# حرف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حرف

الحَرْفُ من حُروف الهِجاء: معروف واحد حروف التهجي. والحَرْفُ: الأَداة التي تسمى الرابِطةَ لأَنها تَرْبُطُ الاسمَ بالاسم والفعلَ بالفعل كعن وعلى ونحوهما، قال الأَزهري: كلُّ كلمة بُنِيَتْ أَداةً عارية في الكلام لِتَفْرِقَة المعاني واسمُها حَرْفٌ، وإن كان بناؤها بحرف أَو فوق ذلك مثل حتى وهل وبَلْ ولعلّ، وكلُّ كلمة تقرأُ على الوجوه من القرآن تسمى حَرْفاً، تقول: هذا في حَرْف ابن مسعود أَي في قراءة ابن مسعود. ابن سيده: والحَرْفُ القِراءة التي تقرأُ على أَوجُه، وما جاء في الحديث من قوله، عليه السلام: نزل القرآن على سبعة أَحْرُف كلُّها شافٍ كافٍ، أَراد بالحرْفِ اللُّغَةَ. قال أَبو عبيد وأَبو العباس. نزل على سبع لُغات من لغات العرب، قال: وليس معناه أَن يكون في الحرف الواحد سبعة أَوجُه هذا لم يسمع به، قال: ولكن يقول هذه اللغات متفرّقة في القرآن، فبعضه بلغة قُرَيْشٍ، وبعضه بلغة أَهل اليمن، وبعضه بلغة هوازِنَ، وبعضه بلغة هُذَيْل، وكذلك سائر اللغات ومعانيها في هذا كله واحد، وقال غيره: وليس معناه أَن يكون في الحرف الواحد سبعةُ أَوجه، على أَنه قد جاء في القرآن ما قد قُرِئ بسبعة وعشرة نحو: ملك يوم الدين وعبد الطاغوت، ومـما يبين ذلك قول ابن مسعود: إني قد سمعت القراءة فوجدتهم متقاربين فاقرأُوا كما عُلِّمْتمْ إنما هو كقول أَحدكم هَلمّ وتعالَ وأَقْبِلْ. قال ابن الأَثير: وفيه أَقوال غير ذلك، هذا أَحسنها. والحَرْفُ في الأَصل: الطَّرَفُ والجانِبُ، وبه سمي الحَرْفُ من حروف الهِجاء.
وروى الأَزهري عن أَبي العباس أَنه سئل عن قوله نزل القرآن على سبعة أَحرف فقال: ما هي إلا لغات. قال الأَزهري: فأَبو العباس النحْويّ وهو واحد عصْره قد ارتضى ما ذهب إليه أَبو عبيد واستصوَبه، قال: وهذه السبعة أَحرف التي معناها اللغات غير خارجة من الذي كتب في مصاحف المسلمين التي اجتمع عليها السلَف المرضيُّون والخَلَف المتبعون، فمن قرأَ بحرف ولا يُخالِفُ المصحف بزيادة أَو نقصان أَو تقديم مؤخّرٍ أَو تأْخير مقدم، وقد قرأَ به إمام من أَئمة القُرّاء المشتهرين في الأَمصار، فقد قرأَ بحرف من الحروف السبعة التي نزل القرآن بها، ومن قرأَ بحرف شاذّ يخالف المصحف وخالف في ذلك جمهور القرّاء المعروفين، فهو غير مصيب، وهذا مذهب أَهل العلم الذين هم القُدوة ومذهب الراسخين في علم القرآن قديماً وحديثاً، وإلى هذا أَوْمأَ أَبو العباس النحوي وأَبو بكر بن الأَنباري في كتاب له أَلفه في اتباع ما في المصحف الإمام، ووافقه على ذلك أَبو بكر بن مجاهد مُقْرِئ أَهل العراق وغيره من الأَثبات المتْقِنِين، قال: ولا يجوز عندي غير ما قالوا، واللّه تعالى يوفقنا للاتباع ويجنبنا الابتداع. وحَرْفا الرأْس: شِقاه. وحرف السفينة والجبل: جانبهما، والجمع أَحْرُفٌ وحُرُوفٌ وحِرَفةٌ. شمر: الحَرْفُ من الجبل ما نَتَأَ في جَنْبِه منه كهَيْئة الدُّكانِ الصغير أَو نحوه. قال: والحَرْفُ أَيضاً في أَعْلاه تَرى له حَرْفاً دقيقاً مُشفِياً على سَواء ظهره. الجوهري: حرْفُ كل شيء طَرفُه وشفِيرُه وحَدُّه، ومنه حَرْفُ الجبل وهو أَعْلاه الـمُحدَّدُ.
وفي حديث ابن عباس: أَهلُ الكتاب لا يأْتون النِّساء إلا على حَرْفٍ أَي على جانب. والحَرْفُ من الإبل: النَّجِيبة الماضِيةُ التي أَنـْضَتها الأَسفار، شبهت بحرف السيف في مضائها ونجائها ودِقَّتها، وقيل: هي الضّامِرةُ الصُّلْبَةُ، شبهت بحرف الجبل في شِدَّتها وصَلابتها؛ قال ذو الرمة:جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنادٌ، يَشُلُّها
وظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ
فلو كان الحَرْفُ مهزولاً لم يصفها بأَنها جُمالية سِناد ولا أَنَّ وظِيفَها رَيّانُ، وهذا البيت يَنْقُضُ تفسير من قال ناقة حرف أَي مهزولة، شبهت بحرف كتابة لدقّتها وهُزالها؛ وروي عن ابن عمر أَنه قال: الحرْف الناقة الضامرة، وقال الأَصمعي: الحرْفُ الناقة المهزولة؛ قال الأَزهري: قال أَبو العباس في تفسير قول كعب بن زهير:
حَرْفٌ أَخُوها أَبوها من مُهَجَّنةٍ،
وعَمُّها خالُها قَوْداء شِمْلِيلُ
قال: يصف الناقة بالحرف لأَنها ضامِرٌ، وتُشَبَّهُ بالحرْف من حروف المعجم وهو الأَلف لدِقَّتِها، وتشبّه بحرف الجبل إذا وصفت بالعِظَمِ. وأَحْرَفْتُ ناقتي إذا هَزَلْتَها؛ قال ابن الأَعرابي: ولا يقال جملٌ حَرْف إنما تُخَصّ به الناقةُ؛ وقال خالد بن زهير:
مَتَى ما تَشأْ أَحْمِلْكَ، والرَّأْسُ مائِلٌ،
على صَعْبةٍ حَرْفٍ، وشِيكٍ طُمُورُها
كَنَى بالصعبةِ الحرْفِ عن الدَّاهِيةِ الشديدة، وإن لم يكن هنالك مركوب. وحرْفُ الشيء: ناحِيَتُه. وفلان على حَرْف من أَمْره أَي ناحيةٍ منه كأَنه ينتظر ويتوقَّعُ، فإن رأَى من ناحية ما يُحِبُّ وإلا مال إلى غيرها. وقال ابن سيده: فلان على حَرْف من أَمره أَي ناحية منه إذا رأَى شيئاً لا يعجبه عدل عنه. وفي التنزيل العزيز: ومن الناس من يَعْبُدُ اللّه على حَرْف؛ أَي إذا لم يرَ ما يحب انقلب على وجهه، قيل: هو أَن يعبده على السرَّاء دون الضرَّاء. وقال الزجاج: على حَرْف أَي على شَكّ، قال: وحقيقته أَنه يعبد اللّه على حرف أَي على طريقة في الدين لا يدخُل فيه دُخُولَ متمكّن، فإن أَصابه خير اطمأَنّ به أَي إن أَصابه خِصْبٌ وكثُرَ مالُه وماشِيَتُه اطْمَأَنَّ بما أَصابه ورضِيَ بدينه، وإن أَصابته فِتْنَةٌ اخْتِبارٌ بِجَدْبٍ وقِلَّة مالٍ انقلب على وجهه أَي رجع عن دينه إلى الكفر وعِبادة الأَوْثان. وروى الأَزهري عن أَبي الهيثم قال: أَما تسميتهم الحرْف حرْفاً فحرف كل شيء ناحيته كحرف الجبل والنهر والسيف وغيره. قال الأَزهري: كأَن الخير والخِصْب ناحية والضرّ والشرّ والمكروه ناحية أُخرى، فهما حرفان وعلى العبد أَن يعبد خالقه على حالتي السرّاء والضرَّاء، ومن عبد اللّه على السرَّاء وحدها دون أَن يعبده على الضرَّاء يَبْتَلِيه اللّه بها فقد عبده على حرف، ومن عبده كيفما تَصَرَّفَتْ به الحالُ فقد عبده عبادة عَبْدٍ مُقِرّ بأَنَّ له خالقاً يُصَرِّفُه كيف يَشاء، وأَنه إن امـْتَحَنَه بالَّلأْواء أَو أَنـْعَم عليه بالسرَّاء، فهو في ذلك عادل أَو متفضل غير ظالم ولا متعدّ له الخير، وبيده الخير ولا خِيرةَ للعبد عليه. وقال ابن عرفة: من يعبد اللّه على حرف أَي على غير طمأْنينة على أَمر أَي لا يدخل في الدين دخول متمكن.
وحَرَفَ عن الشيء يَحْرِفُ حَرْفاً وانْحَرَفَ وتَحَرَّفَ واحْرَوْرَفَ: عَدَلَ . الأَزهري. وإذا مالَ الإنسانُ عن شيء يقال تَحَرَّف وانحرف واحرورف؛ وأَنشد العجاج في صفة ثور حَفَرَ كِناساً فقال:
وإنْ أَصابَ عُدَواء احْرَوْرَفا
عنها، وولاَّها ظُلُوفاً ظُلَّفا
أَي إِن أَصابَ مَوانِع. وعُدَواءُ الشي: مَوانِعُه. وتَحْرِيفُ القلم: قَطُّه مُحَرَّفاً. وقَلمٌ مُحَرَّفٌ: عُدِلَ بأَحد حَرفَيْه عن الآخر؛ قال:
تَخالُ أُذْنَيْهِ، إذا تَشَوَّفا،
خافِيةً أَو قَلَماً مُحَرَّفا
