# حرف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حرف

الحرف من كل شيء: طرفه وشفيره وحده، ومن ذلك حرف الجبل، وهو: أعلاه المحدد، نقله الجوهري، وقال شمر: الحرف من الجبل: ما نتأ في جنبه منه كهيئة الدكان الصغير أو نحوه، قال: والحرف أيضا في أعلاه، ترى له حرفا دقيقا مشفيا على سواء ظهره، قال الفراء: ج حرف الجبل: حرف، كعنب، ولا نظير له سوى طل وطلل، قال: ولم يسمع غيرهما، كما في العباب، قال شيخنا: أي: وإن كان الحرف غير مضاعف.
 الحرف: واحد حروف التهجي الثمانية والعشرين، سمي بالحرف الذي هو في الأصل الطرف والجانب، قال الفراء، وابن السكيت: وحروف المعجم كلها مؤنثة، وجوزوا التذكير في الألف، كما تقدم ذلك عن الكسائي واللحياني في )أ ل ف(.
 الحرف: الناقة الضامرة الصلبة، شبهت بحرف الجبل، كذا في الصحاح، وفي العباب، تشبيها لها بحرف السيف، زاد الزمخشري: في هزالها ومضائها في السير، وفي اللسان: هي النجيبة الماضية التي أنضتها الأسفار شبهت بحرف السيف من مضائها ونجائها ودقتها، أو هي المهزولة، نقله الجوهري، وعن الأصمعي، قال: ويقال: أحرفت ناقتي: إذا هزلتها، قال الجوهري: وغيره يقول بالثاء، أو هي العظيمة، تشبيها لها بحرف الجبل، هذا بعينه قول الجوهري، كما تقدم.
 وأنشد لذي الرمة:
  جمالية حرف سنـاد يشـلـهـا                      وظيف أزج الخطو ريان سهوق فلو كان الحرف مهزولا لم يصفها بأنها جمالية سناد ولا أن وظيفها ريان وهذا البيت ينقض تفسير من قال: ناقة حرف أي: مهزولة فشبهت بحرف كتابة، لدقتها وهزالها وقال أبو العباس في تفسير قول كعب بن زهير:
  حرف أخوها أبوها من مهجنة                      وعمها خالها قوداء شملـيل قال: يصف الناقة بالحرف لأنها ضامر وتشبه بالحرف من حروف المعجم وهوالألف، لدقتها وتشبه بحرف الجبل إذا وصفت بالعظم قال ابن الأعرابي:ولا يقال: جمل حرف إنما تخص به الناقة.
 وقال خالد بن زهير الهذلي.

  متى ما تشأ أحملك والرأس مائلعلى صعبة حرف وشيك طمورها كنى بالصعبة الحرف عن الداهية الشديدة وإن لم يكن هنالك مركوب. ومسيل الماء وآرام سود ببلاد سليم.
 والحرف عند النحاة أي في اصطلاحهم: ماجاء لمعنى ليس باسم ولا فعل وما سواه من الحدود فاسد ومن المحكم: الحرف:الأداة التي تسمى الرابطة لأنها تربط الاسم بالاسم والفعل بالفعل، كعن وعلى ونحوهما وفي العباب: الحرف: ما دل على معنى في غيره ومن ثم لم ينفك عن اسم أو فعل يصحبه إلا في مواضع مخصوصة حذف فيها الفعل واقتصر على الحرف فجرى مجرى النائب، نحو قولك: نعم وبلى، وأي وإنه، ويا زيد، وقد، في مثل قول النابغة الذبياني:
  أفد الترحل غير أن ركابنا                      لما تزل برحالنا وكأن قد

  ورستاق حرف: ناحية بالأنبار، وضبطه الصاغاني بضم الحاء، وكذا في مختصر المعجم، ففيه مخالفة للصواب ظاهرة.
 حرف الشيء: ناحيته، وفلان على حرف من أمره: أي ناحية منه؛ كأنه ينتظر ويتوقع، فإن رأى من ناحية ما يحب، وإلا مال إلى غيرها. وقال ابن سيده: فلان على حرف من أمره: أي ناحية منه، إذا رأى شيئأ لا يعجبه عدل عنه، وفي التنزيل العزيز: )ومن الناس من يعبد الله على حرف(: أي على وجه واحد، أي: إذا لم ير ما يحب انقلب على وجهه، قيل: هو أن يعبده على السراء لا الضراء، وقال الأزهري: كأن الخير والخصب ناحية، والضر والشر، والمكروه ناحية أخرى، فهما حرفان، وعلى العبد أن يعبد خالقه على حالتي السراء والضراء، ومن عبد الله على السراء وحدها دون أن يعبده على الضراء يبتليه الله بها، فقد عبده على حرف، ومن عبده كيفما تصرفت به الحال، فقد عبده عبادة عبد مقر بأن له خالقا يصرفه كيف شاء وأنه إن أمتحنه بالأواء، وأنعم عليه بالسراء، فهو في ذلك عادل، أو متفضل أو على شك، وهذا قول الزجاج )فإن أصابه خير( أي: خصب وكثرة مال، )اطمأن به( ورضي بدينه)وإن أصابته فتنة)اختيار. بجدب وقلة مال ( انقلب على وجهه( أي: رجع عن دينه إلى الكفر وعبادة الأوثان، أو على غير طمأنينة على أمره، وهذا قول ابن عرفة، أي: لا يدخل في الدين ممتكنا، ومرجعه إلى قول الزجاج.

