **التمهيد**’i 8/272.

Ve Ebû Şâme, **المرشد الوجيز**’de bu hadisi ve onun rivayetlerinin hepsini zikretmiştir; genişletmek isteyen ona müracaat etsin; sonra dedi ki: (Dedi: Ebû Ubeyd: Bu hadislerin hepsi **الأحرف السبعة** üzerine mütevatir olmuştur). **المرشد الوجيز** s. 87).

Ve bu, tahkik üzere **الرسالة المنبهة على فوائد القرآن**’da zikredilmiştir (ve bak: **فتح الباري** 9/25 - 30). *** **حرق**
- Denir: **أحرق** kaza, **فاحترق** (o da yandı); ve **الحريق**: ateştir. Ve yüce Allah dedi ki: ﴿وذوقوا عذاب الحريق﴾ [الحج/22]. Ve yüce Allah dedi ki: ﴿فأصابها إعصار فيه نار فاحترقت﴾ [البقرة/266]، ﴿وقالوا: حرقوه وانصروا آلهتكم﴾ [الأنبياء/68]، ﴿لنحرقنه﴾ [طه/97]. Ve (**لنحرقنه**) (ve bununla İbn Verdân, Ebû Ca‘fer’den okudu. Bkz. **الإتحاف** s. 307), ikisi birlikte okunmuştur. Artık bir şeyin **حرق**’ı: alev olmaksızın şeyin içine bir hararet vâki kılmaktır; **حرق الثوب بالدق** (dövme ile elbiseyi yakma) gibi ( **المجمل** 1/227’de ve elbisede **الحرق** dövmedendir). Ve bir şeyin **حرق**’ı: onu törpü ile soğuttuğu vakit. Ve ondan ödünç alınmıştır: **حرق الناب**. Ve onların sözü: **يحرق علي الأرم** (yani: öfkeden dişlerini birbirine sürter). Ve **حرق الشعر**: yayıldığı vakit. Ve **ماء حراق**: tuzluluğuyla yakar. **إيقاع نار ذات لهيب في الشيء**: alevli bir ateşi şeyin içine vâki kılmaktır. Ve ondan ödünç alınmıştır: **أحرقني بلومه**: kınama ile eziyetinde aşırı gittiği vakit.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر ف
انْحَرَفَ عنه وتحرّف. وحرَّف القلَم،‏ وقلم محرف‏.‏
وحرف الكلام‏.‏
وكتب بحرف القلم‏.‏
وقعد على حرف السفينة وقعدوا على حروفها‏.‏
ومالي عنه محرف أي معدل‏.‏
ورجـل محـارف‏:‏ محدود‏.‏
قال‏:‏ محـارف في الشاء والأباعر مبـارك بالقلعـي الباتر وحورف فلان‏.‏
وأدركته حرفة الأدب‏.‏
وتقول‏:‏ ما من حرف إلا وهو مقرون بحرف‏.‏
قال‏:‏ ما ازددت من أدبي حرفاً أسر به إلا تزيدت حرفاً تحته شوم وفلان حرفته الوراقة وهو يحترف بكذا‏.‏
وهو يحرف لعياله‏:‏ يكسب من ههنا وههنا أي من كل حرف وفلان حريفك‏.‏
وفيه حرافة‏:‏ جدة وأحد من الحرف وهو الخردل الواحدة حرفة وبصل حريف‏:‏ شديد الحرافة‏.‏
وحارف الجرح بالمحراف‏:‏ قايسه بالمسبار حتى عرف حد غوره‏.‏
قال القطامي‏:‏ إذا الطبيـب بمحرافيه عالجها زادت على النغر أو تحريكها ضجما ومن المجاز‏:‏ هو على حرف من أمره أي على طرف كالذي في طرف العسكر إن رأى غلبة استقـرّ وإن رأى ميلـة فتـر‏.‏
وناقـة حـرف‏:‏ شبيهـة بحـرف السيـف في هزالها أو مضائها في السير‏.‏
وحارفت فلاناً بفعله‏:‏ كافأته ولا تحارف أخاك بالسوء‏:‏ لا تكافئه واصفح عنه ومنه الحديث ‏"‏ إن المؤمن تبقى عليه الخطايا فيحارف بها عند الموت ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ح ر ف
Ondan **انْحَرَفَ** etti ve **تحرّف** etti. Ve kalemi **حرَّف** etti; ve **محرف** bir kalem.
Ve sözü **حرف** etti.
Ve kalemin **حرف**’iyle yazdı.
Ve geminin **حرف**’i üzerine oturdu; ve onun **حروف**’u üzerine oturdular.
Ve benim onun hakkında bir **محرف**’im yoktur; yani çevrilmiş (saptırılmış).
Ve **محـارف** bir adam: sınırlı.
Dedi ki: Koyunlarda ve develerde **محـارف**; **القلعـي** **الباتر** ile çömelmiş; ve falan kimse **حورف** edildi.
Ve edebin **حرفة**’si ona erişti.
Ve dersin ki: Hiçbir **حرف** yoktur ki bir **حرف** ile bitişik olmasın.
Dedi ki: Edebimden, onunla sevindiğim bir **حرف** artırmadım ki, ancak onun altında uğursuzluk olan bir **حرف** daha artmış olayım. Ve falanın **حرفة**’si **الوراقة**’dır; ve o, şununla **يحترف** eder.
Ve o, ailesi için **يحرف** eder: buradan ve buradan kazanır; yani her **حرف**’ten. Ve falan senin **حريف**’indir.
Ve onda **حرافة** vardır: tazelik. Ve **الحرف**’tan daha keskin; o da hardaldır; onun teki **حرفة**’dir. Ve **حريف** soğan: **حرافة**’sı şiddetli.
Ve yarayı **المحراف** ile **حارف** etti: onu sondaj aletiyle ölçtü; ta ki onun derinliğinin sınırını bilinceye kadar.
**القطامي** dedi ki:
Eğer tabip iki **محراف**’ıyla onu tedavi ederse, **النغر**’dan yahut onu oynatmasından dolayı bir **ضجم** artırdı.
Ve mecazdan: O, işinin bir **حرف**’i üzerindedir; yani bir kenar üzerindedir; ordunun kenarında olan kimse gibi: eğer bir galebe görürse yerleşir; ve eğer bir meyil görürse gevşer.
Ve **حـرف** bir dişi deve: zayıflığında yahut yürüyüşteki süratinde kılıcın **حرف**’ine benzer.
Ve falan kimseyle onun fiiliyle **حارفت**: ona karşılık verdim. Ve kardeşinle kötülükle **تحارف** etme: ona karşılık verme; ondan geç. Ve ondan hadis: “Müminin üzerinde hatalar kalır da ölüm anında onlarla **يحارف** edilir.”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَرْفُ من حُروف الهِجاء: معروف واحد حروف التهجي. والحَرْفُ: الأَداة التي تسمى الرابِطةَ لأَنها تَرْبُطُ الاسمَ بالاسم والفعلَ بالفعل كعن وعلى ونحوهما، قال الأَزهري: كلُّ كلمة بُنِيَتْ أَداةً عارية في الكلام لِتَفْرِقَة المعاني واسمُها حَرْفٌ، وإن كان بناؤها بحرف أَو فوق ذلك مثل حتى وهل وبَلْ ولعلّ، وكلُّ كلمة تقرأُ على الوجوه من القرآن تسمى حَرْفاً، تقول: هذا في حَرْف ابن مسعود أَي في قراءة ابن مسعود. ابن سيده: والحَرْفُ القِراءة التي تقرأُ على أَوجُه، وما جاء في الحديث من قوله، عليه السلام: نزل القرآن على سبعة أَحْرُف كلُّها شافٍ كافٍ، أَراد بالحرْفِ اللُّغَةَ. قال أَبو عبيد وأَبو العباس. نزل على سبع لُغات من لغات العرب، قال: وليس معناه أَن يكون في الحرف الواحد سبعة أَوجُه هذا لم يسمع به، قال: ولكن يقول هذه اللغات متفرّقة في القرآن، فبعضه بلغة قُرَيْشٍ، وبعضه بلغة أَهل اليمن، وبعضه بلغة هوازِنَ، وبعضه بلغة هُذَيْل، وكذلك سائر اللغات ومعانيها في هذا كله واحد، وقال غيره: وليس معناه أَن يكون في الحرف الواحد سبعةُ أَوجه، على أَنه قد جاء في القرآن ما قد قُرِئ بسبعة وعشرة نحو: ملك يوم الدين وعبد الطاغوت، ومـما يبين ذلك قول ابن مسعود: إني قد سمعت القراءة فوجدتهم متقاربين فاقرأُوا كما عُلِّمْتمْ إنما هو كقول أَحدكم هَلمّ وتعالَ وأَقْبِلْ. قال ابن الأَثير: وفيه أَقوال غير ذلك، هذا أَحسنها. والحَرْفُ في الأَصل: الطَّرَفُ والجانِبُ، وبه سمي الحَرْفُ من حروف الهِجاء.
وروى الأَزهري عن أَبي العباس أَنه سئل عن قوله نزل القرآن على سبعة أَحرف فقال: ما هي إلا لغات. قال الأَزهري: فأَبو العباس النحْويّ وهو واحد عصْره قد ارتضى ما ذهب إليه أَبو عبيد واستصوَبه، قال: وهذه السبعة أَحرف التي معناها اللغات غير خارجة من الذي كتب في مصاحف المسلمين التي اجتمع عليها السلَف المرضيُّون والخَلَف المتبعون، فمن قرأَ بحرف ولا يُخالِفُ المصحف بزيادة أَو نقصان أَو تقديم مؤخّرٍ أَو تأْخير مقدم، وقد قرأَ به إمام من أَئمة القُرّاء المشتهرين في الأَمصار، فقد قرأَ بحرف من الحروف السبعة التي نزل القرآن بها، ومن قرأَ بحرف شاذّ يخالف المصحف وخالف في ذلك جمهور القرّاء المعروفين، فهو غير مصيب، وهذا مذهب أَهل العلم الذين هم القُدوة ومذهب الراسخين في علم القرآن قديماً وحديثاً، وإلى هذا أَوْمأَ أَبو العباس النحوي وأَبو بكر بن الأَنباري في كتاب له أَلفه في اتباع ما في المصحف الإمام، ووافقه على ذلك أَبو بكر بن مجاهد مُقْرِئ أَهل العراق وغيره من الأَثبات المتْقِنِين، قال: ولا يجوز عندي غير ما قالوا، واللّه تعالى يوفقنا للاتباع ويجنبنا الابتداع. وحَرْفا الرأْس: شِقاه. وحرف السفينة والجبل: جانبهما، والجمع أَحْرُفٌ وحُرُوفٌ وحِرَفةٌ. شمر: الحَرْفُ من الجبل ما نَتَأَ في جَنْبِه منه كهَيْئة الدُّكانِ الصغير أَو نحوه. قال: والحَرْفُ أَيضاً في أَعْلاه تَرى له حَرْفاً دقيقاً مُشفِياً على سَواء ظهره. الجوهري: حرْفُ كل شيء طَرفُه وشفِيرُه وحَدُّه، ومنه حَرْفُ الجبل وهو أَعْلاه الـمُحدَّدُ.
وفي حديث ابن عباس: أَهلُ الكتاب لا يأْتون النِّساء إلا على حَرْفٍ أَي على جانب. والحَرْفُ من الإبل: النَّجِيبة الماضِيةُ التي أَنـْضَتها الأَسفار، شبهت بحرف السيف في مضائها ونجائها ودِقَّتها، وقيل: هي الضّامِرةُ الصُّلْبَةُ، شبهت بحرف الجبل في شِدَّتها وصَلابتها؛ قال ذو الرمة:جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنادٌ، يَشُلُّها
وظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
فلو كان الحَرْفُ مهزولاً لم يصفها بأَنها جُمالية سِناد ولا أَنَّ وظِيفَها رَيّانُ، وهذا البيت يَنْقُضُ تفسير من قال ناقة حرف أَي مهزولة، شبهت بحرف كتابة لدقّتها وهُزالها؛ وروي عن ابن عمر أَنه قال: الحرْف الناقة الضامرة، وقال الأَصمعي: الحرْفُ الناقة المهزولة؛ قال الأَزهري: قال أَبو العباس في تفسير قول كعب بن زهير:
حَرْفٌ أَخُوها أَبوها من مُهَجَّنةٍ،
وعَمُّها خالُها قَوْداء شِمْلِيلُ
قال: يصف الناقة بالحرف لأَنها ضامِرٌ، وتُشَبَّهُ بالحرْف من حروف المعجم وهو الأَلف لدِقَّتِها، وتشبّه بحرف الجبل إذا وصفت بالعِظَمِ. وأَحْرَفْتُ ناقتي إذا هَزَلْتَها؛ قال ابن الأَعرابي: ولا يقال جملٌ حَرْف إنما تُخَصّ به الناقةُ؛ وقال خالد بن زهير:
مَتَى ما تَشأْ أَحْمِلْكَ، والرَّأْسُ مائِلٌ،
على صَعْبةٍ حَرْفٍ، وشِيكٍ طُمُورُها
كَنَى بالصعبةِ الحرْفِ عن الدَّاهِيةِ الشديدة، وإن لم يكن هنالك مركوب. وحرْفُ الشيء: ناحِيَتُه. وفلان على حَرْف من أَمْره أَي ناحيةٍ منه كأَنه ينتظر ويتوقَّعُ، فإن رأَى من ناحية ما يُحِبُّ وإلا مال إلى غيرها. وقال ابن سيده: فلان على حَرْف من أَمره أَي ناحية منه إذا رأَى شيئاً لا يعجبه عدل عنه. وفي التنزيل العزيز: ومن الناس من يَعْبُدُ اللّه على حَرْف؛ أَي إذا لم يرَ ما يحب انقلب على وجهه، قيل: هو أَن يعبده على السرَّاء دون الضرَّاء. وقال الزجاج: على حَرْف أَي على شَكّ، قال: وحقيقته أَنه يعبد اللّه على حرف أَي على طريقة في الدين لا يدخُل فيه دُخُولَ متمكّن، فإن أَصابه خير اطمأَنّ به أَي إن أَصابه خِصْبٌ وكثُرَ مالُه وماشِيَتُه اطْمَأَنَّ بما أَصابه ورضِيَ بدينه، وإن أَصابته فِتْنَةٌ اخْتِبارٌ بِجَدْبٍ وقِلَّة مالٍ انقلب على وجهه أَي رجع عن دينه إلى الكفر وعِبادة الأَوْثان. وروى الأَزهري عن أَبي الهيثم قال: أَما تسميتهم الحرْف حرْفاً فحرف كل شيء ناحيته كحرف الجبل والنهر والسيف وغيره. قال الأَزهري: كأَن الخير والخِصْب ناحية والضرّ والشرّ والمكروه ناحية أُخرى، فهما حرفان وعلى العبد أَن يعبد خالقه على حالتي السرّاء والضرَّاء، ومن عبد اللّه على السرَّاء وحدها دون أَن يعبده على الضرَّاء يَبْتَلِيه اللّه بها فقد عبده على حرف، ومن عبده كيفما تَصَرَّفَتْ به الحالُ فقد عبده عبادة عَبْدٍ مُقِرّ بأَنَّ له خالقاً يُصَرِّفُه كيف يَشاء، وأَنه إن امـْتَحَنَه بالَّلأْواء أَو أَنـْعَم عليه بالسرَّاء، فهو في ذلك عادل أَو متفضل غير ظالم ولا متعدّ له الخير، وبيده الخير ولا خِيرةَ للعبد عليه. وقال ابن عرفة: من يعبد اللّه على حرف أَي على غير طمأْنينة على أَمر أَي لا يدخل في الدين دخول متمكن.
وحَرَفَ عن الشيء يَحْرِفُ حَرْفاً وانْحَرَفَ وتَحَرَّفَ واحْرَوْرَفَ: عَدَلَ . الأَزهري. وإذا مالَ الإنسانُ عن شيء يقال تَحَرَّف وانحرف واحرورف؛ وأَنشد العجاج في صفة ثور حَفَرَ كِناساً فقال:
وإنْ أَصابَ عُدَواء احْرَوْرَفا
عنها، وولاَّها ظُلُوفاً ظُلَّفا
أَي إِن أَصابَ مَوانِع. وعُدَواءُ الشي: مَوانِعُه. وتَحْرِيفُ القلم: قَطُّه مُحَرَّفاً. وقَلمٌ مُحَرَّفٌ: عُدِلَ بأَحد حَرفَيْه عن الآخر؛ قال:
تَخالُ أُذْنَيْهِ، إذا تَشَوَّفا،
خافِيةً أَو قَلَماً مُحَرَّفا
وتَحْرِيفُ الكَلِم عن مواضِعِه: تغييره. والتحريف في القرآن والكلمة: تغيير الحرفِ عن معناه والكلمة عن معناها وهي قريبة الشبه كما كانت اليهود تُغَيِّرُ مَعانَي التوراة بالأَشباه، فوصَفَهم اللّه بفعلهم فقال تعالى: يُحَرِّفُون الكَلِمَ عن مواضعه. وقوله في حديث أَبي هريرة: آمَنْتُ بمُحَرِّفِ القلوب؛ هو الـمُزِيلُ أَي مُـمِيلُها ومُزيغُها وهو اللّه تعالى، وقال بعضهم: الـمُحَرِّكَ. وفي حديث ابن مسعود: لا يأْتون النساء إلا على حرف أَي على جَنْب. والـمُحَرَّفُ: الذي ذَهَب مالُه. والـمُحارَفُ: الذي لا يُصيبُ خيراً من وجْهٍ تَوَجَّه له، والمصدر الحِرافُ. والحُرْفُ: الحِرْمان. الأَزهري: ويقال للمحزوم الذي قُتِّرَ عليه رزقُه مُحارَفٌ. وجاء في تفسير قوله: والذين في أَموالهم حَقٌّ مَعْلوم للسائل والـمَحْرُوم، أَن السائل هو الذي يسأَل الناس، والمحروم هو الـمُحارَفُ الذي ليس له في الإسلام سَهْم، وهو مُحارَفٌ. وروى الأَزهري عن الشافعي أَنه قال: كلُّ من اسْتَغنَى بِكَسْبه فليس له أَن يسأَل الصدقةَ، وإذا كان لا يبلُغُ كسبُه ما يُقِيمُه وعيالَه، فهو الذي ذكره المفسِّرون أَنه المحروم الـمُحارَف الذي يَحْتَرِفُ بيدَيه، قد حُرِم سَهْمَه من الغنيمة لا يَغْزُو مع المسلمين، فَبَقِيَ محْروماً يُعْطى من الصدقة ما يَسُدُّ حِرْمانَه، والاسم منه الحُرْفة، بالضم، وأَما الحِرفةُ فهو اسم من الاحتِرافِ وهو الاكْتِسابُ؛ يقال: هو يَحْرِفُ لعِيالِه ويحترف ويَقْرِشُ ويَقْتَرِشُ بمعنى يكتسب من ههنا وههنا، وقيل: الـمُحارفُ، بفتح الراء، هو المحروم المحدود الذي إذا طَلَب فلا يُرْزَق أَو يكون لا يَسْعَى في الكسب. وفي الصحاح: رجل مُحارَف، بفتح الراء، أَي محدود محروم وهو خلاف قولك مُبارَكٌ؛ قال الراجز:
مُحارَفٌ بالشاء والأَباعِرِ،
مُبارَكٌ بالقَلَعِيِّ الباتِرِ
وقد حُورِفَ كَسْبُ فلان إذا شُدِّد عليه في مُعاملَته وضُيِّقَ في مَعاشِه كأَنه مِيلَ بِرِزْقه عنه، من الانْحِرافِ عن الشيء وهو الميل عنه. وفي حديث ابن مسعود: موتُ المؤمن بعَرَقِ الجبين تَبْقَى عليه البقِيّةُ من الذُّنوبِ فَيُحارَفُ بها عند الموت أَي يُشَدَّد عليه لتُمَحَّصَ ذنوبه، وُضِعَ وَضْعَ الـمُجازاةِ والـمُكافأَة، والمعنى أَن الشدَّة التي تَعْرِض له حتى يَعْرَقَ لها جَِبينُه عند السِّياقِ تكون جزاء وكفارةً لما بقي عليه من الذنوب، أَو هو من الـمُحارَفةِ وهو التشْديدُ في الـمَعاش. وفي التهذيب: فيُحارَفُ بها عند الموت أَي يُقايَسُ بها فتكون كفارة لذنوبه، ومعنى عَرَقِ الجبين شدَّةُ السّياق. والحُرْفُ: الاسم من قولك رجل مُحارَفٌ أَي مَنْقُوصُ الحَظِّ لا ينمو له مال، وكذلك الحِرْفةُ، بالكسر. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: لَحِرْفةُ أَحدِهم أَشَدُّ عليَّ من عَيْلَتِه أَي إغْناءُ الفَقِير وكفايةُ أَمْرِه أَيْسَرُ عليَّ من إصْلاحِ الفاسدِ، وقيل: أَراد لَعَدم حِرْفةِ أَحدِهم والاغْتِمامُ لذلك أَشَدُّ عليَّ من فَقْرِه. والـمُحْتَرِفُ: الصانِعُ. وفلان حَريفي أَي مُعامِلي. اللحياني: وحُرِفَ في ماله حَرْفةً ذهَب منه شيء، وحَرَفْتُ الشيء عن وجْهه حَرْفاً. ويقال: ما لي عن هذا الأَمْرِ مَحْرِفٌ وما لي عنه مَصْرِفٌ بمعنى واحد أَي مُتَنَحًّى؛ ومنه قول أَبي كبير الهذلي:
أَزُهَيْرُ، هَلْ عن شَيْبةٍ من مَحْرِفِ،
أَمْ لا خُلُودَ لِباذِلٍ مُتَكَلِّفِ؟
والـمُحْرِفُ: الذي نَما مالُه وصَلَحَ، والاسم الحِرْفةُ. وأَحْرَفَ الرجلُ إحرافاً فهو مُحْرِفٌ إذا نَما مالُه وصَلَحَ. يقال: جاء فلان بالحِلْقِ والإحْراف إذا جاء بالمال الكثير.
والحِرْفةُ: الصِّناعةُ. وحِرفةُ الرجلِ: ضَيْعَتُه أَو صَنْعَتُه. وحَرَفَ لأَهْلِه واحْتَرَف: كسَب وطلَب واحْتالَ، وقيل: الاحْتِرافُ الاكْتِسابُ، أَيّاً كان. الأَزهري: وأَحْرَفَ إذا اسْتَغْنى بعد فقر. وأَحْرَفَ الرجلُ إذا كَدَّ على عِياله. وفي حديث عائشة: لما اسْتُخْلِفَ أَبو بكر، رضي اللّه عنهما، قال: لقد عَلِم قومي أَن حِرْفَتي لم تكن تَعْجِز عن مؤونة أَهلي وشُغِلْتُ بأَمر المسلمين فسيأْكل آلُ أَبي بكر من هذا ويَحْتَرِفُ للمسلمين فيه؛ الحِرْفةُ: الصِّناعةُ وجِهةُ الكَسْب؛ وحَرِيفُ الرجل: مُعامِلُه في حِرْفَتِه، وأَراد باحترافِه للمسلمين نَظَره في أُمورهم وتَثْميرَ مَكاسِبهمْ وأَرْزاقِهم؛ ومنه الحديث: إني لأَرى الرجل يُعْجِبُني فأَقول: هل له حِرْفة؟ فإن قالوا: لا، سَقَطَ من عيني؛ وقيل: معنى الحديث الأَوَّل هو أَن يكون من الحُرْفة والحِرْفة، بالضم والكسر، ومنه قولهم: حِرْفة الأَدَبِ، بالكسر. ويقال: لا تُحارِفْ أَخاكَ بالسوء أَي تُجازِه بسوء صنِيعِه تُقايِسْه وأَحْسِنْ إذا أَساء واصْفَحْ عنه. ابن الأَعرابي: أَحْرَفَ الرجلُ إذا جازى على خَيْر أَو شرّ، قال: ومنه الخَبرُ: إن العبد لَيُحارَفُ عن عمله الخير أَو الشرّ أَي يُجازى. وقولهم في الحديث: سَلِّطْ عليهم مَوْتَ طاعُونٍ دَفِيفٍ يُحَرِّفُ القُلوبَ أَي يُمِيلها ويَجْعَلُها على حرْفٍ أَي جانب وطَرَفٍ، ويروى يَحُوفُ، بالواو، وسنذكره؛ ومنه الحديث: ووصف سُفيانُ بكفه فَحَرَفَها أَي أَمالَها، والحديث الآخر: وقال بيده فحرّفها كأَنه يريد القتل ووصف بها قطْع السيفِ بحَدِّه. وحَرَفَ عَيْنَه: كَحَلها؛ أَنشد ابن الأَعرابي: بِزَرْقاوَيْنِ لم تُحْرَفْ، ولَـمَّا
يُصِبْها عائِرٌ بشَفير ماقِ
أَراد لم تُحْرَفا فأَقام الواحد مُقام الاثْنين كما قال أَبو ذُؤَيب: نامَ الخَلِيُّ، وبتُّ الليلَ مُشْتَجِراً،
كأَنَّ عيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبوحُ
والمِحْرَفُ والمِحْرافُ: الـمِيلُ الذي تقاسُ به الجِراحات. والـمِحْرَفُ والمِحْرافُ أَيضاً: المِسْبارُ الذي يُقاسُ به الجُرح؛ قال القطامي يذكر جِراحةً:
إذا الطَّبيبُ بمِحْرافَيْه عالَجَها،
زادَتْ على النَّقْرِ أَو تَحْريكها ضَجَما
ويروى على النَّفْرِ، والنَّفْرُ الوَرَمُ، ويقال: خروج الدّم؛ وقال الهذلي:
فإنْ يَكُ عَتَّابٌ أَصابَ بسَهْمِه
حَشاه، فَعَنَّاه الجَوى والـمَحارِفُ
والمُحارَفةُ: مُقايَسَةُ الجُرْحِ بالمِحْرافِ، وهو المِيل الذي تُسْبَرُ به الجِراحاتُ؛ وأَنشد:
كما زَلَّ عن رأْسِ الشَّجِيجِ المحارفُ
وجمعه مَحارِفُ ومَحاريفُ؛ قال الجَعْدي:
ودَعَوْتَ لَهْفَك بعد فاقِرةٍ،
تُبْدي مَحارِفُها عن العَظْمِ
وحارَفَه: فاخَرَه؛ قال ساعِدةُ بن جُؤَيَّة:
فإنْ تَكُ قَسْرٌ أَعْقَبَتْ من جُنَيْدِبٍ،
فقد عَلِمُوا في الغَزْوِ كيْفَ نُحارِفُ
والحُرْفُ: حَبُّ الرَّشادِ، واحدته حُرْفةٌ. الأَزهري: الحُرْفُ جَبٌّ كالخَرْدَلِ. وقال أَبو حنيفة: الحُرف، بالضم، هو الذي تسميه العامّة حبَّ الرَّشاد.
والحُرْفُ والحُرافُ: حَيّةٌ مُظْلِمُ اللَّوْنِ يَضْرِبُ إلى السَّواد إذا أَخذ الإنسانَ لم يبق فيه دم إلا خرج.
والحَرافةُ: طَعْم يُحْرِقُ اللِّسانَ والفَمَ. وبصل حِرِّيفٌ: يُحْرِقُ الفم وله حَرارةٌ، وقيل: كل طعام يُحْرِقُ فم آكله بحَرارة مَذاقِه حِرِّيف، بالتشديد، للذي يَلْذَعُ اللسانَ بحَرافَتِه، وكذلك بصل حِرّيف، قال: ولا يقال حَرِّيف.

##### Türkçe

**الحَرْفُ** **من حُروف الهِجاء**: hece harflerinden; heceleme harflerinden bilinen bir tanesi. Ve **الحَرْفُ**:

İsmi isimle, fiili fiille bağladığı için **الرابِطةَ** diye adlandırılan âlet; **كعن وعلى ونحوهما** gibi. **الأَزهري** dedi: Manaları ayırmak için söz içinde çıplak bir âlet olarak bina edilmiş her kelimenin adı **حَرْفٌ**tur; bina edilişi bir harf ile yahut onun üstünde olsa bile; **مثل حتى وهل وبَلْ ولعلّ** gibi. Ve Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelime **حَرْفاً** diye adlandırılır; dersin ki: Bu, **حَرْف ابن مسعود**’dadır; yani İbn Mes‘ûd’un kıraatindedir. İbn Sîde: **الحَرْفُ** vecihler üzere okunan kıraattir. Ve hadiste onun (selâm üzerine) sözü olarak gelen: “Kur’ân yedi **أَحْرُف** üzere indirildi; hepsi şâfî kâfîdir”; **بالحرْفِ** ile **اللُّغَةَ**yı kastetti. Ebû Ubeyd ve Ebû’l-Abbâs dedi: Arapların lügatlerinden yedi lügat üzere indirildi. Dedi: Manası, bir **الحرف** içinde yedi vecih olması değildir; bu işitilmiş değildir. Dedi: Fakat der ki: Bu lügatler Kur’ân’da dağınık hâldedir; onun bir kısmı **بلغة قُرَيْشٍ**, bir kısmı Yemen ehlinin lügatinde, bir kısmı **بلغة هوازِنَ**, bir kısmı **بلغة هُذَيْل** iledir; diğer lügatler de böyledir; ve bunun hepsinde manaları birdir. Başkası dedi: Manası, bir **الحرف** içinde yedi vecih olması değildir; her ne kadar Kur’ân’da yedi ve on üzere okunmuş olan şey gelmişse de; **نحو: ملك يوم الدين وعبد الطاغوت** gibi. Ve bunu açıklayan şey, İbn Mes‘ûd’un sözü: “Ben kıraati işittim de onları birbirine yakın buldum; size öğretilmiş olduğu gibi okuyun; o ancak sizden birinizin ‘**هَلمّ**’ ve ‘**تعالَ**’ ve ‘**أَقْبِلْ**’ demesi gibidir.” İbnü’l-Esîr dedi: Bunun dışında sözler vardır; bunların en güzeli budur. Ve **الحَرْفُ** aslında: uç ve yan’dır; bununla hece harflerinden **الحَرْفُ** adlandırıldı.