وتَحْرِيفُ الكَلِم عن مواضِعِه: تغييره. والتحريف في القرآن والكلمة: تغيير الحرفِ عن معناه والكلمة عن معناها وهي قريبة الشبه كما كانت اليهود تُغَيِّرُ مَعانَي التوراة بالأَشباه، فوصَفَهم اللّه بفعلهم فقال تعالى: يُحَرِّفُون الكَلِمَ عن مواضعه. وقوله في حديث أَبي هريرة: آمَنْتُ بمُحَرِّفِ القلوب؛ هو الـمُزِيلُ أَي مُـمِيلُها ومُزيغُها وهو اللّه تعالى، وقال بعضهم: الـمُحَرِّكَ. وفي حديث ابن مسعود: لا يأْتون النساء إلا على حرف أَي على جَنْب. والـمُحَرَّفُ: الذي ذَهَب مالُه. والـمُحارَفُ: الذي لا يُصيبُ خيراً من وجْهٍ تَوَجَّه له، والمصدر الحِرافُ. والحُرْفُ: الحِرْمان. الأَزهري: ويقال للمحزوم الذي قُتِّرَ عليه رزقُه مُحارَفٌ. وجاء في تفسير قوله: والذين في أَموالهم حَقٌّ مَعْلوم للسائل والـمَحْرُوم، أَن السائل هو الذي يسأَل الناس، والمحروم هو الـمُحارَفُ الذي ليس له في الإسلام سَهْم، وهو مُحارَفٌ. وروى الأَزهري عن الشافعي أَنه قال: كلُّ من اسْتَغنَى بِكَسْبه فليس له أَن يسأَل الصدقةَ، وإذا كان لا يبلُغُ كسبُه ما يُقِيمُه وعيالَه، فهو الذي ذكره المفسِّرون أَنه المحروم الـمُحارَف الذي يَحْتَرِفُ بيدَيه، قد حُرِم سَهْمَه من الغنيمة لا يَغْزُو مع المسلمين، فَبَقِيَ محْروماً يُعْطى من الصدقة ما يَسُدُّ حِرْمانَه، والاسم منه الحُرْفة، بالضم، وأَما الحِرفةُ فهو اسم من الاحتِرافِ وهو الاكْتِسابُ؛ يقال: هو يَحْرِفُ لعِيالِه ويحترف ويَقْرِشُ ويَقْتَرِشُ بمعنى يكتسب من ههنا وههنا، وقيل: الـمُحارفُ، بفتح الراء، هو المحروم المحدود الذي إذا طَلَب فلا يُرْزَق أَو يكون لا يَسْعَى في الكسب. وفي الصحاح: رجل مُحارَف، بفتح الراء، أَي محدود محروم وهو خلاف قولك مُبارَكٌ؛ قال الراجز:
مُحارَفٌ بالشاء والأَباعِرِ،
مُبارَكٌ بالقَلَعِيِّ الباتِرِ
وقد حُورِفَ كَسْبُ فلان إذا شُدِّد عليه في مُعاملَته وضُيِّقَ في مَعاشِه كأَنه مِيلَ بِرِزْقه عنه، من الانْحِرافِ عن الشيء وهو الميل عنه. وفي حديث ابن مسعود: موتُ المؤمن بعَرَقِ الجبين تَبْقَى عليه البقِيّةُ من الذُّنوبِ فَيُحارَفُ بها عند الموت أَي يُشَدَّد عليه لتُمَحَّصَ ذنوبه، وُضِعَ وَضْعَ الـمُجازاةِ والـمُكافأَة، والمعنى أَن الشدَّة التي تَعْرِض له حتى يَعْرَقَ لها جَِبينُه عند السِّياقِ تكون جزاء وكفارةً لما بقي عليه من الذنوب، أَو هو من الـمُحارَفةِ وهو التشْديدُ في الـمَعاش. وفي التهذيب: فيُحارَفُ بها عند الموت أَي يُقايَسُ بها فتكون كفارة لذنوبه، ومعنى عَرَقِ الجبين شدَّةُ السّياق. والحُرْفُ: الاسم من قولك رجل مُحارَفٌ أَي مَنْقُوصُ الحَظِّ لا ينمو له مال، وكذلك الحِرْفةُ، بالكسر. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: لَحِرْفةُ أَحدِهم أَشَدُّ عليَّ من عَيْلَتِه أَي إغْناءُ الفَقِير وكفايةُ أَمْرِه أَيْسَرُ عليَّ من إصْلاحِ الفاسدِ، وقيل: أَراد لَعَدم حِرْفةِ أَحدِهم والاغْتِمامُ لذلك أَشَدُّ عليَّ من فَقْرِه. والـمُحْتَرِفُ: الصانِعُ. وفلان حَريفي أَي مُعامِلي. اللحياني: وحُرِفَ في ماله حَرْفةً ذهَب منه شيء، وحَرَفْتُ الشيء عن وجْهه حَرْفاً. ويقال: ما لي عن هذا الأَمْرِ مَحْرِفٌ وما لي عنه مَصْرِفٌ بمعنى واحد أَي مُتَنَحًّى؛ ومنه قول أَبي كبير الهذلي:
أَزُهَيْرُ، هَلْ عن شَيْبةٍ من مَحْرِفِ،
أَمْ لا خُلُودَ لِباذِلٍ مُتَكَلِّفِ؟
والـمُحْرِفُ: الذي نَما مالُه وصَلَحَ، والاسم الحِرْفةُ. وأَحْرَفَ الرجلُ إحرافاً فهو مُحْرِفٌ إذا نَما مالُه وصَلَحَ. يقال: جاء فلان بالحِلْقِ والإحْراف إذا جاء بالمال الكثير.