  في الحديث: قال صلى الله عليه وسلم) نزل القرآن على سبعة أحرف، كلها شاف كاف، فاقرؤوا كما علمتم(، قال أبو عبيد: أي على سبع لغات من لغات العرب، قال: وليس معناه أن يكون في الحرف الواحد سبعة أوجه، هذا لم يسمع به، زاد غير أبي عبيد: وإن جاء على سبعة أو عشرة أو أكثر، نحو )ملك يوم الدين وعبد الطاغوت، قال أبو عبيد: ولكن المعنى: هذه اللغات السبع متفرقة في القرآن، فبعضه بلغة قريش، وبعضه بلغة أهل اليمن، وبعضه بلغة هوازن، وبعضه بلغة هذيل، وكذلك سائر اللغات، ومعانيها في هذا كله واحدة، ومما يبين ذلك قول ابن مسعود رضي الله عنه: )إني قد سمعت القرأة، فوجدتهم متقاربين، فاقرؤوا كما علمتم، إنما هو كقول أحدكم: هلم، وتعال، وأقبل( قال ابن الأثير: وفيه أقوال غير ذلك، هذا أحسنها، وروى الأزهري: أن أبا العباس النحوي - و واحد عصره - قد ارتضى ما ذهب إليه أبو عبيد، واستصوبه، قال: وهذه السبعة الأحرف التي معنضاها اللغات، غير خارجة من الذي كتب في مصاحف المسلمين، التي اجتمع عليها السلف المرضيون، والخلف المتبعون، فمن قرأ بحرف ولا يخالف المصحف بزيادة أو نقصان، أو تقديم مؤخر، أو تأخير مقدم، وقد قرأ به إمام من أئمة القراء المشتهرين في الأمصار، فقد قرأ بحرف من الحروف السبعة التي نزل القرآن بها، ومن قرأ بحرف شاذ يخالف المصحف، وخالف في ذلك جمهور القراء المعروفين فهو غير مصيب، وهذا مذهب أهل الدين والعلم، الذين هم القدوة، ومذهب الراسخين في علم القرآن قديما وحديثا، وإلى هذا أومأ أبو بكر بن الأنباري من كتاب له ألفه في اتباع ما في المصحف الإمام، ووافقه على ذلك أبو بكر بن مجاهد مقرىء أهل العراق، وغيره من الأثبات المتقين قال: ولا يجوز عندي غير قالوا، والله تعالى يوفقنا للاتباع، ويجنبنا الابتداع، آمين.
 وحرف لعياله، يحرف من حد ضرب: أي كسب من ههنا وههنا، مثل يقرش ويقترش، قاله الأصمعي.
 قال أبو عبيدة: حرف الشيء عن وجهه حرفا: صرفه.
 قال غيره: حرف عينه حرفة، بالفتح: مصدر، وليست للمرة: كلها بالميل، وأنشد ابن الأعرابي:
  بزرقاوين لم تحرف ولما                      يصبها عائر بشفير ماق أراد: لم تحرفا، فأقام الواحد مقام الاثنين.
 يقال: مالي عنه محرف، وكذلك: مصرف، بمعنى واحد، نقله أبو عبيدة.
 ومنه قول أبي كبير الهذلي:
  أزهير هل عن شيبة من محرف                      أم لا خلود لباذل مـتـكـلـف ويروي: ) من مصرف( ومعنى محرف ومصرف: أي متنحي، والمحرف أيضا، أي: كمجلس والمحتءف، بفتح الراء: موضع يحترف، فيه الإنسان، ويتقلب ويتصرف، ومنه قول أبي كبير أيضا:
  أزهـــير إن أخـــا لـــنـــا ذا مـــرة                      جلـد الـقـوى فـي كـل سـاعة مـحـــرف
  فارقته يوما بجانب نخلةسبق الحمام به زهير تلهفي قال اللحياني: حرف في ماله، بالضم، أي: كفى، حرفة، بالفتح: ذهب منه شيء، وقد ذكر أيضا في الجيم.

