# حرق (ح-ر-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yanık demektir

- Harfler: ح - ر - ق
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْحَرِيقِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%82%D9%90.md) | الْفَعِيلِ | Yanıcı | 5 | 5 | [3:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/3:181.md) |
| [حَرِّقُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | فَعِّلُوهُ | Onu yakın | 2 | 2 | [21:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/21:68.md) |
| [فَاحْتَرَقَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَافْتَعَلَتْ | Hemen yandı | 1 | 1 | [2:266](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/2:266.md) |
| [لَنُحَرِّقَنَّهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/siga/%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8F%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%82%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F.md) | لَنُفَعِّلَنَّهُ | Kesinlikle onu yakacağız | 1 | 1 | [20:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/20:97.md) |

## Mücavir kökler — 68 mücavir (90 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 25 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
2. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 17 · Su yosunudur
3. [عطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Onun yanı
4. [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Toz halinde savurmak
5. [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Yusr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
6. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örgülü saç demektir
7. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yol, işaret bulunmayan yer
8. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Büyük akarsu
9. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · E’nab, Üzüm asması demektir
10. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
11. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Omurga kemiğidir
12. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
13. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hurma ağacıdır
14. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ateş demektir
15. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Meyve demektir
16. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
17. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sena yaka demektir
18. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
19. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
20. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gölge demektir
21. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zerre toz demektir
22. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
23. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
24. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
25. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Katlanmış deri demektir
26. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayağın alt tarafı demektir
27. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örnek verdi
28. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
29. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağanak yağmur demektir
30. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ona dokundu
31. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
32. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cariye yelkenli sandal demektir
33. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
34. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
35. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yüz demektir
36. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
37. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Özel konuşmak
38. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
39. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
40. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
41. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
42. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
43. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
44. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
45. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
46. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
47. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
48. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
49. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
50. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
51. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
52. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
53. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İşiten
54. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
55. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
56. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
57. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
58. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
59. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
60. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%82/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرق |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md), [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md), [لظى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B8%D9%8A.md), [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [طفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki sert nesnenin sürtünerek aşınması, talaş dökmesi ve sürtünme hararetiyle alev alıp tükenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Ateşin temas ettiği nesneyi bütünüyle dönüştürüp yakması, kül etmesi veya maddeden arındırıcı şiddetli azap |
| Çekirdek Özet 3 | Sürtünme ve çatışmanın doğurduğu yok edici hararet; bir varlığı fiziksel ya da manevi olarak çözüp küle çeviren ayrıştırma süreci |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir alevlenme veya ısı olarak görüp bünyesindeki mekanik aşınma, eğeleme, ufalanma ve geri dönüşsüz yok oluş dinamiklerini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Sürtünme, hararet, kısıtlama, keskin hareket ve ayrışma; [حرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B1.md), [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md), [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md), [حرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AF.md), [حرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3.md), [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md), [حرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B6.md), [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md), [حرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83.md), [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) köklerinde görülen kızışma ve sınırlandırma dinamiği | ق | ق harfinin getirdiği sert kuşatma, ani daralma ve kesin sınır etkisiyle çekirdekteki hararet sürtünmeyle talaş döken eğelemeye, alevli tutuşmaya ve nesneyi yakıp tüketen kesin bir yıkıma dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, sıkıştırma ve sürtünme yüzeyi | Hareketi dar bir sınıra hapsederek baskıyı ve sürtünmeyi yoğunlaştırır |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst, süreklilik ve yönelim | Sürecin doruğa çıkışını, kesintisiz ilerleyişini ve başat tesirini temsil eder |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, yoğunlaşma ve kesin sınır | Sürtünen ve ısınan yapının tek bir odakta toplanıp patlamasını, yakıcı bir sınıra ulaşmasını sağlar |
| حرق | Kuşatılmış alanda sürtünen ve kesintisiz yoğunlaşan enerjinin patlayarak tutuşması | Daraltılan ve birbirine sürtünen iki sert yüzeyin açığa çıkardığı aşırı hararet ve talaşlanmanın alev alarak nesneyi bütünüyle tüketmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi diğeriyle sertçe sürtmek, eğelemek, törpülemek, diş gıcırdatmak ve sürtünmenin doğurduğu hararetle tutuşup yanmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ beytinde düşmanın öfkeden diş bilemesini ve gıcırdatmasını tasvir etmek üzere kullanılmıştır: أبى الضَيْم والنُعْمان يَحرقُ نابَه / عليه وأفضَى والسُيُوفُ مَعاقِلُهُ |
| Erken Arapça kullanım | Demiri eğe ile törpüleyip talaş çıkarmak için حرق الحديد بالمبرد ve çamaşırcının tokmakla vururken kumaşta bıraktığı aşınma izi için حرق الثوب ifadelerinde kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حرق kökü, sürtünme ve mekanik aşınma ile bu sürtünmeden kaynaklanan tutuşma ve yanma anlam tabakalarını birlikte barındırır. İbranice cognate olan חרק kökünde diş gıcırdatmak ve dişleri öfkeyle birbirine sürtmek anlamı birincil düzeyde korunmuştur; bu kullanım Arapçadaki حرق نابه kullanımıyla birebir örtüşür. Süryanicede ܚܪܩ biçimi yine diş gıcırdatma ve öfkeyle sıkışma manalarını taşırken, Arapça bu kökteki mekanik sürtünme ile ortaya çıkan termal enerjiyi genişleterek doğrudan yakma, alev alma ve kül etme yönünü öne çıkarmıştır. Batı Sami dillerindeki mekanik sürtünme ve çatışma katmanı, Klasik Arapçada hem demiri eğeleme hem de ateşin maddeleri yakıp kül etmesi biçiminde iki ana kolda tutarlı bir morfolojik gelişim göstermiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حرق النَّاب / حرق الحديد / أحرق بالنار | Kök önce diş gıcırdatma ve demiri törpüleme gibi fiziksel sürtünmeyi, ardından bu sürtünmeden çıkan kıvılcım ve alevle nesnelerin yanmasını ifade etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חרק, Süryanice ܚܪܩ | İbranice ve Süryanicede öfkeyle diş gıcırdatmak ve sürtünmek anlamları korunmuş, Arapça sürtünme kökünden yakma semantiğine geçişi tamamlamıştır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrudan doğrulanmış soydaşlık bağı tespit edilmemiştir | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen Semitic Roots.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرق | Anlamlı | Sürtünmek, aşınmak, yanmak | Sürtünme veya ateş etkisiyle maddelerin fiziksel bütünlüğünü kaybetmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md) | Anlamlı | Küçülmek, değersizleşmek | Bir şeyin payının, değerinin veya itibarının sürtünüp aşınır gibi erimesi | Ortak aşınma ve tükenme çekirdeği; Kur'an'da geçmez |
| [رحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82.md) | Anlamlı | Saf ve katıksız içecek | En seçkin, tortusundan arındırılmış saf şarap ve nektar | Arınma ve yoğunlaşma ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| [رقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AD.md) | Anlamlı | Malı ıslah etmek, kazanmak | Geçimi ve ticareti titizlikle düzeltip sürtünme ve kayıplardan korumak | Kur'an'da geçmez |
| [قحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Yaşlanmak, kurumak | İhtiyarlık sebebiyle cildin buruşması, katılaşması ve sertleşmesi | Kur'an'da geçmez |
| [قرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Yaralamak, delmek, kabuk bağlamak | Cildin veya nesnenin darbe alarak yaralanması, sürtünmeyle soyulması | Yüzeyin tahrip olması bağı; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرق | Merkez | Yakmak, kül etmek | Sürtünme, talaşlanma ve ateşle temas sonucu bir şeyin yapısını tamamen bozarak yakmak | Maddenin tükenmesi ve dönüşmesi |
| [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) | Komşu | Kızartmak, maruz bırakmak | Ateşin yakıcılığına bizzat maruz kalmak, ateşe girmek ve sıcaklıkla pişmek | Maddenin tamamen kül olmasından ziyade acıyı tatması |
| [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Alevlendirmek, tutuşturmak | Ateşi körüklemek, alevini yükseltmek ve çılgınca parlatmak | Ateşin yakma eyleminden çok harlanma süreci |
| [لظى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B8%D9%8A.md) | Komşu | Saf alev, yalın ateş | Dumansız, katıksız ve deriyi soyan alev dalgası | Yakılan maddeden çok alevin kendi saf tabiatı |
| [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md) | Komşu | Tutuşturmak, yayılmak | Ateşin bir uçtan diğerine sıçrayarak yayılması ve parlaması | Yanmanın yayılma ve saçılma hareketi |
| [طفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A3.md) | Zıt | Söndürmek | Yanan ateşin hararetini ve ışığını yok edip ortadan kaldırmak | Yanma sürecini durdurup ateşi etkisiz kılmak |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرق | Sürtünerek aşınmak, yanmak, yakmak | Hem sürtünmeyle talaş dökmeyi hem ateşle kül olmayı içine alan kök anlam | Kesin |
| Latince | comburo, cremo | Bütünüyle yakmak, kül etmek | Maddenin ateşle bütünüyle yok edilmesini karşılar; sürtünme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | burn, incinerate, scorch | Yanmak, yakmak, küle çevirmek | Yanma ve kül olma yönünü tam verir; eğeleme ve sürtünme arka planını kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | verbrennen, einäschern | Yakıp tüketmek, küle dönüştürmek | Fiziksel yanma ve yok olma sürecini karşılar; diş bileme mecazını taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | brûler, incinérer | Yakmak, küle çevirmek | Ateşin nesneyi tahrip etmesini karşılar; kökün mekanik aşınma bağını vermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْحَرِيقِ | Yakıcı, helak edici ateş azabı | Ahirette inkârcılara, müminlere işkence edenlere ve zalimlere vaat edilen cehennem azabı; Âl-i İmrân [3:181](https://lisan.digital/tr/ayet/3:181.md), Enfâl [8:50](https://lisan.digital/tr/ayet/8:50.md), Hacc [22:22](https://lisan.digital/tr/ayet/22:22.md), Burûc [85:10](https://lisan.digital/tr/ayet/85:10.md) |
| حَرِّقُوهُ | Ateşe atarak yok etme girişimi | Putperestlerin İbrahim peygamberi ateşe atarak tamamen ortadan kaldırma çağrısı; Enbiyâ [21:68](https://lisan.digital/tr/ayet/21:68.md), Ankebût [29:24](https://lisan.digital/tr/ayet/29:24.md) |
| فَاحْتَرَقَتْ | Bütünüyle yanıp kül olma | İnfakını gösterişle heba eden kimsenin durumunun, ateşli bir kasırgayla kül olan verimli bahçeye benzetilmesi; Bakara [2:266](https://lisan.digital/tr/ayet/2:266.md) |
| لَنُحَرِّقَنَّهُ | Eğelemek, ateşte eritip yok etmek | Musa peygamberin altından yapılan buzağı heykelini önce törpüleyip yakarak sonra küllerini denize savuracağını bildirmesi; Tâhâ [20:97](https://lisan.digital/tr/ayet/20:97.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret azabının mahiyeti | Cehennem azabının sadece bir soyut elem mi yoksa cesetleri yakıp kül eden somut bir عذاب الحريق mi olduğu | Ateşin fiziki bedenler üzerindeki gerçek, yakıcı ve tüketici etkisi |
| Fıkıh | Haddi aşma ve itlaf hükümleri | Canlıların ateşle yakılarak cezalandırılmasının yasaklığı ve yakılarak zayi edilen malların tazmini | Ateşle helak etmenin yalnızca Allah'a mahsus bir ceza türü oluşu |
| Tefsir | Sâmirî'nin buzağısının akıbeti | Tâhâ suresindeki ifadenin ateşte yakma mı yoksa eğeyle törpüleyip toz etme mi olduğu tartışması | Kökün hem törpüleme hem de ateşte yakma semantiğini barındırması |
| Hadis | Şehadet ve afetlerden sığınma | Yanarak can veren kimsenin hükmen şehit sayılması ve الحرق والغرق felaketlerinden Allah'a sığınma | İnsanın çaresizce yanıp kül olmasının doğurduğu ağır can kaybı ve ızdırap |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve arınma | Adaletin nihai yakıcı tecellisi | Sahte ilahların ve kibirli tutumların yok edilişi | Sahte varlıkların ontolojik geçersizliğini onları küle çevirerek göstermek | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve kimyasal bozunma | Hızlı oksidasyon ve sürtünme enerjisi | Maddenin kimyasal bağlarının çözülmesi | Sürtünme ve ısının maddenin formunu geri dönüşsüz biçimde yıkması | Güçlü |
| Siyasi | Otoriter şiddet ve baskı | İktidarın muhalifleri kitle önünde ateşte yok etme tehdidi | Sindirme ve biat üretme aracı | Zalim düzenlerin hakikati dile getirenleri ateşe atarak susturma çabası | Güçlü |
| İktisadi | Sermayenin ve emeğin hebası | Emeğin riya veya afetle bir anda sıfırlanması | Kaynakların verimsizleşip yok olması | Biriktirilen kazanımların ateşli bir rüzgarla kül olması gibi heba oluşu | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve yanma tepkimesi | Maddenin yüksek enerjili düzenli halden düzensiz ve geri döndürülemez kül/gaz fazına hızla geçişi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Tükenmişlik ve radikal tasfiye | Toplumsal krizlerde çatışma hararetinin kurumsal ve ahlaki yapıları bütünüyle yakıp küle çevirmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece alev çıkaran basit bir yanma hadisesi olarak görüp mekanik sürtünme, talaş çıkarma ve törpüleme zeminini unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece ateşte yanmayı değil, Sâmirî örneğinde görüldüğü gibi sahte mabutların mekanik ve kimyasal yöntemlerle izinin silinmesini ve amellerin gösteriş sebebiyle bir anda yok oluşunu kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen azap ve helak sahnelerinin nesneyi dönüştürücü ve küle çevirici radikal tasfiye boyutunu kavrayamamak; mecaz ve hakikat dengesini yitirmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve amellerin kalıcılığı ile sahteliklerin kırılganlığı arasındaki keskin farkı; batılın ateşe atıldığında kül olmaya mahkûm olduğunu göstermesi bakımından merkezidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim peygamberin ateşe atılması kıssalarında, Sâmirî'nin buzağısının imha edilişinde ve ahiretteki عذاب الحريق nitelemelerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabın veya imtihanın sadece yüzeysel bir temas olduğunu zanneden yaklaşımı düzeltir; kök, varlığın özünü tahrip eden köklü bir tükenişi ifade eder |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki sert maddenin sürtünmesiyle talaş dökülmesi, aşınması ve bu hareketin ürettiği hararetle tutuşup kül olması.
- Soyut anlam: Bir yapının iç veya dış çatışmaların ürettiği şiddetli hararetle bütünüyle çözülmesi, formunun geri dönüşsüz biçimde tasfiye edilmesi.
- Sistematik karşılık: Sisteme giren uyumsuz unsurların veya üretilen sahte değerlerin aşırı sürtünme ve direnç sebebiyle eriyip yok olduğu nihai arınma ve ceza noktası.
- LaTeX modeli: $$M \xrightarrow{\Delta E + F} \emptyset + Q$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ maddesel veya ameli bütünü, $F$ iki yüzey arasındaki mekanik sürtünme ve çatışmayı, $\Delta E$ bu sürtünmeden doğan termal enerjiyi, $\emptyset$ maddenin formunu yitirip bütünüyle yok oluşunu ve küle dönüşünü, $Q$ ise çevreye yayılan yakıcı azap ve ısı çıktısını temsil eder. Model, kökün sürtünmeden küle uzanan fiziksel ve manevi dönüşüm hattını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:266](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/2:266.md) — فَاحْتَرَقَتْ