والحِرْفةُ: الصِّناعةُ. وحِرفةُ الرجلِ: ضَيْعَتُه أَو صَنْعَتُه. وحَرَفَ لأَهْلِه واحْتَرَف: كسَب وطلَب واحْتالَ، وقيل: الاحْتِرافُ الاكْتِسابُ، أَيّاً كان. الأَزهري: وأَحْرَفَ إذا اسْتَغْنى بعد فقر. وأَحْرَفَ الرجلُ إذا كَدَّ على عِياله. وفي حديث عائشة: لما اسْتُخْلِفَ أَبو بكر، رضي اللّه عنهما، قال: لقد عَلِم قومي أَن حِرْفَتي لم تكن تَعْجِز عن مؤونة أَهلي وشُغِلْتُ بأَمر المسلمين فسيأْكل آلُ أَبي بكر من هذا ويَحْتَرِفُ للمسلمين فيه؛ الحِرْفةُ: الصِّناعةُ وجِهةُ الكَسْب؛ وحَرِيفُ الرجل: مُعامِلُه في حِرْفَتِه، وأَراد باحترافِه للمسلمين نَظَره في أُمورهم وتَثْميرَ مَكاسِبهمْ وأَرْزاقِهم؛ ومنه الحديث: إني لأَرى الرجل يُعْجِبُني فأَقول: هل له حِرْفة؟ فإن قالوا: لا، سَقَطَ من عيني؛ وقيل: معنى الحديث الأَوَّل هو أَن يكون من الحُرْفة والحِرْفة، بالضم والكسر، ومنه قولهم: حِرْفة الأَدَبِ، بالكسر. ويقال: لا تُحارِفْ أَخاكَ بالسوء أَي تُجازِه بسوء صنِيعِه تُقايِسْه وأَحْسِنْ إذا أَساء واصْفَحْ عنه. ابن الأَعرابي: أَحْرَفَ الرجلُ إذا جازى على خَيْر أَو شرّ، قال: ومنه الخَبرُ: إن العبد لَيُحارَفُ عن عمله الخير أَو الشرّ أَي يُجازى. وقولهم في الحديث: سَلِّطْ عليهم مَوْتَ طاعُونٍ دَفِيفٍ يُحَرِّفُ القُلوبَ أَي يُمِيلها ويَجْعَلُها على حرْفٍ أَي جانب وطَرَفٍ، ويروى يَحُوفُ، بالواو، وسنذكره؛ ومنه الحديث: ووصف سُفيانُ بكفه فَحَرَفَها أَي أَمالَها، والحديث الآخر: وقال بيده فحرّفها كأَنه يريد القتل ووصف بها قطْع السيفِ بحَدِّه. وحَرَفَ عَيْنَه: كَحَلها؛ أَنشد ابن الأَعرابي: بِزَرْقاوَيْنِ لم تُحْرَفْ، ولَـمَّا
يُصِبْها عائِرٌ بشَفير ماقِ
أَراد لم تُحْرَفا فأَقام الواحد مُقام الاثْنين كما قال أَبو ذُؤَيب: نامَ الخَلِيُّ، وبتُّ الليلَ مُشْتَجِراً،
كأَنَّ عيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبوحُ
والمِحْرَفُ والمِحْرافُ: الـمِيلُ الذي تقاسُ به الجِراحات. والـمِحْرَفُ والمِحْرافُ أَيضاً: المِسْبارُ الذي يُقاسُ به الجُرح؛ قال القطامي يذكر جِراحةً:
إذا الطَّبيبُ بمِحْرافَيْه عالَجَها،
زادَتْ على النَّقْرِ أَو تَحْريكها ضَجَما
ويروى على النَّفْرِ، والنَّفْرُ الوَرَمُ، ويقال: خروج الدّم؛ وقال الهذلي:
فإنْ يَكُ عَتَّابٌ أَصابَ بسَهْمِه
حَشاه، فَعَنَّاه الجَوى والـمَحارِفُ
والمُحارَفةُ: مُقايَسَةُ الجُرْحِ بالمِحْرافِ، وهو المِيل الذي تُسْبَرُ به الجِراحاتُ؛ وأَنشد:
كما زَلَّ عن رأْسِ الشَّجِيجِ المحارفُ
وجمعه مَحارِفُ ومَحاريفُ؛ قال الجَعْدي:
ودَعَوْتَ لَهْفَك بعد فاقِرةٍ،
تُبْدي مَحارِفُها عن العَظْمِ
وحارَفَه: فاخَرَه؛ قال ساعِدةُ بن جُؤَيَّة:
فإنْ تَكُ قَسْرٌ أَعْقَبَتْ من جُنَيْدِبٍ،
فقد عَلِمُوا في الغَزْوِ كيْفَ نُحارِفُ
والحُرْفُ: حَبُّ الرَّشادِ، واحدته حُرْفةٌ. الأَزهري: الحُرْفُ جَبٌّ كالخَرْدَلِ. وقال أَبو حنيفة: الحُرف، بالضم، هو الذي تسميه العامّة حبَّ الرَّشاد.
والحُرْفُ والحُرافُ: حَيّةٌ مُظْلِمُ اللَّوْنِ يَضْرِبُ إلى السَّواد إذا أَخذ الإنسانَ لم يبق فيه دم إلا خرج.
والحَرافةُ: طَعْم يُحْرِقُ اللِّسانَ والفَمَ. وبصل حِرِّيفٌ: يُحْرِقُ الفم وله حَرارةٌ، وقيل: كل طعام يُحْرِقُ فم آكله بحَرارة مَذاقِه حِرِّيف، بالتشديد، للذي يَلْذَعُ اللسانَ بحَرافَتِه، وكذلك بصل حِرّيف، قال: ولا يقال حَرِّيف.