Ve **الأَزهري** Ebû’l-Abbâs’tan rivayet etti: Ona “Kur’ân yedi **أَحرف** üzere indirildi” sözü hakkında soruldu da dedi: O ancak lügatlerdir. **الأَزهري** dedi: Ebû’l-Abbâs nahivci—ki o, asrının bir tanesidir—Ebû Ubeyd’in gittiği şeyi beğenmiş ve onu doğru bulmuştur. Dedi: Ve bu yedi **أَحرف** ki manası lügatlerdir, selef-i razı olunanların ve tâbi olunan halefin üzerinde birleştiği Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir. Artık kim bir **حرف** ile okur da mushafa ziyade yahut noksan ile, yahut geri bırakılmışı öne alma ile yahut öne alınmışı geri bırakma ile muhalefet etmezse; ve onunla beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam okumuşsa; Kur’ân’ın onunla indirildiği yedi harften bir **حرف** ile okumuştur. Kim de şâz bir **حرف** ile okur; mushafa muhalefet eder ve bu hususta bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet ederse; isabet etmiş değildir. Bu, örnek olan ilim ehlinin mezhebidir ve Kur’ân ilmine eskiden ve yeniye kökleşmişlerin mezhebidir. Buna Ebû’l-Abbâs nahivci ve Ebû Bekr b. el-Enbârî, imam mushafında olanı tâbi olma hakkında telif ettiği bir kitapta işaret etti; buna Ebû Bekr b. Mücâhid—Irak ehlinin mukrîsi—ve başkaları, sağlam muhakkiklerden, muvafakat etti. Dedi: Benim yanımda onların dediğinden başkası câiz değildir. Ve Allah Teâlâ bizi ittibâka muvaffak kılsın ve bizi ibtidâdan uzak kılsın. Ve **حَرْفا الرأْس**: onun iki yarığıdır. Ve **حرف السفينة والجبل**: ikisinin yanıdır; cem‘i **أَحْرُفٌ** ve **حُرُوفٌ** ve **حِرَفةٌ**dur. Şemmer: Dağdan **الحَرْفُ**, onun yanından çıkıntı yapan şeydir; küçük dükkân heyeti gibi yahut benzeri. Dedi: Ve **الحَرْفُ** ayrıca onun en üstünde; sırtının düzlüğü üzerinde ince bir **حَرْفاً** görürsün, sivri. Cevherî: Her şeyin **حرْفُ**u onun ucu, kenarı ve haddidir; bundan dağın **حَرْفُ**u, onun sivri üstüdür.

İbn Abbâs hadîsinde: “Ehl-i kitap kadınlara ancak bir **حَرْفٍ** üzere gelirler”; yani bir yan üzere. Ve develerden **الحَرْفُ**: seferlerin zayıflattığı, yürüyüp giden seçkin dişi devedir; keskinliğinde, kurtuluşunda ve inceliğinde kılıcın kenarına benzetildi. Ve denildi: O, zayıf, serttir; şiddetinde ve katılığında dağın kenarına benzetildi. Zü’r-Rumme dedi:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنادٌ، يَشُلُّها
وظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ

Eğer **الحَرْفُ** zayıf olsaydı, onu “**جُمالية سِناد**” diye vasfetmezdi ve onun **وظِيف**’inin “**رَيّانُ**” olduğunu da (vasfetmezdi). Bu beyit, “**ناقة حرف**” yani zayıf (deve) diyenin tefsirini bozar; inceliği ve zayıflığı için yazı harfine benzetildi (diyen). İbn Ömer’den rivayet edildi: **الحرْف** zayıf (ince) dişi devedir. **الأَصمعي** dedi: **الحرْفُ** zayıf dişi devedir. **الأَزهري** dedi: Ebû’l-Abbâs, Ka‘b b. Züheyr’in sözünün tefsirinde dedi:
حَرْفٌ أَخُوها أَبوها من مُهَجَّنةٍ،
وعَمُّها خالُها قَوْداء شِمْلِيلُ

Dedi: Dişi deveyi **الحرف** ile vasfeder; çünkü o zayıftır; ve inceliği için mu‘cem harflerinden **الأَلف** olan **الحرف**e benzetilir; ve büyüklükle vasfedildiğinde dağın **حرف**ine benzetilir. Ve “Dişi deveyi zayıflattım” dediğinde: **أَحْرَفْتُ ناقتي**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **جملٌ حَرْف** denilmez; ancak dişi deveye tahsis edilir. Hâlid b. Züheyr dedi:
مَتَى ما تَشأْ أَحْمِلْكَ، والرَّأْسُ مائِلٌ،
على صَعْبةٍ حَرْفٍ، وشِيكٍ طُمُورُها

**الصعبةِ الحرْفِ** ile şiddetli musibete kinaye yaptı; orada binek olmasa bile. Ve bir şeyin **حرْفُ**u: onun tarafıdır. Ve falan, işinin bir **حَرْف**ı üzeredir; yani onun bir tarafı üzeredir; sanki bekler ve umar; eğer sevdiği bir taraftan görürse (öyle), yoksa başkasına meyleder. İbn Sîde dedi: Falan, işinin bir **حَرْف**ı üzeredir; yani onun bir tarafı üzeredir; hoşuna gitmeyen bir şey görürse ondan döner. Aziz tenzilde: “İnsanlardan kimi Allah’a bir **حَرْف** üzere ibadet eder”; yani sevdiğini görmezse yüzü üstü döner. Denildi: O, darlık olmaksızın bolluk üzere ibadet etmesidir. Zecâc dedi: Bir **حَرْف** üzere; yani bir şüphe üzere. Dedi: Hakikati, Allah’a bir **حرف** üzere ibadet etmesidir; yani dinde bir yol üzere; onda yerleşik bir girişle girmez. Eğer ona hayır isabet ederse onunla sükûn bulur; yani ona bolluk isabet eder ve malı ve hayvanı çoğalırsa, kendisine isabet edenle sükûn bulur ve diniyle razı olur. Eğer ona bir fitne—kuraklık ve mal azlığı ile bir imtihan—isabet ederse, yüzü üstü döner; yani dininden küfre ve putlara ibadete döner. **الأَزهري** Ebû’l-Heysem’den rivayet etti; dedi: Onların **الحرْف**e **حرْفاً** ad vermeleri (şöyledir): Her şeyin **حرف**i onun tarafıdır; dağın, nehrin, kılıcın ve başkasının **حرف**i gibi. **الأَزهري** dedi: Sanki hayır ve bolluk bir taraf, zarar ve şer ve hoşlanılmayan başka bir taraftır; artık onlar iki **حرف**tir. Kul üzerine, yararlılık ve zararlılık hâllerinde yaratıcısına ibadet etmesi gerekir. Kim Allah’a yalnız bollukta ibadet eder de darlıkta ibadet etmezse, Allah onu onunla imtihan eder; artık ona bir **حرف** üzere ibadet etmiştir. Kim de hâl onu nasıl çevirirse çevirsin ibadet ederse, yaratıcıya ikrar eden bir kulun ibadetiyle ibadet etmiştir; onu nasıl dilerse çevirir; ve eğer onu şiddetlerle imtihan ederse yahut ona bollukla nimet verirse, o bunda âdildir yahut lütufkârdır; zulmedici değildir ve ona tecavüz edici değildir; hayır O’nundur ve hayır O’nun elindedir; kulun O’na karşı seçme hakkı yoktur. İbn Arafe dedi: Allah’a bir **حرف** üzere ibadet eden; yani bir iş üzere itminan olmaksızın; yani dinde yerleşik bir girişle girmez.

Ve **حَرَفَ عن الشيء** **يَحْرِفُ** **حَرْفاً** ve **انْحَرَفَ** ve **تَحَرَّفَ** ve **احْرَوْرَفَ**: saptı. **الأَزهري**. İnsan bir şeyden meylederse **تَحَرَّف** ve **انحرف** ve **احرورف** denir. A‘câc, bir boğanın in kazdığı sıfatında inşad etti; dedi:
وإنْ أَصابَ عُدَواء احْرَوْرَفا
عنها، وولاَّها ظُلُوفاً ظُلَّفا

Yani engellere rastlarsa. Ve **عُدَواءُ الشي**: onun engelleridir. Ve **تَحْرِيفُ القلم**: onu eğri kesmektir. Ve **قَلمٌ مُحَرَّفٌ**: iki kenarından biri ötekinden saptırılmıştır; dedi:
تَخالُ أُذْنَيْهِ، إذا تَشَوَّفا،
خافِيةً أَو قَلَماً مُحَرَّفا

Ve kelâmın yerlerinden **تَحْرِيفُ**i: onu değiştirmektir. Ve Kur’ân’da ve kelimede tahrif: harfi manasından, kelimeyi manasından değiştirmektir; o, benzerlikçe yakındır; Yahudilerin Tevrat’ın manalarını benzerlerle değiştirmesi gibi. Allah onları fiilleriyle vasfetti; Teâlâ dedi: **يُحَرِّفُون الكَلِمَ عن مواضعه**. Ebû Hureyre hadîsinde: “Kalplerin **بمُحَرِّفِ**ine iman ettim”; o, giderici demektir; yani eğdiricisi ve saptırıcısıdır; o Allah Teâlâ’dır. Bazıları dedi: hareket ettirici. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Kadınlara ancak bir **حرف** üzere gelirler”; yani bir yan üzere. Ve **الـمُحَرَّفُ**: malı gitmiş olan. Ve **الـمُحارَفُ**: yöneldiği bir yönden hayır isabet etmeyen; masdar **الحِرافُ**tır.

Ve **الحُرْفُ**: mahrumiyet. **الأَزهري**: Rızkı kendisine daraltılan sıkıntılı kimseye **مُحارَفٌ** denir. Şu sözün tefsirinde geldi: “Mallarında dilenci ve **الـمَحْرُوم** için bilinen bir hak vardır”; dilenci, insanlardan isteyen kimsedir; **المحروم** ise İslâm’da payı olmayan **الـمُحارَفُ**tır; o **مُحارَفٌ**tır. **الأَزهري** Şâfiî’den rivayet etti: “Kazancıyla zengin olan herkesin sadaka istemesi yoktur. Eğer kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmıyorsa, o, müfessirlerin dediği **المحروم الـمُحارَف**tır; elleriyle **يَحْتَرِفُ** eder; ganimetten payı haram kılınmıştır; Müslümanlarla gazveye çıkmaz; böylece mahrum kalır; mahrumiyetini kapatacak kadar sadakadan kendisine verilir.” Onun adı **الحُرْفة**dır, damme ile. Ama **الحِرفةُ** ise **الاحتِرافِ**tan isimdir; o da kazançtır. Denir: Ailesi için **يَحْرِفُ** eder ve **يحترف** eder ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ**; yani şuradan buradan kazanır. Ve denildi: **الـمُحارفُ** (râ’sı fetha ile), mahrum, sınırlı kimsedir; isterse rızıklandırılmaz; yahut kazanç için koşmaz. **الصحاح**’ta: **رجل مُحارَف** (râ’sı fetha ile); yani sınırlı, mahrum; bu, “**مُبارَكٌ**” sözünün zıddıdır. Râciz dedi:
مُحارَفٌ بالشاء والأَباعِرِ،
مُبارَكٌ بالقَلَعِيِّ الباتِرِ

Falanın kazancı **حُورِفَ** edildi; yani muamelesinde kendisine şiddet edildi ve geçiminde daraltıldı; sanki rızkı ondan çevrilmiş gibidir; **الانْحِرافِ**tan, yani bir şeyden meyletmekten. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Müminin ölümü alın teriyle (olur); günahlardan kalan kalıntı onun üzerinde kalır da ölüm anında onunla **فَيُحارَفُ** edilir”; yani kendisine şiddet edilir ki günahları arındırılsın; mükâfat ve karşılık konuluşu gibi konulmuştur. Mana: can çekişmede alnı terletecek şiddet, üzerinde kalan günahlara karşı bir karşılık ve kefaret olur. Yahut o, **الـمُحارَفةِ**dendir; o da geçimde şiddet etmektir. **التهذيب**’de: “Ölüm anında onunla **فَيُحارَفُ** edilir”; yani onunla ölçülür; böylece günahlarına kefaret olur. Ve alnın teri manası: can çekişmenin şiddetidir. Ve **الحُرْفُ**: “**رجل مُحارَفٌ**” sözünden isimdir; yani nasibi eksik, malı artmayan; ve aynı şekilde **الحِرْفةُ**, kesra ile. Ömer hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Onlardan birinin **لَحِرْفةُ**si bana ailesinden daha şiddetlidir”; yani fakiri zengin kılmak ve işini görmek, bozuk olanı ıslah etmekten bana daha kolaydır. Ve denildi: Birinin **حِرْفة**sinin yokluğu ve bunun gamı, onun fakirliğinden bana daha şiddetlidir. Ve **الـمُحْتَرِفُ**: sanatkâr. Ve falan benim **حَريفي**mdir; yani benim muamele ettiğim kimsedir. Lihyânî: Malında **حُرِفَ** edildi; **حَرْفةً**; ondan bir şey gitti. Ve bir şeyi yönünden **حَرَفْتُ**; **حَرْفاً**. Ve denir: Bu işten bana bir **مَحْرِفٌ** yoktur ve ondan bir **مَصْرِفٌ** yoktur; mana birdir; yani bir çekilme yeri. Bundan Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü:
أَزُهَيْرُ، هَلْ عن شَيْبةٍ من مَحْرِفِ،
أَمْ لا خُلُودَ لِباذِلٍ مُتَكَلِّفِ؟

Ve **الـمُحْرِفُ**: malı büyüyen ve düzelen; adı **الحِرْفةُ**dır. Ve adam **أَحْرَفَ** etti; **إحرافاً**; o **مُحْرِفٌ**tur; malı büyüyüp düzeldiğinde. Denir: Falan **بالحِلْقِ والإحْراف** ile geldi; yani çok mal ile geldi.

Ve **الحِرْفةُ**: sanat. Ve erkeğin **حِرفةُ**si: geçimliği yahut sanatı. Ve ehli için **حَرَفَ** etti ve **احْتَرِف** etti: kazandı, talep etti, çare aradı. Ve denildi: **الاحْتِرافُ** kazançtır; her ne olursa olsun. **الأَزهري**: **أَحْرَفَ**; fakirlikten sonra zengin olduğunda. Ve adam **أَحْرَفَ** etti; ailesi için yorulduğunda. Âişe hadîsinde: Ebû Bekir—Allah ikisinden razı olsun—halife kılındığında dedi: “Kavmim bilmiştir ki benim **حِرْفَتي**m, ehlimin masrafından aciz değildi; Müslümanların işiyle meşgul oldum; artık Ebû Bekir ailesi bundan yiyecek ve onun içinde Müslümanlar için **يَحْتَرِفُ** edeceğim.” **الحِرْفةُ**: sanat ve kazanç yönü. Ve erkeğin **حَرِيفُ**i: sanatında muamele ettiği kimsedir. Müslümanlar için **احترافِه** ile onların işlerine bakmayı ve kazançlarını ve rızıklarını çoğaltmayı kastetti. Bundan hadis: “Ben bir adamı görürüm, hoşuma gider de derim: Onun bir **حِرْفة**si var mı? Eğer ‘yok’ derlerse gözümden düşer.” Ve denildi: Birinci hadisin manası, **الحُرْفة** ve **الحِرْفة** (damme ve kesra ile)den olmasıdır; bundan “**حِرْفة الأَدَبِ**” (kesra ile) sözleri. Ve denir: Kardeşinle kötülükle **تُحارِفْ** etme; yani kötü işinin karşılığını ona verip onu ölçme; o kötülük ederse sen iyilik et ve onu bağışla. İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَحْرَفَ** etti; hayır yahut şer üzere karşılık verdiğinde. Dedi: Bundan haber: “Kul, amelinden—hayır yahut şer—**لَيُحارَفُ** edilir”; yani karşılık görür. Hadisteki sözleri: “Onların üzerine, kalpleri **يُحَرِّفُ** eden, yayılan bir taun ölümü musallat kıl”; yani onları eğer ve onları bir **حرف** üzerine; yani bir yan ve uç üzerine getirir. Ve **يَحُوفُ** (vav ile) diye de rivayet edilir; onu zikredeceğiz. Bundan hadis: Süfyân avucunu vasfetti de onu **فَحَرَفَها**; yani onu eğdi. Ve diğer hadis: “Eliyle dedi de onu **فحرّفها**”; sanki öldürmeyi istiyor; ve onunla kılıcın kesmesini, keskinliğiyle vasfetti. Ve **حَرَفَ عَيْنَه**: onu sürmeledi. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
بِزَرْقاوَيْنِ لم تُحْرَفْ، ولَـمَّا
يُصِبْها عائِرٌ بشَفير ماقِ

“**لم تُحْرَفْا**”yı kastetti; tekili ikilinin yerine koydu; Ebû Züeyb’in dediği gibi:
نامَ الخَلِيُّ، وبتُّ الليلَ مُشْتَجِراً،
كأَنَّ عيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبوحُ

Ve **المِحْرَفُ** ve **المِحْرافُ**: yaraların ölçüldüğü eğri alet. Ve **المِحْرَفُ** ve **المِحْرافُ** ayrıca: yaranın ölçüldüğü sonda; Katamî bir yarayı zikrederek dedi:
إذا الطَّبيبُ بمِحْرافَيْه عالَجَها،
زادَتْ على النَّقْرِ أَو تَحْريكها ضَجَما

“**على النَّفْرِ**” diye de rivayet edilir; **النَّفْرُ** şişliktir; ve denir: kanın çıkması. Hüzelî dedi:
فإنْ يَكُ عَتَّابٌ أَصابَ بسَهْمِه
حَشاه، فَعَنَّاه الجَوى والـمَحارِفُ

Ve **المُحارَفةُ**: yaranın **المِحْرافِ** ile ölçülmesidir; o, yaraların yoklandığı eğri alettir. Ve inşad etti:
كما زَلَّ عن رأْسِ الشَّجِيجِ المحارفُ

Cem‘i **مَحارِفُ** ve **مَحاريفُ**tur. Ca‘dî dedi:
ودَعَوْتَ لَهْفَك بعد فاقِرةٍ،
تُبْدي مَحارِفُها عن العَظْمِ

Ve **حارَفَه**: onunla övünmede yarıştı. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
فإنْ تَكُ قَسْرٌ أَعْقَبَتْ من جُنَيْدِبٍ،
فقد عَلِمُوا في الغَزْوِ كيْفَ نُحارِفُ

Ve **الحُرْفُ**: **حَبُّ الرَّشادِ**; tekili **حُرْفةٌ**dur. **الأَزهري**: **الحُرْفُ** hardal gibi bir tohumdur. Ebû Hanîfe dedi: **الحُرف** (damme ile), avamın **حبَّ الرَّشاد** diye adlandırdığıdır.

Ve **الحُرْفُ** ve **الحُرافُ**: rengi karanlık, siyaha çalan bir yılandır; insanı yakaladığında, onda kan kalmaz; hepsi çıkar.

Ve **الحَرافةُ**: dili ve ağzı yakan bir tattır. Ve **بصل حِرِّيفٌ**: ağzı yakar ve onda bir hararet vardır. Ve denildi: Yiyenin ağzını tadının hararetiyle yakan her yiyecek **حِرِّيف**tir; şeddeli; keskinliğiyle dili yakan içindir. Ve **بصل حِرّيف** de böyledir. Dedi: **حَرِّيف** denilmez.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر ف * * حَرْفُ * كل شيء طرفه وشفيره وحده و * الحَرْفُ * واحد * حُرُوفِ * التهجي وقوله تعالى ﴿ومن الناس من يعبد الله على حرف﴾ قالوا على وجه واحد وهو أن يعبده على السراء دون الضراء ورجل * مُحَارَفٌ * بفتح الراء أي محدود محروم وهو ضد المبارك وقد * حُورِفَ * كسب فلان إذا شدد عليه في معاشه كأنه ميل برزقه عنه وفي حديث بن مسعود رضي الله عنه ﴿موت المؤمن عرق الجبين تبقي عليه البقية من الذنوب فيحارف بها عند الموت﴾ أي يشدد عليه لتمحص عنه ذنوبه و * الحُرْفُ * بوزن القفل حب الرشاد ومنه قيل شيء * حِرِيْفٌ * بالكسر والتشديد للذي يلدغ اللسان * بحَرَافتِهِ * وكذلك بصل حريف بالكسر ولا تقل حَريف و * الحُرْفُ * أيضا الاسم من قولك رجل * مُحَارَفٌ * أي منقوص الحظ لا ينمي له مال وكذا * الحِرْفَةُ * بالكسر وفي حديث عمر رضي الله عنه ﴿لحرفة أحدهم أشد علي من عيلته﴾ والحرفة أيضا الصناعة و * المُحْتَرِفُ * الصانع وفلان * حَرِيفِي * أي معاملي و * تَحْرِيفُ * الكلام عن مواضعه تغييره وتحريف القلم قطه * مُحَرَّفا * ويقال * انْحَرَفَ * عنه و * تَحَرَّفَ * و * احْرَوْرَفَ * أي مال وعدل

##### Türkçe

* ح ر ف * **حَرْفُ**: her şeyin ucu, kenarı ve sınırı. Ve **الحَرْفُ**, heceleme **حُرُوفِ**’undan bir tanedir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿ومن الناس من يعبد الله على حرف﴾; “tek bir vech üzere” dediler; o da, onu bollukta sıkıntıdan ayrı olarak ibadet etmesidir. Ve (bir) adam **مُحَارَفٌ**, **الراء**’nın fethiyle; yani sınırlı, mahrum; ve o, mübareğin zıddıdır. Ve “falancanın kazancı **حُورِفَ**” (denir) — onun geçiminde üzerine şiddetli davranıldığı zaman; sanki rızkıyla ondan bir meyil (uzaklaşma) olmuş gibidir. İbn Mes‘ûd’un hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ﴿موت المؤمن عرق الجبين تبقي عليه البقية من الذنوب فيحارف بها عند الموت﴾; yani, ona şiddetli davranılır; günahları ondan arınsın diye. Ve **الحُرْفُ**, **القفل** vezninde: tere tohumu. Ondan dolayı “bir şey **حِرِيْفٌ**” (denildi); kesre ve teşdîd ile: dili **بحَرَافتِهِ** ile ısıran (şey) için. Ve yine (böyledir): kesre ile **حريف** soğan; ve **حَريف** deme. Ve **الحُرْفُ** ayrıca, “adam **مُحَارَفٌ**” sözünden isimdir; yani nasibi eksik, malı onun için artıp çoğalmaz. Ve aynı şekilde **الحِرْفَةُ** kesre ile. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ﴿لحرفة أحدهم أشد علي من عيلته﴾. Ve **الحرفة** ayrıca sanattır. Ve **المُحْتَرِفُ**: sanatkâr. Ve “falanca **حَرِيفِي**” yani muamele ettiğim (kimse). Ve **تَحْرِيفُ** الكلام عن مواضعه: onu yerlerinden değiştirmektir. Ve kalemin tahrîfi: onu **مُحَرَّفا** kesmektir. Ve “ondan **انْحَرَفَ**” ve **تَحَرَّفَ** ve **احْرَوْرَفَ** denir; yani meyletti ve saptı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحرف من كل شيء: طرفه وشفيره وحده، ومن ذلك حرف الجبل، وهو: أعلاه المحدد، نقله الجوهري، وقال شمر: الحرف من الجبل: ما نتأ في جنبه منه كهيئة الدكان الصغير أو نحوه، قال: والحرف أيضا في أعلاه، ترى له حرفا دقيقا مشفيا على سواء ظهره، قال الفراء: ج حرف الجبل: حرف، كعنب، ولا نظير له سوى طل وطلل، قال: ولم يسمع غيرهما، كما في العباب، قال شيخنا: أي: وإن كان الحرف غير مضاعف.
 الحرف: واحد حروف التهجي الثمانية والعشرين، سمي بالحرف الذي هو في الأصل الطرف والجانب، قال الفراء، وابن السكيت: وحروف المعجم كلها مؤنثة، وجوزوا التذكير في الألف، كما تقدم ذلك عن الكسائي واللحياني في )أ ل ف(.
 الحرف: الناقة الضامرة الصلبة، شبهت بحرف الجبل، كذا في الصحاح، وفي العباب، تشبيها لها بحرف السيف، زاد الزمخشري: في هزالها ومضائها في السير، وفي اللسان: هي النجيبة الماضية التي أنضتها الأسفار شبهت بحرف السيف من مضائها ونجائها ودقتها، أو هي المهزولة، نقله الجوهري، وعن الأصمعي، قال: ويقال: أحرفت ناقتي: إذا هزلتها، قال الجوهري: وغيره يقول بالثاء، أو هي العظيمة، تشبيها لها بحرف الجبل، هذا بعينه قول الجوهري، كما تقدم.
 وأنشد لذي الرمة:
  جمالية حرف سنـاد يشـلـهـا                      وظيف أزج الخطو ريان سهوق فلو كان الحرف مهزولا لم يصفها بأنها جمالية سناد ولا أن وظيفها ريان وهذا البيت ينقض تفسير من قال: ناقة حرف أي: مهزولة فشبهت بحرف كتابة، لدقتها وهزالها وقال أبو العباس في تفسير قول كعب بن زهير:
  حرف أخوها أبوها من مهجنة                      وعمها خالها قوداء شملـيل قال: يصف الناقة بالحرف لأنها ضامر وتشبه بالحرف من حروف المعجم وهوالألف، لدقتها وتشبه بحرف الجبل إذا وصفت بالعظم قال ابن الأعرابي:ولا يقال: جمل حرف إنما تخص به الناقة.
 وقال خالد بن زهير الهذلي.

  متى ما تشأ أحملك والرأس مائلعلى صعبة حرف وشيك طمورها كنى بالصعبة الحرف عن الداهية الشديدة وإن لم يكن هنالك مركوب. ومسيل الماء وآرام سود ببلاد سليم.
 والحرف عند النحاة أي في اصطلاحهم: ماجاء لمعنى ليس باسم ولا فعل وما سواه من الحدود فاسد ومن المحكم: الحرف:الأداة التي تسمى الرابطة لأنها تربط الاسم بالاسم والفعل بالفعل، كعن وعلى ونحوهما وفي العباب: الحرف: ما دل على معنى في غيره ومن ثم لم ينفك عن اسم أو فعل يصحبه إلا في مواضع مخصوصة حذف فيها الفعل واقتصر على الحرف فجرى مجرى النائب، نحو قولك: نعم وبلى، وأي وإنه، ويا زيد، وقد، في مثل قول النابغة الذبياني:
  أفد الترحل غير أن ركابنا                      لما تزل برحالنا وكأن قد

  ورستاق حرف: ناحية بالأنبار، وضبطه الصاغاني بضم الحاء، وكذا في مختصر المعجم، ففيه مخالفة للصواب ظاهرة.
 حرف الشيء: ناحيته، وفلان على حرف من أمره: أي ناحية منه؛ كأنه ينتظر ويتوقع، فإن رأى من ناحية ما يحب، وإلا مال إلى غيرها. وقال ابن سيده: فلان على حرف من أمره: أي ناحية منه، إذا رأى شيئأ لا يعجبه عدل عنه، وفي التنزيل العزيز: )ومن الناس من يعبد الله على حرف(: أي على وجه واحد، أي: إذا لم ير ما يحب انقلب على وجهه، قيل: هو أن يعبده على السراء لا الضراء، وقال الأزهري: كأن الخير والخصب ناحية، والضر والشر، والمكروه ناحية أخرى، فهما حرفان، وعلى العبد أن يعبد خالقه على حالتي السراء والضراء، ومن عبد الله على السراء وحدها دون أن يعبده على الضراء يبتليه الله بها، فقد عبده على حرف، ومن عبده كيفما تصرفت به الحال، فقد عبده عبادة عبد مقر بأن له خالقا يصرفه كيف شاء وأنه إن أمتحنه بالأواء، وأنعم عليه بالسراء، فهو في ذلك عادل، أو متفضل أو على شك، وهذا قول الزجاج )فإن أصابه خير( أي: خصب وكثرة مال، )اطمأن به( ورضي بدينه)وإن أصابته فتنة)اختيار. بجدب وقلة مال ( انقلب على وجهه( أي: رجع عن دينه إلى الكفر وعبادة الأوثان، أو على غير طمأنينة على أمره، وهذا قول ابن عرفة، أي: لا يدخل في الدين ممتكنا، ومرجعه إلى قول الزجاج.

  في الحديث: قال صلى الله عليه وسلم) نزل القرآن على سبعة أحرف، كلها شاف كاف، فاقرؤوا كما علمتم(، قال أبو عبيد: أي على سبع لغات من لغات العرب، قال: وليس معناه أن يكون في الحرف الواحد سبعة أوجه، هذا لم يسمع به، زاد غير أبي عبيد: وإن جاء على سبعة أو عشرة أو أكثر، نحو )ملك يوم الدين وعبد الطاغوت، قال أبو عبيد: ولكن المعنى: هذه اللغات السبع متفرقة في القرآن، فبعضه بلغة قريش، وبعضه بلغة أهل اليمن، وبعضه بلغة هوازن، وبعضه بلغة هذيل، وكذلك سائر اللغات، ومعانيها في هذا كله واحدة، ومما يبين ذلك قول ابن مسعود رضي الله عنه: )إني قد سمعت القرأة، فوجدتهم متقاربين، فاقرؤوا كما علمتم، إنما هو كقول أحدكم: هلم، وتعال، وأقبل( قال ابن الأثير: وفيه أقوال غير ذلك، هذا أحسنها، وروى الأزهري: أن أبا العباس النحوي - و واحد عصره - قد ارتضى ما ذهب إليه أبو عبيد، واستصوبه، قال: وهذه السبعة الأحرف التي معنضاها اللغات، غير خارجة من الذي كتب في مصاحف المسلمين، التي اجتمع عليها السلف المرضيون، والخلف المتبعون، فمن قرأ بحرف ولا يخالف المصحف بزيادة أو نقصان، أو تقديم مؤخر، أو تأخير مقدم، وقد قرأ به إمام من أئمة القراء المشتهرين في الأمصار، فقد قرأ بحرف من الحروف السبعة التي نزل القرآن بها، ومن قرأ بحرف شاذ يخالف المصحف، وخالف في ذلك جمهور القراء المعروفين فهو غير مصيب، وهذا مذهب أهل الدين والعلم، الذين هم القدوة، ومذهب الراسخين في علم القرآن قديما وحديثا، وإلى هذا أومأ أبو بكر بن الأنباري من كتاب له ألفه في اتباع ما في المصحف الإمام، ووافقه على ذلك أبو بكر بن مجاهد مقرىء أهل العراق، وغيره من الأثبات المتقين قال: ولا يجوز عندي غير قالوا، والله تعالى يوفقنا للاتباع، ويجنبنا الابتداع، آمين.
 وحرف لعياله، يحرف من حد ضرب: أي كسب من ههنا وههنا، مثل يقرش ويقترش، قاله الأصمعي.
 قال أبو عبيدة: حرف الشيء عن وجهه حرفا: صرفه.
 قال غيره: حرف عينه حرفة، بالفتح: مصدر، وليست للمرة: كلها بالميل، وأنشد ابن الأعرابي:
  بزرقاوين لم تحرف ولما                      يصبها عائر بشفير ماق أراد: لم تحرفا، فأقام الواحد مقام الاثنين.
 يقال: مالي عنه محرف، وكذلك: مصرف، بمعنى واحد، نقله أبو عبيدة.
 ومنه قول أبي كبير الهذلي:
  أزهير هل عن شيبة من محرف                      أم لا خلود لباذل مـتـكـلـف ويروي: ) من مصرف( ومعنى محرف ومصرف: أي متنحي، والمحرف أيضا، أي: كمجلس والمحتءف، بفتح الراء: موضع يحترف، فيه الإنسان، ويتقلب ويتصرف، ومنه قول أبي كبير أيضا:
  أزهـــير إن أخـــا لـــنـــا ذا مـــرة                      جلـد الـقـوى فـي كـل سـاعة مـحـــرف
  فارقته يوما بجانب نخلةسبق الحمام به زهير تلهفي قال اللحياني: حرف في ماله، بالضم، أي: كفى، حرفة، بالفتح: ذهب منه شيء، وقد ذكر أيضا في الجيم.