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Biriniz ister mi ki; hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun, altından ırmaklar aksın, içinde her çeşit meyve bulunsun da; kendisi ihtiyarlamış, çocukları da güçsüz kalmışken; bahçesi ateşli bir kasırga ile yanıversin. Düşünesiniz diye Allah, size ayetlerini böyle açıklar.

### [Ali İmran 3:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/3:181.md) — الْحَرِيقِ

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Gerçekten, Allah, fakirdir, bizler zenginiz, diyenlerin lafını; Allah işitmiştir. Dediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürdüklerini yazacağız. Ve: Tadın o yangın azabını, diyeceğiz.

### [Enfal 8:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/8:50.md) — الْحَرِيقِ

وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Bir görseydin sen; hani melekler, küfredenlerin canlarını alırken yüzlerine ve arkalarına vuruyorlar ve: Tadın yakıcı azabı, diyorlardı.

### [Taha 20:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/20:97.md) — لَنُحَرِّقَنَّهُ

قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا

Meal (IK): Dedi ki: Haydi git, doğrusu hayatta artık; bana dokunmayın, demenden başka yapacağın bir şey yoktur. Bir de senin için hiç kaçamayacağın bir ceza günü var. Sarılıp durduğun üstüne düşüp tapındığın ilahına bak; yemin olsun ki; biz onu yakacağız, sonra da parçaparça edip denize atacağız.

### [Enbiya 21:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/21:68.md) — حَرِّقُوهُ

قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ

Meal (IK): Onlar: Bir şey yapacaksanız şunu yakın da tanrılarınıza yardım edin, dedi

### [Hac 22:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/22:9.md) — الْحَرِيقِ

ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Allah yolundan saptırmak için, kibirlenerek, yanını eğip büker. Dünyada rüsvaylık onadır. Ve kıyamet günü ona yakıcı azabı tattırırız.