### Türkçe

**الحَرْفُ** **من حُروف الهِجاء**: hece harflerinden; heceleme harflerinden bilinen bir tanesi. Ve **الحَرْفُ**:

İsmi isimle, fiili fiille bağladığı için **الرابِطةَ** diye adlandırılan âlet; **كعن وعلى ونحوهما** gibi. **الأَزهري** dedi: Manaları ayırmak için söz içinde çıplak bir âlet olarak bina edilmiş her kelimenin adı **حَرْفٌ**tur; bina edilişi bir harf ile yahut onun üstünde olsa bile; **مثل حتى وهل وبَلْ ولعلّ** gibi. Ve Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelime **حَرْفاً** diye adlandırılır; dersin ki: Bu, **حَرْف ابن مسعود**’dadır; yani İbn Mes‘ûd’un kıraatindedir. İbn Sîde: **الحَرْفُ** vecihler üzere okunan kıraattir. Ve hadiste onun (selâm üzerine) sözü olarak gelen: “Kur’ân yedi **أَحْرُف** üzere indirildi; hepsi şâfî kâfîdir”; **بالحرْفِ** ile **اللُّغَةَ**yı kastetti. Ebû Ubeyd ve Ebû’l-Abbâs dedi: Arapların lügatlerinden yedi lügat üzere indirildi. Dedi: Manası, bir **الحرف** içinde yedi vecih olması değildir; bu işitilmiş değildir. Dedi: Fakat der ki: Bu lügatler Kur’ân’da dağınık hâldedir; onun bir kısmı **بلغة قُرَيْشٍ**, bir kısmı Yemen ehlinin lügatinde, bir kısmı **بلغة هوازِنَ**, bir kısmı **بلغة هُذَيْل** iledir; diğer lügatler de böyledir; ve bunun hepsinde manaları birdir. Başkası dedi: Manası, bir **الحرف** içinde yedi vecih olması değildir; her ne kadar Kur’ân’da yedi ve on üzere okunmuş olan şey gelmişse de; **نحو: ملك يوم الدين وعبد الطاغوت** gibi. Ve bunu açıklayan şey, İbn Mes‘ûd’un sözü: “Ben kıraati işittim de onları birbirine yakın buldum; size öğretilmiş olduğu gibi okuyun; o ancak sizden birinizin ‘**هَلمّ**’ ve ‘**تعالَ**’ ve ‘**أَقْبِلْ**’ demesi gibidir.” İbnü’l-Esîr dedi: Bunun dışında sözler vardır; bunların en güzeli budur. Ve **الحَرْفُ** aslında: uç ve yan’dır; bununla hece harflerinden **الحَرْفُ** adlandırıldı.

Ve **الأَزهري** Ebû’l-Abbâs’tan rivayet etti: Ona “Kur’ân yedi **أَحرف** üzere indirildi” sözü hakkında soruldu da dedi: O ancak lügatlerdir. **الأَزهري** dedi: Ebû’l-Abbâs nahivci—ki o, asrının bir tanesidir—Ebû Ubeyd’in gittiği şeyi beğenmiş ve onu doğru bulmuştur. Dedi: Ve bu yedi **أَحرف** ki manası lügatlerdir, selef-i razı olunanların ve tâbi olunan halefin üzerinde birleştiği Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir. Artık kim bir **حرف** ile okur da mushafa ziyade yahut noksan ile, yahut geri bırakılmışı öne alma ile yahut öne alınmışı geri bırakma ile muhalefet etmezse; ve onunla beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam okumuşsa; Kur’ân’ın onunla indirildiği yedi harften bir **حرف** ile okumuştur. Kim de şâz bir **حرف** ile okur; mushafa muhalefet eder ve bu hususta bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet ederse; isabet etmiş değildir. Bu, örnek olan ilim ehlinin mezhebidir ve Kur’ân ilmine eskiden ve yeniye kökleşmişlerin mezhebidir. Buna Ebû’l-Abbâs nahivci ve Ebû Bekr b. el-Enbârî, imam mushafında olanı tâbi olma hakkında telif ettiği bir kitapta işaret etti; buna Ebû Bekr b. Mücâhid—Irak ehlinin mukrîsi—ve başkaları, sağlam muhakkiklerden, muvafakat etti. Dedi: Benim yanımda onların dediğinden başkası câiz değildir. Ve Allah Teâlâ bizi ittibâka muvaffak kılsın ve bizi ibtidâdan uzak kılsın. Ve **حَرْفا الرأْس**: onun iki yarığıdır. Ve **حرف السفينة والجبل**: ikisinin yanıdır; cem‘i **أَحْرُفٌ** ve **حُرُوفٌ** ve **حِرَفةٌ**dur. Şemmer: Dağdan **الحَرْفُ**, onun yanından çıkıntı yapan şeydir; küçük dükkân heyeti gibi yahut benzeri. Dedi: Ve **الحَرْفُ** ayrıca onun en üstünde; sırtının düzlüğü üzerinde ince bir **حَرْفاً** görürsün, sivri. Cevherî: Her şeyin **حرْفُ**u onun ucu, kenarı ve haddidir; bundan dağın **حَرْفُ**u, onun sivri üstüdür.

İbn Abbâs hadîsinde: “Ehl-i kitap kadınlara ancak bir **حَرْفٍ** üzere gelirler”; yani bir yan üzere. Ve develerden **الحَرْفُ**: seferlerin zayıflattığı, yürüyüp giden seçkin dişi devedir; keskinliğinde, kurtuluşunda ve inceliğinde kılıcın kenarına benzetildi. Ve denildi: O, zayıf, serttir; şiddetinde ve katılığında dağın kenarına benzetildi. Zü’r-Rumme dedi:
جُمالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنادٌ، يَشُلُّها
وظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِ رَيّانُ سَهْوَقُ