  والحرف، بالضم: حب الرشاد، واحدته حرفة، وقال أبو حنيفة: هو الذي تسميه العامة حب الرشاد، وقال الأزهري: الحرف: حب كالخردل.
 أبو القاسم عبد الرحمن بن عبيد الله بن عبد الله بن محمد بن الحسين وأبوه، وجده المذكوران، سمع عبد الرحمن النجاد، وحمزة الدهقان، وغيرهما، وجده روى عن حمدان بن علي الوراق، وحدث أبوه أيضا، وموسى بن سهل الوشاء: شيخ أبي بكر الشافعي، والحسن بن جعفر البغدادي، سمع أبا شعيب الحراني، الحرفيون المحدثون؛ نسبة إلى بيعه أي: الحرف، وقال الحافظ: إلى بيع البزور.
 الحرف: الحرمان: كالحرفة، بالضم، والكسر، ومنه قول عمر رضي الله تعالى عنه: )لحرفة، أحدهم أشد على من عيلته( ضبط بالوجهين، أي: إغناء الفقير، وكفاية أمرشه أيسر على من إصلاح الفاسد، وقيل: أراد لعدم حرفة أحدهم والاغتماء لذلك أشد على من فقره، كذا في النهاية.
 وقيل: الحرفة، بالكسر: الطعمة والصناعة التي يرتزق منها، وهي جهة الكسب، ومنه ما يروي عنه رضي الله عنه: )إني لأرى الرجل فيعجبني، فأقول: هل له حرفة? فإن قالوا: لا، سقط من عيني( وكل ما اشتغل الإنسان به وضرى به من أي أمر كان، فإنه عند العرب يسمى صنعة وحرفة، يقولون: صنعة وحرفة، يقولون: صنعة فلان أن يعمل كذا، وحرفة فلان أن يفعل كذا، يريدون دأبه وديدنه؛ لأنه ينحرف إليها أي يميل، وفي اللسان: حرفته: ضيعته أو صنعته.
 قلت: وكلاهما صحيحان في المعنى.
 وأبو الحريف، كأمير: عبيد الله ابن أبي ربيعة، وفي نسخة: ابن ربيعة السوائي، المحدث الصواب أنه تابعي، هكذا ضبطه الدولابي، بالحاء المهملة، وخالفه ابن الجارود فأعجمها.
 وحريفك: معاملك، كما في الصحاح، في حرفتك: أي: في الصنعة.
 قلت: ومنه استعمال أكثر العجم إياه في معنى النديم والشريب، ومنه أيضا يستفاد استعمال أكثر الترك إياه في معرض الذم، بحيث لو خاطب به أحدهم صتحبه لغضب.
 والمحراف، كمحراب: الميل الذي تقاس به الجراحات، نقله الجوهري، أنشد للقطامي، يذكؤ جراحة:
  إذا الطبيب بمحرافيه عالجهازادت على النقر أو تحريكها ضجما ويروي )النفر( وهو الورم، ويقال: خروج الدم.
 وحرفان، كعثمان علم سمي به، من حرف: أي كسب.
 وأحرف الرجل فهو محرف نما ماله. وصلح، وكثر نقله الجوهري عن الأصمعي، وغيره يقول بالثاء كما تقدم.
 وناقته: هزلها.
 أحرف: لأحرف الرجل: إذا كد على عياله، عن ابن الأعرابي.
 أحرف: إذا جازي على خير أو شر، عنه أيضا.
 والتحريف: التغيير والتبديل ومنه قوله تعالى: ثم يحرفونه وقوله تعالى أيضا: يحرفون الكلم عن مواضعه، وهو في القرآن والكلمة: تغيير الحرف عن معناها، والكلمة عن معناها، وهي قريبة الشبه كما كانت اليهود تغير معانى التوراة بالأشباه.
 وقول أبي هريرة رضي الله عنه: ) أمنت بمحرف القلوب (، أي: بمصرفها. أو مميلها ومزيلها، وهو الله تعالى، وقيل: هو المحرك.

  التحريف: قط القلم محرفا، يقال: قلم محرف: إذا عدل بأحد حرفيه عن الآخر، قال:
  تخال أذنيه إذا تحرفا
  خافية أو قلما محرفا وقال محمد بن العفيف الشيرازي - في صفات القط -: ومنها المحرف، قال: وهيئته أن تحرف السكين في حال القط، وذلك على ضربين: قائم، ومصوب فما جعل فيه ارتفاع الشحمة كارتفاع القشرة فهو قائم، وما كان القشر أعلى من الشحم فهو مصوب وتحكمه المشاهدة والمشافهة، وإذا كان السن اليمنى أعلى من اليسري، قيل: قلم محرف، وإن تساويا قيل: قلم محرف، وإن تساويا قيل: قلم مستو، وتقدم للمصنف في ) ج ل ف ( قول عبد الحميد الكاتب لسلم: ) وحرف القطة وأيمنها (. ومر الكلام هناك واحرورف: مال وعدل، كانحرف وتحرف، نقله الجوهري، وقال الأزهري: وإذا مال الإنسان عن شيء يقال: تحرف، وانحرف، واحرورف، وأنشد الجوهري للراجز - قال الأزهري والصاغاني: هو العجاج يصف ثورا يحفر كناسا -:
  وإن أصاب عدواء احرورفا
  عنها وولاها ظلوفا ظلفـا أي: لإن أصاب موانع، وعدواء الشيء: موانعه.
 وشاهد الانحراف حديث أبي أيوب رضي الله عنه: ) فوجدنا مراحيض بيت قبل القبلة، فننحرف ونستغفر الله ( وشاهد التحرف قوله تعالى: إلا متحرفا لقتال أي: مستطردا يريد الكرة.
 ومن المجاز: حارفه بسوء: أي: كأفأه، وجازاه، يقال: لا تحارف أخاك بسوء: أي لا تجازه بسوء صنيعه تقايسه، وأحسن إذا أساء، واصفح عنه، والذي يظهر أن المحارفة: المجازاة مطلقا، سواء بسوء أو بخير، ويدل لهذا الحديث: ) إن العبد ليحارف عن عمله: الخير أو الشر، قال ابن الاعرابي: أي يجازى.
 والمحارف: المقايسة بالمحراف، أي: مقايسة الجرح بالمسبار،، قال:
  كما زل عن رأس الشجيج المحرف والمحارف، بفتح الراء: المحدود المحروم، قال: الجوهري: وهو خلاف قولك: مبارك، وأنشد للراجز:
  محارف بالشاء والأباعر
  مبارك بالقلعي الباتـر وقال غيره: المحارف: هو الذي لا يصيب خيرا من وجه توجه له، وقيل: هو الذي قتر رزقه، وقيل: هو الذي لا يسعى في الكسب، وقيل رجل محارف: منقوص الحظ، لا ينمو له مال، وقد تقدم ذلك أيضا في الجيم، وهما لغتان.
 قولهم، في الحديث: )سلط عليهم موت طاعون ذفيف يحرف القلوب(: أي: يميلها ويجعلها على حرف، أي: جانب وطرف، ويروي: يحوف، بالواو وسيأتي، ومنه الحديث الآخر: )وقال بيده فحرفها( كأنه يريد القتل، ووصف بها قطع السيف بحده.
 ومما يستدرك عليه: حرفا الرأس: شقاه. وحرف السفينة والنهر: جانبهما.
 وجمع الحرف: أحرف. وجمع الحرفة، بالكسر: حرف كعنب.
 وحرف عن الشيء حرفا: مال وانحراف مزاجه: كحرف، تحريفا، والتحريف: التحريك، والحراف، ككتاب: الحرمان.

  والمحارف، بفتح الراء: هو الذي يحترف بيديه ولا يبلغ كسبه ما يقيمه وعياله، وهو المحروم الذي أمرنا بالصدقة عليه؛ لإنه قد حرم سهمه من الغنيمة، لا يغزو مع المسلمين، فبقي محروما، فيعطي من الصدقة ما يسد حرمانه، كذا ذكره المفسرون في قوله تعالى: )وفي أموالهم حق للسائل والمحروم(.
 واحترف: اكتسب لعياله من هنا وهنا. والمحترف: الصانع.
 وقد حورف كسب فلان: إذا شدد عليه في معاملته، وضيق في معاشه، كأنه ميل برزقه عنه.
 والمحرف، كمعظم: من ذهب ماله.
 والمحرف، كمنبر: مسبار الجرح، والجمع: محارف ومحاريف، قال الجعدي.

  ودعوت لهفك بعد فاقرة                      تبدي محارفها عن العظم وقال الأخفش: المحارف: واحدها محرفة، قال ساعدة بن جوية الهذلي:
  فإن يك عتاب أصاب بسهمـه                      حشاه فعناه الجوى والمحارف والمحارفة: شبه المفاخرة، قال ساعدة أيضا:
  فإن تك قسر أعقبت من جنيدبفقد علموا في الغزو كيف نحارف وقال السكري: أي كيف محارفتنا لهم، أي: معاملتنا، كما تقول للجرل: ما حرفتك? أي ما عملك ونسبك.
 والحرف، والحراف، بضمهما: حية مظلم اللون، يضرب إلى السواد، إذا أخذ الإنسان لم يبق فيه دم إلا خرج.
 والحرافة: طعم يحرق اللسان والفم، وبصل حريف?، كسكيت: يحرق الفم، وله حرارة، وقيل: كل طعام يحرق فم آكله بحرارة مذاقه حريف. وتحرف لعياله: تكسب من كل حرفة.

##### Türkçe

**الحرف** her şeyden: onun ucu, dudağı ve sınırı; bundan dağ **حرف**’ı; o: onun belirlenmiş en üstü; onu el-Cevherî nakletti. Şemmer dedi: dağdan **الحرف**: onun yanından çıkıntı yapan şeydir; küçük dükkân biçimi veya benzeri gibi. Dedi: **الحرف** ayrıca onun en üstündedir; onun sırtının düzlüğü üzerinde, eşitçe, ince, keskin bir **حرف** görürsün. el-Ferrâ dedi: dağ **حرف**’ının çoğulu: **حرف**’tır; **عنب** gibi; onun benzeri yoktur, yalnız **طل** ve **طلل** dışında. Dedi: ikisinden başkası işitilmedi; **العباب**’da olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: yani: **الحرف** ikizlenmiş olmadığı hâlde.

**الحرف**: yirmi sekiz heceleme harfinin bir tanesi; aslı uç ve yan olan **الحرف** ile adlandırıldı. el-Ferrâ ve İbnü’s-Sikkît dedi: **حروف المعجم**’ın hepsi müennestir; **الألف**’te müzekkerliği caiz gördüler; daha önce **الكسائي** ve **اللحياني**’den )**أ ل ف**(’te geçtiği gibi.

**الحرف**: zayıflamış, sert deve; dağın **حرف**’ına benzetildi; **الصحاح**’ta böyle; **العباب**’da da: onu kılıcın **حرف**’ına benzetme olarak. ez-Zemahşerî artırdı: onun zayıflığında ve yürüyüşteki süratinde. **اللسان**’da: o, yolculukların zayıflattığı, süratle giden seçkin devedir; sürati, kurtuluşu ve inceliği bakımından kılıcın **حرف**’ına benzetildi; yahut o, zayıflatılmış olandır; el-Cevherî nakletti. el-Asma‘î’den: dedi ki: “**أحرفت ناقتي**” denir: onu zayıflattığım zaman. el-Cevherî dedi: başkası **الثاء** ile söyler. Yahut o, büyük olandır; dağın **حرف**’ına benzetme olarak; bu, el-Cevherî’nin sözünün aynısıdır; daha önce geçtiği gibi.

Zü’r-Rumme’ye ait olarak okudu:
  جمالية **حرف** سنـاد يشـلـهـا
                     وظيف أزج الخطو ريان سهوق
Eğer **الحرف** zayıf olsaydı, onu “جمالية سناد” diye nitelemezdi; ne de onun “وظيف”inin “ريان” olduğunu. Bu beyit, “**ناقة حرف**” yani: zayıf; inceliği ve zayıflığı sebebiyle yazı **حرف**’ına benzetildi, diyenin tefsirini çürütür. Ebü’l-‘Abbâs, Ka‘b b. Züheyr’in sözünün tefsirinde dedi:
  **حرف** أخوها أبوها من مهجنة
                     وعمها خالها قوداء شملـيل
Dedi: deveyi **الحرف** ile vasfeder; çünkü o zayıftır; ve **حروف المعجم**’dan olan **الألف**’ın **حرف**’ına benzetilir; inceliği sebebiyle. Ve dağın **حرف**’ına benzetilir; büyüklükle vasfedildiği zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**جمل حرف**” denmez; ancak bununla deve dişisi tahsis edilir.

Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî dedi:
  متى ما تشأ أحملك والرأس مائلعلى صعبة **حرف** وشيك طمورها
**الصعبة الحرف** ile şiddetli musibete kinaye yaptı; orada binek olmasa bile. Ve suyun akış yeri; ve Süleym ülkesinde siyah **آرام**.

Nahivciler katında, yani onların ıstılahında **الحرف**: isim de fiil de olmayan bir mânâ için gelen şeydir; bunun dışındaki tariflerden olan şey bozuk. **المحكم**’den: **الحرف**: “الرابطة” diye adlandırılan edattır; çünkü ismi isimle, fiili fiille bağlar; **عن** ve **على** ve benzerleri gibi. **العباب**’da: **الحرف**: başkasında bir mânâya delâlet eden şeydir; bundan dolayı, kendisine eşlik eden bir isim veya fiilden ayrılmaz; ancak fiilin hazfedildiği ve **الحرف** ile yetinildiği, böylece nâibin yürüdüğü yerler müstesna; senin “نعم” ve “بلى” ve “أي” ve “إنه” ve “يا زيد” ve “قد” demen gibi; en-Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözü gibi:
  أفد الترحل غير أن ركابنا
                     لما تزل برحالنا وكأن **قد**

Ve “رستاق **حرف**”: el-Enbâr’da bir nâhiye; es-Sâgânî onu **الحاء**’ın zammıyla ضبط etti; **مختصر المعجم**’da da böyledir; onda doğruya açık bir aykırılık vardır.

**حرف** şey: onun nâhiyesi. Ve “falanca işinin bir **حرف**’ı üzerindedir”: yani onun bir nâhiyesi üzerindedir; sanki bekler ve umar; eğer sevdiği bir nâhiyeden görürse; yoksa başkasına meyleder. İbn Sîde dedi: “falanca işinin bir **حرف**’ı üzerindedir”: yani onun bir nâhiyesi üzerindedir; hoşuna gitmeyen bir şey görürse ondan döner. Aziz tenzilde: )**ومن الناس من يعبد الله على حرف**(: yani tek bir yüz üzere; yani sevdiğini görmezse yüzü üzerine döner. Denildi ki: onu bollukta ibadet eder, darlıkta değil. el-Ezherî dedi: sanki hayır ve bolluk bir nâhiyedir; zarar, şer ve hoşlanılmayan başka bir nâhiyedir; ikisi iki **حرف**’tır. Kul üzerine, yaratıcısına bolluk ve darlık hâllerinin ikisinde de ibadet etmek gerekir. Allah’a yalnız bollukta ibadet edip darlıkta ibadet etmeyen kimseyi Allah onunla imtihan eder; artık onu bir **حرف** üzere ibadet etmiştir. Kim de hâl nasıl dönerse dönsün ona ibadet ederse, onu; kendisini dilediği gibi çeviren bir yaratıcısı bulunduğunu ikrar eden kulun ibadetiyle ibadet etmiştir; ve eğer onu sıkıntılarla imtihan ederse ve ona bollukla nimet verirse, o bunda adildir yahut lütufkârdır yahut şüphe üzeredir. Bu, ez-Zeccâc’ın sözüdür: )**فإن أصابه خير**( yani bolluk ve çok mal, )**اطمأن به**( ve diniyle razı oldu )**وإن أصابته فتنة**( seçme olarak; kıtlık ve az mal ile )**انقلب على وجهه**( yani dininden küfre ve putlara ibadete döndü; yahut işi üzerinde bir sükûnet üzere olmaksızın. Bu, İbn ‘Arefe’nin sözüdür: yani dine sağlamca girmez; dönüşü ez-Zeccâc’ın sözüne gider.

Hadiste: صلى الله عليه وسلم dedi ki: )**نزل القرآن على سبعة أحرف، كلها شاف كاف، فاقرؤوا كما علمتم**(. Ebû ‘Ubeyd dedi: yani Arapların dillerinden yedi dil üzere. Dedi: mânâsı, tek bir **حرف**’ta yedi vecih bulunması değildir; bu işitilmemiştir. Ebû ‘Ubeyd’den başkası artırdı: ve yedi veya on veya daha fazla üzere gelmiştir; )**ملك يوم الدين** ve **عبد الطاغوت**( gibi. Ebû ‘Ubeyd dedi: fakat mânâ: bu yedi dil Kur’an’da dağınıktır; onun bir kısmı Kureyş diliyle, bir kısmı Yemen ehlinin diliyle, bir kısmı Hevâzin diliyle, bir kısmı Hüzeyl diliyle; ve diğer diller de böyledir. Bunun hepsinde mânâları birdir. Bunu açıklayan şeylerden: İbn Mes‘ûd رضي الله عنه’nun sözü: )**إني قد سمعت القرأة، فوجدتهم متقاربين، فاقرؤوا كما علمتم، إنما هو كقول أحدكم: هلم، وتعال، وأقبل**(. İbnü’l-Esîr dedi: bunun dışında sözler vardır; bu onların en güzeli. el-Ezherî rivayet etti: Ebü’l-‘Abbâs en-nahvî — asrının bir tanesi — Ebû ‘Ubeyd’in gittiği şeyi beğenmiş ve doğru bulmuştur. Dedi: mânâları diller olan bu yedi **أحرف**, Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir; selefin razı olunanlarının ve tâbi olunan halefin üzerinde birleştiği mushaflar. Kim bir **حرف** ile okur da mushafa; artırma veya eksiltme ile, yahut geri bırakılanı öne alma ile, yahut öne alınanı geri bırakma ile muhalefet etmezse; ve onunla beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam okumuşsa; Kur’an’ın onunla indiği yedi **حروف**’dan bir **حرف** ile okumuştur. Kim de mushafa muhalif, şâz bir **حرف** ile okur ve bunda bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet ederse, isabet etmiş değildir. Bu, din ve ilim ehlinin mezhebidir; onlar örnektir. Ve Kur’an ilmine eskiden ve yeni­den kökleşmişlerin mezhebidir. Buna, Ebû Bekr b. el-Enbârî, imam mushafında olanı izlemeye dair telif ettiği bir kitaptan işaret etti. Ebû Bekr b. Mücâhid, Irak ehlinin kurrâsı, ve başkaları, sağlam takvâ sahipleri, ona muvafakat etti. Dedi: benim katımda “قالوا”dan başkası caiz değildir. Allah Teâlâ bizi ittibâa muvaffak kılsın ve bizi bid‘atten uzaklaştırsın; آمين.

Ve “**حرف**” ailesi için; “**يحرف**” **ضرب** haddinden: yani şuradan buradan kazandı; **يقرش** ve **يقترش** gibi; el-Asma‘î söyledi.

Ebû ‘Ubeyde dedi: “**حرف** şeyi yüzünden **حرفا**”: onu çevirdi.

Başkası dedi: “**حرف** gözünü **حرفة**” fetha ile: masdardır; bir kereye mahsus değildir; hepsi meyletme iledir. İbnü’l-A‘râbî okudu:
  بزرقاوين لم **تحرف** ولما
                     يصبها عائر بشفير ماق
Muradı: “**تحرفا**”dır; tekili ikilinin yerine ikame etti.

“Benim ondan bir **محرف**’ım yoktur” denir; aynı şekilde: **مصرف**; tek mânâ ile; Ebû ‘Ubeyde nakletti.

Bundan Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü:
  أزهير هل عن شيبة من **محرف**
                     أم لا خلود لباذل مـتـكـلـف
Ve “**من مصرف**” diye rivayet edilir. **محرف** ve **مصرف**’ın mânâsı: yani uzaklaşılan yer. Ve **المحرف** ayrıca, yani **كمجلس**; ve **المحتءف** — **الراء**’ın fethasıyla —: insanın içinde meslek edindiği, dönüp dolaştığı ve tasarruf ettiği yer. Bundan Ebû Kebîr’in yine sözü:
  أزهـــير إن أخـــا لـــنـــا ذا مـــرة
                     جلـد الـقـوى فـي كـل سـاعة **مـحـــرف**
  فارقته يوما بجانب نخلةسبق الحمام به زهير تلهفي
el-Lihyânî dedi: “malında **حرف** etti” zamm ile: yani yetti. **حرفة** fetha ile: ondan bir şey gitti. Ve bu, **الجيم**’de de zikredildi.

Ve **الحرف**, damme ile: tere tohumu; onun teki **حرفة**’dir. Ebû Hanîfe dedi: O, avâmın **حب الرشاد** diye adlandırdığıdır. Ezherî dedi: **الحرف**: hardal gibi bir tohumdur.

Ebû’l-Kâsım Abdurrahman b. Ubeydullah b. Abdullah b. Muhammed b. el-Hüseyn ve babası ile zikredilen dedesi; Abdurrahman en-Neccâd’ı, Hamza ed-Dehhân’ı ve başkalarını işitti. Dedesi Hamdân b. Ali el-Verrâk’tan rivayet etti; babası da hadis rivayet etti. Mûsâ b. Sehl el-Veşşâ’: Ebû Bekr eş-Şâfiî’nin şeyhidir. Hasan b. Ca‘fer el-Bağdâdî, Ebû Şuayb el-Harrânî’yi işitti. **الحرفيون** muhaddislerdir; onun satımına nisbetle, yani: **الحرف**. Hâfız dedi: tohumların satımına (nisbetle).

**الحرف**: mahrumiyet: **الحرفة** gibi, damme ile ve kesre ile. Ondan Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) sözü: “( **لحرفة** , onların birinin (hali) ailesinden daha şiddetlidir)” iki vecihle ضبط edilmiştir; yani: fakiri zengin kılmak ve işini yeterli kılmak, bozuğu ıslah etmekten daha kolaydır. Denildi ki: Birinin **حرفة**sinin olmaması ve bunun için kederlenmesi, fakirliğinden daha şiddetlidir; nihâye’de böyledir.

Ve denildi ki: **الحرفة**, kesre ile: ondan rızıklanılan yiyecek (nasip) ve sanat; o, kazanç cihetidir. Ondan, ondan (Allah ondan razı olsun) rivayet olunan: “(Ben adamı görürüm de hoşuma gider; derim: Onun bir **حرفة**si var mı? Eğer ‘hayır’ derlerse gözümden düşer.)” İnsan hangi iş ile meşgul olur ve ona alışırsa—hangi iş olursa olsun—Araplar katında ona **صنعة** ve **حرفة** denir. Derler ki: **صنعة** ve **حرفة**. Derler ki: Falanın **صنعة**sı şunu yapmaktır; falanın **حرفة**si şunu etmektir; onun âdetini ve gidişatını kastederler; çünkü ona **ينحرف** eder, yani meyleder. Lisân’da: **حرفته**: zayi‘ası yahut sanatı.

Dedim: İkisi de manada doğrudur.

Ve Ebû’l-Harîf, **كأمير**: Ubeydullah b. Ebî Rebîa’dır. Bir nüshada: İbn Rebîa es-Süvâî. Muhaddis: doğrusu onun tâbiî olduğudur. Dûlâbî onu böyle ضبط etti; **بالحاء المهملة** ile. İbnü’l-Cârûd ona muhalefet etti de onu mu‘cem kıldı.

Ve **حريفك**: muamele ettiğin kimse; Sıhâh’ta olduğu gibi. **في حرفتك**: yani sanatta.

Dedim: Ondan, acemlerin çoğunun onu nedîm ve içki arkadaşı manasında kullanması da vardır. Ondan ayrıca, Türklerin çoğunun onu zemm makamında kullanması da istifade edilir; öyle ki onlardan biri onunla arkadaşına hitap etse öfkelenir.

Ve **المحراف**, **كمحراب**: yaraların ölçüldüğü meyil; Cevherî onu nakletti. Kutâmî’nin—bir yarayı zikrederek—şu beyti okunur:

  Eğer tabip iki **محراف**ı ile onu tedavi ederse
  delmeye yahut onu oynatmaya (bağlı) bir şişlik arttı

Ve “**النفر**” diye rivayet olunur; o, şişliktir. Ve denilir: kanın çıkmasıdır.

Ve **حرفان**, **كعثمان**: onunla isimlendirilmiş bir özel addır; **حرف**’tan, yani kazançtan.

Ve **أحرف** adam; o halde o **محرف**tir: malı arttı, düzeldi. Cevherî onu Asma‘î’den nakletti; ve başkası da—daha önce geçtiği üzere—**بالثاء** ile söyler.

Ve onun devesi: onu zayıflattı.

**أحرف**: adamın **أحرف** etmesi: ailesi için çalışıp didinmesi; İbnü’l-A‘râbî’den.

**أحرف**: hayır yahut şer üzere karşılık verilmesi; ondan da.

Ve **التحريف**: değiştirme ve tebdil. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “sonra onu **يحرفونه**” ve yine Yüce Allah’ın sözü: “**يحرفون** kelimeyi yerlerinden.” O, Kur’an’da ve kelimede: harfi manasından, kelimeyi manasından değiştirmektir. O, benzerlikçe yakındır; Yahudilerin benzerliklerle Tevrat’ın manalarını değiştirmesi gibi.

Ve Ebû Hureyre’nin (Allah ondan razı olsun) sözü: “(Kalplerin **محرف**ine iman ettim)”; yani onun çeviricisine. Yahut onun meylettiricisine ve gidericisine; o, Allah Teâlâ’dır. Denildi ki: o, hareket ettirendir.

**التحريف**: kalemi eğik kesmek. Denilir: **قلم محرف**: iki kenarından birini ötekinden saptırdıysa. Dedi ki:

  İki kulağını, **تحرفا** ettiklerinde sanırsın
  gizli (bir şey) yahut **قلما محرفا**

Muhammed b. el-Afîf eş-Şîrâzî—kesmenin sıfatlarında—dedi: Ondan **المحرف** vardır. Dedi: Onun heyeti, kesme halinde bıçağı eğmendir. Bu iki kısımdır: dik ve aşağı meyilli. Şayet onda iç yağının yükselmesi kabuğun yükselmesi gibi kılınmışsa o dik olandır; kabuk iç yağdan daha yüksek olursa o aşağı meyilli olandır. Onu görme ve sözlü aktarım belirler. Eğer sağ diş sol’dan daha yüksek olursa “**قلم محرف**” denir; ikisi eşit olursa “**قلم محرف**” denir; ikisi eşit olursa “**قلم مستو**” denir. Musannifin **ج ل ف**’te, Abdülhamîd el-Kâtib’in Selm’e sözü geçti: “(Kesimin **حرف**ini ve onun sağını).” Söz orada geçti. Ve **احرورف**: meyletti ve saptı; **كانحرف** ve **تحرف** gibi. Cevherî onu nakletti. Ezherî dedi: İnsan bir şeyden meylederse **تحرف** ve **انحرف** ve **احرورف** denir. Cevherî râciz için—Ezherî ve Sâğânî dedi: o, A‘câc’tır; bir öküzü, bir in kazmasını vasfeder—şu beyti okudu:

  Ve eğer bir engel isabet ederse **احرورفا** eder
  ondan ve ona yönelir; tırnaklı tırnaklı

Yani: eğer engeller isabet ederse. Ve şeyin **عدواء**’sı: onun engelleridir.

Ve **الانحراف**ın şahidi, Ebû Eyyûb’un (Allah ondan razı olsun) hadisi: “(Evin helâlarını kıbleden önce bulduk; biz de **ننحرف** eder ve Allah’tan mağfiret dileriz.)” Ve **التحرف**ın şahidi Yüce Allah’ın sözü: “ancak savaş için **متحرفا** olarak”; yani geri dönmeyi isteyen bir yan manevra yapan.

Ve mecazdan: **حارفه بسوء**: yani onu ters çevirdi, ona karşılık verdi. Denilir: “Kardeşini kötülükle **تحارف** etme”; yani onun kötü işine kötülükle karşılık verme, onu ölçüp biçme; o kötülük ederse sen iyilik et ve ondan geç. Görünen odur ki **المحارفة**: mutlak karşılık vermedir; kötülükle de olsa iyilikle de olsa. Buna şu hadis delalet eder: “(Kul, amelinden—hayır veya şer—**ليحارف** olunur.)” İbnü’l-A‘râbî dedi: yani karşılık verilir.

