# حرف — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%81/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حرف

باب الحاء والراء والفاء معهما
ح ر ف، ح ف ر، ف ر ح، ر ف ح مستعملات
حرف:
الحَرْف من حُروف الهِجاء. وكلُّ كلمةٍ بُنِيَتْ أداةً عاريةً في الكلام لتفرقة المعاني تُسمَّى حَرْفاً، وإنْ كانَ بناؤها بحَرْفَيْن أو أكثر مثلُ حَتّى وهَلْ وَبلْ ولَعَلَّ.
وكلُّ كلمةٍ تُقرَأ على وُجوهٍ من القرآن تُسمَّى حَرْفاً، يقال: يُقرَأ هذا الحَرْف في حَرْف ابن مسعود أي في قراءته. والتحريف في القرآن تغيير الكلمة عن معناها وهي قريبة الشَّبه، كما كانت اليهود تُغَيِّر معاني التَّوْراةِ بالأشباهِ، فوصَفَهم الله بفعلهم فقال: "يحرِّفون الكلم عن مَواضعه".
وتَحَرَّفَ فلانٌ عن فلان وانحَرَف، واحرَوْرَفَ واحد، أي: مالَ.
والانسان يكونُ على حرف من أمره كأنّه ينتظِر ويَتَوَقَّع فإن رأَى من ناحية ما يُحبُّ? وإلاّ مالَ إلى غيرها. وحَرْفُ السفينة: جانب شِقِّها.
والحَرْف: الناقة الصُّلْبة تُشَبَّهُ بحرْف الجَبَل، قال الشاعر:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
وهذا نَقْضٌ على من قال: ناقةً حَرْقٌ، أَي: مهزولةٌ كحَرْف كتابةٍ لدِقَّتها ولو كان معنى الحَرْف مهزولاً لم يصفها بأنها جُماليَّة سِنادٌ، ولا وظيفها رَيّان.
والحُرْفُ: حَبٌّ كالخَرْدَل، والحَبَّةُ منه حُرْفة.
والمُحارفة: المُقايَسة بالمِحراف، وهو المِيلُ تُسْبَرُ به الجِراحاتُ.
والمُحارَف: المَحرُومُ المُدْبِرُ.
حفر:
الحَفيرة: الحُفْرة في الأرض، والحَفَر اسمُ المكان الذي حُفِرَ كخَنْدَقِ أو بِئْر، قال:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ الحَفَرُ
والبئر إذا كانت فوق قَدْرها سُمِّيَت حَفَراً وحَفيراً وحَفيرةً.
وحَفيرٌ وحفيرة اسْما موضِعَيْن جاءا في الشعر.
والحافِرُ: الدّابَّة. وقولُ العرب: النَّقْد عندّ الحافر، تقول: إذا اشتَريْتَه لا تبرَحُ حتى تَنْقُدَ.
وإذا أَعَمُّوا اسمَ الدّوابِّ قالوا: الحافِر خير من الظلِّفْ أي ذوات الحوافِر خيرٌ من ذوات الظَّوالِف.
والحافِرة: العَوْدة في الشيء حتى يُرَدَّ آخره على أوّله، وفي الحديث: إنَّ هذا الأمرَ لا يُترَكُ على حاله حتى يُرَدَّ على حافرتِه أي على أوّل تأسيسه.
وقوله تعالى: "إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة أي في الخَلْق الأوّل بعدما نموتُ كما كُنّا.
والحَفْر، والحَفَر لغةٌ: ما يلزَقُ بالأسنان من ظاهِرٍ وباطِنٍ، تقول: حَفِرَتْ أسنانُه حَفَراً، ولغة أخرى: حَفَرَتْ تَحْفِر حَفْراً.
والحِفْراة: نَبْت من نَبات الربيع. والحِفْراةُ: خَشَبةٌ ذاتُ أصابعَ تُذَرَّى بها الكُدوسُ المَدُوسَةُ، ويُنَقَّى بها البُرُّ بلغة ناسٍ من أهل اليَمن.
فرح:
رجلٌ مُفْرَحٌ: أثقَلَه الدَّيْن، قال:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ
ورجلٌ فَرْحانُ وفَرِحٌ من الفَرَح، وامرأةٌ فَرِحةٌ وفَرْحى مثل عَطْشَى، وتقول: ما يَسُرٌّني به مُفْرِحٌ ومَفرُوح:، فالمَفروُح: الشيءُ أنا أفَرحُ به، والمُفرِح: الشَّيءُ الذي يُفرِحني.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الراء** ve **الفاء** ile birlikte

**ح ر ف**، **ح ف ر**، **ف ر ح**، **ر ف ح** kullanımdadır

**حرف**:
**الحَرْف** **حُروف الهِجاء**dandır. Ve konuşmada mânaları ayırmak için, söz içinde çıplak bir edat olarak bina edilmiş her kelimeye **حَرْف** denir; bina edilişi iki harf ile veya daha fazla olsa bile; **حَتّى** ve **هَلْ** ve **بَلْ** ve **لَعَلَّ** gibi.