### [Hac 22:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/22:22.md) — الْحَرِيقِ

كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Ne zaman oradan ve oradaki ıztırabdan çıkıp kurtulmak isteseler; her defasında oraya geri çevrilirler. Yakıcı azabı tadın, denir.

### [Ankebut 29:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/29:24.md) — حَرِّقُوهُ

فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Bunun üzerine kavminin ona cevabı sadece: Onu öldürün veya yakın, demek oldu. Ama Allah onu ateşten korudu. Doğrusu bunda, inananlar için ayetler vardır.

### [Buruc 85:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/ayet/85:10.md) — الْحَرِيقِ

إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Şüphesiz ki mü’min erkekleri ve mü’min kadınları belaya uğratanlar sonra da tevbe etmemiş olanlar, işte onlar için cehennem azabı vardır. Ve yakıcı azab da onlaradır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yanık demektir. Harik ismi fail ve ismi meful olarak kullanılabilir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والراء معهما
ر ق ح، ح ق ر، ق ح ر، ق ر ح، حرق مستعملات
رقح:
الرَّقاحيُّ: التاجرُ. وإنَّه ليُرقِّحُ معيشته: أي يُصلِحُها.
حقر:
الحَقْرُ في كلّ المعاني: الذِلَّةُ. حَقَرَ يَحْقِرُ حَقْراً وحُقْرِبَّةً. وتَحقيرُ الكلمةِ: تَصغيرُها.
قحر:
القَحْر: المُسِنُّ وفيه بقيَّةٌ وجَلَد.
قرح:
القَرُحْ: في عَضِّ السِلاح ونحوه مما يجرح مما يَجْرَحُ من الجَسَد. إنه لَقِرحٌ قَريح، وبه قَرْحَةٌ داميةٌ. وقَرِحَ قَلْبُه من الحزن. والقَرْح: جَرَبٌ يأخُذُ الفُصِلانَ لا تكادُ تنجو منه، يقالُ: فَصيل مَقرُوح. والناقةُ تَقْرَح قُروحاً: إذا لم يظُنُّوها حاملاً ولم تُبَشِّره بذَنَبها فيَستَبينُ الحَمْل في بَطْنها. واقَتَرحْتُ الجَمَلَ: رَكِبْتُه قبل أنْ يُرْكَبَ. واقترَحْتُ الشَيء: ابتَدَعْتُه. ويقال للصُبح أقَرْح لأنَّه بياض في سَواد، قال ذو الرمة:
وَسُوجٌ إذا اللَّيْلُ الخُـداريُّ شَـقَّـهُ		عن الرَكْب مَعرُوفُ السَّماوةِ أقرَحُ
يَعني الصُبْحَ. والقرحَةُ: الغُرَّةُ في وسط الجَبْهةِ، والنَّعْتُ أَقرَح وقَرْحاء. ورَوْضةٌ قَرْحاءُ: في وَسَطها نَوْرٌ أبيض، قال ذو الرمة:
حَوّاءُ قَرْحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ		فيها الذِّهابُ وحفَّتْها البَراعيمُ
وقَرَحَ الفَرَس قُروحاً، وقَرَحَ نابُه فهو قارحٌ، والأُنْثَى قارحٌ أيضاً. والقارحُ: السُِّن التي بها صارَ قارحاً. ويقالُ للرجل والمأة: قُرحان إذا لم يُصْبهما الجُدَريُّ ونحوه، والجميع قُرْحانُون. والقُرحان: ضرْبٌ من الكَمْأة بيض صِغار ذات رُؤوس، كرُؤوس الفُطْر، الواحدة بالهاء. وجمع القارح من الفَرَس قُرَّح وقُرْح وقَوارِح، قال:
نحنُ سَبَقْنا الحَلَباتِ الأربَعـا		الرُبعُ والقُرَّحُ في شَوطٍ مَعا

والقَراح: الماءُ الذي لا يخالِطُه ثُفْل من سَويق وغيره. والقَراح من الأرض: كلُّ قِطعةٍ على حِيالها من مَنابِت النَّخْلِ وغير ذلك. والقِرْواح: الأرض المستوية، قال عبيد:
فَمَنْ بعَقْوتِه كَمنْ بنَـجْـوَتِـه		والمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشي بِقرْواحِ
حرق:
حَريقُ النّابِ: صَريفُه إذا حَرَق أَحَدَهُما بالآخَر. والرجل يَحرِقُ نابَه، قال زهير:
أبى الضَيْم والنُعْمان يَحرقُ نابَه		عليه وأفضَى والسُيُوفُ مَعاقِلُهُ
أفْضَى: أي صار في فَضاء ولم يَتَحَرَّزْ بشيءٍ. وأَحْرَقَني فُلانٌ: إذا بَرَّحَ بي وآذاني: قال:
أَحْرقَني الناسُ بتكليفهـم		ما لَقِيَ الناسُ من الناسِ
وأحرَقَت النّارُ الشيءَ فاحتَرَق. وحَرَقُ الثَوبِ: ما يُصيبه من دَقِّ القَصّار. والحَرّاقاتُ: سُفُنٌ فيها مرامي نيران يُْرَمي بها العَدُوُّ في البَحْر بالبَصْرة، وهي أيضاً بلغتهم: مواضع القلاّئين والفَحّامين.
والحَرُّوق والحُرّاق: ما يُورَى به النار. والمُحارَقةُ: المُباضَعة على الجَنْب. والحُرقة: حَيٌّ من اليَمَن.
والحُرَيْقاء: من الأسماء. والحارقةُ: عَصَبةٌ بين وابلةِ الفَخِذ التي تَدُور في صَدَفة الوَرِك والكتَفِ، فإذا انَفْصَلتْ لم تَلْتَئِم أبداً. ويقالُ: إنّما هي عَصَبة بين خُرْبة الوَرِك ورأس الفَخِذ يقالُ عند انفصالها: حُرِقَ الرجُلُ فهو مَحروُق. والحُرْقة: ما يُوجَدُ من رَمَدِ عَيْنٍ أو وَجَع قلبٍ أو طَعْم شيءٍ مُحْرق.
والحارقةُ من السَّبُع: اسمٌ له. الحرقة: احترِاقٌ يقَعُ في أصُول الشَّعْر فيَنْحَصُّ. والحُرقتان تَيْم وسَعْدٌ وهما رَهْط الأعشى، قال الأعشى:
عَجِبْتُ لآلِ الحُرقَتْين كأنَّما		رَأَوْني نَفّياً من إيادٍ وتُرخُمِ
رحق:
الرَّحيقُ: من أسماء الخَمْر، قال حسان:
يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَريصَ عليهِمُ		كأساً تُصَفّقُ بالرَّحيقِ السَّلْسَلِ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الراء** onlarla birlikte

**ر ق ح**، **ح ق ر**، **ق ح ر**، **ق ر ح**، **حرق** kullanılagelenlerdir.

**رقح**:
**الرَّقاحيُّ**: tüccar. Ve şüphesiz o, geçimini **يُرقِّحُ** eder: yani onu ıslah eder.

**حقر**:
Bütün mânâlarda **الحَقْرُ**: zillet(=aşağılık). **حَقَرَ** **يَحْقِرُ** **حَقْراً** ve **حُقْرِبَّةً**. Ve kelimenin **تَحقيرُ**’i: onu küçültmektir.

**قحر**:
**القَحْر**: yaşlı; onda bir kalıntı ve dayanıklılık vardır.

**قرح**:
**القَرُحْ**: silâhın ısırmasında ve benzeri, bedenden yaralayan şeyden, (yani) bedenden yaralayan şeyden. Şüphesiz o, **قِرحٌ قَريح**tir; onda kanlı bir **قَرْحَةٌ** vardır. Ve kalbi, hüzünden **قَرِحَ** oldu. Ve **القَرْح**: sütten kesilmemiş yavrulara musallat olan bir uyuzdur; ondan neredeyse kurtulmaz; denir ki: **فَصيل مَقرُوح**. Ve dişi deve **تَقْرَح** olur, **قُروحاً**: onu gebe sanmadıkları ve kuyruğuyla onlara müjde vermediği zaman; böylece karnında gebelik belirginleşir. Ve ben deveyi **اقَتَرحْتُ**: ona, binilmeden önce bindim. Ve ben şeyi **اقترَحْتُ**: onu icat ettim. Ve sabaha **أقَرْح** denir; çünkü o, siyahlık içinde bir beyazlıktır. Zû’r-Rumme dedi ki:
وَسُوجٌ إذا اللَّيْلُ الخُـداريُّ شَـقَّـهُ		عن الرَكْب مَعرُوفُ السَّماوةِ أقرَحُ
Sabahı kasteder. Ve **القرحَةُ**: alnın ortasındaki perçem(=beyazlık); sıfat **أَقرَح** ve **قَرْحاء**dır. Ve **رَوْضةٌ قَرْحاءُ**: ortasında beyaz çiçek bulunan (bahçe). Zû’r-Rumme dedi ki:
حَوّاءُ قَرْحاءُ أشراطيّةٌ وَكَفَتْ		فيها الذِّهابُ وحفَّتْها البَراعيمُ
Ve at **قَرَحَ** olur, **قُروحاً**; ve azı dişi **قَرَحَ** olur; o hâlde o **قارحٌ**tır; dişi de **قارحٌ**tır ayrıca. Ve **القارحُ**: onunla **قارحاً** olduğu diştir. Ve erkeğe ve kadına **قُرحان** denir: onlara çiçek hastalığı ve benzeri isabet etmediği zaman; hepsi **قُرْحانُون**dur. Ve **القُرحان**: küçük beyaz, başlı, mantar başları gibi başları olan bir tür keme’dir; bir tanesi **الهاء** iledir. Ve attan **القارح**’ın çoğulu: **قُرَّح** ve **قُرْح** ve **قَوارِح**. Dedi ki:
نحنُ سَبَقْنا الحَلَباتِ الأربَعـا		الرُبعُ والقُرَّحُ في شَوطٍ مَعا