Ve **المحارف**: **المحراف** ile ölçüp biçme; yani yaranın sonda ile ölçülmesi. Dedi ki:

  **المحرف** başın yarasından kaydı

Ve **المحارف**, râ’nın fethiyle: sınırlı, mahrum. Cevherî dedi: O, “mübarek” demenin zıddıdır. Râciz için şu beyti okudu:

  Koyun ve develerle **محارف**
  keskin kesiciyle **مبارك**

Başkası dedi: **المحارف**: hangi yöne yönelse hayır isabet etmeyen kimsedir. Denildi ki: rızkı daraltılmış kimsedir. Denildi ki: kazançta koşmayan kimsedir. Denilir: **رجل محارف**: nasibi eksik; onun için mal artmaz. Bu da cim’de de geçmişti; ikisi iki lehçedir.

Onların sözleri, hadiste: “(Onların üzerine, kalpleri **يحرف** eden, süratli veba ölümü musallat kılındı)”; yani onları meylettirir ve onları bir **حرف** üzerine kılar; yani bir yan ve bir uç üzerine. Ve “**يحوف**” diye rivayet olunur; vav ile; ileride gelecek. Ondan diğer hadis: “(Ve eliyle dedi ve onu **فحرفها**)”; sanki öldürmeyi istiyor. Ve onunla kılıcın kesmesini, keskinliğiyle vasfetti.

Ve ona ilave olarak: **حرفا الرأس**: onu ikiye yardı. Ve **حرف** geminin ve nehrin: onların yanı.

Ve **الحرف**ın cemi: **أحرف**. Ve **الحرفة**nin—kesre ile—cemi: **حرف**; **كعنب** gibi.

Ve bir şeyden **حرف** etti, **حرفا**: meyletti. Ve mizacının **انحراف**ı: **كحرف**; **تحريفا**. Ve **التحريف**: hareket ettirmedir. Ve **الحراف**, **ككتاب**: mahrumiyettir.

Ve **المحارف** ( **الراء**’nın fethiyle): elleriyle meslek edinen, fakat kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmayan kimsedir; o, kendisine sadaka vermemiz emrolunan mahrum kimsedir; çünkü ganimetten payı kendisine haram kılınmıştır; Müslümanlarla birlikte gazaya çıkmaz; böylece mahrum kalır; bu yüzden sadakadan, mahrumiyetini giderecek şeyi alır; müfessirler bunu, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında böyle zikretmişlerdir: “(Ve mallarında, isteyen ve **المحروم** için bir hak vardır.)”.

Ve **احترف**: ailesi için şuradan buradan kazandı. Ve **المحترف**: sanatkâr.

Ve “falancanın kazancı **حورف** olundu”: muamelesinde ona şiddet gösterildiği ve geçiminde daraltıldığı zaman; sanki rızkı ondan çevrilmiş gibidir.

Ve **المحرف** ( **معظم** gibi): malı gitmiş olan.

Ve **المحرف** ( **منبر** gibi): yaranın sondası; çoğulu: **محارف** ve **محاريف**; **الجعدي** dedi ki:

ودعوت لهفك بعد فاقرة                      تبدي محارفها عن العظم

Ve **الأخفش** dedi ki: **المحارف**: tekili **محرفة**’dir. **ساعدة بن جوية الهذلي** dedi ki:

فإن يك عتاب أصاب بسهمـه                      حشاه فعناه الجوى والمحارف

Ve **المحارفة**: övünmeye benzer (bir şey); **ساعدة** yine dedi ki:

فإن تك قسر أعقبت من جنيدبفقد علموا في الغزو كيف نحارف

Ve **السكري** dedi ki: yani, onlara karşı bizim **محارفتنا**mız nasıl; yani: muamelemiz; tıpkı adama “**حرفتك** nedir?” demen gibi; yani işin ve nesebin nedir.

Ve **الحرف** ve **الحراف** (ikisinin de zammıyla): rengi koyu olan, siyahlığa çalan bir yılan; insanı yakaladığında, onda kan kalmaz, ancak çıkar.

Ve **الحرافة**: dili ve ağzı yakan bir tat; ve “**بصل حريف**?” ( **سكيت** gibi): ağzı yakar; onda hararet vardır. Ve denildi ki: tadının hararetiyle yiyenin ağzını yakan her yemek **حريف**tir. Ve **تحرف** ailesi için: her bir meslekten kazanç sağladı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرَفَ الشَّىْءَ عَنْ وَجْهِهِ
1 حَرَفَ الشَّىْءَ عَنْ وَجْهِهِ ذ , (AO, S, Msb, K,) aor. حَرُفَ , (Msb,) or حَرِفَ , (K,) inf. n. حَرْفٌ, (S, Msb,) He turned the thing from its proper way, or manner: (K:) or altered it therefrom: (Msb:) and ↓ حرّفهُ, inf. n. تَحْرِيفٌ, has this latter meaning: (K, * TA:) or has an intensive signification of this kind. (Msb.) الكَلِمِ عَنْ ↓ تَحْرِيفُ مَوَاضِعِهِ signifies The altering words from their proper meanings: (S, * TA:) and agreeably with this explanation, the verb is used in the Kur iv. 48, &c.: (TA:) or تحريف signifies the perverting of language: (Msb:) or the altering a word in form; as in writing بُرْدٌ for بَرْدٌ; or vice versâ: (KT:) [and the mistranscribing a word in any manner: commonly used in this sense in the lexicons &c.: or the altering a word by substituting one letter, or more, for another, or others. See also صَحَّفَ.] -A2- See also 7. -A3- حَرَفَ لِعِيَالِهِ, (Msb, K,) aor. حَرِفَ , (As, S, K,) or حَرُفَ , (Msb,) He earned or gained [subsistence], or laboured to do so, for his family, or household, (As, S, Msb, K,) from this and that quarter; (As, S;) as also ↓ احترف: (Mgh, * Msb, TA:) and بِيَدَيْهِ ↓ احترف [he earned, or gained, with his hands]: and لِعِيَالِهِ ↓ تحرّف he applied himself to earn or gain [subsistence] for his family, or household, by means of any, or every, art or craft: (TA:) and ↓ احرف he laboured, or sought gain or sustenance, for his household, or family; expl. by كَدَّ عَلَى عِيَالِهِ. (IAar, K.) -A4- حَرَفَ عَيْنُهُ, inf. n. حَرْفَةٌ, (K,) not an inf. n. of un., (TA,) He applied collyrium to his eye (K, TA) with the [style called] مِيل. (TA.) -A5- حُرِفَ فِى مَالِهِ, inf. n. حَرْفَةٌ, He suffered the loss of somewhat of his property. (Lh, K.)

2 حَرَّفَ see 1, in two places. ― -b2- [Hence,] طَاعُونٌ يُحَرِّفُ القُلُوبَ [A pestilence] causing the hearts [of those witnessing its effects] to turn away, and be aloof: (K:) occurring in a trad.: or, accord. to one relation, يُحَوِّفُ القلوب, (TA,) i. e., turning the hearts from confidence, and inclining them to removal and flight. (K and TA in art. حوف.) ― -b3- تَحْرِيفُ القَلَمِ The nibbing the writing-reed obliquely; (S, * K, * TA;) making the right tooth of the nib higher [i. e. longer] than the left. (TA.) You say also, حَرَّفَ القَطَّةَ [He made the nibbing oblique]. (TA.) And حرّف السِّكِّينَ فِى حَالِ القَطِّ [He turned the knife obliquely in nibbing]. (TA.) ― -b4- See also 7. ― -b5- تَحْرِيفٌ also signifies The putting in motion, or into a state of commotion; syn. تَحْرِيكٌ. (TA.) ― -b6- قَالَ بِيَدِهِ فَحَرَّفَهَا كَأَنَّهُ يُرِيدُ القَتْلَ, in a trad., means [He made a sign with his hand,] and imitated with it the cutting of a sword with its edge. (TA.)

حُورِفَ
3 حُورِفَ حورف He was debarred from the means of subsistence; because he of whom this is said is aloof (بِحَرْفٍ) from the means of subsistence. (Mgh.) And حُورِفَ كَسْبُ فُلَانٍ Such a one was made to experience difficulty (S, TA) in his buying and selling, and was straitened (TA) in his means of subsistence; as though his means of subsistence were turned away from him: (S, TA:) or he had his gain, or earnings, turned away from him. (Msb.) It is said in a trad. of Ibn-Mes'ood, مَوْتُ المُؤْمِنِ عَرَقُ الجَبِينِ تَبْقَى عَلَيْهِ البَقِيَّةِمِنَ الذُّنُوبِ فَيُحَارِفُ بِهَا عِنْدَ المَوْتِ, i. e. [The death of the believer is accompanied with sweating of the side of the forehead: some sins remain chargeable against him, and] he is made to experience difficulty by them [in dying], in order that his sins may be diminished. (S.) -A2- مُحَارَفَةٌ has also a meaning like مُفَاخَرَةٌ: Sل'ideh says,
فَقَدْ عَلِمُوا فِى الغَزْوِ كَيْفَ نُحَارِفُ
[And they certainly know, in warfare, how we vie for superiority in glory: or] accord. to Skr, it means how we deal with them; as when one says to a man, What is thy حِرْفَة (i. e. thine occupation) and thy lineage? (TA:) [or the meaning may be how we requite; for] -A3- حارفهُ بِسُوْءٍ signifies He requited him for evil (K, TA) that he had done. (TA.) And it is said in a trad., اـِنَّ العَبْدِ لَيُحَارَفُ عَنْ عَمَلِهِ الخَيْرَ أَوْ الشَّرَّ, i. e. [Verily the servant] shall be requited [for his deed; the good I mean, or the evil]. (IAar, TA.) And ↓ احرف also signifies He requited for good or evil. (IAar, K.) -A4- مُحَارَفَةٌ signifies also The measuring a wound with the مِحْرَاف, i. e. the probe. (K, * TA.)

احرف
4 احرف احرف أحرف حرف : see 1. ― -b2- Also, (inf. n. اـِحْرَافٌ, Msb,) His مال [or cattle] increased, and became in a good state or condition. (AZ, S, Msb, K.) One says, جَآءَ بِالحَقِ وَالاـِحْرَافِ, meaning He came with, or brought, much cattle. (AZ, S. [See حِلْقٌ.]) -A2- He emaciated, or rendered lean, a she-camel: so says As: others say احرث. (S.) [See حَرْفٌ: and see حَرِيثَةٌ.] -A3- See also 3, last sentence but one.

5 تَحَرَّفَ see 7: ― -b2- and see also 1.

انحرف
7 انحرف أنحرف انحرف ٱنحرف [It became turned, or altered, from its proper way, or manner; quasi-pass. of 1 in the first of the senses explained above: and] he turned aside; (Az, S, Mgh, Msb, K;) as also ↓ تحرّف; (Az, S, Mgh, K;) and ↓ احرورف; (Az, S, K;) and ↓ حَرَفَ, inf. n. حَرْفٌ; (TA;) عَنْهُ from it. (Az, S, Msb, TA.) [Hence,] one says, انحرف مِزَاجَهُ [His temperament, or constitution, became disordered]; as also ↓ حَرَّفَ, [app. a mistranscription for حُرِّفَ,] inf. n. تَحْرِيفٌ. (TA.) [And انحرف عَلَيْهِ He turned against him, with enmity, or anger.] And انحرف اـِلَيْهِ He turned to, or towards, him, or it. (TA.)

8 اـِحْتَرَفَ see 1, in two places.

12 اـِحْرَوْرَفَ see 7.

حَرْفٌ
حَرْفٌ حرف حرفة The extremity, verge, border, margin, brink, brow, side, or edge, (S, Mgh, * K, TA,) of anything; (S, K;) as, for instance, the side of a river or rivulet, and of a ship or boat, (TA,) and of the notch of an arrow; (Msb;) and the edge of a sword: (L, TA:) pl. [of mult. حُرُوفٌ, and of pauc.] أَحْرُفٌ. (TA.) Hence, (S,) [A point, a ridge, a brow, and a ledge, of a mountain:] the pointed, sharp, or edged, summit of a mountain: (S, Msb, K:) a projecting portion in the side of a mountain, in form like a small دُكَّان [i. e. bench] or the like: and a portion in the summit of a mountain, having a thin edge, or ridge, rising above the upper part of the back: (Sh, TA:) pl. (of the word thus used in relation to a mountain, TA) حِرَفٌ; (Fr, S, Msb, K;) accord. to Fr, (Msb,) the only instance of the kind except طِلَلٌ as pl. of طَلٌّ. (Msb, K.) [Hence, also,] A nib, of a writing-reed, obliquely cut: so in the phrase قَلَمٌ لَا حَرْفَ لَهُ, in the S and K in art. جزم, a writingreed not having a nib obliquely cut. (TA in that art. [See 2 in the present art.]) And حَرْفَا الرَّأْسِ The two lateral halves of the head. (TA.) [Hence, also, the phrase] فُلَانٌ عَلَى حَرْفٍ مِنْ أَمْرِهِ [and بِحَرْفٍ مِنْهُ (see 3, first sentence,)] Such a one is [standing] aloof with respect to his affair, (عَلَى نَاحِيَةٍ مِنْهُ, ISd, TA,) [in suspense,] waiting, and looking to the result, if he see, in regarding it from one side, what he likes; (TA;) turning from it if he see what does not please him. (ISd, TA.) The saying, in the Kur xxii. 11, وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّٰهَ عَلَى حَرْفٍ means And of men is he who serves God standing aloof with respect to religion, in a fluctuating state, like him who is in the outskirts of the army, who, if sure of victory and spoil, stands firm, and otherwise flees: (Ksh, Bd: *) or the meaning is, who serves God in doubt, or suspense, (Zj, K, Jel,) being unsteady like him who alights and abides upon the حَرْف [i. e. point, or ridge, or brow,] of a mountain: (Jel:) or in a state of disquietude respecting his case; (Ibn- 'Arafeh, K;) i. e. not entering into the religion firmly, or steadily: (K:) or who serves God in one mode of circumstances; i. e. when in ample circumstances, and not when straitened in circumstances; (Az, S, K;) as though good fortune and plenty were one side, and an evil state were another side: (Az, TA:) [hence,] حَرْفٌ sometimes signifies a mode, or manner, and a way. (Msb.) ― -b2- A letter of the alphabet: pl. حُرُوفٌ: (S, Msb, K:) the letters being thus called because they are the extremities of the word [and of the syllable]. (Kull.) The saying of the lawyers, تُبْطَلُ الصَّلَاةَ بِحَرْفٍ مُفْهِمٍ [Prayer is made null by a significant letter] means only by an imperative of a verb of which the first and last radical letters are infirm; such as فِ from وَفَى, and قِ from وَقَى, and the like. (Msb.) ― -b3- As a grammatical term, (assumed tropical:) [A particle; i. e.] what is used to express a meaning, and is not a noun nor a verb: every other definition of it is bad: (K:) pl. حُرُوفٌ. (Msb, &c.) ― -b4- And (tropical:) A word [absolutely: often used in this sense in lexicons &c.]. (Kull.) ― -b5- A dialect, an idiom, or a mode of expression, peculiar to certain of the Arabs: pl. [of pauc.] أَحْرُفٌ: so in the saying (of Mohammad, TA) نَزَلَ القُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ The Kur-لn has been revealed according to seven dialects, of the dialects of the Arabs: (A'Obeyd, Az, IAth, K:) or this means, according to seven modes, or manners, (Mgh, Msb,) of reading: whence فُلَانٌ يَقْرَأُ بِحَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ Such a one reads in the manner of reading of Ibn-Mes'ood. (Mgh.) -A2- Applied to a she-camel, (assumed tropical:) Lean, or light of flesh; or lean, and lank in the belly; (S, K;) and firm, strong, or hardy; likened to the حَرْف of a mountain; (S;) or to the حرف of a sword, (Z, O, TA,) in respect of her leanness, or thinness, and her sharpness and effectiveness in pace; (Z, TA;) or to a letter of the alphabet, meaning the letter ا, in respect of her leanness: (TA:) or excellent, or high-bred, or strong and light and swift, sharp and effective in pace, rendered lean by journeyings; likened to the حرف of a sword: (L:) or emaciated: (S, K:) so As used to say: (S:) but this is inconsistent with Dhu-r-Rummeh's description of a she-camel by the epithets جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ: (TA:) [see حَرِيثَةٌ:] or [in the CK “ and ”] great; big; of great size; (K, TA;) likened to the حرف of a mountain: (TA:) it is applied only to a she-camel: one may not say جَمَلٌ حَرْفٌ. (IAar, TA.)

حُرْفٌ
حُرْفٌ حرف حرفة and ↓ حِرْفَةٌ (S, K) and ↓ حُرْفَةٌ (Mgh, K) and ↓ حِرَافٌ (TA) Ill-fatedness; privation of prosperity; or the being denied prosperity; syn. حِرْمَانٌ [as inf. n. of حُرِمَ]: (K, TA:) lack of good fortune, so that one has no increase of his cattle or other property: (S:) debarment from the means of subsistence. (Mgh.) Hence the saying of 'Omar, أَحَدِهِمْ أَشَدُّ عَلَىَّ مِنْ عَيْلَتِهِ ↓ لِحِرْفَةُ, (S, K,) or, accord. to one reading, ↓ لَحُرْفَةُ, (TA,) [Verily the ill-fatedness of any one of them is more distressing to me than his poverty:] i. e., the supplying the wants of the poor man is easier to me than the making the bad to thrive: or the meaning is, the want of the means of gaining subsistence by any one of them, and grief on that account, is more distressing to me than his poverty: so in the Nh. (TA.) -A2- الحُرْفُ A certain grain, resembling الخَرْدَل [or mustard]; (Az, Msb, TA;) called by the vulgar, (AHn, TA,) or in the dial. of El- 'Irلk, (TA in art. رشد,) حَبُّ الرَّشَادِ, (AHn, S, K,) or الرَّشَادُ: (Msb:) n. un. with ة, (TA,) applied to a single grain thereof. (Msb.) [See art. رشد.] Hence حِرِّيفٌ [q. v.]. (S, Msb.)

حُرْفَةٌ
حُرْفَةٌ حرف حرفه حرفة : see حُرْفٌ, in two places.

حِرْفَةٌ
حِرْفَةٌ حرف حرفه حرفة A craft, or handicraft, (S, K, TA,) by which one gains his subsistence; a mode, or manner, of gain; any habitual work or occupation of a man; because he turns (يَنْحَرِفُ, K, i. e. يَمِيلُ, TA) to it; (K, TA;) a subst. from اِحْتَرَفَ: (Mgh, Msb:) pl. حِرَفٌ. (TA.) -A2- See also حُرْفٌ, in two places.

حُرْفِىٌّ
حُرْفِىٌّ حرف حرفى حرفة حرفي حرفيي A seller of الحُرْف, i. e. حَبّ الرَّشَاد. (K.)

حِرَافٌ
حِرَافٌ حراف : see حُرْفٌ.

حَرِيفٌ
حَرِيفٌ حريف A fellow-worker, syn. مُعَامِلٌ, (S, Mgh, Msb, K,) in one's craft or ordinary occupation: (K:) and an associate: (KL:) pl. حُرَفَآءُ. (Msb.) ― -b2- It is mostly used by foreigners as meaning A companion in drinking: and by most of the Turks, as implying vituperation; [like our term “ fel-low; ”] so that when any one of them addresses another by this epithet, he is angry. (TA.)

حَرَافَةٌ
حَرَافَةٌ حرافه حرافة The quality, or property, of burning, or biting, the tongue; acritude. (S, Msb, TA.)

حِرِّيفٌ
حِرِّيفٌ حريف , from الحُرْفُ, Burning, or biting, to the tongue: (S, Msb, TA:) it is applied in this sense to an onion, and to other things: one should not say حَرِّيفٌ. (S, TA.)

مَحْرِفٌ
مَحْرِفٌ محرف A place to which to turn away, or back, from a thing. (AO, S, K.) So in the saying, مَالِى عَنْ هٰذَا الأَمْرِ مَحْرِفٌ [I have no place to which to turn away, or back, from this thing]. (AO, S, K. *) ― -b2- Also, and ↓ مُحْتَرَفٌ, A place in which a man earns or gains [subsistence], or labours to do so, and employs himself as he pleases, or follows his various pursuits. (K.)

مُحْرِفٌ
مُحْرِفٌ محرف A man whose property increases, and becomes in a good state or condition; or whose cattle increase &c. (S, Msb.)

مِحْرَفٌ
مِحْرَفٌ محرف : see مِحْرَافٌ.

مِحْرَفَةٌ
مِحْرَفَةٌ محرف محرفه محرفة : see مِحْرَافٌ.

مُحَرَّفٌ
مُحَرَّفٌ محرف [pass. part. n. of 2, q. v. ― -b2- ] One whose property has gone. (TA.) ― -b3- A writing-reed nibbed obliquely; having the right tooth of the nib higher [i. e. longer] than the left. (TA.)

مُحَرِّفُ القُلُوبِ
مُحَرِّفُ القُلُوبِ محرف القلوب , applied to God, The Turner, or Incliner, of hearts: or the Mover of hearts: (TA:) or the Remover of hearts. (Fr, TA voce مُحَرِّك, q. v.)

مِحْرَافٌ
مِحْرَافٌ محراف (S, L, K) and ↓ مِحْرَفٌ, (L, TA,) or ↓ مِحْرَفَةٌ, (Akh, TA,) A probe with which the depth of a wound is measured: (S, L, K:) pl. of the first مَحَارِيفُ; and [of the second, or,] accord. to Akh, of the last, مَحَارِفُ. (TA.)

مُحَارَفٌ
مُحَارَفٌ محارف Prevented, or withheld, from obtaining good; withheld from good fortune, or from sustenance; denied, or refused, good, or prosperity; lacking good fortune; having no increase of his cattle or other property; (S, Mgh, * K; *) contr. of مُبَارَكٌ: (S:) or having his gain, or earnings, turned away from him: (Msb:) or who obtains not good from a quarter to which he betakes himself: or scanted in his means of subsistence: or who works not, or labours not, to earn, or gain: or who earns, or gains, with his hands, but not enough for the support of himself and his household or family: (TA:) مُخَارَفٌ and مُجَارَفٌ are dial. vars. thereof. (TA in art. خرف.)

مُحْتَرَفٌ
مُحْتَرَفٌ محترف : see مَحْرِفٌ.

مُحْتَرِفٌ
مُحْتَرِفٌ محترف A handicraftsman; a worker with his hands. (S, TA.)

مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ
مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ متحرفا لقتال , in the Kur [viii. 16], means Turning away for the purpose of returning to fight: the doing which is one of the stratagems of war. (Mgh, Msb. *)

##### Türkçe

**حَرَفَ الشَّىْءَ عَنْ وَجْهِهِ**
1 **حَرَفَ الشَّىْءَ عَنْ وَجْهِهِ** ذ , (AO, S, Msb, K,) muzâri‘ı **حَرُفَ** , (Msb,) yahut **حَرِفَ** , (K,) mastarı **حَرْفٌ**, (S, Msb,) O, şeyi kendi doğru yolundan yahut tarzından çevirdi: (K:) yahut onu bundan değiştirdi: (Msb:) ve ↓ **حرّفهُ**, mastarı **تَحْرِيفٌ**, bu son anlamdadır: (K, * TA:) yahut bu türden yoğunlaştırılmış bir anlam taşır. (Msb.) **الكَلِمِ عَنْ** ↓ **تَحْرِيفُ مَوَاضِعِهِ** “kelimeleri kendi doğru mânalarından değiştirmek” demektir: (S, * TA:) ve bu açıklamaya uygun olarak fiil Kur’ân’da iv. 48’de vb. kullanılır: (TA:) yahut **تحريف** “dili saptırmak” demektir: (Msb:) yahut bir kelimeyi şekil bakımından değiştirmek; yazıda **بُرْدٌ**’ü **بَرْدٌ** yerine yazmak gibi; yahut bunun tersi: (KT:) [ve bir kelimeyi herhangi bir tarzda yanlış yazmak: sözlüklerde vb. bu anlamda yaygın kullanılır: yahut bir kelimeyi, bir harfi yahut daha fazlasını başka bir harf yahut başkalarıyla değiştirmek suretiyle değiştirmek. Ayrıca **صَحَّفَ**’a da bak.] -A2- 7’ye de bak. -A3- **حَرَفَ لِعِيَالِهِ**, (Msb, K,) muzâri‘ı **حَرِفَ** , (As, S, K,) yahut **حَرُفَ** , (Msb,) O, ailesi yahut ev halkı için [geçim] kazandı yahut kazanmak için çalıştı, (As, S, Msb, K,) şu ve bu taraftan; (As, S;) bunun gibi ↓ **احترف** da: (Mgh, * Msb, TA:) ve ↓ **احترف بِيَدَيْهِ** [elleriyle kazandı]: ve ↓ **تحرّف لِعِيَالِهِ** ailesi yahut ev halkı için herhangi bir yahut her sanat ve zanaat vasıtasıyla [geçim] kazanmaya kendini verdi: (TA:) ve ↓ **احرف** da, ev halkı yahut ailesi için çalıştı yahut kazanç ya da geçim aradı; **كَدَّ عَلَى عِيَالِهِ** ile açıklanır. (IAar, K.) -A4- **حَرَفَ عَيْنُهُ**, mastarı **حَرْفَةٌ**, (K,) birim mastarı değildir, (TA,) O, gözüne sürme çekti (K, TA) [**مِيل** denilen] mil ile. (TA.) -A5- **حُرِفَ فِى مَالِهِ**, mastarı **حَرْفَةٌ**, O, malının bir kısmının kaybına uğradı. (Lh, K.)

2 **حَرَّفَ** 1’e bak, iki yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] **طَاعُونٌ يُحَرِّفُ القُلُوبَ** [Bir taun] kalpleri [etkilerini görenlerin kalplerini] yüz çevirir ve uzak durur hâle getirir: (K:) bir hadiste vârid olmuştur: yahut bir rivayete göre **يُحَوِّفُ القلوب**, (TA,) yani kalpleri güvenden çevirip onları göçmeye ve kaçmaya meylettirir. (K ve TA, **حوف** maddesinde.) ― -b3- **تَحْرِيفُ القَلَمِ** kalemi eğik biçimde yontmak; (S, * K, * TA;) yontuğun sağ dişini solunkinden daha yüksek [yani daha uzun] yapmak. (TA.) Şöyle de dersin: **حَرَّفَ القَطَّةَ** [yontmayı eğik yaptı]. (TA.) Ve **حرّف السِّكِّينَ فِى حَالِ القَطِّ** [yontma hâlinde bıçağı eğik çevirdi]. (TA.) ― -b4- 7’ye de bak. ― -b5- **تَحْرِيفٌ** ayrıca “hareket ettirme yahut çalkantı hâline sokma” demektir; eş anlamlısı **تَحْرِيكٌ**. (TA.) ― -b6- **قَالَ بِيَدِهِ فَحَرَّفَهَا كَأَنَّهُ يُرِيدُ القَتْلَ**, bir hadiste, [eliyle işaret etti] ve onunla kılıcın ağzıyla kesmesini taklit etti, demektir. (TA.)

**حُورِفَ**
3 **حُورِفَ** O, geçim vasıtalarından men olundu; çünkü bu kendisi hakkında söylenen kimse, geçim vasıtalarından (بِحَرْفٍ) uzaktadır. (Mgh.) Ve **حُورِفَ كَسْبُ فُلَانٍ** Falan kimse, alışverişinde zorluk tecrübe ettirildi (S, TA) ve geçim vasıtalarında daraltıldı; (TA) sanki geçim vasıtaları ondan çevrilmiş gibidir: (S, TA:) yahut kazancı yahut geliri ondan çevrilmiş oldu. (Msb.) İbn Mes‘ûd’dan bir hadiste şöyle denmiştir: **مَوْتُ المُؤْمِنِ عَرَقُ الجَبِينِ تَبْقَى عَلَيْهِ البَقِيَّةِمِنَ الذُّنُوبِ فَيُحَارِفُ بِهَا عِنْدَ المَوْتِ**, yani [müminin ölümü, alnın yan tarafının terlemesiyle olur: ona yüklenmiş bazı günahlar kalır ve] o, onlarla [ölüm anında] zorluk tecrübe ettirilir; günahları eksilsin diye. (S.) -A2- **مُحَارَفَةٌ**’nın **مُفَاخَرَةٌ** gibi bir anlamı da vardır: Sل'ideh şöyle der,
**فَقَدْ عَلِمُوا فِى الغَزْوِ كَيْفَ نُحَارِفُ**
[Ve onlar, savaşta, nasıl üstünlük yarışına girdiğimizi elbette bilirler: yahut] Skr’ye göre, bunun anlamı “onlarla nasıl muamele ederiz”dir; bir kimsenin bir adama “Senin **حِرْفَة**’n (yani mesleğin) ve nesebin nedir?” demesi gibi. (TA:) [yahut anlam “nasıl karşılık veririz” olabilir; zira] -A3- **حارفهُ بِسُوْءٍ** “Ona, yaptığı kötülüğe karşılık verdi” demektir. (K, TA) (TA.) Ve bir hadiste şöyle denmiştir: **اـِنَّ العَبْدِ لَيُحَارَفُ عَنْ عَمَلِهِ الخَيْرَ أَوْ الشَّرَّ**, yani [kul] ameli için karşılık görecektir [iyilik yani, yahut kötülük]. (IAar, TA.) Ve ↓ **احرف** da “iyiliğe yahut kötülüğe karşılık verdi” demektir. (IAar, K.) -A4- **مُحَارَفَةٌ** ayrıca, yarayı **مِحْرَاف** ile, yani sonda ile ölçmek demektir. (K, * TA.)

**احرف**
4 **احرف** **أحرف** **حرف** : 1’e bak. ― -b2- Ayrıca, (mastarı **اـِحْرَافٌ**, Msb,) onun **مال**’ı [yahut davarı] arttı ve iyi bir hâl yahut duruma geldi. (AZ, S, Msb, K.) Şöyle denir: **جَآءَ بِالحَقِ وَالاـِحْرَافِ**, yani O, çok davarla geldi yahut getirdi. (AZ, S. [**حِلْقٌ**’a bak.]) -A2- O, bir dişi deveyi zayıflattı yahut cılızlaştırdı: As böyle der: başkaları **احرث** der. (S.) [**حَرْفٌ**’a bak: ve **حَرِيثَةٌ**’a bak.] -A3- 3’e de bak, sondan bir önceki cümle.

5 **تَحَرَّفَ** 7’ye bak: ― -b2- ve 1’e de bak.