  والحرف، بالضم: حب الرشاد، واحدته حرفة، وقال أبو حنيفة: هو الذي تسميه العامة حب الرشاد، وقال الأزهري: الحرف: حب كالخردل.
 أبو القاسم عبد الرحمن بن عبيد الله بن عبد الله بن محمد بن الحسين وأبوه، وجده المذكوران، سمع عبد الرحمن النجاد، وحمزة الدهقان، وغيرهما، وجده روى عن حمدان بن علي الوراق، وحدث أبوه أيضا، وموسى بن سهل الوشاء: شيخ أبي بكر الشافعي، والحسن بن جعفر البغدادي، سمع أبا شعيب الحراني، الحرفيون المحدثون؛ نسبة إلى بيعه أي: الحرف، وقال الحافظ: إلى بيع البزور.
 الحرف: الحرمان: كالحرفة، بالضم، والكسر، ومنه قول عمر رضي الله تعالى عنه: )لحرفة، أحدهم أشد على من عيلته( ضبط بالوجهين، أي: إغناء الفقير، وكفاية أمرشه أيسر على من إصلاح الفاسد، وقيل: أراد لعدم حرفة أحدهم والاغتماء لذلك أشد على من فقره، كذا في النهاية.
 وقيل: الحرفة، بالكسر: الطعمة والصناعة التي يرتزق منها، وهي جهة الكسب، ومنه ما يروي عنه رضي الله عنه: )إني لأرى الرجل فيعجبني، فأقول: هل له حرفة? فإن قالوا: لا، سقط من عيني( وكل ما اشتغل الإنسان به وضرى به من أي أمر كان، فإنه عند العرب يسمى صنعة وحرفة، يقولون: صنعة وحرفة، يقولون: صنعة فلان أن يعمل كذا، وحرفة فلان أن يفعل كذا، يريدون دأبه وديدنه؛ لأنه ينحرف إليها أي يميل، وفي اللسان: حرفته: ضيعته أو صنعته.
 قلت: وكلاهما صحيحان في المعنى.
 وأبو الحريف، كأمير: عبيد الله ابن أبي ربيعة، وفي نسخة: ابن ربيعة السوائي، المحدث الصواب أنه تابعي، هكذا ضبطه الدولابي، بالحاء المهملة، وخالفه ابن الجارود فأعجمها.
 وحريفك: معاملك، كما في الصحاح، في حرفتك: أي: في الصنعة.
 قلت: ومنه استعمال أكثر العجم إياه في معنى النديم والشريب، ومنه أيضا يستفاد استعمال أكثر الترك إياه في معرض الذم، بحيث لو خاطب به أحدهم صتحبه لغضب.
 والمحراف، كمحراب: الميل الذي تقاس به الجراحات، نقله الجوهري، أنشد للقطامي، يذكؤ جراحة:
  إذا الطبيب بمحرافيه عالجهازادت على النقر أو تحريكها ضجما ويروي )النفر( وهو الورم، ويقال: خروج الدم.
 وحرفان، كعثمان علم سمي به، من حرف: أي كسب.
 وأحرف الرجل فهو محرف نما ماله. وصلح، وكثر نقله الجوهري عن الأصمعي، وغيره يقول بالثاء كما تقدم.
 وناقته: هزلها.
 أحرف: لأحرف الرجل: إذا كد على عياله، عن ابن الأعرابي.
 أحرف: إذا جازي على خير أو شر، عنه أيضا.
 والتحريف: التغيير والتبديل ومنه قوله تعالى: ثم يحرفونه وقوله تعالى أيضا: يحرفون الكلم عن مواضعه، وهو في القرآن والكلمة: تغيير الحرف عن معناها، والكلمة عن معناها، وهي قريبة الشبه كما كانت اليهود تغير معانى التوراة بالأشباه.
 وقول أبي هريرة رضي الله عنه: ) أمنت بمحرف القلوب (، أي: بمصرفها. أو مميلها ومزيلها، وهو الله تعالى، وقيل: هو المحرك.

  التحريف: قط القلم محرفا، يقال: قلم محرف: إذا عدل بأحد حرفيه عن الآخر، قال:
  تخال أذنيه إذا تحرفا
  خافية أو قلما محرفا وقال محمد بن العفيف الشيرازي - في صفات القط -: ومنها المحرف، قال: وهيئته أن تحرف السكين في حال القط، وذلك على ضربين: قائم، ومصوب فما جعل فيه ارتفاع الشحمة كارتفاع القشرة فهو قائم، وما كان القشر أعلى من الشحم فهو مصوب وتحكمه المشاهدة والمشافهة، وإذا كان السن اليمنى أعلى من اليسري، قيل: قلم محرف، وإن تساويا قيل: قلم محرف، وإن تساويا قيل: قلم مستو، وتقدم للمصنف في ) ج ل ف ( قول عبد الحميد الكاتب لسلم: ) وحرف القطة وأيمنها (. ومر الكلام هناك واحرورف: مال وعدل، كانحرف وتحرف، نقله الجوهري، وقال الأزهري: وإذا مال الإنسان عن شيء يقال: تحرف، وانحرف، واحرورف، وأنشد الجوهري للراجز - قال الأزهري والصاغاني: هو العجاج يصف ثورا يحفر كناسا -:
  وإن أصاب عدواء احرورفا
  عنها وولاها ظلوفا ظلفـا أي: لإن أصاب موانع، وعدواء الشيء: موانعه.
 وشاهد الانحراف حديث أبي أيوب رضي الله عنه: ) فوجدنا مراحيض بيت قبل القبلة، فننحرف ونستغفر الله ( وشاهد التحرف قوله تعالى: إلا متحرفا لقتال أي: مستطردا يريد الكرة.
 ومن المجاز: حارفه بسوء: أي: كأفأه، وجازاه، يقال: لا تحارف أخاك بسوء: أي لا تجازه بسوء صنيعه تقايسه، وأحسن إذا أساء، واصفح عنه، والذي يظهر أن المحارفة: المجازاة مطلقا، سواء بسوء أو بخير، ويدل لهذا الحديث: ) إن العبد ليحارف عن عمله: الخير أو الشر، قال ابن الاعرابي: أي يجازى.
 والمحارف: المقايسة بالمحراف، أي: مقايسة الجرح بالمسبار،، قال:
  كما زل عن رأس الشجيج المحرف والمحارف، بفتح الراء: المحدود المحروم، قال: الجوهري: وهو خلاف قولك: مبارك، وأنشد للراجز:
  محارف بالشاء والأباعر
  مبارك بالقلعي الباتـر وقال غيره: المحارف: هو الذي لا يصيب خيرا من وجه توجه له، وقيل: هو الذي قتر رزقه، وقيل: هو الذي لا يسعى في الكسب، وقيل رجل محارف: منقوص الحظ، لا ينمو له مال، وقد تقدم ذلك أيضا في الجيم، وهما لغتان.
 قولهم، في الحديث: )سلط عليهم موت طاعون ذفيف يحرف القلوب(: أي: يميلها ويجعلها على حرف، أي: جانب وطرف، ويروي: يحوف، بالواو وسيأتي، ومنه الحديث الآخر: )وقال بيده فحرفها( كأنه يريد القتل، ووصف بها قطع السيف بحده.
 ومما يستدرك عليه: حرفا الرأس: شقاه. وحرف السفينة والنهر: جانبهما.
 وجمع الحرف: أحرف. وجمع الحرفة، بالكسر: حرف كعنب.
 وحرف عن الشيء حرفا: مال وانحراف مزاجه: كحرف، تحريفا، والتحريف: التحريك، والحراف، ككتاب: الحرمان.