Ve **القَراح**: içine kavut ve başkasından posa karışmayan sudur. Ve yerden **القَراح**: hurma bitkilerinin ve bunun dışındakilerin bitim yerlerinden, kendi başına olan her parça. Ve **القِرْواح**: düz yer. Ubeyd dedi ki:
فَمَنْ بعَقْوتِه كَمنْ بنَـجْـوَتِـه		والمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشي بِقرْواحِ

**حرق**:
**حَريقُ النّابِ**: biri ötekini yakarak (sürtüp) ses çıkardığı zaman onun gıcırtısıdır. Ve adam azı dişini **يَحرِقُ** eder. Züheyr dedi ki:
أبى الضَيْم والنُعْمان يَحرقُ نابَه		عليه وأفضَى والسُيُوفُ مَعاقِلُهُ
**أفْضَى**: yani bir boşluğa çıktı ve bir şeyle sakınmadı. Ve falan kimse beni **أَحْرَقَني**: bana ağır geldi ve bana eziyet ettiğinde. Dedi ki:
أَحْرقَني الناسُ بتكليفهـم		ما لَقِيَ الناسُ من الناسِ
Ve ateş şeyi **أحرَقَت** de; böylece o **احتَرَق** oldu. Ve elbisenin **حَرَقُ**’ı: dokumacı tokmağının dövmesinden ona isabet eden şeydir. Ve **الحَرّاقاتُ**: içinde ateş atış yerleri bulunan gemilerdir; Basra’da denizde düşmana onunla atılır; ve o, onların dilinde ayrıca: kireççilerin ve kömürcülerin yerleridir.
Ve **الحَرُّوق** ve **الحُرّاق**: onunla ateş yakılan şeydir. Ve **المُحارَقةُ**: yan üzerine cinsel birleşmedir. Ve **الحُرقة**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve **الحُرَيْقاء**: isimlerdendir. Ve **الحارقةُ**: uyluğun iç tarafı ile kalça ve omuz yuvasında dönen bir sinirdir; ayrıldığı zaman asla kaynamaz. Ve denir ki: o ancak kalçanın oyuk yeri ile uyluk başı arasında bir sinirdir; ayrılması sırasında denir ki: adam **حُرِقَ** oldu; o hâlde o **مَحروُق**tur. Ve **الحُرْقة**: göz çapaklanmasından veya kalp ağrısından veya yakıcı bir şeyin tadından bulunan şeydir.
Ve yırtıcı hayvandan **الحارقةُ**: onun bir adıdır. **الحرقة**: saç köklerinde meydana gelen bir yanmadır; böylece saç dökülür. Ve **الحُرقتان**: Teym ve Sa‘d’dır; ikisi A‘şâ’nın kabile topluluğudur. A‘şâ dedi ki:
عَجِبْتُ لآلِ الحُرقَتْين كأنَّما		رَأَوْني نَفّياً من إيادٍ وتُرخُمِ

**رحق**:
**الرَّحيقُ**: şarabın adlarındandır. Hassân dedi ki:
يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَريصَ عليهِمُ		كأساً تُصَفّقُ بالرَّحيقِ السَّلْسَلِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَرَقُ بالتحريك: النارُ. يقال: في حَرَقِ اللهِ. والحَرَقُ أيضاً: احتراقٌ يصيب الثوبَ من الدَقِّ؛ وقد يسكَّن. وأحْرَقَهُ بالنار وحَرَّقَهُ، شدّد للكثرة. وتَحَرَّقَ الشيء بالنار واحْتَرَقَ. والاسمُ الحُرْقَةُ والحَريقُ. وحَرَقْتُ الشيء حَرْقاً: بَرَدْتَه وحككت بعضَه ببعض. ومنه قولهم: حَرَقَ نابه يَحْرُقُهُ ويَحْرِقُهُ، أي سَحَقه حتَّى سُمِعَ له صريفٌ. وفلان يَحْرِقُ عليك الأُرَّمَ غيظاً قال الشاعر:
نُبِّثْتُ أَحْماءَ سُلَيْمى أَنَّـمـا
باتوا غِضاباً يَحْرُقونُ الأُرَّما
وحَرِقَ شَعْرُهُ بالكسر، أي تقطَّع ونسَل، فهو حَرِقُ الشَعْرِ والجناحِ. وسحابٌ حِرِقٌ، أي شديد البرق. ويقال ماءٌ حُراقٌ بالضم، مخفَّفٌ، للشديد الملوحةِ. وفرسٌ حُراقُ العَدْوِ، إذا كان يَحْتَرِقُ في عَدْوِهِ. والحُراقُ والحُراقَةُ: ما تقع فيه النار عند القدْح والحَروقاء لغةٌ فيه. والحُرًّاقة بالتشديد والفتح: ضربٌ من السفن فيها ترامي نيرانٍ يُرْمَى بها العدوّ في البحر. والحارِقَتانِ: رؤس الفخذين في الوركين. ويقال هما عَصَبَتانِ في الورك. والمَحْروقُ: الذي انقطعتْ حارقَتُهُ، ويقال الذي زال وركه. والحارِقةُ من النساء: الضيِّقَةُ. وفي حديث علي عليه السلام: خيرُ النساء الحارِقةُ. والحُرْقانُ: المذَحُ، وهو اصطكاك الفخذين. والمُحارَقَةُ: المجامَعةُ.

##### Türkçe

**الحَرَقُ** (harekeli): ateş. Denilir: “Allah’ın **حَرَقِ**’inde.” Ve **الحَرَقُ** ayrıca: dövmeden dolayı elbiseye isabet eden bir yanma; bazen sükûnlu da yapılır. Ve onu ateşle **أحْرَقَهُ** ve **حَرَّقَهُ**; çokluk için şeddeli yaptı. Ve şey ateşle **تَحَرَّقَ** ve **احْتَرَقَ**. İsim: **الحُرْقَةُ** ve **الحَريقُ**. Ve “şeyi **حَرَقْتُ** **حَرْقاً**”: onu törpüledim ve onun bir kısmını bir kısmına sürttüm. Ondandır onların sözü: “**حَرَقَ** dişini, onu **يَحْرُقُهُ** ve **يَحْرِقُهُ**”, yani onu ezdi; ta ki ondan bir gıcırdama işitildi. Ve falan, öfkeden sana karşı **الأُرَّمَ**’i **يَحْرِقُ**; şair dedi ki:
Nُبِّثْتُ أَحْماءَ سُلَيْمى أَنَّـمـا
باتوا غِضاباً يَحْرُقونُ الأُرَّما