**انحرف**
7 **انحرف** **أنحرف** **انحرف** **ٱنحرف** [Kendi doğru yolundan yahut tarzından dönmüş yahut değiştirilmiş oldu; yukarıda açıklanan anlamların ilkinde 1’in sanki edilgenidir: ve] o, yana saptı; (Az, S, Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **تحرّف**; (Az, S, Mgh, K;) ve ↓ **احرورف**; (Az, S, K;) ve ↓ **حَرَفَ**, mastarı **حَرْفٌ**; (TA;) **عَنْهُ** ondan. (Az, S, Msb, TA.) [Bundan dolayı,] şöyle denir: **انحرف مِزَاجَهُ** [Onun mizacı yahut bünyesi bozuldu]; bunun gibi ↓ **حَرَّفَ**, [görünüşe göre **حُرِّفَ** yerine yanlış yazımdır,] mastarı **تَحْرِيفٌ**. (TA.) [Ve **انحرف عَلَيْهِ** O, ona düşmanlık yahut öfkeyle döndü.] Ve **انحرف اـِلَيْهِ** O, ona yahut ona doğru döndü. (TA.)

8 **اـِحْتَرَفَ** 1’e bak, iki yerde.

12 **اـِحْرَوْرَفَ** 7’ye bak.

**حَرْفٌ**
**حَرْفٌ** **حرف** **حرفة** Herhangi bir şeyin ucu, kıyısı, sınırı, kenarı, dudak kısmı, yamaç kenarı, kaş kısmı, yanı yahut ağzı, (S, Mgh, * K, TA,) (S, K;) meselâ bir ırmağın yahut dereciğin ve bir geminin yahut kayığın yanı, (TA,) ve bir okun çentiğinin yanı; (Msb;) ve bir kılıcın ağzı: (L, TA:) çoğulu [çokluk için] **حُرُوفٌ**, ve [azlık için] **أَحْرُفٌ**. (TA.) Bundan dolayı, (S,) [Bir dağın sivri noktası, sırtı, kaşı ve çıkıntısı:] bir dağın sivri, keskin yahut kenarlı zirvesi: (S, Msb, K:) bir dağın yanında, küçük bir **دُكَّان** [yani sedir] yahut benzeri biçiminde çıkıntı yapan bir kısım: ve bir dağın zirvesinde, ince bir kenarı yahut sırtı olup sırtın üst kısmının üzerine yükselen bir kısım: (Sh, TA:) çoğulu (dağla ilgili bu kullanımda, TA) **حِرَفٌ**; (Fr, S, Msb, K;) Fr’ye göre, (Msb,) **طِلَلٌ**’ün **طَلٌّ**’ın çoğulu olması dışında bu türden tek örnektir. (Msb, K.) [Bundan dolayı ayrıca,] eğik kesilmiş yazı kamışı ağzı: S ve K’de **جزم** maddesinde geçen **قَلَمٌ لَا حَرْفَ لَهُ** ibaresinde böyledir; yani eğik kesilmiş ağzı olmayan bir yazı kamışı. (TA, o maddede. [Bu maddede 2’ye bak.]) Ve **حَرْفَا الرَّأْسِ** başın iki yan yarısı. (TA.) [Bundan dolayı ayrıca, şu ibare] **فُلَانٌ عَلَى حَرْفٍ مِنْ أَمْرِهِ** [ve **بِحَرْفٍ مِنْهُ** (3’ün ilk cümlesine bak)] Falan kimse, işi hakkında [durup] uzakta durur, (عَلَى نَاحِيَةٍ مِنْهُ, ISd, TA,) [tereddüt içinde,] bekler ve sonuca bakar; eğer onu bir yanından gözetleyince hoşuna giden şeyi görürse; (TA;) hoşuna gitmeyeni görürse ondan döner. (ISd, TA.) Kur’ân xxii. 11’deki **وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّٰهَ عَلَى حَرْفٍ** sözü “İnsanlardan kimi, dini hususunda uzakta durarak, dalgalı bir hâlde Allah’a kulluk eder” demektir; ordunun kenarlarında bulunan kimse gibi; o, zafer ve ganimetinden emin olursa sağlam durur, aksi hâlde kaçar: (Ksh, Bd: *) yahut anlamı, şüphe yahut tereddüt içinde Allah’a kulluk eden, (Zj, K, Jel,) bir dağın **حَرْف**’ı [yani sivri noktası yahut sırtı yahut kaşı] üzerine konup duran kimse gibi kararsız olan: (Jel:) yahut hâli hakkında huzursuzluk içinde olan; (Ibn- 'Arafeh, K;) yani dine sağlam yahut istikrarlı biçimde girmeyen: (K:) yahut Allah’a bir hâl tarzında kulluk eden; yani bolluk hâlinde iken, darlık hâlinde değil; (Az, S, K;) sanki iyi talih ve bolluk bir yan, kötü hâl başka bir yandır: (Az, TA:) [bundan dolayı,] **حَرْفٌ** bazen bir tarz, bir biçim ve bir yol demektir. (Msb.) ― -b2- Alfabenin bir harfi: çoğulu **حُرُوفٌ**: (S, Msb, K:) harfler böyle adlandırılmıştır; çünkü onlar kelimenin [ve hecenin] uçlarıdır. (Kull.) Fakihlerin sözü olan **تُبْطَلُ الصَّلَاةَ بِحَرْفٍ مُفْهِمٍ** [namaz, anlam ifade eden bir harfle bozulur] ancak, ilk ve son kök harfleri illetli olan bir fiilin emir sigasıyla olur; **وَفَى**’dan **فِ**, **وَقَى**’dan **قِ** ve benzerleri gibi. (Msb.) ― -b3- Nahiv terimi olarak, (mecaz kabul edilerek:) [Bir edat; yani] bir mânayı ifade etmek için kullanılan ve isim de fiil de olmayan şey: bunun dışındaki her tanım kötüdür: (K:) çoğulu **حُرُوفٌ**. (Msb, vb.) ― -b4- Ve (mecaz:) Bir kelime [mutlak olarak: sözlüklerde vb. bu anlamda sık kullanılır]. (Kull.) ― -b5- Bazı Araplara mahsus bir lehçe, bir deyim yahut bir ifade tarzı: çoğulu [azlık için] **أَحْرُفٌ**: TA’da (Muhammed’in sözü olarak) **نَزَلَ القُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ** sözünde böyledir: Kur’ân, Arapların lehçelerinden yedi lehçeye göre indirilmiştir: (A'Obeyd, Az, IAth, K:) yahut bu, yedi tarz yahut biçime göre, (Mgh, Msb,) okuma demektir: buradan **فُلَانٌ يَقْرَأُ بِحَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ** Falan kimse, İbn Mes‘ûd’un kıraat tarzıyla okur. (Mgh.) -A2- Dişi deveye uygulanırsa, (mecaz kabul edilerek:) zayıf yahut eti az; yahut zayıf ve karnı sarkık; (S, K;) ve sağlam, güçlü yahut dayanıklı; dağın **حَرْف**’ına benzetilmiştir; (S;) yahut kılıcın **حرف**’ına, (Z, O, TA,) zayıflığı yahut inceliği ve yürüyüşteki keskinliği ve etkililiği bakımından; (Z, TA;) yahut alfabenin bir harfine, yani zayıflığı bakımından **ا** harfine benzetilerek: (TA:) yahut seçkin yahut soylu yahut güçlü ve hafif ve hızlı, yürüyüşte keskin ve etkili, yolculuklarla zayıflatılmış; kılıcın **حرف**’ına benzetilmiştir: (L:) yahut cılızlaştırılmış: (S, K:) As böyle derdi: (S:) fakat bu, Zü’r-Rumme’nin bir dişi deveyi **جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ** sıfatlarıyla nitelemesiyle bağdaşmaz: (TA:) [**حَرِيثَةٌ**’a bak:] yahut [CK’de “and” ile] büyük; iri; büyük boylu; (K, TA;) dağın **حرف**’ına benzetilmiştir: (TA:) yalnız dişi deveye uygulanır: **جَمَلٌ حَرْفٌ** denemez. (IAar, TA.)

**حُرْفٌ**
**حُرْفٌ** **حرف** **حرفة** ve ↓ **حِرْفَةٌ** (S, K) ve ↓ **حُرْفَةٌ** (Mgh, K) ve ↓ **حِرَافٌ** (TA) Uğursuzluk; bereketten mahrumluk; yahut bereketin kendisine verilmemesi; eş anlamlısı **حِرْمَانٌ** [**حُرِمَ**’in mastarı olarak]: (K, TA:) iyi talihin yokluğu; öyle ki davarında yahut başka malında artış olmaz: (S:) geçim vasıtalarından men edilme. (Mgh.) Bundan dolayı ‘Ömer’in sözü: **أَحَدِهِمْ أَشَدُّ عَلَىَّ مِنْ عَيْلَتِهِ ↓ لِحِرْفَةُ**, (S, K,) yahut bir kıraate göre ↓ **لَحُرْفَةُ**, (TA,) [Onlardan herhangi birinin uğursuzluğu, bana onun yoksulluğundan daha ağırdır:] yani yoksulun ihtiyacını gidermek bana, kötüyü (uğursuzu) gelişir kılmaktan daha kolaydır: yahut anlamı, onlardan herhangi birinin geçim kazanma vasıtalarından yoksun oluşu ve bunun kederi, bana onun yoksulluğundan daha ağırdır: Nh’de böyledir. (TA.) -A2- **الحُرْفُ** **الخَرْدَل**’e [yahut hardala] benzeyen bir tür tane; (Az, Msb, TA;) avamın, (AHn, TA,) yahut Irak lehçesinde, (TA, **رشد** maddesinde,) **حَبُّ الرَّشَادِ**, (AHn, S, K,) yahut **الرَّشَادُ** diye adlandırdığı: (Msb:) birim ismi ة ile, (TA,) ondan tek bir taneye uygulanır. (Msb.) [**رشد** maddesine bak.] Buradan **حِرِّيفٌ** [bk.]. (S, Msb.)

**حُرْفَةٌ**
**حُرْفَةٌ** **حرف** **حرفه** **حرفة** : **حُرْفٌ**’a bak, iki yerde.

**حِرْفَةٌ**
**حِرْفَةٌ** **حرف** **حرفه** **حرفة** Geçimini kazandığı bir sanat yahut el zanaatı, (S, K, TA,) bir kazanç tarzı yahut biçimi; bir adamın her zamanki işi yahut mesleği; çünkü o, ona (يَنْحَرِفُ, K, yani يَمِيلُ, TA) yönelir; (K, TA;) **اِحْتَرَفَ**’tan bir isim: (Mgh, Msb:) çoğulu **حِرَفٌ**. (TA.) -A2- **حُرْفٌ**’a da bak, iki yerde.

**حُرْفِىٌّ**
**حُرْفِىٌّ** **حرف** **حرفى** **حرفة** **حرفي** **حرفيي** **الحُرْف** satıcısı; yani **حَبّ الرَّشَاد**. (K.)

**حِرَافٌ**
**حِرَافٌ** **حراف** : **حُرْفٌ**’a bak.

**حَرِيفٌ**
**حَرِيفٌ** **حريف** Birlikte çalışan; eş anlamlısı **مُعَامِلٌ**, (S, Mgh, Msb, K,) kişinin sanatında yahut olağan işinde: (K:) ve bir ortak: (KL:) çoğulu **حُرَفَآءُ**. (Msb.) ― -b2- Yabancılar tarafından çoğunlukla “içki arkadaşı” anlamında kullanılır: ve Türklerin çoğu tarafından, sövme ima eder; [bizdeki “herif” gibi;] öyle ki onlardan herhangi biri bir başkasına bu lakapla hitap edince, o öfkelenir. (TA.)

**حَرَافَةٌ**
**حَرَافَةٌ** **حرافه** **حرافة** Dil yakma yahut ısırma niteliği; keskinlik. (S, Msb, TA.)

**حِرِّيفٌ**
**حِرِّيفٌ** **حريف** , **الحُرْفُ**’tan, Dile yakıcı yahut ısırıcı: (S, Msb, TA:) bu anlamda soğana ve başka şeylere uygulanır: **حَرِّيفٌ** denmemelidir. (S, TA.)

**مَحْرِفٌ**
**مَحْرِفٌ** **محرف** Bir şeyden yüz çevirmek yahut geri dönmek için yer. (AO, S, K.) Şu sözde böyledir: **مَالِى عَنْ هٰذَا الأَمْرِ مَحْرِفٌ** [Bu işten yüz çevireceğim yahut geri döneceğim bir yerim yok]. (AO, S, K. *) ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **مُحْتَرَفٌ**, bir adamın [geçim] kazandığı yahut kazanmak için çalıştığı ve dilediği gibi meşgul olduğu yahut çeşitli uğraşlarını izlediği yer. (K.)

**مُحْرِفٌ**
**مُحْرِفٌ** **محرف** Malı artan ve iyi bir hâl yahut duruma gelen adam; yahut davarı artan vb. (S, Msb.)

**مِحْرَفٌ**
**مِحْرَفٌ** **محرف** : **مِحْرَافٌ**’a bak.

**مِحْرَفَةٌ**
**مِحْرَفَةٌ** **محرف** **محرفه** **محرفة** : **مِحْرَافٌ**’a bak.

**مُحَرَّفٌ**
**مُحَرَّفٌ** **محرف** [2’nin edilgen ism-i mef‘ûlü, bk. ― -b2- ] Malı gitmiş olan kimse. (TA.) ― -b3- Eğik yontulmuş yazı kamışı; yontuğun sağ dişi solunkinden daha yüksek [yani daha uzun] olan. (TA.)

**مُحَرِّفُ القُلُوبِ**
**مُحَرِّفُ القُلُوبِ** **محرف القلوب** , Allah’a uygulanırsa, Kalpleri çeviren yahut meylettiren: yahut kalpleri hareket ettiren: (TA:) yahut kalpleri uzaklaştıran. (Fr, TA, **مُحَرِّك** maddesinde, bk.)

**مِحْرَافٌ**
**مِحْرَافٌ** **محراف** (S, L, K) ve ↓ **مِحْرَفٌ**, (L, TA,) yahut ↓ **مِحْرَفَةٌ**, (Akh, TA,) Bir yaranın derinliğini ölçmek için kullanılan sonda: (S, L, K:) birincinin çoğulu **مَحَارِيفُ**; ve [ikincinin, yahut] Akh’a göre sonuncunun çoğulu **مَحَارِفُ**. (TA.)

**مُحَارَفٌ**
**مُحَارَفٌ** **محارف** Hayır elde etmekten alıkonmuş yahut men edilmiş; hayırdan, yahut iyi talihten, yahut rızıktan alıkonmuş; hayırdan yahut bereketten mahrum bırakılmış; iyi talihi olmayan; davarında yahut başka malında artışı olmayan; (S, Mgh, * K; *) **مُبَارَكٌ**’ın zıddı: (S:) yahut kazancı yahut geliri kendisinden çevrilmiş olan: (Msb:) yahut yöneldiği bir taraftan hayır elde etmeyen: yahut geçim vasıtalarında kısılmış: yahut çalışmayan yahut kazanç için emek vermeyen: yahut elleriyle kazanıp fakat kendisinin ve ev halkının yahut ailesinin geçimine yetmeyecek kadar kazanan: (TA:) **مُخَارَفٌ** ve **مُجَارَفٌ** bunun lehçe varyantlarıdır. (TA, **خرف** maddesinde.)

**مُحْتَرَفٌ**
**مُحْتَرَفٌ** **محترف** : **مَحْرِفٌ**’e bak.

**مُحْتَرِفٌ**
**مُحْتَرِفٌ** **محترف** Bir el zanaatkârı; elleriyle çalışan. (S, TA.)

**مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ**
**مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ** **متحرفا لقتال** , Kur’ân’da [viii. 16], “savaşmak üzere geri dönmek maksadıyla yüz çeviren” demektir: bu, savaş hilelerinden biridir. (Mgh, Msb. *)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرَفَ
حَرَفَ I ,  U ( n. ac. حَرْف 1 )
a.  [ acc. &  'An ], Turned aside, altered from.

b.  [ La ], Gained a livelihood, provided for.

حَرَّفَ
حَرَّفَ II ,
a.  Altered; inverted; transcribed.

b.  Falsified.

c.  Cut obliquely.

حَاْرَفَ
حَاْرَفَ III ,
a.  Requited.

b.  Probed ( wound ).

أَحْرَفَ
أَحْرَفَ IV ,
a.  Grew rich.

b.  Treated ill, maltreated.

تَحَرَّفَ
تَحَرَّفَ V
a.  [ 'An ], Turned aside, away from.

تَحَاْرَفَ
تَحَاْرَفَ VI
a.  [ 'Ala &  Fī ], Dealt   craftily with in.

اِنْحَرَفَ
اِنْحَرَفَ VII
a.  [ 'An ], Turned aside, deviated from.

b.  Became upset, was ill.

اِحْتَرَفَ
اِحْتَرَفَ VIII ,
a.  Worked at a trade.

حَرْف
حَرْف 1 , ( pl. أَحْرُف 16 ,  حُرُوْف 27 ),
a.  Side, edge; end, extremity; margin, border.

b.  Letter.

c.  Particle; preposition.

d.  ( pl. حِرَف 7 ), Crag, ridge, brow ( mountain ).

حَرْفِيّ
حَرْفِيّ 1yi ,
a.  Literal, verbatim, word-forword.

حِرْفَة
حِرْفَة 2t , ( pl. حِرَف 7 ),
a.  Occupation, trade, handicraft.

b.  Guild, corporation.

حَرَاْفَة
حَرَاْفَة 22t ,
a.  Pungent flavour, pungency.

حَرِيْف
حَرِيْف 25 , ( pl. حُرَفَآءُ 43 ),
a.  Fellow-worker; fellow, comrade.

حِرِّيْف
حِرِّيْف 30 ,
a.  Pungent, burning.

مِحْرَاْف
مِحْرَاْف 45 , ( pl. مَحَاْرِيْفُ 65 ),
a.  Probe.

اِنْحَرَفَ
N. Ag. اِنْحَرَفَ VII ,
a.  Oblique; diagonal.

اِنْحَرَفَ
N. Ac. اِنْحَرَفَ VII ,
a.  Declination, deflexion; inversion.

b.  Distemper, defect, disease.

حَرْفِيًّا
حَرْفِيًّا
a.  Literally; word for word.

##### Türkçe

**حَرَفَ**
**حَرَفَ** I , U ( n. ac. **حَرْف** 1 )
a.  [ acc. &  'An ], -den çevirdi, saptırdı; -den değiştirdi.

b.  [ La ], geçim kazandı; geçimini sağladı.

**حَرَّفَ**
**حَرَّفَ** II ,
a.  Değiştirdi; tersine çevirdi; yazıya geçirdi.

b.  Tahrif etti.

c.  Eğik olarak kesti.

**حَاْرَفَ**
**حَاْرَفَ** III ,
a.  Karşılığını verdi.

b.  Yokladı (yarayı).

**أَحْرَفَ**
**أَحْرَفَ** IV ,
a.  Zenginleşti.

b.  Kötü muamele etti, eziyet etti.

**تَحَرَّفَ**
**تَحَرَّفَ** V
a.  [ 'An ], -den yana döndü, -den uzaklaştı.

**تَحَاْرَفَ**
**تَحَاْرَفَ** VI
a.  [ 'Ala &  Fī ], -de/-e karşı kurnazca davrandı.

**اِنْحَرَفَ**
**اِنْحَرَفَ** VII
a.  [ 'An ], -den yana döndü, -den saptı.

b.  Rahatsız oldu, hasta oldu.

**اِحْتَرَفَ**
**اِحْتَرَفَ** VIII ,
a.  Bir meslekte çalıştı.

**حَرْف**
**حَرْف** 1 , ( pl. **أَحْرُف** 16 ,  **حُرُوْف** 27 ),
a.  Yan, kenar; uç, nihayet; kenar boşluğu, sınır.

b.  Harf.

c.  Edat; harf-i cer.

d.  ( pl. **حِرَف** 7 ), sarp kaya, sırt, alın (dağ).

**حَرْفِيّ**
**حَرْفِيّ** 1yi ,
a.  Lafzî, kelimesi kelimesine, kelime kelime.

**حِرْفَة**
**حِرْفَة** 2t , ( pl. **حِرَف** 7 ),
a.  Uğraş, meslek, zanaat.

b.  Lonca, korporasyon.

**حَرَاْفَة**
**حَرَاْفَة** 22t ,
a.  Keskin tat, keskinlik.

**حَرِيْف**
**حَرِيْف** 25 , ( pl. **حُرَفَآءُ** 43 ),
a.  İş arkadaşı; yoldaş, arkadaş.

**حِرِّيْف**
**حِرِّيْف** 30 ,
a.  Keskin, yakıcı.

**مِحْرَاْف**
**مِحْرَاْف** 45 , ( pl. **مَحَاْرِيْفُ** 65 ),
a.  Sonda.

**اِنْحَرَفَ**
N. Ag. **اِنْحَرَفَ** VII ,
a.  Eğik; çapraz.

**اِنْحَرَفَ**
N. Ac. **اِنْحَرَفَ** VII ,
a.  Sapma, eğilme; tersine çevirme.

b.  Rahatsızlık, kusur, hastalık.

**حَرْفِيًّا**
**حَرْفِيًّا**
a.  Lafzen; kelimesi kelimesine.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حرف
حَرَفَ - يَحْرِفُ - حَرْف - حَرَّفَ - يُحَرِّفُ - تَحَرَّفَ - يَتَحَرَّفُ - مُتَحَرِّف - مُتَحَرِّفاً