  والمحارف، بفتح الراء: هو الذي يحترف بيديه ولا يبلغ كسبه ما يقيمه وعياله، وهو المحروم الذي أمرنا بالصدقة عليه؛ لإنه قد حرم سهمه من الغنيمة، لا يغزو مع المسلمين، فبقي محروما، فيعطي من الصدقة ما يسد حرمانه، كذا ذكره المفسرون في قوله تعالى: )وفي أموالهم حق للسائل والمحروم(.
 واحترف: اكتسب لعياله من هنا وهنا. والمحترف: الصانع.
 وقد حورف كسب فلان: إذا شدد عليه في معاملته، وضيق في معاشه، كأنه ميل برزقه عنه.
 والمحرف، كمعظم: من ذهب ماله.
 والمحرف، كمنبر: مسبار الجرح، والجمع: محارف ومحاريف، قال الجعدي.

  ودعوت لهفك بعد فاقرة                      تبدي محارفها عن العظم وقال الأخفش: المحارف: واحدها محرفة، قال ساعدة بن جوية الهذلي:
  فإن يك عتاب أصاب بسهمـه                      حشاه فعناه الجوى والمحارف والمحارفة: شبه المفاخرة، قال ساعدة أيضا:
  فإن تك قسر أعقبت من جنيدبفقد علموا في الغزو كيف نحارف وقال السكري: أي كيف محارفتنا لهم، أي: معاملتنا، كما تقول للجرل: ما حرفتك? أي ما عملك ونسبك.
 والحرف، والحراف، بضمهما: حية مظلم اللون، يضرب إلى السواد، إذا أخذ الإنسان لم يبق فيه دم إلا خرج.
 والحرافة: طعم يحرق اللسان والفم، وبصل حريف?، كسكيت: يحرق الفم، وله حرارة، وقيل: كل طعام يحرق فم آكله بحرارة مذاقه حريف. وتحرف لعياله: تكسب من كل حرفة.

### Türkçe

**الحرف** her şeyden: onun ucu, dudağı ve sınırı; bundan dağ **حرف**’ı; o: onun belirlenmiş en üstü; onu el-Cevherî nakletti. Şemmer dedi: dağdan **الحرف**: onun yanından çıkıntı yapan şeydir; küçük dükkân biçimi veya benzeri gibi. Dedi: **الحرف** ayrıca onun en üstündedir; onun sırtının düzlüğü üzerinde, eşitçe, ince, keskin bir **حرف** görürsün. el-Ferrâ dedi: dağ **حرف**’ının çoğulu: **حرف**’tır; **عنب** gibi; onun benzeri yoktur, yalnız **طل** ve **طلل** dışında. Dedi: ikisinden başkası işitilmedi; **العباب**’da olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: yani: **الحرف** ikizlenmiş olmadığı hâlde.

**الحرف**: yirmi sekiz heceleme harfinin bir tanesi; aslı uç ve yan olan **الحرف** ile adlandırıldı. el-Ferrâ ve İbnü’s-Sikkît dedi: **حروف المعجم**’ın hepsi müennestir; **الألف**’te müzekkerliği caiz gördüler; daha önce **الكسائي** ve **اللحياني**’den )**أ ل ف**(’te geçtiği gibi.

**الحرف**: zayıflamış, sert deve; dağın **حرف**’ına benzetildi; **الصحاح**’ta böyle; **العباب**’da da: onu kılıcın **حرف**’ına benzetme olarak. ez-Zemahşerî artırdı: onun zayıflığında ve yürüyüşteki süratinde. **اللسان**’da: o, yolculukların zayıflattığı, süratle giden seçkin devedir; sürati, kurtuluşu ve inceliği bakımından kılıcın **حرف**’ına benzetildi; yahut o, zayıflatılmış olandır; el-Cevherî nakletti. el-Asma‘î’den: dedi ki: “**أحرفت ناقتي**” denir: onu zayıflattığım zaman. el-Cevherî dedi: başkası **الثاء** ile söyler. Yahut o, büyük olandır; dağın **حرف**’ına benzetme olarak; bu, el-Cevherî’nin sözünün aynısıdır; daha önce geçtiği gibi.