Eğer **الحَرْفُ** zayıf olsaydı, onu “**جُمالية سِناد**” diye vasfetmezdi ve onun **وظِيف**’inin “**رَيّانُ**” olduğunu da (vasfetmezdi). Bu beyit, “**ناقة حرف**” yani zayıf (deve) diyenin tefsirini bozar; inceliği ve zayıflığı için yazı harfine benzetildi (diyen). İbn Ömer’den rivayet edildi: **الحرْف** zayıf (ince) dişi devedir. **الأَصمعي** dedi: **الحرْفُ** zayıf dişi devedir. **الأَزهري** dedi: Ebû’l-Abbâs, Ka‘b b. Züheyr’in sözünün tefsirinde dedi:
حَرْفٌ أَخُوها أَبوها من مُهَجَّنةٍ،
وعَمُّها خالُها قَوْداء شِمْلِيلُ

Dedi: Dişi deveyi **الحرف** ile vasfeder; çünkü o zayıftır; ve inceliği için mu‘cem harflerinden **الأَلف** olan **الحرف**e benzetilir; ve büyüklükle vasfedildiğinde dağın **حرف**ine benzetilir. Ve “Dişi deveyi zayıflattım” dediğinde: **أَحْرَفْتُ ناقتي**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **جملٌ حَرْف** denilmez; ancak dişi deveye tahsis edilir. Hâlid b. Züheyr dedi:
مَتَى ما تَشأْ أَحْمِلْكَ، والرَّأْسُ مائِلٌ،
على صَعْبةٍ حَرْفٍ، وشِيكٍ طُمُورُها

**الصعبةِ الحرْفِ** ile şiddetli musibete kinaye yaptı; orada binek olmasa bile. Ve bir şeyin **حرْفُ**u: onun tarafıdır. Ve falan, işinin bir **حَرْف**ı üzeredir; yani onun bir tarafı üzeredir; sanki bekler ve umar; eğer sevdiği bir taraftan görürse (öyle), yoksa başkasına meyleder. İbn Sîde dedi: Falan, işinin bir **حَرْف**ı üzeredir; yani onun bir tarafı üzeredir; hoşuna gitmeyen bir şey görürse ondan döner. Aziz tenzilde: “İnsanlardan kimi Allah’a bir **حَرْف** üzere ibadet eder”; yani sevdiğini görmezse yüzü üstü döner. Denildi: O, darlık olmaksızın bolluk üzere ibadet etmesidir. Zecâc dedi: Bir **حَرْف** üzere; yani bir şüphe üzere. Dedi: Hakikati, Allah’a bir **حرف** üzere ibadet etmesidir; yani dinde bir yol üzere; onda yerleşik bir girişle girmez. Eğer ona hayır isabet ederse onunla sükûn bulur; yani ona bolluk isabet eder ve malı ve hayvanı çoğalırsa, kendisine isabet edenle sükûn bulur ve diniyle razı olur. Eğer ona bir fitne—kuraklık ve mal azlığı ile bir imtihan—isabet ederse, yüzü üstü döner; yani dininden küfre ve putlara ibadete döner. **الأَزهري** Ebû’l-Heysem’den rivayet etti; dedi: Onların **الحرْف**e **حرْفاً** ad vermeleri (şöyledir): Her şeyin **حرف**i onun tarafıdır; dağın, nehrin, kılıcın ve başkasının **حرف**i gibi. **الأَزهري** dedi: Sanki hayır ve bolluk bir taraf, zarar ve şer ve hoşlanılmayan başka bir taraftır; artık onlar iki **حرف**tir. Kul üzerine, yararlılık ve zararlılık hâllerinde yaratıcısına ibadet etmesi gerekir. Kim Allah’a yalnız bollukta ibadet eder de darlıkta ibadet etmezse, Allah onu onunla imtihan eder; artık ona bir **حرف** üzere ibadet etmiştir. Kim de hâl onu nasıl çevirirse çevirsin ibadet ederse, yaratıcıya ikrar eden bir kulun ibadetiyle ibadet etmiştir; onu nasıl dilerse çevirir; ve eğer onu şiddetlerle imtihan ederse yahut ona bollukla nimet verirse, o bunda âdildir yahut lütufkârdır; zulmedici değildir ve ona tecavüz edici değildir; hayır O’nundur ve hayır O’nun elindedir; kulun O’na karşı seçme hakkı yoktur. İbn Arafe dedi: Allah’a bir **حرف** üzere ibadet eden; yani bir iş üzere itminan olmaksızın; yani dinde yerleşik bir girişle girmez.

Ve **حَرَفَ عن الشيء** **يَحْرِفُ** **حَرْفاً** ve **انْحَرَفَ** ve **تَحَرَّفَ** ve **احْرَوْرَفَ**: saptı. **الأَزهري**. İnsan bir şeyden meylederse **تَحَرَّف** ve **انحرف** ve **احرورف** denir. A‘câc, bir boğanın in kazdığı sıfatında inşad etti; dedi:
وإنْ أَصابَ عُدَواء احْرَوْرَفا
عنها، وولاَّها ظُلُوفاً ظُلَّفا

Yani engellere rastlarsa. Ve **عُدَواءُ الشي**: onun engelleridir. Ve **تَحْرِيفُ القلم**: onu eğri kesmektir. Ve **قَلمٌ مُحَرَّفٌ**: iki kenarından biri ötekinden saptırılmıştır; dedi:
تَخالُ أُذْنَيْهِ، إذا تَشَوَّفا،
خافِيةً أَو قَلَماً مُحَرَّفا

Ve kelâmın yerlerinden **تَحْرِيفُ**i: onu değiştirmektir. Ve Kur’ân’da ve kelimede tahrif: harfi manasından, kelimeyi manasından değiştirmektir; o, benzerlikçe yakındır; Yahudilerin Tevrat’ın manalarını benzerlerle değiştirmesi gibi. Allah onları fiilleriyle vasfetti; Teâlâ dedi: **يُحَرِّفُون الكَلِمَ عن مواضعه**. Ebû Hureyre hadîsinde: “Kalplerin **بمُحَرِّفِ**ine iman ettim”; o, giderici demektir; yani eğdiricisi ve saptırıcısıdır; o Allah Teâlâ’dır. Bazıları dedi: hareket ettirici. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Kadınlara ancak bir **حرف** üzere gelirler”; yani bir yan üzere. Ve **الـمُحَرَّفُ**: malı gitmiş olan. Ve **الـمُحارَفُ**: yöneldiği bir yönden hayır isabet etmeyen; masdar **الحِرافُ**tır.