حَرَفَ - يَحْرِفُ + الكائن أو الشيء أو  الأمر: يقع على الجانب الطرفي الحدي الفاصل بين شيئين: يقع أو يسير أو يتحرك في المنطقة الطرفية الجانبية الحدية الفاصلة بين الشيء والشيء الآخر، أوبين السطح والسطح الآخر
حَرْف: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " حَرَفَ - يَحْرِفُ ": اسم مكان منه: المكان الذي يمثل منطقة التقاء بين سطحين أو كائنين في وضعين مختلفين، ويمكن تعميم مفهوم الحرف ليشمل الالتقاء المعنوي أو الفكري: أي المنطقة الحدية التي تلتقي عندها معلومتين أو مفهومين
يفعل + كائن + أمراً + على حَرْف: يفعله وهو يتناوله على طرفه البعيد الجانبي: كناية عن التردد والاستعداد لترك الفعل والهروب منه: فيكون من اليسير انتقاله من أمر إلى أمر
﴿ومن الناس من يعبد الله على حرف فإن أصابه خير اطمأن به وإن أصابته فتنة انقلب على وجهه﴾
حَرَّفَ - يُحَرِّفُ + كائن + شيئاً أو أمراً + عن كائن أو موضع: على وزن " فـَعـَّلَ" من " حَرَفَ - يَحْرِفُ ": جعله " يَحْرِفُ " عنه على وجه التكرار والشدة: نحاه عنه وأبعده جانباً: جعله يقع أو يتحرك في الجانب الحدي الطرفي: ينقل ويغير مكان الشيء إلى المنطقة الفاصلة الحدية بشكل مراد وبحرص
﴿يحرفون الكلم عن مواضعه﴾: يجعلونه يقع ويستقر في الطرف الحدي الهامشي بعيداً عن مواضعه الأصلية: يغيرون مكان بعض الألفاظ من موضعها الأصلي باتجاه حرف الجملة أو الكلام، أي طرفها الجانبي في أول أو آخر الجملة، مما يغير مدلول الكلام
﴿يحرفون الكلم من بعد مواضعه﴾ يدفعونها جانباً من بعد مواضعها: يغيرون مكان بعض الألفاظ مبتعداً بها عن موضعها الأصلي إلى الموضع التالي مباشرة باتجاه الهامش أو الحرف
إن هذا يبين أنهم كانوا يقومون بتقديم أو تأخير أو تغيير ترتيب بعض الكلمات بطريقة تغير المدلول وفق غرض مراد
تَحَرَّفَ - يَتَحَرَّفُ + كائن: على وزن" تـَفـَعـَّلَ" من " حَرَفَ - يَحْرِفُ ": يتنحى: يجهد أن " يَحْرِفَ " نفسه بنفسه: يجهد أن يأخذ موقعاً طرفياً هامشياً جانبياً
تَحَرَّفَ - يَتَحَرَّفُ + كائن + لـِ كائن أو لـِ أمر: جعل نفسه يتجه نحو المنطقة الحدية بإرادة ذاتية وبجهد لأجل ولنفع الكائن أو الأمر
﴿إلا متحرفا لقتال﴾: اتجه إلى المنطقة التي تمثل الحرف: منطقة التقاء  بين سطحين في وضعين مختلفين : وهو هنا يمثل اللجوء إلى المنطقة الفاصلة بين المتقاتلين، لكي يمكن توجيهه منها  إلى فئة أخرى ينضم إليها
مُتَحَرِّف: اسم فاعل من " تَحَرَّفَ - يَتَحَرَّفُ "
مُتَحَرِّفاً: حال من " مُتَحَرِّف"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " توجيه وضع الأشياء، وذلك على طرف وجانب وحافة الشيء ضد وسطه " وهي:
رَجَأَ - يَرْجَأُ، طَرَفَ - يَطْرِفُ، حَرَفَ - يَحْرِفُ، حَدَّ - يَحُدُّ، حَفَّ - يَحُفُّ، جَنَبَ - يَجْنُبُ
حرف
 	﴿ومن الناس من يعبد الله على حرف فإن أصابه خير اطمأن به وإن أصابته فتنة انقلب على وجهه خسر الدنيا والآخرة ذلك هو الخسران المبين(11)﴾  الحج
يُحَرِّف - يحرفون + عن مواضعه
 ﴿من الذين هادوا يحرفون الكلم عن مواضعه ويقولون سمعنا وعصينا واسمع غير مسمع وراعنا ليا بألسنتهم وطعنا في الدين ولو أنهم قالوا سمعنا وأطعنا واسمع وانظرنا لكان خيرا لهم وأقوم ولكن لعنهم الله بكفرهم فلا يؤمنون إلا قليلا(46)﴾ النساء ﴿فبما نقضهم ميثاقهم لعناهم وجعلنا قلوبهم قاسية يحرفون الكلم عن مواضعه ونسوا حظا مما ذكروا به ولا تزال تطلع على خائنة منهم إلا قليلا منهم فاعف عنهم واصفح إن الله يحب المحسنين(13)﴾ المائدة
يُحَرِّف - يحرفون + من بعد مواضعه
 ﴿ياأيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر من الذين قالوا آمنا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم ومن الذين هادوا سماعون للكذب سماعون لقوم آخرين لم يأتوك يحرفون الكلم من بعد مواضعه يقولون إن أوتيتم هذا فخذوه وإن لم تؤتوه فاحذروا ومن يرد الله فتنته فلن تملك له من الله شيئا أولئك الذين لم يرد الله أن يطهر قلوبهم لهم في الدنيا خزي ولهم في الآخرة عذاب عظيم(41)﴾ المائدة
 	﴿أفتطمعون أن يؤمنوا لكم وقد كان فريق منهم يسمعون كلام الله ثم يحرفونه من بعد ما عقلوه وهم يعلمون(75)﴾ البقرة
مُتَحَرِّف - متحرفا
 ﴿ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة فقد باء بغضب من الله ومأواه جهنم وبئس المصير(16)﴾ الأنفال
مختار الصحاح
● [حرف] ح ر ف: حَرْفُ كل شيء طرفه وشفيره وحده و الحَرْفُ واحد حُرُوفِ التهجي وقوله تعالى ﴿ومن الناس من يعبد الله على حرف﴾ قالوا على وجه واحد وهو أن يعبده على السراء دون الضراء ورجل مُحَارَفٌ بفتح الراء أي محدود محروم وهو ضد المبارك وقد حُورِفَ كسب فلان إذا شدد عليه في معاشه كأنه ميل برزقه عنه وفي حديث بن مسعود رضي الله عنه ﴿موت المؤمن عرق الجبين تبقي عليه البقية من الذنوب فيحارف بها عند الموت﴾ أي يشدد عليه لتمحص عنه ذنوبه و الحُرْفُ بوزن القفل حب الرشاد ومنه قيل شيء حِرِيْفٌ بالكسر والتشديد للذي يلدغ اللسان بحَرَافتِهِ وكذلك بصل حريف بالكسر ولا تقل حَريف و الحُرْفُ أيضا الاسم من قولك رجل مُحَارَفٌ أي منقوص الحظ لا ينمي له مال وكذا الحِرْفَةُ بالكسر وفي حديث عمر رضي الله عنه ﴿لحرفة أحدهم أشد علي من عيلته﴾ والحرفة أيضا الصناعة و المُحْتَرِفُ الصانع وفلان حَرِيفِي أي معاملي و تَحْرِيفُ الكلام عن مواضعه تغييره وتحريف القلم قطه مُحَرَّفا ويقال انْحَرَفَ عنه و تَحَرَّفَ و احْرَوْرَفَ أي مال وعدل
الراغب
حرف
- حرف الشيء: طرفه، وجمعه: أحرف وحروف، يقال: حرف السيف، وحرف السفينة، وحرف الجبل، وحروف الهجاء: أطراف الكلمة، والحروف العوامل في النحو: أطراف الكلمات الرابطة بعضها ببعض، حرف (هي الناقة الضامرة)، تشبيها بحرف الجبل، أو تشبيها في الدقة بحرف من حروف الكلمة، قال عز وجل: }ومن الناس من يعبد الله على حرف﴿[الحج/11]، قد فسر ذلك بقوله بعده:﴾فإن أصابه خير اطمأن به وإن أصابته فتنة انقلب على وجهه﴿[الحج/11]، وفي معناه:﴾مذبذبين بين ذلك{ [النساء/143].
وانحرف عن كذا، وتحرف، واحترف، والاحتراف: طلب حرفة للمكسب، والحرفة: حالته التي يلزمها في ذلك، نحو: القعدة والجلسة، والمحارف: المحروم الذي خلا به الخير، وتحريف الشيء: إمالته، كتحريف القلم، وتحريف الكلام: أن تجعله علىحرف من الاحتمال يمكن حمله على الوجهين، قال عز وجل: }يحرفون الكلم عن مواضعه﴿[النساء/46]،﴾يحرفون الكلم من بعد مواضعه﴿[المائدة/41]،﴾وقد كان فريق منهم يسمعون كلام الله ثم يحرفونه من بعد ما عقلوه{ [البقرة/75]، والحرف: ما فيه حرارة ولذع، كأنه محرف عن الحلاوة والحرارة، وطعام حريف، وروي عنه صلى الله عليه وسلم: (نزل القرآن على سبعة أحرف) (الحديث صحيح متفق عليه، ورواية البخاري: (إن هذا القرآن أنزل على سبعة أحرف، فاقرؤوا ما تيسر منه).
راجع: فتح الباري 9/23 كتاب فضائل القرآن؛ ومسلم 2/202؛ والتمهيد لابن عبد البر 8/272.
وقد ذكر أبو شامة في (المرشد الوجيز) هذا الحديث ورواياته كلها فمن أراد التوسع فليرجع إليه، ثم قال: (قال: أبو عبيد: قد تواترت هذه الأحاديث كلها على الأحرف السبعة). المرشد الوجيز ص 87).
وذلك مذكور على التحقيق في (الرسالة المنبهة على فوائد القرآن) (وانظر: فتح الباري 9/25 - 30).
ملخص اللسان
وجوه اللفظ : حرْفُ كل شيء طَرفُه وشفِيرُه وحَدُّه، - ناحِيَتُه.- الطَّرَفُ والجانِبُ، إلا على حَرْفٍ أَي   على جانب. الانْحِرافِ عن الشيء الميل عنه - عَدَلَ - وقَلمٌ مُحَرَّفٌ: عُدِلَ بأَحد حَرفَيْه عن الآخر؛ - وتَحْرِيفُ الكَلِم عن مواضِعِه: تغييره. - على حَرْف أَي على شَكّ، -
1.     حَرَفَ عن الشيء يَحْرِفُ حَرْفاً وانْحَرَفَ وتَحَرَّفَ واحْرَوْرَفَ:   عَدَلَ .
2.     الانْحِرافِ عن الشيء الميل عنه.
3.     والحَرْفُ في الأَصل: الطَّرَفُ والجانِبُ،
4.     حرْفُ كل شيء طَرفُه وشفِيرُه وحَدُّه،
5.     وحرف السفينة والجبل: جانبهما،
6.     الحَرْفُ من الجبل ما نَتَأَ في جَنْبِه منه كهَيْئة الدُّكانِ الصغير أَو   نحوه.
7. وحرْفُ الشيء: ناحِيَتُه.
8.     وفلان على حَرْف من أَمْره أَي ناحيةٍ منه ، إذا رأَى شيئاً لا   يعجبه عدل عنه.
9.     ومن الناس من يَعْبُدُ اللّه على   حَرْف؛ أَي إذا لم يرَ ما يحب انقلب على وجهه،
10.                        على حَرْف أَي على شَكّ،
11.                        يعبد اللّه على حرف أَي على طريقة في الدين لا يدخُل فيه دُخُولَ متمكّن،
12.                        من يعبد اللّه على حرف أَي على غير طمأْنينة على أَمر أَي لا يدخل في الدين دخول متمكن.
13.                        وقَلمٌ مُحَرَّفٌ: عُدِلَ بأَحد حَرفَيْه عن الآخر؛
14.                        وتَحْرِيفُ الكَلِم عن مواضِعِه: تغييره.
15.                        والتحريف في القرآن والكلمة:   تغيير الحرفِ عن معناه والكلمة عن معناها ،
16.                        َهلُ الكتاب لا يأْتون النِّساء إلا على حَرْفٍ أَي   على جانب.
17.                        والـمُحْتَرِفُ: الصانِعُ.
18.                         وفلان حَريفي أَي مُعامِلي.
19.                        وحُرِفَ في ماله حَرْفةً ذهَب منه شيء،
20.                        والـمُحْرِفُ: الذي نَما مالُه وصَلَحَ،
21.                        والحِرْفةُ: الصِّناعةُ.
22.                         وحِرفةُ الرجلِ: ضَيْعَتُه أَو صَنْعَتُه.
23.                        وحَرَفَ لأَهْلِه واحْتَرَف: كسَب وطلَب واحْتالَ،
24.                        وأَحْرَفَ إذا اسْتَغْنى بعد فقر.
25.                        الحَرْفُ من حُروف الهِجاء: معروف واحد حروف التهجي.
26.                        والحَرْفُ:   الأَداة التي تسمى الرابِطةَ لأَنها تَرْبُطُ الاسمَ بالاسم والفعلَ بالفعل كعن وعلى ونحوهما،
27.                        الحرْفِ اللُّغَةَ.
28.                        وحَرْفا الرأْس: شِقاه.
29.                        حَرْفُ الجبل وهو أَعْلاه الـمُحدَّدُ.
30.                        أوالحَرْفُ من الإبل: النَّجِيبة الماضِيةُ التي أَنـْضَتها   الأَسفار، شبهت بحرف السيف في مضائها ونجائها
31.                         الحرْف   الناقة الضامرة،
32.                        الحرْفُ الناقة المهزولة؛
33.                        وتَحْرِيفُ القلم:   قَطُّه مُحَرَّفاً.
34.                        والـمُحَرَّفُ: الذي ذَهَب مالُه.
35.                        والـمُحارَفُ:   الذي لا يُصيبُ خيراً من وجْهٍ تَوَجَّه له،
36.                        والحُرْفُ: الحِرْمان.
37.                        الاحتِرافِ  الاكْتِسابُ؛
38.                        هو يَحْرِفُ لعِيالِه ويحترف ويَقْرِشُ ويَقْتَرِشُ   بمعنى يكتسب من ههنا وههنا،
39.                        الـمُحارفُ ، هو المحروم   المحدود الذي إذا طَلَب فلا يُرْزَق أَو يكون لا يَسْعَى في الكسب.
40.                        وقد حُورِفَ كَسْبُ فلان إذا شُدِّد عليه في مُعاملَته وضُيِّقَ في   مَعاشِه كأَنه مِيلَ بِرِزْقه عنه،
41.                        فيُحارَفُ بها عند الموت أَي يُقايَسُ بها فتكون كفارة  لذنوبه،
42.                         لَحِرْفةُ أَحدِهم أَشَدُّ عليَّ من   عَيْلَتِه أَي إغْناءُ الفَقِير وكفايةُ أَمْرِه أَيْسَرُ عليَّ من إصْلاحِ  الفاسدِ،
43.                        وأَحْرَفَ   الرجلُ إذا كَدَّ على عِياله.
44.                        وحَرِيفُ   الرجل: مُعامِلُه في حِرْفَتِه،
45.                        لا تُحارِفْ أَخاكَ بالسوء أَي تُجازِه بسوء صنِيعِه تُقايِسْه وأَحْسِنْ إذا أَساء واصْفَحْ عنه.
46.                        أَحْرَفَ الرجلُ إذا جازى على خَيْر أَو شرّ،
47.                         إن العبد لَيُحارَفُ عن عمله الخير أَو الشرّ أَي يُجازى.
48.                        وحَرَفَ عَيْنَه: كَحَلها؛ والمِحْرَفُ
49.                        والمِحْرافُ: الـمِيلُ الذي تقاسُ به الجِراحات.
50.                        والـمِحْرَفُ والمِحْرافُ أَيضاً: المِسْبارُ الذي يُقاسُ به الجُرح؛
51.                        والحَرافةُ: طَعْم يُحْرِقُ اللِّسانَ والفَمَ. وبصل حِرِّيفٌ: يُحْرِقُ   الفم وله حَرارةٌ،
52.                        كل طعام يُحْرِقُ فم آكله بحَرارة مَذاقِه   حِرِّيف، بالتشديد، للذي يَلْذَعُ اللسانَ بحَرافَتِه،
53.                       وكذلك بصل حِرّيف،
لسان العرب
● - حرف: الحَرْفُ من حُروف الهِجاء: معروف واحد حروف التهجي. والحَرْفُ:   الأَداة التي تسمى الرابِطةَ لأَنها تَرْبُطُ الاسمَ بالاسم والفعلَ بالفعل   كعن وعلى ونحوهما، قال الأَزهري: كلُّ كلمة بُنِيَتْ أَداةً عارية في   الكلام لِتَفْرِقَة المعاني واسمُها حَرْفٌ، وإن كان بناؤها بحرف أَو فوق   ذلك مثل حتى وهل وبَلْ ولعلّ، وكلُّ كلمة تقرأُ على الوجوه من القرآن تسمى   حَرْفاً، تقول: هذا في حَرْف ابن مسعود أَي في قراءة ابن مسعود. ابن   سيده: والحَرْفُ القِراءة التي تقرأُ على أَوجُه، وما جاء في الحديث من   قوله، عليه السلام: نزل القرآن على سبعة أَحْرُف كلُّها شافٍ كافٍ، أَراد   بالحرْفِ اللُّغَةَ. قال أَبو عبيد وأَبو العباس. نزل على سبع لُغات من لغات   العرب، قال: وليس معناه أَن يكون في الحرف الواحد سبعة أَوجُه هذا لم   يسمع به، قال: ولكن يقول هذه اللغات متفرّقة في القرآن، فبعضه بلغة   قُرَيْشٍ، وبعضه بلغة أَهل اليمن، وبعضه بلغة هوازِنَ، وبعضه بلغة هُذَيْل،   وكذلك سائر اللغات ومعانيها في هذا كله واحد، وقال غيره: وليس معناه أَن يكون   في الحرف الواحد سبعةُ أَوجه، على أَنه قد جاء في القرآن ما قد قُرِئ   بسبعة وعشرة نحو: ملك يوم الدين وعبد الطاغوت، ومـما يبين ذلك قول ابن   مسعود: إني قد سمعت القراءة فوجدتهم متقاربين فاقرأُوا كما عُلِّمْتمْ إنما   هو كقول أَحدكم هَلمّ وتعالَ وأَقْبِلْ. قال ابن الأَثير: وفيه أَقوال   غير ذلك، هذا أَحسنها. والحَرْفُ في الأَصل: الطَّرَفُ والجانِبُ، وبه سمي   الحَرْفُ من حروف الهِجاء.   وروى الأَزهري عن أَبي العباس أَنه سئل عن قوله نزل القرآن على سبعة   أَحرف فقال: ما هي إلا لغات. قال الأَزهري: فأَبو العباس النحْويّ وهو واحد   عصْره قد ارتضى ما ذهب إليه أَبو عبيد واستصوَبه، قال: وهذه السبعة أَحرف   التي معناها اللغات غير خارجة من الذي كتب في مصاحف المسلمين التي اجتمع   عليها السلَف المرضيُّون والخَلَف المتبعون، فمن قرأَ بحرف ولا يُخالِفُ   المصحف بزيادة أَو نقصان أَو تقديم مؤخّرٍ أَو تأْخير مقدم، وقد قرأَ به   إمام من أَئمة القُرّاء المشتهرين في الأَمصار، فقد قرأَ بحرف من الحروف   السبعة التي نزل القرآن بها، ومن قرأَ بحرف شاذّ يخالف المصحف وخالف في   ذلك جمهور القرّاء المعروفين، فهو غير مصيب، وهذا مذهب أَهل العلم الذين   هم القُدوة ومذهب الراسخين في علم القرآن قديماً وحديثاً، وإلى هذا   أَوْمأَ أَبو العباس النحوي وأَبو بكر بن الأَنباري في كتاب له أَلفه في اتباع   ما في المصحف الإمام، ووافقه على ذلك أَبو بكر بن مجاهد مُقْرِئ أَهل   العراق وغيره من الأَثبات المتْقِنِين، قال: ولا يجوز عندي غير ما قالوا،   واللّه تعالى يوفقنا للاتباع ويجنبنا الابتداع. وحَرْفا الرأْس: شِقاه.   وحرف السفينة والجبل: جانبهما، والجمع أَحْرُفٌ وحُرُوفٌ وحِرَفةٌ. شمر:   الحَرْفُ من الجبل ما نَتَأَ في جَنْبِه منه كهَيْئة الدُّكانِ الصغير أَو   نحوه. قال: والحَرْفُ أَيضاً في أَعْلاه تَرى له حَرْفاً دقيقاً   مُشفِياً على سَواء ظهره. الجوهري: حرْفُ كل شيء طَرفُه وشفِيرُه وحَدُّه، ومنه   حَرْفُ الجبل وهو أَعْلاه الـمُحدَّدُ.   وفي حديث ابن عباس: أَهلُ الكتاب لا يأْتون النِّساء إلا على حَرْفٍ أَي   على جانب. والحَرْفُ من الإبل: النَّجِيبة الماضِيةُ التي أَنـْضَتها   الأَسفار، شبهت بحرف السيف في مضائها ونجائها ودِقَّتها، وقيل: هي   الضّامِرةُ الصُّلْبَةُ، شبهت بحرف الجبل في شِدَّتها وصَلابتها؛ قال ذو   الرمة:جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنادٌ، يَشُلُّها   وظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ   فلو كان الحَرْفُ مهزولاً لم يصفها بأَنها جُمالية سِناد ولا أَنَّ   وظِيفَها رَيّانُ، وهذا البيت يَنْقُضُ تفسير من قال ناقة حرف أَي مهزولة،   شبهت بحرف كتابة لدقّتها وهُزالها؛ وروي عن ابن عمر أَنه قال: الحرْف   الناقة الضامرة، وقال الأَصمعي: الحرْفُ الناقة المهزولة؛ قال الأَزهري: قال   أَبو العباس في تفسير قول كعب بن زهير:   حَرْفٌ أَخُوها أَبوها من مُهَجَّنةٍ،   وعَمُّها خالُها قَوْداء شِمْلِيلُ   قال: يصف الناقة بالحرف لأَنها ضامِرٌ، وتُشَبَّهُ بالحرْف من حروف   المعجم وهو الأَلف لدِقَّتِها، وتشبّه بحرف الجبل إذا وصفت بالعِظَمِ.   وأَحْرَفْتُ ناقتي إذا هَزَلْتَها؛ قال ابن الأَعرابي: ولا يقال جملٌ حَرْف   إنما تُخَصّ به الناقةُ؛ وقال خالد بن زهير:   مَتَى ما تَشأْ أَحْمِلْكَ، والرَّأْسُ مائِلٌ،   على صَعْبةٍ حَرْفٍ، وشِيكٍ طُمُورُها   كَنَى بالصعبةِ الحرْفِ عن الدَّاهِيةِ الشديدة، وإن لم يكن هنالك   مركوب. وحرْفُ الشيء: ناحِيَتُه. وفلان على حَرْف من أَمْره أَي ناحيةٍ منه   كأَنه ينتظر ويتوقَّعُ، فإن رأَى من ناحية ما يُحِبُّ وإلا مال إلى غيرها.   وقال ابن سيده: فلان على حَرْف من أَمره أَي ناحية منه إذا رأَى شيئاً لا   يعجبه عدل عنه. وفي التنزيل العزيز: ومن الناس من يَعْبُدُ اللّه على   حَرْف؛ أَي إذا لم يرَ ما يحب انقلب على وجهه، قيل: هو أَن يعبده على   السرَّاء دون الضرَّاء. وقال الزجاج: على حَرْف أَي على شَكّ، قال: وحقيقته   أَنه يعبد اللّه على حرف أَي على طريقة في الدين لا يدخُل فيه دُخُولَ   متمكّن، فإن أَصابه خير اطمأَنّ به أَي إن أَصابه خِصْبٌ وكثُرَ مالُه   وماشِيَتُه اطْمَأَنَّ بما أَصابه ورضِيَ بدينه، وإن أَصابته فِتْنَةٌ   اخْتِبارٌ بِجَدْبٍ وقِلَّة مالٍ انقلب على وجهه أَي رجع عن دينه إلى الكفر   وعِبادة الأَوْثان. وروى الأَزهري عن أَبي الهيثم قال: أَما تسميتهم الحرْف   حرْفاً فحرف كل شيء ناحيته كحرف الجبل والنهر والسيف وغيره. قال الأَزهري:   كأَن الخير والخِصْب ناحية والضرّ والشرّ والمكروه ناحية أُخرى، فهما   حرفان وعلى العبد أَن يعبد خالقه على حالتي السرّاء والضرَّاء، ومن عبد   اللّه على السرَّاء وحدها دون أَن يعبده على الضرَّاء يَبْتَلِيه اللّه بها   فقد عبده على حرف، ومن عبده كيفما تَصَرَّفَتْ به الحالُ فقد عبده عبادة   عَبْدٍ مُقِرّ بأَنَّ له خالقاً يُصَرِّفُه كيف يَشاء، وأَنه إن   امـْتَحَنَه بالَّلأْواء أَو أَنـْعَم عليه بالسرَّاء، فهو في ذلك عادل أَو متفضل   غير ظالم ولا متعدّ له الخير، وبيده الخير ولا خِيرةَ للعبد عليه. وقال   ابن عرفة: من يعبد اللّه على حرف أَي على غير طمأْنينة على أَمر أَي لا   يدخل في الدين دخول متمكن.   وحَرَفَ عن الشيء يَحْرِفُ حَرْفاً وانْحَرَفَ وتَحَرَّفَ واحْرَوْرَفَ:   عَدَلَ . الأَزهري. وإذا مالَ الإنسانُ عن شيء يقال تَحَرَّف وانحرف   واحرورف؛ وأَنشد العجاج في صفة ثور حَفَرَ كِناساً فقال:   وإنْ أَصابَ عُدَواء احْرَوْرَفا   عنها، وولاَّها ظُلُوفاً ظُلَّفا   أَي إِن أَصابَ مَوانِع. وعُدَواءُ الشي: مَوانِعُه. وتَحْرِيفُ القلم:   قَطُّه مُحَرَّفاً. وقَلمٌ مُحَرَّفٌ: عُدِلَ بأَحد حَرفَيْه عن الآخر؛   قال:   تَخالُ أُذْنَيْهِ، إذا تَشَوَّفا،   خافِيةً أَو قَلَماً مُحَرَّفا   وتَحْرِيفُ الكَلِم عن مواضِعِه: تغييره. والتحريف في القرآن والكلمة:   تغيير الحرفِ عن معناه والكلمة عن معناها وهي قريبة الشبه كما كانت اليهود   تُغَيِّرُ مَعانَي التوراة بالأَشباه، فوصَفَهم اللّه بفعلهم فقال   تعالى: يُحَرِّفُون الكَلِمَ عن مواضعه. وقوله في حديث أَبي هريرة: آمَنْتُ   بمُحَرِّفِ القلوب؛ هو الـمُزِيلُ أَي مُـمِيلُها ومُزيغُها وهو اللّه   تعالى، وقال بعضهم: الـمُحَرِّكَ. وفي حديث ابن مسعود: لا يأْتون النساء إلا   على حرف أَي على جَنْب. والـمُحَرَّفُ: الذي ذَهَب مالُه. والـمُحارَفُ:   الذي لا يُصيبُ خيراً من وجْهٍ تَوَجَّه له، والمصدر الحِرافُ.   والحُرْفُ: الحِرْمان. الأَزهري: ويقال للمحزوم الذي قُتِّرَ عليه رزقُه مُحارَفٌ.   وجاء في تفسير قوله: والذين في أَموالهم حَقٌّ مَعْلوم للسائل   والـمَحْرُوم، أَن السائل هو الذي يسأَل الناس، والمحروم هو الـمُحارَفُ الذي ليس   له في الإسلام سَهْم، وهو مُحارَفٌ. وروى الأَزهري عن الشافعي أَنه قال:   كلُّ من اسْتَغنَى بِكَسْبه فليس له أَن يسأَل الصدقةَ، وإذا كان لا   يبلُغُ كسبُه ما يُقِيمُه وعيالَه، فهو الذي ذكره المفسِّرون أَنه المحروم   الـمُحارَف الذي يَحْتَرِفُ بيدَيه، قد حُرِم سَهْمَه من الغنيمة لا   يَغْزُو مع المسلمين، فَبَقِيَ محْروماً يُعْطى من الصدقة ما يَسُدُّ   حِرْمانَه، والاسم منه الحُرْفة، بالضم، وأَما الحِرفةُ فهو اسم من الاحتِرافِ وهو   الاكْتِسابُ؛ يقال: هو يَحْرِفُ لعِيالِه ويحترف ويَقْرِشُ ويَقْتَرِشُ   بمعنى يكتسب من ههنا وههنا، وقيل: الـمُحارفُ، بفتح الراء، هو المحروم   المحدود الذي إذا طَلَب فلا يُرْزَق أَو يكون لا يَسْعَى في الكسب. وفي   الصحاح: رجل مُحارَف، بفتح الراء، أَي محدود محروم وهو خلاف قولك مُبارَكٌ؛   قال الراجز:   مُحارَفٌ بالشاء والأَباعِرِ،   مُبارَكٌ بالقَلَعِيِّ الباتِرِ   وقد حُورِفَ كَسْبُ فلان إذا شُدِّد عليه في مُعاملَته وضُيِّقَ في   مَعاشِه كأَنه مِيلَ بِرِزْقه عنه، من الانْحِرافِ عن الشيء وهو الميل عنه.   وفي حديث ابن مسعود: موتُ المؤمن بعَرَقِ الجبين تَبْقَى عليه البقِيّةُ   من الذُّنوبِ فَيُحارَفُ بها عند الموت أَي يُشَدَّد عليه لتُمَحَّصَ   ذنوبه، وُضِعَ وَضْعَ الـمُجازاةِ والـمُكافأَة، والمعنى أَن الشدَّة التي   تَعْرِض له حتى يَعْرَقَ لها جَِبينُه عند السِّياقِ تكون جزاء وكفارةً لما   بقي عليه من الذنوب، أَو هو من الـمُحارَفةِ وهو التشْديدُ في الـمَعاش.   وفي التهذيب: فيُحارَفُ بها عند الموت أَي يُقايَسُ بها فتكون كفارة   لذنوبه، ومعنى عَرَقِ الجبين شدَّةُ السّياق. والحُرْفُ: الاسم من قولك رجل   مُحارَفٌ أَي مَنْقُوصُ الحَظِّ لا ينمو له مال، وكذلك الحِرْفةُ،   بالكسر. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: لَحِرْفةُ أَحدِهم أَشَدُّ عليَّ من   عَيْلَتِه أَي إغْناءُ الفَقِير وكفايةُ أَمْرِه أَيْسَرُ عليَّ من إصْلاحِ   الفاسدِ، وقيل: أَراد لَعَدم حِرْفةِ أَحدِهم والاغْتِمامُ لذلك أَشَدُّ   عليَّ من فَقْرِه. والـمُحْتَرِفُ: الصانِعُ. وفلان حَريفي أَي مُعامِلي.   اللحياني: وحُرِفَ في ماله حَرْفةً ذهَب منه شيء، وحَرَفْتُ الشيء عن   وجْهه حَرْفاً. ويقال: ما لي عن هذا الأَمْرِ مَحْرِفٌ وما لي عنه مَصْرِفٌ   بمعنى واحد أَي مُتَنَحًّى؛ ومنه قول أَبي كبير الهذلي:   أَزُهَيْرُ، هَلْ عن شَيْبةٍ من مَحْرِفِ،   أَمْ لا خُلُودَ لِباذِلٍ مُتَكَلِّفِ؟   والـمُحْرِفُ: الذي نَما مالُه وصَلَحَ، والاسم الحِرْفةُ. وأَحْرَفَ   الرجلُ إحرافاً فهو مُحْرِفٌ إذا نَما مالُه وصَلَحَ. يقال: جاء فلان   بالحِلْقِ والإحْراف إذا جاء بالمال الكثير.   والحِرْفةُ: الصِّناعةُ. وحِرفةُ الرجلِ: ضَيْعَتُه أَو صَنْعَتُه.   وحَرَفَ لأَهْلِه واحْتَرَف: كسَب وطلَب واحْتالَ، وقيل: الاحْتِرافُ   الاكْتِسابُ، أَيّاً كان. الأَزهري: وأَحْرَفَ إذا اسْتَغْنى بعد فقر. وأَحْرَفَ   الرجلُ إذا كَدَّ على عِياله. وفي حديث عائشة: لما اسْتُخْلِفَ أَبو   بكر، رضي اللّه عنهما، قال: لقد عَلِم قومي أَن حِرْفَتي لم تكن تَعْجِز عن   مؤونة أَهلي وشُغِلْتُ بأَمر المسلمين فسيأْكل آلُ أَبي بكر من هذا   ويَحْتَرِفُ للمسلمين فيه؛ الحِرْفةُ: الصِّناعةُ وجِهةُ الكَسْب؛ وحَرِيفُ   الرجل: مُعامِلُه في حِرْفَتِه، وأَراد باحترافِه للمسلمين نَظَره في   أُمورهم وتَثْميرَ مَكاسِبهمْ وأَرْزاقِهم؛ ومنه الحديث: إني لأَرى الرجل   يُعْجِبُني فأَقول: هل له حِرْفة؟ فإن قالوا: لا، سَقَطَ من عيني؛ وقيل: معنى   الحديث الأَوَّل هو أَن يكون من الحُرْفة والحِرْفة، بالضم والكسر، ومنه   قولهم: حِرْفة الأَدَبِ، بالكسر. ويقال: لا تُحارِفْ أَخاكَ بالسوء أَي   تُجازِه بسوء صنِيعِه تُقايِسْه وأَحْسِنْ إذا أَساء واصْفَحْ عنه. ابن   الأَعرابي: أَحْرَفَ الرجلُ إذا جازى على خَيْر أَو شرّ، قال: ومنه   الخَبرُ: إن العبد لَيُحارَفُ عن عمله الخير أَو الشرّ أَي يُجازى. وقولهم في   الحديث: سَلِّطْ عليهم مَوْتَ طاعُونٍ دَفِيفٍ يُحَرِّفُ القُلوبَ أَي   يُمِيلها ويَجْعَلُها على حرْفٍ أَي جانب وطَرَفٍ، ويروى يَحُوفُ، بالواو،   وسنذكره؛ ومنه الحديث: ووصف سُفيانُ بكفه فَحَرَفَها أَي أَمالَها،   والحديث الآخر: وقال بيده فحرّفها كأَنه يريد القتل ووصف بها قطْع السيفِ   بحَدِّه. وحَرَفَ عَيْنَه: كَحَلها؛ أَنشد ابن الأَعرابي:   بِزَرْقاوَيْنِ لم تُحْرَفْ، ولَـمَّا   يُصِبْها عائِرٌ بشَفير ماقِ   أَراد لم تُحْرَفا فأَقام الواحد مُقام الاثْنين كما قال أَبو ذُؤَيب:   نامَ الخَلِيُّ، وبتُّ الليلَ مُشْتَجِراً،   كأَنَّ عيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبوحُ   والمِحْرَفُ والمِحْرافُ: الـمِيلُ الذي تقاسُ به الجِراحات.   والـمِحْرَفُ والمِحْرافُ أَيضاً: المِسْبارُ الذي يُقاسُ به الجُرح؛ قال القطامي   يذكر جِراحةً:   إذا الطَّبيبُ بمِحْرافَيْه عالَجَها،   زادَتْ على النَّقْرِ أَو تَحْريكها ضَجَما   ويروى على النَّفْرِ، والنَّفْرُ الوَرَمُ، ويقال: خروج الدّم؛ وقال   الهذلي:   فإنْ يَكُ عَتَّابٌ أَصابَ بسَهْمِه   حَشاه، فَعَنَّاه الجَوى والـمَحارِفُ   والمُحارَفةُ: مُقايَسَةُ الجُرْحِ بالمِحْرافِ، وهو المِيل الذي   تُسْبَرُ به الجِراحاتُ؛ وأَنشد:   كما زَلَّ عن رأْسِ الشَّجِيجِ المحارفُ   وجمعه مَحارِفُ ومَحاريفُ؛ قال الجَعْدي:   ودَعَوْتَ لَهْفَك بعد فاقِرةٍ،   تُبْدي مَحارِفُها عن العَظْمِ   وحارَفَه: فاخَرَه؛ قال ساعِدةُ بن جُؤَيَّة:   فإنْ تَكُ قَسْرٌ أَعْقَبَتْ من جُنَيْدِبٍ،   فقد عَلِمُوا في الغَزْوِ كيْفَ نُحارِفُ   والحُرْفُ: حَبُّ الرَّشادِ، واحدته حُرْفةٌ. الأَزهري: الحُرْفُ جَبٌّ   كالخَرْدَلِ. وقال أَبو حنيفة: الحُرف، بالضم، هو الذي تسميه العامّة   حبَّ الرَّشاد.   والحُرْفُ والحُرافُ: حَيّةٌ مُظْلِمُ اللَّوْنِ يَضْرِبُ إلى السَّواد   إذا أَخذ الإنسانَ لم يبق فيه دم إلا خرج.   والحَرافةُ: طَعْم يُحْرِقُ اللِّسانَ والفَمَ. وبصل حِرِّيفٌ: يُحْرِقُ   الفم وله حَرارةٌ، وقيل: كل طعام يُحْرِقُ فم آكله بحَرارة مَذاقِه   حِرِّيف، بالتشديد، للذي يَلْذَعُ اللسانَ بحَرافَتِه، وكذلك بصل حِرّيف،   قال: ولا يقال حَرِّيف.