Zü’r-Rumme’ye ait olarak okudu:
  جمالية **حرف** سنـاد يشـلـهـا
                     وظيف أزج الخطو ريان سهوق
Eğer **الحرف** zayıf olsaydı, onu “جمالية سناد” diye nitelemezdi; ne de onun “وظيف”inin “ريان” olduğunu. Bu beyit, “**ناقة حرف**” yani: zayıf; inceliği ve zayıflığı sebebiyle yazı **حرف**’ına benzetildi, diyenin tefsirini çürütür. Ebü’l-‘Abbâs, Ka‘b b. Züheyr’in sözünün tefsirinde dedi:
  **حرف** أخوها أبوها من مهجنة
                     وعمها خالها قوداء شملـيل
Dedi: deveyi **الحرف** ile vasfeder; çünkü o zayıftır; ve **حروف المعجم**’dan olan **الألف**’ın **حرف**’ına benzetilir; inceliği sebebiyle. Ve dağın **حرف**’ına benzetilir; büyüklükle vasfedildiği zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**جمل حرف**” denmez; ancak bununla deve dişisi tahsis edilir.

Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî dedi:
  متى ما تشأ أحملك والرأس مائلعلى صعبة **حرف** وشيك طمورها
**الصعبة الحرف** ile şiddetli musibete kinaye yaptı; orada binek olmasa bile. Ve suyun akış yeri; ve Süleym ülkesinde siyah **آرام**.

Nahivciler katında, yani onların ıstılahında **الحرف**: isim de fiil de olmayan bir mânâ için gelen şeydir; bunun dışındaki tariflerden olan şey bozuk. **المحكم**’den: **الحرف**: “الرابطة” diye adlandırılan edattır; çünkü ismi isimle, fiili fiille bağlar; **عن** ve **على** ve benzerleri gibi. **العباب**’da: **الحرف**: başkasında bir mânâya delâlet eden şeydir; bundan dolayı, kendisine eşlik eden bir isim veya fiilden ayrılmaz; ancak fiilin hazfedildiği ve **الحرف** ile yetinildiği, böylece nâibin yürüdüğü yerler müstesna; senin “نعم” ve “بلى” ve “أي” ve “إنه” ve “يا زيد” ve “قد” demen gibi; en-Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözü gibi:
  أفد الترحل غير أن ركابنا
                     لما تزل برحالنا وكأن **قد**

Ve “رستاق **حرف**”: el-Enbâr’da bir nâhiye; es-Sâgânî onu **الحاء**’ın zammıyla ضبط etti; **مختصر المعجم**’da da böyledir; onda doğruya açık bir aykırılık vardır.

**حرف** şey: onun nâhiyesi. Ve “falanca işinin bir **حرف**’ı üzerindedir”: yani onun bir nâhiyesi üzerindedir; sanki bekler ve umar; eğer sevdiği bir nâhiyeden görürse; yoksa başkasına meyleder. İbn Sîde dedi: “falanca işinin bir **حرف**’ı üzerindedir”: yani onun bir nâhiyesi üzerindedir; hoşuna gitmeyen bir şey görürse ondan döner. Aziz tenzilde: )**ومن الناس من يعبد الله على حرف**(: yani tek bir yüz üzere; yani sevdiğini görmezse yüzü üzerine döner. Denildi ki: onu bollukta ibadet eder, darlıkta değil. el-Ezherî dedi: sanki hayır ve bolluk bir nâhiyedir; zarar, şer ve hoşlanılmayan başka bir nâhiyedir; ikisi iki **حرف**’tır. Kul üzerine, yaratıcısına bolluk ve darlık hâllerinin ikisinde de ibadet etmek gerekir. Allah’a yalnız bollukta ibadet edip darlıkta ibadet etmeyen kimseyi Allah onunla imtihan eder; artık onu bir **حرف** üzere ibadet etmiştir. Kim de hâl nasıl dönerse dönsün ona ibadet ederse, onu; kendisini dilediği gibi çeviren bir yaratıcısı bulunduğunu ikrar eden kulun ibadetiyle ibadet etmiştir; ve eğer onu sıkıntılarla imtihan ederse ve ona bollukla nimet verirse, o bunda adildir yahut lütufkârdır yahut şüphe üzeredir. Bu, ez-Zeccâc’ın sözüdür: )**فإن أصابه خير**( yani bolluk ve çok mal, )**اطمأن به**( ve diniyle razı oldu )**وإن أصابته فتنة**( seçme olarak; kıtlık ve az mal ile )**انقلب على وجهه**( yani dininden küfre ve putlara ibadete döndü; yahut işi üzerinde bir sükûnet üzere olmaksızın. Bu, İbn ‘Arefe’nin sözüdür: yani dine sağlamca girmez; dönüşü ez-Zeccâc’ın sözüne gider.