Ve **حَرِقَ** saçı (kesre ile), yani parçalandı ve döküldü; o, saç ve kanat bakımından **حَرِقُ**tur. Ve **سحابٌ حِرِقٌ**: yani şimşeği şiddetli. Ve denilir: **ماءٌ حُراقٌ** (damme ile), hafifletilmiş; şiddetli tuzluluk için. Ve **فرسٌ حُراقُ العَدْوِ**: koşusunda **يَحْتَرِقُ** olduğu zaman. Ve **الحُراقُ** ve **الحُراقَةُ**: çakmada ateşin düştüğü şey; **الحَروقاء** onun hakkında bir lehçedir. Ve **الحُرًّاقة** (şedde ve fetha ile): içinde ateşler atışması bulunan bir tür gemi; onunla denizde düşmana atılır. Ve **الحارِقَتانِ**: kalçalarda uylukların başları. Ve denilir: ikisi kalçada iki sinirdir. Ve **المَحْروقُ**: **حارقَتُهُ** kopmuş olan; ve denilir: kalçası gitmiş olan. Ve kadınlardan **الحارِقةُ**: dar olan. Ali aleyhisselâmın hadisinde: “Kadınların hayırlısı **الحارِقةُ**dır.” Ve **الحُرْقانُ**: **المذَحُ**; o, uylukların birbirine sürtünmesidir. Ve **المُحارَقَةُ**: cinsel birleşmedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والراء
حقر ، حرق ، قرح ، قحر ، رقح ، رحق : مستعملات .
حقر : الحَقْرُ في كل المعاني : الذِّلَّةُ . تقول : حَقَر يَحْقِر حَقْراً وحُقْرِيَّة وكذلك الاحتقار ، واسْتَحْقَرَه : رَآهُ حَقِيراً ، وتَحْقيرُ الْكَلِمَة : تَصْغِيرُها . والحَقِير : ضِدُّ الخَطِيرِ . وقال أبو عُبَيْد : يقال : حَقِير نَقِيرٌ . قحر : قال الليث : القَحْرُ : المُسِنُّ وفيه بَقِيَّة وَجَلَدٌ . أبو عُبَيْد عن أبي عَمْرو : شَيْخ قَحْر وقَهْب إِذَا أسَنَّ وكَبِرَ . الأصمعي : إذا ارْتَفَع الجَمل عن العَوْدِ فهو قَحْر ، والأُنْثَى قَحْرَة في أَسْنانِ الإبلِ ، وقال غَيْره : هو قُحَارِيّة . رقح : قال الليث : الرَّقاحِيُّ : التاجر . يقال : إنه ليُرَقّحُ مَعِيشَتَه أي يُصْلِحها . أبو عُبَيْد : التّرَقُّح : الاكتِسابُ ، والاسمُ الرَّقاحَةُ ، ومنه قَوْلُهُم في التَّلْبِيَة : لم نَأْتِ لِلرَّقَّاحَةِ . وقال أَبُو ذُؤَيْبٍ يَصِفُ دُرّة : بِكَفَّيْ رَقَاحِيَ يُرِيدُ نمَاءَها ليُبْرِزَها للْبَيْع فَهْيَ فَريجُ رحق : الرَّحِيق : من أَسْمَاء الْخَمْر معروف . وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( يُسْقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ ) ( المطفّفِين : 25 ) . قال :
الرّحِيقُ : الشّرَابُ الذي لا غِشَّ فيه . وقال أبو عُبَيْد : مِنْ أَسماء الخَمْر الرّحِيقُ والرّاح . قرح : قال الليث : القَرْح والقُرْح لُغَتان في عَضّ السِّلاح ونحْوِه مِمَّا يَجْرَحُ الجَسَد ، وتقول : إنه لقَرِح قَرِيح وبه قَرْحَة دامِيَة ، وقد قَرِحَ قَلْبُه من الحُزْنِ . وقال الفَرَّاء في قَوْل الله جلّ وعزّ : ( إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ ) ( آل عِمرَان : 140 ) و ( قُرْحٌ ) قال : وأكثر القُرّاء على فَتْحِ القاف ، وكأَنّ القُرْحَ أَلَمُ الجِراح بأَعْيانها . قال : وهو مثل الوجْد والوُجْد . ولا يَجِدُونَ إلا جُهْدَهُم وإلاّ جَهْدَهم . وقال الزّجَاج : القُرْح والقَرَح عند أهل اللغة بمعنى واحد ، ومعناهما الجِراح وأَلَمُها يقال : قد قَرِح الرجل يقْرَح ، قَرَحاً ، وأصابه قَرْح ، ثم حكى قولَ الفَرَّاء بعينه . أبو عُبَيْد : القَرِيح : الجَرِيح ، وأنشد : لا يُسْلِمون قَرِيحاً كَانَ وَسْطَهم يوم اللِّقاء ولا يُشْوُون مَن قَرَحوا وقال أبو الهَيْثم : القَرِيحُ : الذي به قُرُوحٌ . والقَرِيح . الخالِص . وقال أبو ذُؤَيب : وإنّ غُلاماً نِيلَ في عهد كاهِل لَطِرْفٌ كنَصْل السَّمهريِّ قَرِيحُ نِيلَ أي قُتِلَ في عَهْد كاهل أي وله عهد وميثاق . الليثُ : القَرْحُ : جَرَب شديد يأخذ الفُصْلان فلا تكاد تنجو يقال : فَصِيل مقرُوح . وقال ابن السكيت : قَرَح فلان فلاناً بالحقِّ إذا استقبلَه ، وقَرَحه إذا جَرَحه يقْرَحَه ، وقد قَرِح يَقْرَح إذا خرجَتْ به قُرُوح . قلت : الذي قاله الليث مِن أن القَرْح جَرَب شديد يأخذ الفُصْلان غلط ، إنما القَرْحَة : داءٌ يأخذ البعير فيهدَل مِشْفَرُه منه . وقال البعيث : ونحن منَعنا بالكُلاب نساءنا بضرب كأفواه المُقَرِّحة الهُدْلِ وقال ابن السِّكّيت : المقرِّحة : الإبِل التي بها قُرُوح في أفواهها فتَهْدَل لذلك مَشافرها : قال : وإنما سَرَق البَعِيث هذا المعنى من عمرو بن شاس : وأسيافُهم آثارهُن كأنها مشافِرُ قَرْحَى في مَبارِكها هُدْلُ وأخذه الكُمَيت فقال : تُشَبِّه في الهام آثارها مَشافر قَرْحَى أَكلْنَ البريرا قلت : وقَرْحَى جَمْع قَرِيح فَعِيل بمعنى مفعول : قُرِحَ البعير فهو مقروح وقريح إذا أصابته القَرْحة وقرَّحت الإبل فهي مُقرِّحة ، والقَرْحة ليست من الجرَب في شيء . شمر عن ابن الأعرابي والفراء : إبِلٌ قُرْحان : وهي التي لم تجرب قطْ . قالا : والصبيُّ إذا لم يُصبه جُدَرِيٌّ قُرحان أيضاً . وأنت قُرحان من هذا الأمر وقُراحِيٌّ أي خارج . وقال جرير :
نُدافع عنكم كلّ يوم عظيمةٍ وأنتَ قُراحِيٌّ بِسِيف الكواظِم أي أنت خِلْوٌ منه سليم . وقال أبو زيد : يقال للذي لم يُصبه في الحَرْب جراحة قُرْحانٌ . وقال شمر : قال بعضهم : القُرحانُ من الأضْداد : رجلٌ قُرْحان للذي قد مَسَّه القُرُوحُ ، ورجل قُرحان لم يَمْسَسْه قَرْحٌ ولا جُدَرِيّ ولا حَصْبة ، وكأنه الخالِص الخالي من ذلك ، ورجل قَرِيح : خالص ، وأنشد بيت أبي ذُؤَيب . أبو عُبَيْد عن الفراء في البعير والصبيِّ القرحان مِثل ما روى شَمِر . قال أبو عُبَيْد : ومنه الحديث الذي يُرْوى أن أصحاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قَدِموا مع عُمَر الشام وبها الطاعون ، فقيل له : إنّ مَن معك مِن أصحاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قُرْحانٌ فلا تُدْخلهم على هذا الطاعون . وقال شَمِر : قُرْحان إن شئت نَوَّنْت وإن شئت لم تُنَوَّن . أبو العباس عن ابن الأعرابي يقال : اقترَحْتُه واجْتَبيتُه وخَوَّصتُه وخلَّمْته واختلمتُه واستخلصتُه واستميتُه كله بمعنى اخترْتُه . ومنه يقال : اقترح عليه صوت كذا ، وكذا أي اختاره . الليث : ناقَةٌ قارح ، وقد قَرَحَتْ تقْرَح