Ve Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelimeye **حَرْف** denir; denir ki: Bu **الحَرْف** **حَرْف** İbn Mes‘ûd’da, yani onun kıraatinde okunur. Ve Kur’ân’da **التحريف** kelimeyi mânasından değiştirmektir; hâlbuki o (kelime) yakın benzerliktedir; Yahudilerin benzerlikler ile Tevrat’ın mânalarını değiştirmeleri gibi; Allah onları fiilleriyle vasfetti de şöyle dedi: “**يحرِّفون الكلم عن مَواضعه**”.

Ve falan kimse falan kimseden **تَحَرَّفَ** etti ve **انحَرَف** etti; ve **احرَوْرَفَ** birdir; yani: meyletti.

Ve insan, işinden bir **حرف** üzerinde olur; sanki bekler ve umar; eğer bir taraftan sevdiği şeyi görürse? Yoksa başka tarafa meyleder. Ve geminin **حَرْفُ**u: yarığının yanı.

Ve **الحَرْف**: sert dişi deve; dağın **حَرْف**una benzetilir. Şair dedi ki:
جُمالِيَّةٌ **حَرْفٌ** سِنـادٌ يَشُـلُّـهـا		وَظيفٌ أزجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ

Ve bu, “**حَرْقٌ** dişi deve” dediği kimse üzerine bir nakzdır; yani: inceliğinden dolayı bir yazı **حَرْف**u gibi zayıf. Eğer **الحَرْف** mânası zayıf olsaydı, onu **جُماليَّة** **سِنادٌ** diye vasfetmezdi; ne de onun **وظيف**ini **رَيّان** (diye).

Ve **الحُرْفُ**: hardal gibi bir tanedir; ondan bir tanecik **حُرْفة**dir.

Ve **المُحارفة**: **المِحراف** ile ölçüştürme; o da meyildir; onunla yaralar yoklanır.

Ve **المُحارَف**: mahrum, yüz çeviren kimsedir.

**حفر**:
**الحَفيرة**: yerdeki çukurdur; ve **الحَفَر** kazılmış yerin adıdır; hendek veya kuyu gibi. Dedi ki:
قالوا انتهينا وهذا الخَنْدَقُ **الحَفَرُ**

Ve kuyu, (normal) ölçüsünün üstünde olunca **حَفَراً** ve **حَفيراً** ve **حَفيرةً** diye adlandırılır.

Ve **حَفيرٌ** ve **حفيرة** şiirde gelmiş iki yerin adıdır.

Ve **الحافِرُ**: binek hayvanıdır. Ve Arapların sözü: **النَّقْد عندّ الحافر**; dersin ki: Onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılma.

Ve binek hayvanlarının adını genellediklerinde derler ki: **الحافِر** **خير من الظلِّفْ**; yani: toynak sahipleri, **الظَّوالِف** sahiplerinden daha hayırlıdır.

Ve **الحافِرة**: bir şeyde geri dönüştür; ta ki sonu başına döndürülsün. Ve hadiste: “Şüphesiz bu iş, hâli üzere bırakılmaz; ta ki **حافرتِه** üzerine döndürülsün”; yani ilk tesisine.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**إنّا لمَرْدُودونَ في الحافرة**” yani ilk yaratılışta; öldükten sonra, olduğumuz gibi.

Ve **الحَفْر** ve **الحَفَر** bir lugattır: dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir. Dersin ki: Onun dişleri **حَفَراً** **حَفِرَتْ**. Ve başka bir lugat: **حَفَرَتْ** **تَحْفِر** **حَفْراً**.

Ve **الحِفْراة**: bahar bitkilerinden bir bitkidir. Ve **الحِفْراةُ**: parmakları olan bir tahta; onunla çiğnenmiş yığınlar savrulur; ve onunla buğday temizlenir; Yemen ehlinden bir kavmin lugatında.

**فرح**:
**مُفْرَحٌ** adam: borç onu ağırlaştırdı. Dedi ki:
إذا أنتَ لم تبرَحْ تُؤدّي أمـانةً		وتحمِلُ أخرى أفْرحَتْكَ الوَدائِعُ

Ve **فَرْحانُ** ve **فَرِحٌ** adam, **الفَرَح**tandır. Ve **فَرِحةٌ** kadın ve **فَرْحى**; **عَطْشَى** gibi. Ve dersin ki: Onunla beni sevindiren bir **مُفْرِحٌ** ve **مَفرُوح** yoktur. Artık **المَفروُح**: benim onunla sevindiğim şeydir; ve **المُفرِح**: beni sevindiren şeydir.