Hadiste: صلى الله عليه وسلم dedi ki: )**نزل القرآن على سبعة أحرف، كلها شاف كاف، فاقرؤوا كما علمتم**(. Ebû ‘Ubeyd dedi: yani Arapların dillerinden yedi dil üzere. Dedi: mânâsı, tek bir **حرف**’ta yedi vecih bulunması değildir; bu işitilmemiştir. Ebû ‘Ubeyd’den başkası artırdı: ve yedi veya on veya daha fazla üzere gelmiştir; )**ملك يوم الدين** ve **عبد الطاغوت**( gibi. Ebû ‘Ubeyd dedi: fakat mânâ: bu yedi dil Kur’an’da dağınıktır; onun bir kısmı Kureyş diliyle, bir kısmı Yemen ehlinin diliyle, bir kısmı Hevâzin diliyle, bir kısmı Hüzeyl diliyle; ve diğer diller de böyledir. Bunun hepsinde mânâları birdir. Bunu açıklayan şeylerden: İbn Mes‘ûd رضي الله عنه’nun sözü: )**إني قد سمعت القرأة، فوجدتهم متقاربين، فاقرؤوا كما علمتم، إنما هو كقول أحدكم: هلم، وتعال، وأقبل**(. İbnü’l-Esîr dedi: bunun dışında sözler vardır; bu onların en güzeli. el-Ezherî rivayet etti: Ebü’l-‘Abbâs en-nahvî — asrının bir tanesi — Ebû ‘Ubeyd’in gittiği şeyi beğenmiş ve doğru bulmuştur. Dedi: mânâları diller olan bu yedi **أحرف**, Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir; selefin razı olunanlarının ve tâbi olunan halefin üzerinde birleştiği mushaflar. Kim bir **حرف** ile okur da mushafa; artırma veya eksiltme ile, yahut geri bırakılanı öne alma ile, yahut öne alınanı geri bırakma ile muhalefet etmezse; ve onunla beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam okumuşsa; Kur’an’ın onunla indiği yedi **حروف**’dan bir **حرف** ile okumuştur. Kim de mushafa muhalif, şâz bir **حرف** ile okur ve bunda bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet ederse, isabet etmiş değildir. Bu, din ve ilim ehlinin mezhebidir; onlar örnektir. Ve Kur’an ilmine eskiden ve yeni­den kökleşmişlerin mezhebidir. Buna, Ebû Bekr b. el-Enbârî, imam mushafında olanı izlemeye dair telif ettiği bir kitaptan işaret etti. Ebû Bekr b. Mücâhid, Irak ehlinin kurrâsı, ve başkaları, sağlam takvâ sahipleri, ona muvafakat etti. Dedi: benim katımda “قالوا”dan başkası caiz değildir. Allah Teâlâ bizi ittibâa muvaffak kılsın ve bizi bid‘atten uzaklaştırsın; آمين.

Ve “**حرف**” ailesi için; “**يحرف**” **ضرب** haddinden: yani şuradan buradan kazandı; **يقرش** ve **يقترش** gibi; el-Asma‘î söyledi.

Ebû ‘Ubeyde dedi: “**حرف** şeyi yüzünden **حرفا**”: onu çevirdi.

Başkası dedi: “**حرف** gözünü **حرفة**” fetha ile: masdardır; bir kereye mahsus değildir; hepsi meyletme iledir. İbnü’l-A‘râbî okudu:
  بزرقاوين لم **تحرف** ولما
                     يصبها عائر بشفير ماق
Muradı: “**تحرفا**”dır; tekili ikilinin yerine ikame etti.

“Benim ondan bir **محرف**’ım yoktur” denir; aynı şekilde: **مصرف**; tek mânâ ile; Ebû ‘Ubeyde nakletti.

Bundan Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü:
  أزهير هل عن شيبة من **محرف**
                     أم لا خلود لباذل مـتـكـلـف
Ve “**من مصرف**” diye rivayet edilir. **محرف** ve **مصرف**’ın mânâsı: yani uzaklaşılan yer. Ve **المحرف** ayrıca, yani **كمجلس**; ve **المحتءف** — **الراء**’ın fethasıyla —: insanın içinde meslek edindiği, dönüp dolaştığı ve tasarruf ettiği yer. Bundan Ebû Kebîr’in yine sözü:
  أزهـــير إن أخـــا لـــنـــا ذا مـــرة
                     جلـد الـقـوى فـي كـل سـاعة **مـحـــرف**
  فارقته يوما بجانب نخلةسبق الحمام به زهير تلهفي
el-Lihyânî dedi: “malında **حرف** etti” zamm ile: yani yetti. **حرفة** fetha ile: ondan bir şey gitti. Ve bu, **الجيم**’de de zikredildi.

Ve **الحرف**, damme ile: tere tohumu; onun teki **حرفة**’dir. Ebû Hanîfe dedi: O, avâmın **حب الرشاد** diye adlandırdığıdır. Ezherî dedi: **الحرف**: hardal gibi bir tohumdur.

Ebû’l-Kâsım Abdurrahman b. Ubeydullah b. Abdullah b. Muhammed b. el-Hüseyn ve babası ile zikredilen dedesi; Abdurrahman en-Neccâd’ı, Hamza ed-Dehhân’ı ve başkalarını işitti. Dedesi Hamdân b. Ali el-Verrâk’tan rivayet etti; babası da hadis rivayet etti. Mûsâ b. Sehl el-Veşşâ’: Ebû Bekr eş-Şâfiî’nin şeyhidir. Hasan b. Ca‘fer el-Bağdâdî, Ebû Şuayb el-Harrânî’yi işitti. **الحرفيون** muhaddislerdir; onun satımına nisbetle, yani: **الحرف**. Hâfız dedi: tohumların satımına (nisbetle).

**الحرف**: mahrumiyet: **الحرفة** gibi, damme ile ve kesre ile. Ondan Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) sözü: “( **لحرفة** , onların birinin (hali) ailesinden daha şiddetlidir)” iki vecihle ضبط edilmiştir; yani: fakiri zengin kılmak ve işini yeterli kılmak, bozuğu ıslah etmekten daha kolaydır. Denildi ki: Birinin **حرفة**sinin olmaması ve bunun için kederlenmesi, fakirliğinden daha şiddetlidir; nihâye’de böyledir.