Ve **الحُرْفُ**: mahrumiyet. **الأَزهري**: Rızkı kendisine daraltılan sıkıntılı kimseye **مُحارَفٌ** denir. Şu sözün tefsirinde geldi: “Mallarında dilenci ve **الـمَحْرُوم** için bilinen bir hak vardır”; dilenci, insanlardan isteyen kimsedir; **المحروم** ise İslâm’da payı olmayan **الـمُحارَفُ**tır; o **مُحارَفٌ**tır. **الأَزهري** Şâfiî’den rivayet etti: “Kazancıyla zengin olan herkesin sadaka istemesi yoktur. Eğer kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmıyorsa, o, müfessirlerin dediği **المحروم الـمُحارَف**tır; elleriyle **يَحْتَرِفُ** eder; ganimetten payı haram kılınmıştır; Müslümanlarla gazveye çıkmaz; böylece mahrum kalır; mahrumiyetini kapatacak kadar sadakadan kendisine verilir.” Onun adı **الحُرْفة**dır, damme ile. Ama **الحِرفةُ** ise **الاحتِرافِ**tan isimdir; o da kazançtır. Denir: Ailesi için **يَحْرِفُ** eder ve **يحترف** eder ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ**; yani şuradan buradan kazanır. Ve denildi: **الـمُحارفُ** (râ’sı fetha ile), mahrum, sınırlı kimsedir; isterse rızıklandırılmaz; yahut kazanç için koşmaz. **الصحاح**’ta: **رجل مُحارَف** (râ’sı fetha ile); yani sınırlı, mahrum; bu, “**مُبارَكٌ**” sözünün zıddıdır. Râciz dedi:
مُحارَفٌ بالشاء والأَباعِرِ،
مُبارَكٌ بالقَلَعِيِّ الباتِرِ

Falanın kazancı **حُورِفَ** edildi; yani muamelesinde kendisine şiddet edildi ve geçiminde daraltıldı; sanki rızkı ondan çevrilmiş gibidir; **الانْحِرافِ**tan, yani bir şeyden meyletmekten. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Müminin ölümü alın teriyle (olur); günahlardan kalan kalıntı onun üzerinde kalır da ölüm anında onunla **فَيُحارَفُ** edilir”; yani kendisine şiddet edilir ki günahları arındırılsın; mükâfat ve karşılık konuluşu gibi konulmuştur. Mana: can çekişmede alnı terletecek şiddet, üzerinde kalan günahlara karşı bir karşılık ve kefaret olur. Yahut o, **الـمُحارَفةِ**dendir; o da geçimde şiddet etmektir. **التهذيب**’de: “Ölüm anında onunla **فَيُحارَفُ** edilir”; yani onunla ölçülür; böylece günahlarına kefaret olur. Ve alnın teri manası: can çekişmenin şiddetidir. Ve **الحُرْفُ**: “**رجل مُحارَفٌ**” sözünden isimdir; yani nasibi eksik, malı artmayan; ve aynı şekilde **الحِرْفةُ**, kesra ile. Ömer hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Onlardan birinin **لَحِرْفةُ**si bana ailesinden daha şiddetlidir”; yani fakiri zengin kılmak ve işini görmek, bozuk olanı ıslah etmekten bana daha kolaydır. Ve denildi: Birinin **حِرْفة**sinin yokluğu ve bunun gamı, onun fakirliğinden bana daha şiddetlidir. Ve **الـمُحْتَرِفُ**: sanatkâr. Ve falan benim **حَريفي**mdir; yani benim muamele ettiğim kimsedir. Lihyânî: Malında **حُرِفَ** edildi; **حَرْفةً**; ondan bir şey gitti. Ve bir şeyi yönünden **حَرَفْتُ**; **حَرْفاً**. Ve denir: Bu işten bana bir **مَحْرِفٌ** yoktur ve ondan bir **مَصْرِفٌ** yoktur; mana birdir; yani bir çekilme yeri. Bundan Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü:
أَزُهَيْرُ، هَلْ عن شَيْبةٍ من مَحْرِفِ،
أَمْ لا خُلُودَ لِباذِلٍ مُتَكَلِّفِ؟

Ve **الـمُحْرِفُ**: malı büyüyen ve düzelen; adı **الحِرْفةُ**dır. Ve adam **أَحْرَفَ** etti; **إحرافاً**; o **مُحْرِفٌ**tur; malı büyüyüp düzeldiğinde. Denir: Falan **بالحِلْقِ والإحْراف** ile geldi; yani çok mal ile geldi.