مقاييس اللغة:
(حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])
وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])
والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])
وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
القاموس المحيط:
الحَرْفُ من كلِّ شيءٍ طَرَفُهُ، وشَفيرُهُ وحَدُّهُ، و من الجَبَلِ أَعْلاهُ المُحَدَّدُ، ج كعِنَبٍ، ولا نظيرَ له سِوَى طَلٍّ وطِلَلٍ، وواحدُ حُروفِ التَّهَجِّي، والناقَةُ الضامِرَةُ، أَو المَهْزُولَةُ، أو العَظيمَةُ، ومَسيلُ الماءِ، وآرامٌ سودٌ بِبلادِ سُلَيْمٍ، و عِنْدَ النُّحاةِ ما جاءَ لمَعْنًى لَيْسَ باسْمٍ ولا فِعْلٍ، وما سِوَاهُ من الحُدودِ فاسِدٌ. ورُستاقُ حرْفٍ بالأَنْبارِ. " ومن الناسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّهَ على حَرْفٍ " ، أي وجْهٍ واحِدٍ، وهو أنْ يَعْبُدَهُ على السَّرَّاءِ لا الضَّرَّاءِ، أو على شَكٍّ، أو على غَيْرِ طُمَأنينَةٍ على أمْرِهِ، أي لا يَدْخُلُ في الدينِ مُتَمَكِّناً. و " نَزَلَ القُرْآنُ على سَبْعَةِ أحْرُفٍ " سَبْعِ لُغاتٍ من لُغَاتِ العَرَبِ، ولَيْسَ مَعْنَاهُ أن يكونَ في الحَرْفِ الواحِدِ سَبْعَةُ أوْجُهٍ، وإنْ جاءَ على سَبْعَةٍ أو عَشَرَةٍ أو أكْثَرَ، ولكنِ المَعْنَى هذِهِ اللُّغَاتُ السَّبْعُ مُتَفَرِّقَةٌ في القُرْآنِ. وحَرَفَ لِعِيالِهِ يَحْرِفُ كَسَبَ،
و الشيءَ عن وجْهِهِ: صَرَفَهُ، و عَيْنَهُ حَرْفَةً: كَحَلَها. وما لِي عنه مَحْرِفٌ: مَصْرِفٌ ومُتَنَحًّى. والمَحْرِفُ أيْضاً، والمُحْتَرَفُ: مَوْضِعٌ يَحْتَرِفُ فيه الإِنْسانُ، وَيَتَقَلَّبُ، ويَتَصَرَّفُ.
وحُرِفَ في مالِهِ، بالضمِّ، حَرْفَة: ذَهَبَ منه شيءٌ. والحُرْفُ، بالضمِّ: حَبُّ الرَّشادِ، وعبدُ الرحمن بنُ عُبَيْدِ اللّهِ، وأبوهُ، وجَدُّهُ، ومُوسَى بنُ سَهْلٍ، والحَسَنُ بنُ جَعْفَر البَغْدادِيُّ الحُرْفِيُّونَ المُحَدِّثونَ: نِسْبَةٌ إلى بَيْعِهِ، و: الحِرْمانُ، كالحُرْفَةِ، بالضمِّ والكسرِ، ومنه قولُ عُمَر، رضي الله تعالى عنه: لَحُرِفَةُ أحَدِهم أشَدُّ عَلَيَّ مِنْ عَيْلَتِهِ. والحِرْفَةُ، بالكسرِ: الطُّعْمَةُ، والصِناعَةُ يُرْتَزَقُ منها، وكُلُّ ما اشْتَغَلَ الإِنْسَانُ به وضَرِيَ، يُسَمَّى صَنْعَةً وحِرْفَةً، لأَنَّهُ يَنْحَرِفُ إليها. وأبو الحَريفِ، كأميرٍ: عُبَيْدُ اللّهِ بنُ أبي رَبيعَةَ المُحَدِّثُ. وحَريفُكَ: مُعَامِلُكَ في حِرْفَتِكَ، والمِحْرَافُ: المِيلُ، يُقاسُ به الجِراحاتُ. وحُرْفَانُ، كعُثْمَانَ: عَلَمٌ. وأحْرفَ: نَما مالُهُ، وصَلَحَ وكَثُرَ، و ناقَتَهُ: هَزَلَها، وكَدَّ على عِيالِهِ، وجازَى على خَيْرٍ أو شَرٍّ. والتَّحْرِيفُ: التَّغْييرُ، وقَطُّ القَلَمِ مُحَرَّفاً.
واحْرَوْرَفَ: مالَ وعَدَل، كانْحَرَفَ وتَحَرَّفَ. وحارَفَهُ بِسُوءٍ: جازاهُ. والمُحارَفَةُ: المُقَايَسَةُ بالمِحْرَافِ. والمُحَارَفُ، بفتح الراءِ: المَحْدُودُ المَحْرُومُ. وطاعُونٌ يُحَرِّفُ القُلوبَ: يُميلُها، ويَجْعَلُهَا على حَرْفٍ، أي: جانِبٍ وطَرَفٍ.
تاج العروس:
ح ر ف
الْحَرْفُ مِن كُلِّ شَيْءٍ : طَرَفُهُ وشَفِيرُهُ وحَدُّهُ ومِن ذلك حِرْفُ الْجَبَلِ وهو : أَعْلاَهُ الْمُحدَّدُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وقال شَمِرٌ : الحَرْفُ مِن الجَبَلِ : ما نَتَأَ في جَنْبِه منه كهَيْئَةِ الدُّكَّانِ الصَّغِيرِ أَو نحوِه قال : والحَرْفُ أَيضاً في أَعْلاَهُ تَرَى له حَرْفاً دَقِيقاً مُشْفِياً على سَوَاءِ ظَهْرِهِ قال الفَرَّاءُ : ج حَرْفِ الجَبَلِ : حِرَفٌ كعِنَبٍ ولا نَظِيرَ له سِوَى طَلٍّ وطِلَلٍ قال : ولم يُسْمَعٍ غَيْرُهما كما في العُبَابِ قال شيخُنا : أَي : وإِن كان الحَرْفُ غيرَ مُضَاعَفٍ
الحَرْفُ : وَاحِدُ حُرُوفِ التَّهَجِّي الثَّمَانيَةِ والعِشْرين سُمِّيَ بالحَرْفِ الذي هو في الأَصْلِ الطَّرَفُ والجانبُ قال الفَرّاءُ وابنُ السِّكِّيتِ : وحُرُوفُ المُعْجَمِ كلُّهَا مُؤَنَّثَةٌ وجَوَّزُوا التَّذْكِيرَ في الأَلِفِ كما تقدَّم ذلك عن الكِسَائِيِّ واللِّحْيَانِيِّ في ( أ ل ف )
الحَرْفُ : النَّاقَةُ الضَّامِرَةُ الصُلْبَةُ شُبِّهتْ بحَرْفِ الجَبَلِ كذا في الصِّحاحِ وفي العُبَابِ تَشْبِيهاً لها بحَرْفِ السَّيْفِ زَادَ الزَّمَخْشَرِيُّ : في هُزَالِها ومَضَائِهَا في السَّيْرِ وفي اللِّسَانِ : هي النَّجِيبَةُ المَاضِيَةُ التي أَنْضَتْهَا الأَسْفَارُ شُبِّهَتْ بحَرْفِ السَّيْفِ من مَضَائِها ونَجَائِهَا ودَِقَّتِها أو هي الْمَهْزُولَةُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وعن الأَصْمَعِيِّ قال : ويُقالُ : أَحْرَفْتُ نَاقَتِي : إِذا هَزَلْتَهَا قال الجَوْهَرِيُّ : وغَيْرُه يقولُ بالثّاءِ أو هي العَظِيمَةُ تَشْبِيهاً لها بحَرْفِ الجَبَلِ هذا بعَيْنِه قَوْلُ الجَوْهَرِيُّ كما تقدَّم
وأَنْشَدَ لذِي الرُّمَّةِ :
جُمَالِيُّة حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا ... وَظِيفٌ أَزَجُّ الْخَطْوِ رَيّانُ سَهْوقُ فلو كان الحَرْفُ مَهْزُولاً لم يَصِفْهَا بِأَنَّهَا جُمَالِيَّةٌ سِنَادٌ ولا أَنَّ وَظِيفَها رَيَّانُ وهذا البيتُ يَنْقُضُ تفسيرَ مَن قال : نَاقَةٌ حَرْفٌ أَي : مَهْزُولَةٌ فشُبِّهَتْ بحَرْفِ كتابَةٍ لِدِقَّتِها وهُزَالِهَا وقال أَبو العباسِ في تَفْسِير قولِ كَعْبِ بنِ زُهَيْرٍ :
حَرْفٌ أَخُوهَا أَبُوها مِنْ مُهَجَّنَةٍ ... وعَمُّهَا خَالُهَا قَوْدَاءُ شِمْلِيلُ قال : يَصِفُ النَّاقَةَ بالحَرْفِ لأَنَّها ضَامِرٌ وتُشَبَّهُ بالحَرْفِ مِن حُرُوف المُعْجَمِ وهوالأَلِفُ لِدِقَّتِهَا وتُشَبَّه بحَرْفِ الجَبَلِ إِذا وُصِفَتْ بالْعِظَمِ قال ابنُ الأعْرَابِيِّ : ولا يُقَالُ : جَمَلٌ حَرْفٌ إِنَّمَا تُخَصُّ به النَّاقَةُ
وقال خالدُ بنُ زُهَيْرٍ الهُذَليّ
" مَتَى مَا تَشَأْ أَحْمِلْكَ والرَّأْسُ مَائِلٌعلَى صَعْبَةٍ حَرْفٍ وَشِيكٍ طُمُورُهَا كَنَى بالصَّعْبَةِ الحَرْفِ عن الدَّاهِيَةِ الشَّدِيدَةِ وإِن لم يكُنْ هنالك مَرْكُوبٌ . ومَسِيلُ الْمَاءِ وآرَامٌ سُودٌ ببِلادِ سُلَيْمٍ
والحَرْفُ عِنْدَ النُّحَاةِ أَي في اصْطِلاحِهم : ماجاءَ لِمَعْنىُ ليْسَ باسْمٍ ولا فِعْل وما سِواهُ مِن الْحُدُودِ فَاسِدٌ ومِن المُحْكَمِ : الحَرْفُ : الأَداةُ التي تُسَمَّى الرَّابِطَةَ لأَنَّهَا تَرْبِطُ الاسْمَ بالاسْمِ والفِعْلَ بالفِعْلِ كعَنْ وعَلَى ونحوِهما وفي العُبَابِ : الحَرْفُ : ما دَلَّ علَى مَعْنىً في غَيْرِه ومن ثَمَّ لم يَنْفَكَّ عن اسْمٍ أَو فِعْلٍ يَصْحَبُه إلاَّ في مَوَاضِعَ مَخْصُوصةٍ حُذِفَ فيها الفِعْلُ واقْتُصِرَ على الحرفِ فجَرَى مَجْرَى النَّائِبِ نحو قَوْلِك : نَعَمْ وبَلَى وأَي وإِنَّه ويَا زَيْدُ وقد في مِثْلِ قَوْلِ النَّابِغَةِ الذُّبْيَانِيِّ :
أَفِدَ التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا تَزُلْ بِرِحَالِنَا وكَأَنْ قَدِ
ورُسْتَاقُ حَرْفٍ : نَاحِيَةٌ بالأَنْبَارِ وضَبَطَهُ الصّاغَانِيُّ بضَمِّ الحَاءِ وكذا في مُخْتَصَرِ المُعْجَمِ ففِيهِ مُخَالَفةٌ للصَّوابِ ظَاهِرَةٌ
حَرْفُ الشَّيْءِ : ناحِيَتُه وفلانٌ على حَرْفٍ منْ أَمْرِه : أَي نَاحِيَةٍ منه ؛ كَأَنَّهُ يَنْتَظِرُ ويَتَوَقَّعُ فإِنْ رَأَى مِن نَاحِيَةٍ ما يُحِبُّ وإلاَّ مَالَ إِلَى غَيرِهَا . وقال ابنُ سِيدَه : فُلانٌ علَى حَرْفٍ من أَمْرِه : أَي نَاحِيَةٍ منه إِذا رَأْى شَيْئأً لا يُعْجِبُه عَدَلَ عنه وفي التَّنْزِيلِ الْعَزِيزِ : ( ومن النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ الله عََلى حَرْف ) : أَي علَى وَجْهٍ وَاحِدٍ أَي : إِذا لم يَرَ ما يُحِبُّ انْقَلَبَ علَى وَجْهِه قيل : هُوَ أَنْ يَعْبُدَهُ علَى السَّرَّاءِ لا الضَّرَّاءِ وقال الأًزْهَرِيُّ : كأَنَّ الخَيْرَ َوالخِصْبَ نَاحِيَةٌ والضُّرَّ والشَّرَّ والمَكْرُوهَ نَاحِيةٌَ أُخْرَى فهما حَرْفَانِ وعلَى العَبْدِ أَن يَعْبُدَ خَالِقَهُ علَى حَالَتَي السَّرَّاءِ والضَّرَّاءِ وِمن عَبَدَ اللهُ على السَّرَّاءِ وَحْدَها دُونَ أَن يعبُدَه علَى الضَّراءِ يَبتَلِيهِ اللهُ بها فقد عَبَدَهُ علَى حَرْفٍ ومَن عَبَدَهُ كيْفَمَا تَصَرَّفَتْ به الحالُ فقد عَبَدَهُ عِبَادَةَ عَبْدٍ مِقرٍّ بأَّنَّ له خَالِقاً يُصَرِّفُه كيفَ شاءَ وأَنَّه إِن أَمْتَحَنَه بالَّأْوَاءِ وأَنْعَمَ عليه بالسَّرَّاء فهو في ذلك عِادِلٌ أَو مُتَفَضِّلٌ أَو على شَكٍّ وهذا قوْلُ الزَّجَّاج ( فإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ ) أَي : خِصْبٌ وكَثْرَةُ مَالٍ ( اطْمَأَنَّ به ) وَرَضِيَ بدِينِه ( وإِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةُ ( اخْتِيَارٍ . بِجَدْبٍ وقِلَّةِ مَالٍ ) انْقَلَبَ علَى وَجْهِهِ ) أَي : رَجَعَ عن دِينِهِ إِلَى الكُفْرِ وعِبَادَةِ الأَوْثَانِ أَو علَى غَيْرِ طُمْأَنِينَةٍ على أَمْرِهِ وهذا قَوْلُ ابنِ عَرَفَةَ أَيْ : لا يَدْخُلُ في الدِّينِ مُمَتَكِّناً ومَرْجِعُهُ إِلَى قَوْلِ الزِّجَّاج
في الحَدِيثِ : قال صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسلَّم ( نَزَلَ القُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ كُلُّهَا شَافٍ كَافٍ فَاقْرَؤُوا كَمَا عُلِّمْتُمْ ) قال أَبو عُبَيْدٍ : أَي علَى سَبْعِ لُغَاتِ مِن لًغَاتِ الْعَرَبِ قال : ولَيْسَ مَعْنَاهُ أَنْ يَكُونَ في الْحَرْف الْوَاحِدِ سَبْعَةُ أَوْجُهٍ هذا لم يُسْمَعْ به زَادَ غيرُ أَبِي عُبَيْدٍ : وإِنْ جاءَ علَى سَبْعَةٍٍ أَو عَشَرَةٍ أَو أَكْثَرَ نحو ( مَلِك يَوْمِ الدِّينِ وعَبَدَ الطَّاغُوتَ قال أَبو عبيد : ولكِنِ الْمَعْنَى : هذهِ اللُّغَاتُ السَّبْعُ مُتْفَرِّقَةٌ في الْقُرْآنِ فبَعْضُه بِلُغَةِ قُرَيْشٍ وبَعْضُه بِلُغَةِ أَهْلِ اليَمَنِ وبعضُهُ بلُغَةِ هَوَازِنَ وبعضُه بلُغَةِ هُذَيْلٍ وكذلِكَ سائرُ اللُّغَاتِ ومَعَانِيها في هذا كُلِّه وَاحِدَةٌ ومِمَّا يُبَيِّنُ ذلِكَ قَوْلُ ابنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللهُ عنه : ( إِنِّي قد سمعتُ القَرَأَةَ فوَجَدْتُهم مُتَقارِبِينَ فَاقْرَؤُوا كما عُلِّمْتُمْ إِنَّمَا هو كقَوْلِ أَحَدِكُم : هَلُمَّ وتَعَالَ وأَقْبِلْ ) قال ابنُ الأَثِيرِ : وفيه أَقْوَالٌ غَيْرُ ذلك هذا أَحْسَنُهَا وَرَوَى الأًزْهَرِيُّ : أَن أبا العباسِ النَّحْوِي - و وَاحِد عَصْرِه - قد ارْتَضَى ما ذَهَبَ إِليه أَبو عُبَيْدٍ واسْتَصْوَبَه قال : وهذِه السَّبْعَةُ الأَحْرُفُ التي مَعْنضاها اللُّغَاتُ غَيْرُ خَارِجَةٍ من الذي كُتِبَ في مَصَاحِفِ المُسْلِمين التي اجْتَمَع عليها السَّلَفُ المَرْضِيُّونَ والخَلَفُ المُتَّبِعُون َ فمَن قَرَأَ بحَرْفٍ ولا يُخالِفُ المُصْحَفَ بزِيَادَة أَو نُقْصَانٍ أَو تَقْدِيمِ مُؤَخَّرٍ أَو تَأْخِيرِ مُقَدَّم وقد قَرَأَ به إِمامٌ مِن أَئِمَّةِ القُرّاءِ المُشْتَهَرِين في الأَمْصَارِ فقد قَرَأَ بحَرْف من الحْرُوفِ السَّبْعَةِ التي نَزَلَ القُرْآنُ بها ومَن قَرَأَ بحَرْفٍ شاذّ يُخَالِفُ المُصْحَفَ وخَالَفَ في ذلِك جُمْهُورَ القُرَّاءِ المَعْرُوفِين فهو غيرُ مُصِيبٍ وهذا مُذْهَبُ أَهل الدِّين والعِلْم الذين هم القُدْوَةُ ومَذْهَبُ الرَّاسِخِينَ في عِلمِ القُرْآنِ قَدِيماً وحَدِيثاً وإِلَى هذا أَوْمَأَ أَبو بَكْرِ بنُ الأَنْبَارِيِّ من كتاب له أَلَّفَهُ في اتِّبَاعِ ما فِي المُصْحَف الإِمامِ ووَافَقَهُ على ذلك أَبو بكر بنُ مَجَاهِدٍ مُقْرِىءُ أَهلِ العِرَاق وغيرُه من الأَثْبات المُتَقِيِن قال : ولا يجوزُ عندي غيرُ قالُوا واللهُ تعالَى يُوَفِّقُنا لِلاتِّباعِ ويُجَنِّبُنَا الابْتِداعَ آمينَ
وحَرَفَ لِعِيَالِهِ يَحْرِفُ مِن حَدِّ ضَرَبَ : أَي كَسَبَ مِن ههُنا وههُنا مِثْل يَقْرِشُ ويَقْتَرِشُ قَالَهُ الأَصْمَعِيُّ
قال أَبو عُبَيْدَةَ : حَرَفَ الشَّيْءِ عنْ وَجْهِهِ حَرْفاً : صَرَفَهُ
قال غيرُه : حَرَفَ عَيْنه حرفةً بالفتح : مصدرٌ وليست لٍلمَرًّةِ : كََلَهَا بالمِيلِ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرَابِيِّ :
بِزَرْقَاوَيْنِ لم تُحْرَفْ ولَمَّا ... يُصِبْهَا عَائِرٌ بِشَفِيرِ مَاقِ أََراد : لم تُحْرَفَا فأَقَامَ الوَاحِدَ مُقَامَ الاثْنِينِ
يُقَال : مَالِي عنه مَحْرِفٌ وكذلِك : مَصْرِفٌ بمعنىً وَاحِدٍ نَقَلَهُ أَبو عُبَيْدَةَ
ومنه قَوْلُ أَبِي كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
أَزُهَيْرَ هَلْ عَنْ شَيْبَةٍ مِنْ مَحْرِفِ ... أَمْ لاَ خُلُودَ لِبَاذلٍ مُتَكَلِّفِ ويُرْوَي : ( مِن مَصْرِفِ ) ومَعْنَى مَحْرِفٍ ومَصْرِفٍ : أي مُتَنحيًّ والمَحْرِفُ أيضاً أَي : كمَجْلِسٍ والْمُحْتَءَفُ بفَتْحِ الرَّاءِ : مَوْضِعٌ يَحْتَرِفُ فيه الإِنْسَانُ ويَتَقَلَّبُ ويَتَصَرَّفُ ومنه قولُ أَبِي كَبِيرٍ أَيْضاً :
أَزُهَيْرَ إِنَّ أَخاً لنا ذَا مِرَّةٍ ... جَلْدَ الْقُوَى في كُلِّ سَاعَةِ مَحْرِفِ
" فَارَقْتُهُ يَوْماً بِجَانِبِ نَخْلَةٍسَبَقَ الْحِمَامُ به زُهَيْرَ تَلَهُّفِي قال اللِّحْيَانِيُّ : حُرِفَ في مَالِهِ بِالضَّمِّ أَي : كُفِىَ حَرْفَةً بالفَتْح : ذَهَبَ منه شَيْءٌ وقد ذُكِرَ أَيضاً في الجِيمِ
والْحُرْفُ بِالضَّمِّ : حَبُّ الرَّشَادِ واحِدَتُه حُرْفَةٌ وقال أَبو حَنِيفَةَ : هو الذِي تُسَمِّيهِ العَامَّةُ حَبَّ الرَّشَادِ وقال الأًزْهَرِيُّ : الحُرْفُ : حَبٌّ كالخَرْدَلِ
أَبو القاسم عبدُ الرَّحمن بنُ عُبيد اللهِ بن عبدِ اللهِ بنِ محمدِ بن الحُسَيْنِ وأَبُوهُ وجَدُّهُ المَذْكُوران سَمِعَ عبدَ الرَّحْمن النَّجَّادَ وحَمزَةَ الدِّهْقان وغيرَهما وجَدُّه رَوَى عن حمدان بنِ عليٍّ الوَرَّاقِ وحدَّث أَبوه أَيضاً ومُوسَى بنُ سَهْل الوَشّاءُ : شَيْخُ أَبِي بكرٍ الشَّافِعِيِّ والحَسَنُ بنُ جَعْفَرٍ البَغْدَاديُّ سَمِعَ أَبا شُعِيْبٍ الحَرَّانِيَّ الْحُرْفِيُّونَ المُحَدِّثُونَ ؛ نِسْبَةً إِلَى بَيْعِهِ أَي : الحُرْفِ وقال الحافِظُ : إِلَى بَيْعِ البُزُورِ
الحُرْفُ : الْحِرْمَانُ : كالْحِرْفَةِ بِالضَّمِّ والكَسْرِ ومنه قولُ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنه : ( لَحُرْفَةُ أَحَدِهِمْ أَشَدُّ عَلَىَّ مِن عَيْلَتِهِ ) ضُبِطَ بالوَجْهَيْنِ أَي : إِغْنَاءُ الفَقِيرِ وكِفَايَةُ أَمْرشهِ أَيْسَرُ عَلَىَّ مِن إِصْلاَحِ الفاسِدِ وقيل : أَرادَ لَعَدَمُ حِرْفَةِ أَحَدِهم والاغْتِماءُ لذلك أَشَدُّ عَلَىَّ مِن فَقْرِهِ كذا في النِّهَايَةِ
وقيل : الْحِرْفَةُ بِالْكَسْر : الطُّعْمَةُ والصِّنَاعَةُ التي يُرْتَزَقُ مِنْهَا وهي جهَةُ الكَسْبِ ومنه ما يُرْوَيِ عنه رَضِيَ اللهُ عَنه : ( إِنِّي لأَرَى الرَّجُلَ فَيُعْجِبُنِي فَأَقُولُ : هل له حِرْفَةٌ ؟ فإِنْ قالُوا : لا سَقَطَ مِنْ عَيْنِي ) وكُلُّ ما اشْتَغَلَ الإِنْسَانُ بِه وضَرِىَ به من أَي أَمْرٍ كان فإِنَّهُ عندَ العَرَبِ يُسَمَّى صَنْعَةً وحِرْفَةً يقولون : صَنْعَةُ وحِرْفَةً يقولون : صَنْعَةُ فُلانٍ أَنَ يَعْمَلَ كذا وحِرْفَةُ فُلانٍ أَنْ يَفْعَلَ كذا يُرِيدُونَ دَأَبَهُ ودَيْدَنَهُ ؛ لأَنَّهُ يَنْحَرِفُ إِلَيْهَا أَي يَمِيلُ وفي اللِّسَانِ : حِرْفُتهُ : ضَيْعَتُه أو صَنْعَتُهُ
قلتُ : وكلاهما صَحِيحان في المَعْنَى
وأَبُو الْحَرِيفِ كَأَمِيرٍ : عُبَيْدُ اللهِ ابنُ أَبِي رَبِيعَةَ وفي نُسْخَةٍ : ابن رَبيعَةَ السُّوَائيُّ الْمُحدِّثُ الصَّوابُ أَنه تَابِعِيٌّ هكذا ضَبَطَهُ الدُّولاَبِيُّ بالحاءِ المُهْمَلَةِ وخَالَفَهُ ابنُ الْجَارُودِ فَأَعْجَمَهَا
وحَرِيفُكَ : مُعَامِلُكَ كما في الصِّحاح في حِرْفَتِكَ : أَي : في الصَّنْعَة
قلتُ : ومنه اسْتعْمَالُ أَكْثَرِ العَجَمِ إِيَّاهُ في مَعْنَى النَّدِيمِ والشَّرِيبِ ومنه أَيضاً يُسْتَفَادُ اسْتِعْمَالُ أَكثرِ التُّرْكِ إِيّاهُ في مَعْرِضِ الذَّمِّ بحيثُ لو خاطَب به أَحَدُهم صتحبه لَغَضِبَ
والْمِحْرَافُ كمِحْرابٍ : الْمِيلُ الذي تُقَاسُ بِه الْجِرَاحَاتُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ أَنْشَد لِلْقُطاميِّ يذكؤ جَرَاحَةً :
" إِذَا الطَّبِيبُ بمِحْرَافَيْه عَالجَهَازَادَتْ عَلَى النَّقْرِ أَو تَحْرِيكَهِا ضَجَمَا ويُرْوَي ( النَّفْرِ ) وهو الوَرْمُ ويُقَال : خُرُوجُ الدَّمِ
وحُرْفَانُ كعُثْمَانَ عَلَمٌ سُمِّيَ به من حَرَفَ : أَي كَسَبَ
وأَحْرَفَ الرَّجُلُ فهو مُحْرِفٌ نَمَا مَالُهُ . وصَلُحَ وكَثُرَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ عن الأَصْمَعِيِّ وغيرُه يقول بالثَّاءِ كما تَقَدَّمَ
ونَاقَتَهُ : هَزَلَهَا
أَحْرَفَ : لأَحْرَفَ الرَّجُلُ : إذا كَدَّ عَلَى عِيَالِهِ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ
أَحْرَفَ : إِذا جَازَي علَى خَيْرٍ أَو شَرٍّ عنه أَيضاً
والتَّحْريفُ : التَّغْيِيرُ والتَّبْديِلُ ومنه قولُه تعالَى : ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ وقَوْلُه تعالَى أَيضاً : يُحَرِّفُونَ الْكَلِم عَنْ مَوَاضِعِهِ وهو في القرآنِ والكَلِمَةِ : تَغْيِيرُ الحرَْفِ عن مَعْنَاها والكَلِمَةِ عن مَعْنَاها وهي قَرِيبَةُ الشَّبَهِ كما كانَتْ اليَهُودُ تُغَيِّرُ مَعانِى التَّوْرَاةِ بالأَشْبَاهِ
وقَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ الله عنه : ( أمَنْتُ بمُحَرِّفِ القلوبِ ) أَي : بمِصْرِّفِهَا . أَو مُمِيلِهَا ومُزِيلِهَا وهو اللهُ تعالَى وقيل : هو المُحَرِّكُ
التَّحْرِيفُ : قَطُّ الْقَلَمِ مُحَرَّفاً يُقَال : قَلَمٌ مُحَرَّفٌ : إِذا عُدِلِ بأَحَدِ حَرْفَيْهِ عن الآخَرِ قال :
" تَخَالُ أُذْنَيْهِ إِذَا تَحَرَّفَا
" خَافِيَةُ أَو قَلَماً مًحَرَّفَا وقال محمدُ بنُ العَفِيفِ الشِّيرَازِيُّ - في صِفاتِ القَطِّ - : ومنها المُحَرَّفُ قال : وهَيْئَتُهُ أَن تُحَرَّفَ السِّكِّينُ في حَالِ القَطِّ وذلك علَى ضَرْبَيْنِ : قائمٍ ومُصَوَّبٍ فما جُعِلَ فيه ارْتِفَاعُ الشَّحْمَةِ كارْتِفَاعِ القَشْرَةِ فهو قَائِمٌ وما كانَ القَشْرُ أَعْلَى مِن الشَّحْمِ فهو مُصَوَّبٌ وتُحْكِمُهُ المُشَاهَدَةُ والمُشَافَهَةُ وإِذا كان السِّنُّ اليُمْنَى أَعْلَى مِن اليُسْرَي قيل : قَلَمٌ مُحَرَّفٌ وإِن تَسَاوَياً قيل : قَلَمٌ مُحَرَّفٌ وإِن تَسَاوَياً قيل : قَلَمٌ مُسْتَوٍ وتقدَّم للمُصَنِّفِ في ( ج ل ف ) قوْلُ عبدِ الحميد الكاتبِ لِسَلْمٍ : ( وحَرِّفِ الْقَطَّةَ وأَيْمِنْهَا ) . ومَرّ الكلامُ هناك واحْروْرَفَ : مَالَ وعَدَلَ كانْحَرَفَ وتَحَرَّفَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وقال الأًزْهَرِيُّ : وإِذا مَالَ الإِنْسَانُ عن شَيْءٍ يُقَال : تَحَرَّفَ وانْحَرَفَ واحْرَوْرَفَ وأنشد الجَوْهَرِيُّ للرَّاجِزِ - قال الأًزْهَرِيُّ والصَّاغَانيُّ : هو العَجَّاجُ يَصِف ثَوْراً يَحْفِرُ كِناساً - :
" وإِْن أَصَابَ عُدَوَاءَ احْرَوْرَفَا
" عَنْهَا ووَلاَّهَا ظُلُوفاً ظُلَّفَا أَي : لإِن أَصابْ مَوَانِعَ وعُدَوَاءُ الشَّيْءِ : مَوَانِعُهُ
وشَاهِدُ الانْحِرَافِ حديثُ أَبي أَيوبُ رَضِيَ الله عنه : ( فَوَجَدْنَا مَرَاحِيضَ بَيْتٍ قِبَلَ القِبْلَةِ فَنَنْحَرِفُ ونَسْتَغْفِرُ الله ) وشَاهِدُ التَّحَرَّفِ قَوْلُهُ تعالَى : إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتَالٍ أَي : مُسْتَطْرِداً يُرِيدُ الكَرَّةَ
ومن المَجَازِ : حَارَفَهُ بِسُوءٍ : أَي : كَأَفَأَهُ وجَازَاهُ يُقَال : لا تُحَارِفْ أَخاك بسُوءِ : أي لا تُجَازِهِ بسُوءِ صَنِيعِهِ تُقَايِسُه وأَحْسِنْ إِذا أَساءُ واصْفحْ عنه والذي يَظْهَرُ أَنَّ المُحَارَفَةَ : المُجَازَاةُ مُطْلَقاً سَوَاءً بسًوءٍ أَو بخيرٍ ويدُلُّ لهذا الحديثُ : ( إِنَّ الْعَبْدَ لَيُحَارَفُ عَنْ عَمِلِهِ : الخَيْرِ أَو الشَّرِّ قال ابنُ الاعرابي : أَي يُجَازَى
والْمُحَارَفُ : الْمُقَايَسَةُ بالْمِحْرَافِ أَي : مُقَايَسَةُ الجُرْحِ بالمِسْبَارِ قال :
" كَمَا زَلَّ عَنْ رَأْسٍ الشَّجِيجِ الْمَحَرِفُ والمُحَارَفُ بِفَتْحِ الرَّاءِ : المَحْدودُ الْمَحْرُومُ قال : الجَوْهَرِيُّ : وهو خِلافُ قَوْلِك : مُبَارَكٌ وأَنْشَدَ للرَّاجِز :
" مُحَارَفُ بِالشَّاءِ والأَبَاعِرِ
" مُبَارَكٌ بِالْقَلَعِيِّ الْبَاتِرِ وقال غيرُه : المُحَارَفُ : هو الذي لا يُصِيبُ خَيْراً مِن وَجْهٍ تَوَجَّهُ له وقيل : هو الذي قُتِرَ رِزْقُهُ وقيل : هو الذي لا يَسْعَى في الكَسْبِ وقيل رجلٌ مُحَارَفٌ : مَنْقُوصُ الحَظِّ لا ينْمُو له مالٌ وقد تقدَّم ذلِكَ أَيضاً في الجِيمِ وهما لُغَتَان
قَوْلُهم في الحديث : ( سَلَّطَ عَلَيْهِمْ مَوْتَ طَاعُون ذَفِيف يُحَرِّفُ الْقُلُوبَ ) : أَي : يُمِيلُهَا ويَجْعَلُهَا علَى حَرْفٍ أَي : جَانِبٍ وطَرَفٍ ويُرْوَي : يَحَوِّفُ بالواو وسيأْتي ومنه الحديثُ الآخَرُ : ( وقال بِيَدِهِ فَحَرَّفَها ) كأَنَّه يُرِيدُ القَتْلَ ووَصَفَ بها قَطْعَ السَّيْفِ بحَدِّه
ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : حَرْفَا الرَّأْسِ : شِقَاهُ . وحَرْفُ السَّفِينَةِ والنَّهْرِ : جانبُهما
وجَمْعُ الحَرْفِ : أَحْرَفٌ . وجَمْعُ الحَرْفَةِ بالكسرِ : حِرَفٌ كعِنَبٍ
وحَرَفَ عن الشَّيْءِ حَرْفاً : مَالَ وانْحَرَاَف مِزَاجُه : كحَرَّف تَحْرِيفاً والتَّحْرِيفُ : التَّحْرِيك والحِرَافُ ككِتَابٍ : الحِرْمَانُ
والمُحَارَفُ بفَتْحِ الرَّاءِ : هو الذي يَحْتَرِفُ بيَدَيْهِ ولا يبلُغ كَسْبُه ما يَقِيمُه وعِيَالَهُ وهو المحرومُ الذي أُمِرْنا بالصَّدَقَةِ عليه ؛ لإِنَّه قد حُرِمَ سَهْمَهُ مِن الغَنِيمَةِ لا يَغْزُو مع المُسُلمين فبَقِيَ مَحْرُوماً فيُعْطَي مِن الصَّدَقَةِ ما يسُدُّ حِرْمَانَهُ كذا ذكَره المُفَسِّرُون في قَوْلِه تعالَى : ( وفِي أَمْوَالِهْم حَقٌّ لِلسَّائِلِ والْمَحْرُومِ )
واحْتَرَفَ : اكْتَسَب لعِيَالِهِ مِن هُنَا وهُنَا . والمُحْتَرِفُ : الصَّانِعُ
وقد حُورِفَ كَسْبُ فُلانٍ : إِذا شُدِّدَ عليه في مُعَامَلَتِه وضُيِّقَ في مَعاشِهِ كأَنَّه مِيلَ برِزْقِهِ عنه
والمُحَرَّفُ كمِعَظَّمٍ : مَن ذَهَبَ مَالُه
والمِحْرَفُ كمِنْبَرٍ : مِسْبَارُ الجُرْحِ والجمعُ : مَحَارِفُ ومَحَارِيفُ قال الجَعْدِيّ
ودَعَوْتَ لَهْفَكَ بَعْدَ فَاقِرَةٍ ... تُبْدِي مَحَارِفُهَا عَنِ الْعَظْمِ وقال الأَخْفَشُ : المَحَارِفُ : وَاحِدُهَا مِحْرَفَةٍ قال سَاعِدَةُ بن جُوَيَّةَ الهُذَلِيُّ :
فَإِنْ يَكُ عَتَّابٌ أَصَابَ بِسَهْمِهِ ... حَشَاهُ فَعَنَّاهُ الْجَوَى والْمَحَارِفُ والمُحَارَفَةُ : شِبْهُ المُفَاخَرَةِ قال سَاعِدَةُ أَيضاً :
" فَإِنْ تَكُ قَسْرٌ أَعْقَبَتْ مِنْ جُنَيْدِبٍفقد عَلِمُوا في الْغَزْوِ كَيْفَ نُحَارِفُ وقال السُّكَّريُّ : أَي كيفَ مُحَارَفَتُنَا لهم أَي : مُعَامَلَتُنَا كما تقولُ للجَّرُل : ما حِرْفَتُكَ ؟ أَي ما عَمَلُك ونَسَبُكَ
والحُرْفُ والحُرَافُ بضَمِّهِمَا : حَيَّةٌ مُظْلِمُ اللَّونِ يضْرِبُ إِلَى السَّوادِ إِذا أخَذَ الإِنْسَانَ لم يَبْقَ فيه دَمٌ إِلا خَرَجَ
والحَرَافَةُ : طَعْمٌ يَحْرِقُ اللِّسَانَ والْفَمَ وبَصَلٌ حِرِّيفِّ ؟ كسِكِّيتٍ : يُحْرِقُ الفَمَ وله حَرَارَةٌ وقيل : كُلُّ طَعَامٍ يُحْرِقُ فَمَ آكِلِه بحَرَارَةِ مَذَاقَهِ حَرِّيفٌ . وتَحَرَّفَ لِعِيَالِهِ : تكَسَّبَ مِن كُلِّ حِرْفَة