قُرُوحاً إذا لم يَظُنُّوا بها حَمْلاً ، ولم تُبشِّر بذنَبِها حتى يَسْتبين الحمل في بطنها . أبو عُبَيْد : إذا تم حملُ الناقة ولم تُلْقِه فهي حين يَستبين الحملُ بها قارحٌ ، وقد قَرَحَتْ قُرُوحاً . وقال الليث : اقترحْتُ الجملَ اقتراحاً أي رَكِبتْه من قبل أن يُرْكَبَ . قال : والاقتِراحُ : ابتِداعُ الشيْء تَبْتَدِعُه وتقترِحُه من ذات نفْسِك من غير أن تسمَعَه . قلت : اقتِراح كل شيء : اختياره ابتداء . يقال : قَرَحْتُه واقترحْتُه واجْتَبَيْتُه بمعنى واحد . وقُرْحُ كلِّ شيء : أَوَّله . يقال : فلان في قُرْحِ الأربعين أي أولها ، رواه أبو العباس عن ابن الأعرابي : وقَرِيحةُ الإنسانِ : طبيعتُه التي جُبِل عليها وجمْعُها قرائحُ لأنها أولُ خِلقتِه . والقريحةُ : أَوّل ماء يَخرج من البئر حين تُحفَر ، رواه أبو عُبَيد عن الأمويّ . وأنشد : فإنكَ كالقريحةِ عامَ تُمْهَى شَرُوبُ الماء ثم تعودُ ماجَا ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الاقتِراحُ : ابتداءُ أول الشيء . وقال أوْس : على حينَ أن جَدَّ الذكاءُ وأدركَتْ قريحةُ حِسْي من شُرَيْح مُغَمِّم يقول : حين جَدَّ ذكائي أي كَبِرْتُ وأَسْنَنْتُ وأدرك من ابني قريحة حِسْي يعني شِعر ابنِه شُرَيح بن أوس شَبَّهه بماء لا ينقطعُ ولا يُغَضْغَضُ . مُغَمْمِّمٌ أي مُغْرِق . الليث : يقال للصُّبْح أَقْرَحُ لأنه بياضٌ في سواد .
وقال ذو الرُّمة : وَسُوجٌ إذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه عن الرَّكْب معروفُ السّماوَةِ أَقْرَح يعني الصبح . قال : والقُرحةُ : الغُرّة في وَسط الجَبهة . والنعت أقرحُ وقرحاءُ . وقال أبو عُبَيدة : الغُرّة : ما فوق الدرهم والقُرْحةُ : قَدْرُ الدِّرهم فما دونه . وقال النّضرُ : القُرْحةُ : ما بين عَيْنَي الفرس مثل الدِّرهم الصغير . قلت : وكُلهم يقول : قَرِحَ الفرسُ يقْرَحُ فهو أَقْرحُ ، وأنشد : تُباري قُرْحةً مثل الوتي رةِ لم تكن مَغْدا يصف فرساً أُنثى ، والوَتيرة : الحَلْقة الصغيرة يُتَعلَّم عليها الطعن والرّمْيُ . والمَغْدُ : النّتْف أخبرَ أن قُرحتَها جِبِلَّةٌ لم تَحدث عن علاج نَتْف . وقال الليث : رَوْضَة قرحاءُ : في وَسَطِها نَوْرٌ أَبْيضُ . وقال ذو الرمة : حَوّاءُ قَرْحاءُ أَشْرَاطِيَّةٌ وَكَفَتْ فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَرَاعيم وقال الليث : القارح من ذِي الحافر : بمنزلة البازِلِ . يقال : قَرَحَ الفرس يَقْرَحُ قُرُوحاً فهو قارح ، وقَرَحَ نابُه . والجمع قُرَّحٌ وقُرْحٌ وقوارحُ ويقال للأنثى : قارحٌ ولا يقال قارحة . وأنشد : والقارِحَ العَدَّا وكلَّ طَمِرّةٍ ما إنْ يُنَالُ يدُ الطّويلِ قَذَالَها والقارح أيضاً : السِّنُّ التي بها صار قارحاً . وأخبرني المُنذِريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا سَقَطَتْ رَبَاعِيَةُ الفرس ونَبَتتْ مكانَها سِنٌّ فهو رَباع ، وذلك إذا اسْتَتمَّ الرابعة ، فإذا حان قروحه سقطت السِّنّ التي تلي رَباعيَتَه ونبت مكانَها نابُه ، وهو قارحُه وليس بعد القُروح سُقوطُ سنّ ولا نبات سنَ ، قال : وإذا دخل في الخامسة فهو قارحٌ . وقال غَيرُ ابن الأعرابي : إذا دخل الفرس في السادسة واسْتَتمْ الخامسة فقد قَرِحَ . وقال الأصمعيّ : إذا ألقَى الفرس آخِرَ أسنانِه قيل قد قَرَحَ . وقُروحُه : وقوعُ السنِّ التي تَلِي الرّباعِيَة . قال : وليس قروحُه نباتَه ونحوَ ذلك قال ابن الأعرابي . وقال الليث : القُرْحانُ والواحدة قُرْحانة : ضرْب من الكَمْأَة بِيضٌ صغار ذواتُ رؤوسٍ كرؤوس الفُطْرِ . وقال الليث : القَراحُ : الماءُ الذي لا يُخالطه ثُفْلٌ من سَويق ولا غيره ولا هو الماءُ الذي يُشْرَبُ على أثر الطعام . وقال جرير : تُعَلِّلُ وَهْي سَاغِبَةٌ بَنِيهَا بأنفاس من الشَّبمِ القَراح قال : والقَراح من الأرض : كلُّ قطعة على حِيالِها من منابتِ النَّخل وغَير ذلك . قلت : القراحُ من الأرض : البارزُ الظاهرُ
الذي لا شجرَ فيه . وروى شَمِر عن أبي عُبيد أنه قال : القَراحُ من الأرض : التي ليس فيها شجرٌ ولم يَخْتَلِط بها شيء . قال : والقِرْوَاحُ مثلُه . وقال ابن شُمَيل : القِرْواح : جَلَدٌ من الأرضِ وقاعٌ لا يَسْتَمسك فيه الماء وفيه إشرافٌ وظَهرُه مُستوٍ لا يَستقرُّ به ماءٌ إلاَّ سال عنه يميناً وشمالاً . قال : والقِرواحُ تكونُ أرضاً عريضة نحوَ الدَّعْوة وهو لا نبت فيها ولا شجر : طينٌ وسمالقُ . وقال شمر : قال غيره : القِرْواح : البارزُ ليس يستُرهُ من السماء شيء . وقال ابن الأعرابيّ : القِرواحُ : الفضاءُ من الأرض المستوِي . قال : والقَرَاحُ : الخالص من كلِّ شيء الذي لا يُخالطه شيء غيره . ومنه قيل : ماء قَراح . والقَراح من الأرض : التي لَيس بها شجر ولم يَخْتَلِطْ بها شيء . وأنشد قول ابن أحمر : عَضَّت من الشَّرِّ القراحِ بِمُعْظَمِ عمرو عن أبيه قال : القِرْواحُ من الإبل : التي تَعافُ الشرابَ مع الكِبار فإذا جاء الدَّهداه ، وهي الصِّغارُ شَرِبَت معهن . وقال ابن الأعرابي : قَرِيحُ السَّحابة : ماؤها . وقال ابن مُقْبل : وكأنما اصْطَبَحت قرِيحَ سَحابَة وقال الطِّرمّاح : ظَعائِنُ شِمْنَ قَرِيح الخريف مَن الأنجُم الفُرْغ والذَّابحة قال : والقَريحُ : السَّحابُ أولَ ما ينشأ . وفلان يشوي القراح أي يُسَخّنُ الماء . شَمِر عن أبي مَنْجوف عن أبي عُبيدة : قال : القُراحُ : سِيف القَطِيف ، وأنشد للنّابغةِ : قُرَاحِيَّةٌ أَلْوَتْ بِليفٍ كأنها عِفاءُ قَلُوص طار عنها تَوَاجر تواجر : تَنْفُقُ في البيع لحسنها . وقال جرير : ظعائن لم يَدِنَّ مع النَّصَارَى ولم يَدرين ما سَمَكُ القُراح وقال في قوله : وأنت قُرَاحِيٌ بِسِيفِ الكَواظِم قال أبو عمرو : قُرَاحٌ : قَريةٌ على شاطىء البحر نسبة إليها . والقُراحِيُّ والقُرْحانُ : الذي لم يَشهد الحرب . أبو زيد : قُرْحَةُ الرّبيع : أَوّله ، وقرحةُ الشِّتاءِ : أوله . وأخبرني المنذِرِيّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : لا يُقْرِّحُ البَقْلُ إلا من قدر الذراع من ماء المَطَر فما زاد . قال : وتقريحه : نباتُ أصله ، وظهور عُودِه . قال : ويَذُرُّ البَقْلُ من مطرٍ ضعيف قَدْر وَضَحِ الكَفِّ ولا يُقَرِّحُ إلا مِن قدر الذِّراع . وقال أبو عبيدة : والقُرَيحاءُ : هَنَةٌ تكون في بطن الفرس مثل رأس الرَّجُل . قال : وهي