Ve **الحِرْفةُ**: sanat. Ve erkeğin **حِرفةُ**si: geçimliği yahut sanatı. Ve ehli için **حَرَفَ** etti ve **احْتَرِف** etti: kazandı, talep etti, çare aradı. Ve denildi: **الاحْتِرافُ** kazançtır; her ne olursa olsun. **الأَزهري**: **أَحْرَفَ**; fakirlikten sonra zengin olduğunda. Ve adam **أَحْرَفَ** etti; ailesi için yorulduğunda. Âişe hadîsinde: Ebû Bekir—Allah ikisinden razı olsun—halife kılındığında dedi: “Kavmim bilmiştir ki benim **حِرْفَتي**m, ehlimin masrafından aciz değildi; Müslümanların işiyle meşgul oldum; artık Ebû Bekir ailesi bundan yiyecek ve onun içinde Müslümanlar için **يَحْتَرِفُ** edeceğim.” **الحِرْفةُ**: sanat ve kazanç yönü. Ve erkeğin **حَرِيفُ**i: sanatında muamele ettiği kimsedir. Müslümanlar için **احترافِه** ile onların işlerine bakmayı ve kazançlarını ve rızıklarını çoğaltmayı kastetti. Bundan hadis: “Ben bir adamı görürüm, hoşuma gider de derim: Onun bir **حِرْفة**si var mı? Eğer ‘yok’ derlerse gözümden düşer.” Ve denildi: Birinci hadisin manası, **الحُرْفة** ve **الحِرْفة** (damme ve kesra ile)den olmasıdır; bundan “**حِرْفة الأَدَبِ**” (kesra ile) sözleri. Ve denir: Kardeşinle kötülükle **تُحارِفْ** etme; yani kötü işinin karşılığını ona verip onu ölçme; o kötülük ederse sen iyilik et ve onu bağışla. İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَحْرَفَ** etti; hayır yahut şer üzere karşılık verdiğinde. Dedi: Bundan haber: “Kul, amelinden—hayır yahut şer—**لَيُحارَفُ** edilir”; yani karşılık görür. Hadisteki sözleri: “Onların üzerine, kalpleri **يُحَرِّفُ** eden, yayılan bir taun ölümü musallat kıl”; yani onları eğer ve onları bir **حرف** üzerine; yani bir yan ve uç üzerine getirir. Ve **يَحُوفُ** (vav ile) diye de rivayet edilir; onu zikredeceğiz. Bundan hadis: Süfyân avucunu vasfetti de onu **فَحَرَفَها**; yani onu eğdi. Ve diğer hadis: “Eliyle dedi de onu **فحرّفها**”; sanki öldürmeyi istiyor; ve onunla kılıcın kesmesini, keskinliğiyle vasfetti. Ve **حَرَفَ عَيْنَه**: onu sürmeledi. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
بِزَرْقاوَيْنِ لم تُحْرَفْ، ولَـمَّا
يُصِبْها عائِرٌ بشَفير ماقِ

“**لم تُحْرَفْا**”yı kastetti; tekili ikilinin yerine koydu; Ebû Züeyb’in dediği gibi:
نامَ الخَلِيُّ، وبتُّ الليلَ مُشْتَجِراً،
كأَنَّ عيْنَيَّ فيها الصَّابُ مَذْبوحُ

Ve **المِحْرَفُ** ve **المِحْرافُ**: yaraların ölçüldüğü eğri alet. Ve **المِحْرَفُ** ve **المِحْرافُ** ayrıca: yaranın ölçüldüğü sonda; Katamî bir yarayı zikrederek dedi:
إذا الطَّبيبُ بمِحْرافَيْه عالَجَها،
زادَتْ على النَّقْرِ أَو تَحْريكها ضَجَما

“**على النَّفْرِ**” diye de rivayet edilir; **النَّفْرُ** şişliktir; ve denir: kanın çıkması. Hüzelî dedi:
فإنْ يَكُ عَتَّابٌ أَصابَ بسَهْمِه
حَشاه، فَعَنَّاه الجَوى والـمَحارِفُ

Ve **المُحارَفةُ**: yaranın **المِحْرافِ** ile ölçülmesidir; o, yaraların yoklandığı eğri alettir. Ve inşad etti:
كما زَلَّ عن رأْسِ الشَّجِيجِ المحارفُ

Cem‘i **مَحارِفُ** ve **مَحاريفُ**tur. Ca‘dî dedi:
ودَعَوْتَ لَهْفَك بعد فاقِرةٍ،
تُبْدي مَحارِفُها عن العَظْمِ

Ve **حارَفَه**: onunla övünmede yarıştı. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
فإنْ تَكُ قَسْرٌ أَعْقَبَتْ من جُنَيْدِبٍ،
فقد عَلِمُوا في الغَزْوِ كيْفَ نُحارِفُ

Ve **الحُرْفُ**: **حَبُّ الرَّشادِ**; tekili **حُرْفةٌ**dur. **الأَزهري**: **الحُرْفُ** hardal gibi bir tohumdur. Ebû Hanîfe dedi: **الحُرف** (damme ile), avamın **حبَّ الرَّشاد** diye adlandırdığıdır.

Ve **الحُرْفُ** ve **الحُرافُ**: rengi karanlık, siyaha çalan bir yılandır; insanı yakaladığında, onda kan kalmaz; hepsi çıkar.

Ve **الحَرافةُ**: dili ve ağzı yakan bir tattır. Ve **بصل حِرِّيفٌ**: ağzı yakar ve onda bir hararet vardır. Ve denildi: Yiyenin ağzını tadının hararetiyle yakan her yiyecek **حِرِّيف**tir; şeddeli; keskinliğiyle dili yakan içindir. Ve **بصل حِرّيف** de böyledir. Dedi: **حَرِّيف** denilmez.