##### Türkçe

حرف
**حَرَفَ - يَحْرِفُ - حَرْف - حَرَّفَ - يُحَرِّفُ - تَحَرَّفَ - يَتَحَرَّفُ - مُتَحَرِّف - مُتَحَرِّفاً**

**حَرَفَ - يَحْرِفُ** + varlık veya şey veya iş: iki şey arasındaki ayırıcı sınır uç yan bölge üzerine düşer: şey ile diğer şey arasında yahut yüzey ile diğer yüzey arasında bulunan ayırıcı sınır uç yan bölgede bulunur veya yürür veya hareket eder.
**حَرْف**: “فـَعـْل” vezninde, **حَرَفَ - يَحْرِفُ** “fiilinin adı”nın isim-fiili: ondan isim-i mekân: iki yüzeyin veya iki varlığın farklı iki durumda buluşma bölgesini temsil eden yer; ve **حَرْف** kavramı, manevî veya fikrî buluşmayı da kapsayacak şekilde genellenebilir: yani iki bilginin veya iki kavramın buluştuğu sınır bölge.
yapar + varlık + bir işi + **على حَرْف**: onu, uzak yan ucundan ele alarak yapar: fiili yapmada tereddüt ve onu bırakmaya ve ondan kaçmaya hazır oluşa kinaye; böylece bir işten bir işe geçmesi kolay olur.
﴿Ve insanlardan kimi, Allah’a **على حرف** ibadet eder; kendisine bir hayır isabet ederse onunla yatışır; kendisine bir fitne isabet ederse yüzüstü döner.﴾
**حَرَّفَ - يُحَرِّفُ** + varlık + bir şeyi veya bir işi + bir varlıktan veya bir yerden: **حَرَفَ - يَحْرِفُ**’tan “فـَعـَّلَ” vezninde: onu, tekrar ve şiddet üzere ondan “**يَحْرِفُ**” kıldı: onu ondan uzaklaştırdı ve bir yana itti: onu sınır uç yanda bulunur veya hareket eder kıldı: şeyin yerini, kastedilerek ve özenle sınır ayırıcı bölgeye nakleder ve değiştirir.
﴿**يحرفون الكلم عن مواضعه**﴾: onu, asıl yerlerinden uzak, sınır uç kenarda bulunur ve yerleşir kılarlar: bazı lafızların yerini, asıl yerinden cümlenin veya sözün **حرف**’ına, yani cümlenin başında veya sonunda onun yan ucuna doğru değiştirirler; bu da sözün delaletini değiştirir.
﴿**يحرفون الكلم من بعد مواضعه**﴾: onları, yerlerinden sonra bir yana iterler: bazı lafızların yerini, onları asıl yerlerinden uzaklaştırarak, kenara veya **حرف**’a doğru doğrudan sonraki yere değiştirirler.
Şüphesiz bu, onların bazı kelimeleri, kastedilen bir amaç doğrultusunda delaleti değiştiren bir tarzla öne alma veya sona bırakma yahut sıralamasını değiştirme yapıyor olduklarını açıklar.
**تَحَرَّفَ - يَتَحَرَّفُ** + varlık: **حَرَفَ - يَحْرِفُ**’tan “تـَفـَعـَّلَ” vezninde: uzaklaşır: kendisini bizzat kendisiyle “**يَحْرِفَ**” etmeye çabalar: yan, kenar, uç bir konum almaya çabalar.
**تَحَرَّفَ - يَتَحَرَّفُ** + varlık + bir varlık için veya bir iş için: varlık veya iş uğruna ve onun yararına, öz irade ve çabayla kendisini sınır bölgeye yöneltti.
﴿**إلا متحرفا لقتال**﴾: **حرف**’ı temsil eden bölgeye yöneldi: farklı iki durumda iki yüzey arasındaki buluşma bölgesi: burada ise, oradan başka bir gruba yöneltilebilmesi için, çarpışanlar arasındaki ayırıcı bölgeye sığınmayı temsil eder.
**مُتَحَرِّف**: **تَحَرَّفَ - يَتَحَرَّفُ**’tan ism-i fâil.
**مُتَحَرِّفاً**: **مُتَحَرِّف**’ten hâl.
Ve lafız, “şeylerin durumunu yönlendirme; bu da şeyin ortasına karşı, onun ucu, yanı ve kenarı üzerinde” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
رَجَأَ - يَرْجَأُ، طَرَفَ - يَطْرِفُ، حَرَفَ - يَحْرِفُ، حَدَّ - يَحُدُّ، حَفَّ - يَحُفُّ، جَنَبَ - يَجْنُبُ
حرف
 	﴿Ve insanlardan kimi, Allah’a **على حرف** ibadet eder; kendisine bir hayır isabet ederse onunla yatışır; kendisine bir fitne isabet ederse yüzüstü döner; dünyayı ve âhireti kaybeder; işte bu apaçık ziyan(11)﴾  Hac
**يُحَرِّف** - **يحرفون** + **عن مواضعه**
 ﴿Yahudileşenlerden, kelimeyi yerlerinden **عن مواضعه** tahrif ederler; “işittik ve isyan ettik” derler; “işit, işittirilmez olası” ve “bizi gözet” derler; dilleriyle eğip bükerek ve dine saldırarak; eğer onlar “işittik ve itaat ettik” ve “işit” ve “bize bak” deselerdi, elbette onlar için daha hayırlı ve daha doğru olurdu; fakat Allah onları küfürleri sebebiyle lânetledi; artık pek azı dışında inanmazlar(46)﴾ Nisa ﴿Ahitlerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katı kıldık; kelimeyi yerlerinden **عن مواضعه** tahrif ederler; kendilerine hatırlatılanın bir payını unuttular; onlardan pek azı dışında, sen hâlâ onlardan bir hainliğe muttali olursun; öyleyse onları affet ve bağışla; şüphesiz Allah muhsinleri sever(13)﴾ Maide
**يُحَرِّف** - **يحرفون** + **من بعد مواضعه**
 ﴿Ey resul, ağızlarıyla “inandık” deyip kalpleri inanmamış olanlardan ve Yahudileşenlerden küfürde yarışanlar seni üzmesin; yalana kulak verenler, sana gelmemiş başka bir topluluk için kulak verenler; kelimeyi yerlerinden sonra **من بعد مواضعه** tahrif ederler; “size bu verilirse alın, verilmezse sakının” derler; Allah kimin fitnesini isterse, sen onun için Allah’tan hiçbir şeye malik olamazsın; işte onlar, Allah’ın kalplerini temizlemeyi istemediği kimselerdir; onlar için dünyada rezillik, âhirette büyük azap vardır(41)﴾ Maide
 	﴿Size iman etsinler diye mi umuyorsunuz? Oysa onlardan bir grup, Allah’ın kelamını işitir, sonra onu, aklettikten sonra, yerlerinden sonra **من بعد ما عقلوه** tahrif ederdi; hem de bilirlerken(75)﴾ Bakara
**مُتَحَرِّف** - **متحرفا**
 ﴿Kim o gün onlara arkasını dönerse—ancak savaş için **متحرفا** yahut bir gruba katılmak üzere yana çekilen müstesna—Allah’tan bir gazapla döner; barınağı cehennemdir; ne kötü dönüş yeridir(16)﴾ Enfal
Muhtârü’s-sıhâh
● [حرف] ح ر ف: **حَرْفُ** her şeyin ucu, kenarı ve sınırıdır; ve **الحَرْفُ** teheccî harflerinin **حُرُوفِ**’undan bir tanedir. Ve Yüce Allah’ın sözü ﴿Ve insanlardan kimi Allah’a **على حرف** ibadet eder﴾: “tek bir yüz üzere” dediler; o da, onu bollukta ibadet edip darlıkta etmemesidir. Ve **مُحَارَفٌ** (ر harfi fethalı) adam: yani sınırlı, mahrum; o, mübareğin zıddıdır. Ve “falancanın kazancı **حُورِفَ**” denir: geçiminde ona şiddet uygulanırsa; sanki rızkı ondan çevrilmiş gibidir. Ve İbn Mesud’dan—Allah ondan razı olsun—hadiste: ﴿Müminin ölümü alın teridir; günahlardan kalan bakiye onun üzerinde kalır; ölüm anında onunla **فيحارف** edilir﴾: yani ona şiddet uygulanır ki günahları ondan arındırılsın. Ve **الحُرْفُ** (قفل vezninde) tere tohumu (حب الرشاد)’dur; ondan dolayı, dili **بحَرَافتِهِ** ile ısıran şeye, kesre ve teşdid ile “şey **حِرِيْفٌ**” denildi; aynı şekilde “kesre ile **بصل حريف**” (acı soğan) denir; **حَريف** deme. Ve **الحُرْفُ** ayrıca, “adam **مُحَارَفٌ**” sözünden isimdir: yani nasibi eksik, malı artmaz; aynı şekilde kesre ile **الحِرْفَةُ**. Ve Ömer’den—Allah ondan razı olsun—hadiste: ﴿Onlardan birinin **لحرفة**’si bana ailesinden daha ağırdır﴾. Ve **الحرفة** ayrıca sanattır; ve **المُحْتَرِفُ** sanatkârdır. Ve “falanca benim **حَرِيفِي**’mdir”: yani benim muamele ettiğim kimsedir. Ve “sözün, yerlerinden **عن مواضعه** tahrifi”: onu değiştirmektir. Ve kalemin tahrifi: onu **مُحَرَّفا** kesmektir. Ve “ondan **انْحَرَفَ**” ve “**تَحَرَّفَ**” ve “**احْرَوْرَفَ**” denir: yani meyletti ve saptı.
الراغب
حرف
- **حرف** الشيء: onun ucu; çoğulu: **أحرف** ve **حروف**. Denir: **حرف السيف** ve **حرف السفينة** ve **حرف الجبل**. Ve **حروف الهجاء**: kelimenin uçlarıdır. Ve nahivde âmiller olan harfler: kelimelerin birbirini birbirine bağlayan uçlarıdır. **حرف** (o, zayıflamış deve dişisidir), **حرف الجبل**’e benzetme ile; yahut incelikte kelimenin harflerinden bir **حرف**’a benzetme ile. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿Ve insanlardan kimi Allah’a **على حرف** ibadet eder﴾ [Hac/11]; bunu, ardından gelen sözüyle tefsir etmiştir: ﴿Kendisine bir hayır isabet ederse onunla yatışır; kendisine bir fitne isabet ederse yüzüstü döner﴾ [Hac/11]. Ve bunun manasında: ﴿Bununla bunun arasında bocalayanlar﴾ [Nisa/143].
Ve “şundan **انحرف** etti” ve “**تحرف** etti” ve “**احترف** etti”; ve **الاحتراف**: kazanç için bir **حرفة** talep etmektir. Ve **الحرفة**: bunun için kendisine bağlandığı hâlidir; **القعدة** ve **الجلسة** gibi. Ve **المحارف**: hayrın kendisinden boşaldığı mahrum kimsedir. Ve bir şeyin **تحريف**’i: onu eğmektir; kalemin **تحريف**’i gibi. Ve sözün **تحريف**’i: onu, iki yüze de hamledilebilecek bir ihtimal **حرف**’ı üzerine koymandır. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿**يحرفون الكلم عن مواضعه**﴾ [Nisa/46], ﴿**يحرفون الكلم من بعد مواضعه**﴾ [Maide/41], ﴿Onlardan bir grup Allah’ın kelamını işitir, sonra onu, aklettikten sonra, yerlerinden sonra **يحرفونه**﴾ [Bakara/75]. Ve **الحرف**: içinde hararet ve yakıcılık olan şeydir; sanki tatlılıktan ve hararetten çevrilmiş gibidir. Ve “**طعام حريف**”. Ve ondan—sallallahu aleyhi ve sellem—rivayet edildi: (Kur’an yedi **أحرف** üzere indi) (hadis sahih, ittifakla; Buhârî rivayeti: (Şüphesiz bu Kur’an yedi **أحرف** üzere indirildi; ondan kolayınıza geleni okuyun)).
Bakınız: فتح الباري 9/23 Kur’an faziletleri kitabı; ve Müslim 2/202; ve İbn Abdilberr’in التمهيد’i 8/272.
Ve Ebû Şâme (المرشد الوجيز)’de bu hadisi ve bütün rivayetlerini zikretmiştir; genişletmek isteyen ona müracaat etsin; sonra dedi ki: (Ebû Ubeyd dedi: bu hadislerin hepsi yedi **أحرف** üzerine mütevatir olmuştur). (المرشد الوجيز s. 87).
Ve bu, tahkik üzere (الرسالة المنبهة على فوائد القرآن)’da zikredilmiştir (ve bakınız: فتح الباري 9/25 - 30).
ملخص اللسان
Lafzın vecihleri: her şeyin **حرْفُ**’u onun ucu, kenarı ve sınırıdır; — onun yönüdür. — uç ve yan; ancak **على حَرْفٍ**: yani bir yan üzerinde. Bir şeyden **الانْحِرافِ**: ondan meyletmek — sapmak. — Ve **قَلمٌ مُحَرَّفٌ**: iki **حَرف**’ından biri diğeri üzerinden saptırıldı; — ve kelimenin yerlerinden **عن مواضِعِه** tahrifi: onu değiştirmektir. — **على حَرْف**: yani bir şüphe üzerinde. —
1. **حَرَفَ** عن الشيء **يَحْرِفُ** **حَرْفاً** ve **انْحَرَفَ** ve **تَحَرَّفَ** ve **احْرَوْرَفَ**: saptı.
2. Bir şeyden **الانْحِرافِ**: ondan meyletmektir.
3. Ve **الحَرْفُ** aslında: uç ve yandır.
4. Her şeyin **حرْفُ**’u onun ucu, kenarı ve sınırıdır.
5. Ve geminin ve dağın **حرف**’ı: ikisinin yanıdır.
6. Dağdan **الحَرْفُ**: onun yanından, küçük dükkân biçimi yahut benzeri gibi çıkıntı yapan şeydir.
7. Ve şeyin **حرْفُ**’u: onun yönüdür.
8. Ve falanca işinin bir **حَرْف**’ı üzerindedir: yani onun bir yönü üzerindedir; hoşuna gitmeyen bir şey görürse ondan sapar.
9. Ve insanlardan kimi Allah’a **على حَرْف** ibadet eder: yani sevdiğini görmezse yüzüstü döner.
10. **على حَرْف**: yani bir şüphe üzerinde.
11. Allah’a **على حرف** ibadet eder: yani dinde, içine yerleşik bir girişle girmediği bir yol üzere.
12. Allah’a **على حرف** ibadet eden: yani bir iş üzerinde itminan olmaksızın; yani dine yerleşik bir girişle girmez.
13. Ve **قَلمٌ مُحَرَّفٌ**: iki **حَرف**’ından biri diğeri üzerinden saptırıldı.
14. Ve kelimenin yerlerinden **عن مواضِعِه** tahrifi: onu değiştirmektir.
15. Ve Kur’an’da ve kelimede tahrif: harfi manasından, kelimeyi manasından değiştirmektir.
16. Ehl-i kitap kadınlara ancak **على حَرْفٍ** gelir: yani bir yan üzerinde.
17. Ve **الـمُحْتَرِفُ**: sanatkârdır.
18. Ve falanca benim **حَريفي**’mdir: yani muamele ettiğim kimsedir.
19. Ve malında **حُرِفَ** **حَرْفةً**: ondan bir şey gitti.
20. Ve **الـمُحْرِفُ**: malı büyüyen ve düzelen kimsedir.
21. Ve **الحِرْفةُ**: sanattır.
22. Adamın **حِرفة**’si: geçimliği yahut sanatıdır.
23. Ve ehli için **حَرَفَ** ve **احْتَرَف**: kazandı, talep etti ve çare aradı.
24. Ve **أَحْرَفَ**: fakirlikten sonra zenginleştiğinde.
25. Teheccî harflerinden **الحَرْفُ**: bilinen, teheccî harflerinden bir tanedir.
26. Ve **الحَرْفُ**: “râbıta” diye adlandırılan âlettir; çünkü ismi isimle, fiili fiille bağlar; **عن** ve **على** ve benzerleri gibi.
27. **الحرْفِ**: lügat.
28. Başın iki **حَرْف**’ı: iki yarığıdır.
29. Dağın **حَرْفُ**’u: onun sivri en üstüdür.
30. Yahut develerden **الحَرْفُ**: yolculukların zayıflattığı, ileri giden seçkin devedir; keskinliğinde ve kurtuluşunda, kılıcın **حرف**’ına benzetildi.
31. **الحرْف**: zayıflamış deve dişisi.
32. **الحرْفُ**: cılız deve dişisi.
33. Kalemin **تَحْرِيفُ**’i: onu **مُحَرَّفاً** kesmektir.
34. Ve **الـمُحَرَّفُ**: malı giden kimsedir.
35. Ve **الـمُحارَفُ**: yöneldiği bir yönden hayır elde edemeyen kimsedir.
36. Ve **الحُرْفُ**: mahrumiyettir.
37. **الاحتِرافِ**: kazanç elde etmektir.
38. O, ailesi için **يَحْرِفُ** eder ve **يحترف** eder ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ** eder: yani buradan buradan kazanır.
39. **الـمُحارفُ**: o, mahrum, sınırlı kimsedir; talep ederse rızıklandırılmaz; yahut kazanç için çabalamaz.
40. Ve falancanın kazancı **حُورِفَ**: muamelesinde ona şiddet uygulanır ve geçiminde daraltılırsa; sanki rızkı ondan çevrilmiş gibidir.
41. Ölüm anında onunla **فيُحارَفُ** edilir: yani onunla ölçülür; böylece günahlarına kefaret olur.
42. Onlardan birinin **لَحِرْفةُ**’si bana ailesinden daha ağırdır: yani fakiri zenginleştirmek ve işini karşılamak, bozuk olanı düzeltmekten bana daha kolaydır.
43. Adam **أَحْرَفَ** ettiğinde: ailesi için didindiğinde.
44. Adamın **حَرِيفُ**’i: sanatında muamele ettiği kimsedir.
45. Kardeşinle kötülükle **تُحارِفْ** etme: yani onun kötü davranışına kötülükle karşılık verme; onunla ölçüşme; o kötülük ederse iyilik et ve onu bağışla.
46. Adam **أَحْرَفَ** ettiğinde: hayır veya şer üzere karşılık verdiğinde.
47. Şüphesiz kul, hayır veya şer ameli sebebiyle **لَيُحارَفُ** edilir: yani karşılık görür.
48. Ve gözünü **حَرَفَ** etti: onu sürmeledi; ve **المِحْرَفُ**…
49. Ve **المِحْرافُ**: yaraların ölçüldüğü eğik ölçüdür.
50. Ve **الـمِحْرَفُ** ve **الـمِحْرافُ** ayrıca: yaranın ölçüldüğü sondadır.
51. Ve **الحَرافةُ**: dili ve ağzı yakan tattır. Ve **بصل حِرِّيفٌ**: ağzı yakar ve onda hararet vardır.
52. Yiyenin ağzını tadının hararetiyle yakan her yemek, teşdid ile, dili **بحَرافَتِه** ile yakan için **حِرِّيف**’tir.
53. Ve aynı şekilde **بصل حِرّيف**.
لسان العرب
● - حرف: teheccî harflerinden **الحَرْفُ**: bilinen, teheccî harflerinden bir tanedir. Ve **الحَرْفُ**: “râbıta” diye adlandırılan âlettir; çünkü ismi isimle, fiili fiille bağlar; **عن** ve **على** ve benzerleri gibi. Ezherî dedi: manaları ayırmak için söz içinde, çıplak bir âlet olarak bina edilen her kelimeye adı **حَرْف** denir; bina edilişi bir harf yahut daha fazla olsa bile; **حتى** ve **هل** ve **بل** ve **لعلّ** gibi. Ve Kur’an’dan vecihler üzere okunan her kelimeye **حَرْف** denir; dersin: bu, İbn Mesud’un **حَرْف**’ındadır; yani İbn Mesud’un kıraatindedir. İbn Sîdeh: ve **الحَرْفُ**, vecihler üzere okunan kıraattir. Ve hadiste gelen “Kur’an yedi **أَحْرُف** üzere indi; hepsi şifa verici, yeterlidir” sözünde, **الحرْف** ile lügatı kastetti. Ebû Ubeyd ve Ebû’l-Abbas dedi. Arapların lügatlerinden yedi lügat üzere indi; dedi: bunun manası, tek bir **حرف** içinde yedi vecih olması değildir; bu işitilmemiştir; dedi: fakat bu lügatler Kur’an’da dağınık haldedir; bir kısmı Kureyş lügatıyla, bir kısmı Yemen ehlinin lügatıyla, bir kısmı Hevâzin lügatıyla, bir kısmı Hüzeyl lügatıyla; ve diğer lügatler de böyledir; ve bunların hepsinde manalar birdir. Başkası dedi: bunun manası, tek bir **حرف** içinde yedi vecih olması değildir; her ne kadar Kur’an’da yedi ve on üzere okunmuş olan şey gelmişse de; **ملك يوم الدين** ve **عبد الطاغوت** gibi. Ve bunu açıklayan şey, İbn Mesud’un sözü: “Ben kıraati işittim; onları birbirine yakın buldum; size öğretildiği gibi okuyun; bu, birinizin ‘هلمّ’ ve ‘تعالَ’ ve ‘أقبلْ’ demesi gibidir.” İbnü’l-Esîr dedi: bunun dışında sözler vardır; bu, onların en güzeli. Ve **الحَرْفُ** aslında: uç ve yandır; bununla teheccî harflerinden **الحَرْف** adlandırıldı. …
…
مقاييس اللغة:
(**حرف**) **الحاء** **الراء** ve **الفاء** üç asıldır: şeyin sınırı, sapma, ve şeyin takdiri.
Sınır kısmına gelince: her şeyin **حرْفُ**’u onun sınırıdır; kılıç ve başkası gibi. Ondan **الحَرْف** gelir; o da yüzdür. Dersin: o, işinde tek bir **حَرْف** üzerindedir; yani tek bir yol. Yüce Allah dedi: ﴿Ve insanlardan kimi Allah’a **على حَرْفٍ** ibadet eder﴾ [Hac 11]; yani tek bir yüz üzere. Bu, kulun Rabbine bollukta ve darlıkta itaat etmesinin gerekli oluşundandır; eğer bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, ona **على حرف** ibadet etmiş olur. Görmüyor musun, Yüce Allah dedi: ﴿Kendisine bir hayır isabet ederse onunla yatışır; kendisine bir fitne isabet ederse yüzüstü döner﴾ [Hac 11]. Ve deve dişisine **حَرْفٌ** denir. Bir kavim dedi: o, zayıflamış olandır; kılıcın **حرف**’ına benzetildi. Diğerleri dedi: bilakis o, iri olandır; dağın **حرف**’ına benzetildi; o da onun yanıdır. Evs dedi:
**حَرْفٌ** أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])
Ve Ka‘b b. Züheyr dedi:
**حرفٌ** أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])
İkinci asıl: bir şeyden sapmadır. Denir: ondan **انحرَفَ** eder, **يَنحرِف** **انحرافاً**. Ve ben onu ondan **حرّفتُه**: yani onu ondan saptırdım. Bundan dolayı **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı **حُورِفَ** edildiğinde; böylece onunla ondan çevrilmiş olur; bu da sözün tahrifi gibidir; o, onu yönünden saptırmaktır. Yüce Allah dedi: ﴿**يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه**([17])﴾ [Nisa 46, Maide 13].
Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaraların onunla takdir edildiği demirdir. Dedi ki:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])
Ve bir topluluk, **المُحارَف**’ın bununla ilgili olduğunu iddia etti; sanki rızkı ona takdir edilmiş gibidir; tıpkı yaranın **المحْراف** ile takdir edilmesi gibi.
Ve bu babdandır: falanca ailesi için **يَحْرُف** eder; yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**’nın **ثاء**’dan بدل olduğunun söylenmesidir. O, **حَرَثِ**’tandır; yani kazandı ve topladı. Ve bazen “falanca **أحْرَفَ** **إحرافاً**” derler: malı büyüyüp düzeldiğinde. Ve “falanca, falancanın **حَرِيفُ**’idir”: yani onun muamele ettiği kimsedir. Ve bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**’tandır: yani kazandı. Ve asıl, zikrettiğimizdir.
…
تاج العروس:
…
Ve **تَحَرَّفَ** ailesi için: her **حِرْفَة**’den kazanç elde etti.