من البعير لَقَّاطَةُ الحَصَا . قال : ومن أسْنان الفَرَسِ القارِحان ، وهما خلْفَ رباعِيَتَيْه العُلْيَيَيْن ، وقارحان خلف رَباعِيَتَيْه السُّفْلَيَيْنِ ، ونَابانِ خَلْف قارِحَيْه الأَعْلَيَيْنِ ، ونَابانِ خَلْفَ رَباعيتَيْه السُّفْلَيَيْنِ . وطريقٌ مَقْرُوح : قد أُثِّرَ فيه فصار مَلْحُوباً بَيِّناً مَوْطُوءاً . حرق : قال أبو عبيد : الحَرْقُ : حَرْق النَّابَيْن أَحَدِهِما بالآخر ، وأنشد : أبَى الضَّيْمَ والنُّعمانُ يحْرق نابَه عليه فأَفْضَى والسُّيوفُ معاقِله قال : وحَرِيقُ النَّاب : صَرِيفُه . وَقَالَ الله جلّ وعزّ : ( لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ ) ( ط ? ه : 97 ) وقرىء : ( ثم لنَحْرقَنّه ) . سَلَمة عن الفراء : من قرأ ( لنَحْرقَنَّه ) فمعناه لَنَبْرُدَنَّه بالحديد برداً ، من حَرَقْتُه أَحْرُقُه حَرْقاً . وأنشد المُفَضَّل : بِذِي فِرْقَيْن يَوْمَ بَنُو حَبِيب نُيُوبَهُم علينا يَحْرُقُونا قال : قرأ علي ح ( لنحرُقَنَّه ) . وقال : الزَّجَّاجُ : مَنْ قرأ ( لنُحرِّقَنَّه ) فالمعنى لَنَحْرِّقَنَّه مرة بعد مرة ومَنْ قرأ ( لنَحْرُقَنَّه ) فتأويلُه لَنَبْرُدَنّه بالمبْرد . ثعلب عن ابن الأعرابي : حَرَقَ عليه نَابَه يَحْرُقُه . وحَرَقَ نابُه يَحْرُق ويَحْرِقُ . وقال الليث : أَحْرقنا فلان أي بَرَّحَ بنا وآذانا . قال : والحَرَقُ من حَرَق النار ، وفي الحديث : ( الحَرَقُ والشَّرَقُ والْغَرَقُ شهادة ) . أبو العباس عن ابن الأعرابي : حَرَقُ النَّارِ لَهبُها . قال وهو قوله : ( ضالَّة المؤمن حَرَقُ النار ) أي لهبُها ، قلت : المعنى أن ضَالَّة المؤمن إذا أخذها إنسان لِتَمَلُّكِها فإنها تؤديه إلى حَرَق النار ، والضَّالَّةُ من الحيوان : الإبل والبقر وما أشبهها مما يُبْعِد ذِهَابَه في الأرض ويمتنع من السِّباع ، ليس لأحد أن يعرض لها ، لأن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَوْعد من عَرض لها ليأخذها بالنَّار . وقال الليث : يقال : أَحْرَقَتْه النارُ فَاحْتَرَق . قال : والحَرَقُ : ما يصيب الثوب من حَرَق من دقِّ القَصَّار . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال الحَرَقُ : الثَّقْبُ في الثوب من النار ، والحَرَقُ مُحَرك : الثَّقْب في الثَّوْب من دَقِّ القَصَّارِ ، جعله مثل الحَرَقِ الذي هو لهب النار . الحَرّاني عن ابن السكيت قال : الحَرْقُ : أن يُصيب الثوب من النار احْتِرَاقٌ ، والحَرْقُ : مصدر حَرَق ناب البعير يَحْرِقُ ويَحْرُقُ حَرْقاً إذا صرف بنابه . والحَرَق في الثَّوب من الدِّقّ . ابن الأعرابي : ماءٌ حُراقٌ وقُعاعٌ بمعنى واحد . الليث : الحَرّاقاتُ : مواضع القَلاَّئين والفَحَّامِين . قال : والحَرُوق والحُرَّاقُ : الذي تُورَى به النار . وَرَوى أبو العباس عن ابن الأعرابي الحَرُوق والحرُّوق والحُرّاق : ما يُثْقَبُ به
النار من خِرقة أو نَبْخ قال : والنَّبْخُ : أصول البَرْدِي إذا جف . وقال الليث : المُحَارَقةُ : المُبَاضَعةُ على الجنب . أبو العباس عن ابن الأعرابي : امرأة حَارِقَة : ضيِّقة المَلاقي . قال وفي حديث عليّ أنه سُئِل عن امرأته وقد جمعها إليه : كيف وَجدتَها ؟ فقال : ( وَجدتُها حَارِقة طارقَةً فَائِقةً ) . قوله : طارِقَةً أي طَرَقْت بخير ، وروي عن عَلّي ح أيضاً أنّه قال : ( كَذَبتكم الحارِقَةُ ما قامَ لي بها إلاّ أسماءُ بنت عُمَيْس ) هكذا رواه شمر بإسناده ، قال والحارِقَةُ : النِّكاحُ على الجنب . وقال بعضهم : الحارِقَةُ : الإبْرَاكُ . وأما قول جرير : أَمَدَحْتَ وَيْحَك مِنْقَراً أَن ألزَقُوا بالحَارِقَيْن فأرْسَلُوها تَظْلَع ورَوَى ابن عُيَيْنَة عن إسماعيل عن قيس أنه قال : قال عَلِيّ ح : ( عليكم من النساء بالحَارِقَة فما ثبت لي منهن إلا أَسمَاءُ ) ، قلت : كأنّه قال : عليكم بهذا الضَّرْب من الجِمَاع معهن . وقال أبو الهيثم فيما قرأتُ بخَطّه : الحارقَةُ : النِّكاحُ على الجنّب ، قال : وأُخِذَ من حارِقَةِ الوَرِك . وقال الليث : الحَارِقَةُ : عصبَة مُتّصلة بين وابِلَتي الفَخِذ والعَضُد التي تدور في صَدَفَة الوَرِك والكَتِف فإذا انفصلت لم تَلْتَئِم أبداً ، يُقال عندها : حُرِق الرجلُ فهو مَحْرُوق . وقال ابن الأعرابي : الحَارِقَة : العَصَبَةُ التي تكون في الوَرِك فإذا انقطعت مشى صاحِبُها على أطرافِ أصابِعِه لا يستطيع غير ذلك ، قال : وإذا مشى على أطراف أصابعه اختياراً فهو مُكْتَام ، وقد اكْتَام الراعي على أطرافِ أصابعه يريد أن ينال أطرافَ الشجَرِ بعصاه لِيَهُشّ بها على غنمه . وأنشد : تَرَاه تَحْتَ الفَنَن الوَرِيقِ يشُولُ بالمِحْجن كالمَحْرُوقِ قال : والحارِقَة من النساء : التي تُكثِر سَبَّ جَارَاتِها . قال : والحِرْقُ ، والحَروقُ ، والحُروق ، والحِراقُ والحُراقُ : الكُشّ الذي يُلْقَح به . أبو عُبيد عن أصحابه : إذا انْقَطع الشعَرُ ونَسَل : قيل : حَرِقَ يَحْرَق فهو حَرِق وأنشد : حَرِقَ المَفَارِقِ كالبُراء الأَعفَرِ الأَعفَر : الأبيض الذي تعلوه حمرة . الليث : الحُرقة : حَيٌّ من العرب ، والحُرْقَتَان تَيْم وسعد وهما رهطُ الأعشى . وقال ابن السِّكيت : الحُرْقَتَان هما ابنا قيس بن ثعلبة . وقال الليث : الحُرْقَة : ما تجِدُ في العيْن من الرمد وفي القلب من الوجع أو في طَعم شيء مُحْرِق والحارِقَةُ من السّبُع : اسمٌ له . وقال ابن السكيت الحرِيقَة والنَّفِيتَةُ : أن
يُذَرّ الدقيق على ماء أو لبن حليب حتى يَنْفِتَ ويتحسّى من نَفْتِهَا وهي أغلظ من السَّخينة فيوسِّع بها صاحب العيالِ لعياله إذا غلبه الدهر . وقال أبو مالك : هذه نار حِرَاقٌ وحُراق : تُحْرِق كُلَّ شيء ، ورجل حُرَاقٌ وهو الذي لا يُبْقِي شيئاً إلا أفسده ، وسنَة حُراق ونَابٌ حُراق : يقطع كُلَّ شيء . وأَلْقَى الله الكافِرَ في حارقته أي في نارِه . عمرو عن أبيه قال : الْحِرْقُ والحُرَاق والحِرَاق : الكُشُّ الذي يُلَقَّح به النخلة . وقال ابن الأعرابي : الْحَرْق : الأكل المُسْتَقْصِي . والحُرْقُ : الْغَضَابي من الناس . وحَرِقَ الرجل إذا ساء خُلقه .