Ve denildi ki: **الحرفة**, kesre ile: ondan rızıklanılan yiyecek (nasip) ve sanat; o, kazanç cihetidir. Ondan, ondan (Allah ondan razı olsun) rivayet olunan: “(Ben adamı görürüm de hoşuma gider; derim: Onun bir **حرفة**si var mı? Eğer ‘hayır’ derlerse gözümden düşer.)” İnsan hangi iş ile meşgul olur ve ona alışırsa—hangi iş olursa olsun—Araplar katında ona **صنعة** ve **حرفة** denir. Derler ki: **صنعة** ve **حرفة**. Derler ki: Falanın **صنعة**sı şunu yapmaktır; falanın **حرفة**si şunu etmektir; onun âdetini ve gidişatını kastederler; çünkü ona **ينحرف** eder, yani meyleder. Lisân’da: **حرفته**: zayi‘ası yahut sanatı.

Dedim: İkisi de manada doğrudur.

Ve Ebû’l-Harîf, **كأمير**: Ubeydullah b. Ebî Rebîa’dır. Bir nüshada: İbn Rebîa es-Süvâî. Muhaddis: doğrusu onun tâbiî olduğudur. Dûlâbî onu böyle ضبط etti; **بالحاء المهملة** ile. İbnü’l-Cârûd ona muhalefet etti de onu mu‘cem kıldı.

Ve **حريفك**: muamele ettiğin kimse; Sıhâh’ta olduğu gibi. **في حرفتك**: yani sanatta.

Dedim: Ondan, acemlerin çoğunun onu nedîm ve içki arkadaşı manasında kullanması da vardır. Ondan ayrıca, Türklerin çoğunun onu zemm makamında kullanması da istifade edilir; öyle ki onlardan biri onunla arkadaşına hitap etse öfkelenir.

Ve **المحراف**, **كمحراب**: yaraların ölçüldüğü meyil; Cevherî onu nakletti. Kutâmî’nin—bir yarayı zikrederek—şu beyti okunur:

  Eğer tabip iki **محراف**ı ile onu tedavi ederse
  delmeye yahut onu oynatmaya (bağlı) bir şişlik arttı

Ve “**النفر**” diye rivayet olunur; o, şişliktir. Ve denilir: kanın çıkmasıdır.

Ve **حرفان**, **كعثمان**: onunla isimlendirilmiş bir özel addır; **حرف**’tan, yani kazançtan.

Ve **أحرف** adam; o halde o **محرف**tir: malı arttı, düzeldi. Cevherî onu Asma‘î’den nakletti; ve başkası da—daha önce geçtiği üzere—**بالثاء** ile söyler.

Ve onun devesi: onu zayıflattı.

**أحرف**: adamın **أحرف** etmesi: ailesi için çalışıp didinmesi; İbnü’l-A‘râbî’den.

**أحرف**: hayır yahut şer üzere karşılık verilmesi; ondan da.

Ve **التحريف**: değiştirme ve tebdil. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “sonra onu **يحرفونه**” ve yine Yüce Allah’ın sözü: “**يحرفون** kelimeyi yerlerinden.” O, Kur’an’da ve kelimede: harfi manasından, kelimeyi manasından değiştirmektir. O, benzerlikçe yakındır; Yahudilerin benzerliklerle Tevrat’ın manalarını değiştirmesi gibi.

Ve Ebû Hureyre’nin (Allah ondan razı olsun) sözü: “(Kalplerin **محرف**ine iman ettim)”; yani onun çeviricisine. Yahut onun meylettiricisine ve gidericisine; o, Allah Teâlâ’dır. Denildi ki: o, hareket ettirendir.

**التحريف**: kalemi eğik kesmek. Denilir: **قلم محرف**: iki kenarından birini ötekinden saptırdıysa. Dedi ki:

  İki kulağını, **تحرفا** ettiklerinde sanırsın
  gizli (bir şey) yahut **قلما محرفا**

Muhammed b. el-Afîf eş-Şîrâzî—kesmenin sıfatlarında—dedi: Ondan **المحرف** vardır. Dedi: Onun heyeti, kesme halinde bıçağı eğmendir. Bu iki kısımdır: dik ve aşağı meyilli. Şayet onda iç yağının yükselmesi kabuğun yükselmesi gibi kılınmışsa o dik olandır; kabuk iç yağdan daha yüksek olursa o aşağı meyilli olandır. Onu görme ve sözlü aktarım belirler. Eğer sağ diş sol’dan daha yüksek olursa “**قلم محرف**” denir; ikisi eşit olursa “**قلم محرف**” denir; ikisi eşit olursa “**قلم مستو**” denir. Musannifin **ج ل ف**’te, Abdülhamîd el-Kâtib’in Selm’e sözü geçti: “(Kesimin **حرف**ini ve onun sağını).” Söz orada geçti. Ve **احرورف**: meyletti ve saptı; **كانحرف** ve **تحرف** gibi. Cevherî onu nakletti. Ezherî dedi: İnsan bir şeyden meylederse **تحرف** ve **انحرف** ve **احرورف** denir. Cevherî râciz için—Ezherî ve Sâğânî dedi: o, A‘câc’tır; bir öküzü, bir in kazmasını vasfeder—şu beyti okudu:

  Ve eğer bir engel isabet ederse **احرورفا** eder
  ondan ve ona yönelir; tırnaklı tırnaklı

Yani: eğer engeller isabet ederse. Ve şeyin **عدواء**’sı: onun engelleridir.

Ve **الانحراف**ın şahidi, Ebû Eyyûb’un (Allah ondan razı olsun) hadisi: “(Evin helâlarını kıbleden önce bulduk; biz de **ننحرف** eder ve Allah’tan mağfiret dileriz.)” Ve **التحرف**ın şahidi Yüce Allah’ın sözü: “ancak savaş için **متحرفا** olarak”; yani geri dönmeyi isteyen bir yan manevra yapan.

Ve mecazdan: **حارفه بسوء**: yani onu ters çevirdi, ona karşılık verdi. Denilir: “Kardeşini kötülükle **تحارف** etme”; yani onun kötü işine kötülükle karşılık verme, onu ölçüp biçme; o kötülük ederse sen iyilik et ve ondan geç. Görünen odur ki **المحارفة**: mutlak karşılık vermedir; kötülükle de olsa iyilikle de olsa. Buna şu hadis delalet eder: “(Kul, amelinden—hayır veya şer—**ليحارف** olunur.)” İbnü’l-A‘râbî dedi: yani karşılık verilir.

Ve **المحارف**: **المحراف** ile ölçüp biçme; yani yaranın sonda ile ölçülmesi. Dedi ki:

  **المحرف** başın yarasından kaydı

Ve **المحارف**, râ’nın fethiyle: sınırlı, mahrum. Cevherî dedi: O, “mübarek” demenin zıddıdır. Râciz için şu beyti okudu:

  Koyun ve develerle **محارف**
  keskin kesiciyle **مبارك**

Başkası dedi: **المحارف**: hangi yöne yönelse hayır isabet etmeyen kimsedir. Denildi ki: rızkı daraltılmış kimsedir. Denildi ki: kazançta koşmayan kimsedir. Denilir: **رجل محارف**: nasibi eksik; onun için mal artmaz. Bu da cim’de de geçmişti; ikisi iki lehçedir.

Onların sözleri, hadiste: “(Onların üzerine, kalpleri **يحرف** eden, süratli veba ölümü musallat kılındı)”; yani onları meylettirir ve onları bir **حرف** üzerine kılar; yani bir yan ve bir uç üzerine. Ve “**يحوف**” diye rivayet olunur; vav ile; ileride gelecek. Ondan diğer hadis: “(Ve eliyle dedi ve onu **فحرفها**)”; sanki öldürmeyi istiyor. Ve onunla kılıcın kesmesini, keskinliğiyle vasfetti.

Ve ona ilave olarak: **حرفا الرأس**: onu ikiye yardı. Ve **حرف** geminin ve nehrin: onların yanı.

Ve **الحرف**ın cemi: **أحرف**. Ve **الحرفة**nin—kesre ile—cemi: **حرف**; **كعنب** gibi.

Ve bir şeyden **حرف** etti, **حرفا**: meyletti. Ve mizacının **انحراف**ı: **كحرف**; **تحريفا**. Ve **التحريف**: hareket ettirmedir. Ve **الحراف**, **ككتاب**: mahrumiyettir.

Ve **المحارف** ( **الراء**’nın fethiyle): elleriyle meslek edinen, fakat kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmayan kimsedir; o, kendisine sadaka vermemiz emrolunan mahrum kimsedir; çünkü ganimetten payı kendisine haram kılınmıştır; Müslümanlarla birlikte gazaya çıkmaz; böylece mahrum kalır; bu yüzden sadakadan, mahrumiyetini giderecek şeyi alır; müfessirler bunu, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında böyle zikretmişlerdir: “(Ve mallarında, isteyen ve **المحروم** için bir hak vardır.)”.

Ve **احترف**: ailesi için şuradan buradan kazandı. Ve **المحترف**: sanatkâr.

Ve “falancanın kazancı **حورف** olundu”: muamelesinde ona şiddet gösterildiği ve geçiminde daraltıldığı zaman; sanki rızkı ondan çevrilmiş gibidir.

Ve **المحرف** ( **معظم** gibi): malı gitmiş olan.

Ve **المحرف** ( **منبر** gibi): yaranın sondası; çoğulu: **محارف** ve **محاريف**; **الجعدي** dedi ki:

ودعوت لهفك بعد فاقرة                      تبدي محارفها عن العظم

Ve **الأخفش** dedi ki: **المحارف**: tekili **محرفة**’dir. **ساعدة بن جوية الهذلي** dedi ki:

فإن يك عتاب أصاب بسهمـه                      حشاه فعناه الجوى والمحارف

Ve **المحارفة**: övünmeye benzer (bir şey); **ساعدة** yine dedi ki:

فإن تك قسر أعقبت من جنيدبفقد علموا في الغزو كيف نحارف

Ve **السكري** dedi ki: yani, onlara karşı bizim **محارفتنا**mız nasıl; yani: muamelemiz; tıpkı adama “**حرفتك** nedir?” demen gibi; yani işin ve nesebin nedir.

Ve **الحرف** ve **الحراف** (ikisinin de zammıyla): rengi koyu olan, siyahlığa çalan bir yılan; insanı yakaladığında, onda kan kalmaz, ancak çıkar.

Ve **الحرافة**: dili ve ağzı yakan bir tat; ve “**بصل حريف**?” ( **سكيت** gibi): ağzı yakar; onda hararet vardır. Ve denildi ki: tadının hararetiyle yiyenin ağzını yakan her yemek **حريف**tir. Ve **تحرف** ailesi için: her bir meslekten kazanç sağladı.