##### Türkçe

**باب الحاء والقاف والراء**
**حقر** ، **حرق** ، **قرح** ، **قحر** ، **رقح** ، **رحق** : kullanımdadırlar.

**حقر** : **الحَقْرُ** bütün mânalarda: zillet(=aşağılık). Dersin ki: **حَقَر** **يَحْقِر** **حَقْراً** ve **حُقْرِيَّة**; yine **الاحتقار** da böyledir. Ve **اسْتَحْقَرَه**: onu **حَقِيراً** gördü. Ve **تَحْقيرُ الْكَلِمَة**: onu küçültme(=tasğîr)dir. Ve **الحَقِير**: **الخَطِير**’in zıddıdır. Ebû Ubeyd dedi: denilir: **حَقِير نَقِيرٌ**.

**قحر** : Leys dedi: **القَحْرُ**: yaşlı; onda bir kalıntı ve dayanıklılık vardır. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **شَيْخ قَحْر** ve **قَهْب** denir; yaşlanıp ihtiyarladığı zaman. Asmaî: deve **العَوْد**’dan yükseldiği zaman o **قَحْر**’dır; dişisi develerin diş yaşlarında **قَحْرَة**’dir. Başkası dedi: o **قُحَارِيّة**’dir.

**رقح** : Leys dedi: **الرَّقاحِيُّ**: tüccar. Denilir: o, geçimini **يُرَقّحُ**; yani onu ıslah eder. Ebû Ubeyd: **التّرَقُّح**: kazanç elde etme; isim **الرَّقاحَة**’dır. Ondandır onların telbiyede sözleri: **لم نَأْتِ لِلرَّقَّاحَةِ**. Ebû Züeyb, bir inciyi vasfederek dedi:
بِكَفَّيْ **رَقَاحِيَ** يُرِيدُ نمَاءَها
ليُبْرِزَها للْبَيْع فَهْيَ فَريجُ

**رحق** : **الرَّحِيق**: şarabın isimlerindendir; bilinen(=meşhur). Zecâc, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **يُسْقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ** ) ( **المطفّفِين : 25** ). Dedi:
**الرّحِيقُ**: içinde hile(=katışıklık) olmayan içecektir. Ebû Ubeyd dedi: şarabın isimlerindendir: **الرّحِيقُ** ve **الرّاح**.

**قرح** : Leys dedi: **القَرْح** ve **القُرْح** silahın ısırması ve benzeri, bedeni yaralayan şeyler hakkında iki lehçedir. Ve dersin ki: o, elbette **قَرِح قَرِيح**’tir; onda kanlı bir **قَرْحَة** vardır. Ve onun kalbi hüzünden **قَرِحَ** olmuştur. Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ** ) ( **آل عِمرَان : 140** ) ve ( **قُرْحٌ** ) dedi: okuyucuların çoğu kâfın fethası üzerinedir; sanki **القُرْحَ** yaraların bizzat kendilerindeki acısıdır. Dedi: ve o, **الوجْد** ve **الوُجْد** gibidir. Ve onlar ancak **جُهْدَهُم** ve ancak **جَهْدَهم** bulurlar. Zecâc dedi: dil ehli yanında **القُرْح** ve **القَرَح** bir mânadadır; mânaları yaralar ve onların acısıdır. Denilir: adam **قَرِح** **يقْرَح** **قَرَحاً**; ona **قَرْح** isabet etti. Sonra Ferrâ’nın sözünü aynen nakletti. Ebû Ubeyd: **القَرِيح**: **الجَرِيح**(=yaralı). Ve şu beyti okudu:
لا يُسْلِمون **قَرِيحاً** كَانَ وَسْطَهم
يوم اللِّقاء ولا يُشْوُون مَن **قَرَحوا**
Ebû Heysem dedi: **القَرِيحُ**: üzerinde **قُرُوحٌ** bulunan kimsedir. Ve **القَرِيح**: saf(=katışıksız). Ebû Züeyb dedi:
وإنّ غُلاماً نِيلَ في عهد كاهِل
لَطِرْفٌ كنَصْل السَّمهريِّ **قَرِيحُ**
**نِيلَ** yani öldürüldü. **في عَهْد كاهل** yani onun bir ahdi ve misakı varken. Leys: **القَرْحُ**: buzağılara(=sütten kesilmemiş deve yavrularına) musallat olan şiddetli uyuz; neredeyse kurtulamazlar. Denilir: **فَصِيل مقرُوح**. İbn Sikkît dedi: falan, falanı hak ile **قَرَح** etti; yani onunla yüz yüze geldi. Ve onu **قَرَحه**; yani onu yaraladı; **يقْرَحَه**. Ve **قَرِح** **يَقْرَح**; üzerinde **قُرُوح** çıktığı zaman. Dedim: Leys’in, **القَرْح**’ın buzağılara musallat olan şiddetli uyuz olduğu sözü yanlıştır; ancak **القَرْحَة**: deveye musallat olan bir hastalıktır; ondan dolayı dudağı sarkar. Buayş dedi:
ونحن منَعنا بالكُلاب نساءنا
بضرب كأفواه **المُقَرِّحة** الهُدْلِ
İbn Sikkît dedi: **المقرِّحة**: ağızlarında **قُرُوح** bulunan develerdir; bundan dolayı dudakları sarkar. Dedi: Buayş bu mânayı Amr b. Şâs’tan çalmıştır:
وأسيافُهم آثارهُن كأنها
مشافِرُ **قَرْحَى** في مَبارِكها هُدْلُ
Ve onu Kümeyt aldı, dedi:
تُشَبِّه في الهام آثارها
مَشافر **قَرْحَى** أَكلْنَ البريرا
Dedim: **قَرْحَى** , **قَرِيح**’in çoğuludur; **فَعِيل** vezninde, mef’ûl mânasında: deve **قُرِحَ** olmuştur; o **مقروح** ve **قريح** olur; ona **القَرْحة** isabet ettiği zaman. Ve develer **قرَّحت**; onlar **مُقرِّحة**’dir. Ve **القَرْحة** uyuzdan hiçbir şey değildir. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî ve Ferrâ’dan: **إبِلٌ قُرْحان**: hiç uyuz olmamış olanlardır. İkisi dedi: çocuk da, ona çiçek(=**جُدَرِيّ**) isabet etmemişse, o da **قُرحان**’dır. Ve sen bu işten **قُرحان** ve **قُراحِيٌّ**’sin; yani dışarıdasın. Cerîr dedi:
نُدافع عنكم كلّ يوم عظيمةٍ
وأنتَ **قُراحِيٌّ** بِسِيف الكواظِم
Yani sen ondan boş(=uzak), sağlam(=selim)sın. Ebû Zeyd dedi: savaşta kendisine yara isabet etmeyen kimseye **قُرْحانٌ** denir. Şemmer dedi: bazısı dedi: **القُرحانُ** zıt anlamlılardandır: **رجلٌ قُرْحان** yaralar kendisine dokunmuş olana; ve **رجل قُرحان** ona **قَرْحٌ** da çiçek de kızamık da dokunmamış olana. Sanki o, ondan saf ve boş olandır. Ve **رجل قَرِيح**: saf. Ebû Züeyb’in beytini okudu. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: deve ve çocuk hakkında **القرحان** Şemmer’in rivayet ettiği gibidir. Ebû Ubeyd dedi: ondandır, Nebî’nin ( **صلى الله عليه وسلم** ) ashabının Ömer ile Şam’a geldikleri ve orada taun bulunduğu rivayet edilen hadis; ona denildi ki: seninle beraber olan Nebî’nin ( **صلى الله عليه وسلم** ) ashabı **قُرْحانٌ**’dır; onları bu taun üzerine sokma. Şemmer dedi: **قُرْحان** istersen tenvinlersin, istersen tenvinlemezsin. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **اقترَحْتُه** ve **اجْتَبيتُه** ve **خَوَّصتُه** ve **خلَّمْته** ve **اختلمتُه** ve **استخلصتُه** ve **استميتُه**; hepsi **اخترْتُه** mânasındadır. Ondandır denilir: ona şöyle bir ses **اقترح** etti; yani onu seçti. Leys: **ناقَةٌ قارح**; ve **قَرَحَتْ** **تقْرَح** **قُرُوحاً**: onda hamilelik zannetmedikleri ve kuyruğuyla müjdelemediği, ta ki karnında hamilelik belirginleşinceye kadar. Ebû Ubeyd: devenin hamileliği tamam olup da onu atmadığı zaman, hamilelik onda belirginleştiğinde o **قارحٌ**’tır; ve **قَرَحَتْ** **قُرُوحاً**. Leys dedi: **اقترحْتُ** deveyi **اقتراحاً**; yani binilmeden önce ona bindim. Dedi: **الاقتِراحُ**: bir şeyi icat etmendir; onu kendi nefsinden, onu işitmeden, ibtida edersin ve **تقترِحُه**. Dedim: her şeyin **اقتِراح**’ı: onu ibtidaen seçmektir. Denilir: onu **قَرَحْتُه** ve **اقترحْتُه** ve **اجْتَبَيْتُه**; bir mânadadır. Ve her şeyin **قُرْحُ**: onun evvelidir. Denilir: falan kırkın **قُرْحِ**’ındadır; yani onun evvelinde. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti. Ve insanın **قَرِيحةُ**: üzerine yaratıldığı tabiatıdır; çoğulu **قرائحُ**’tir; çünkü o, onun yaratılışının evvelidir. Ve **القريحةُ**: kuyu kazıldığı zaman ondan çıkan ilk sudur; Ebû Ubeyd, Emevî’den rivayet etti. Ve şu beyti okudu:
فإنكَ كالقريحةِ عامَ تُمْهَى
شَرُوبُ الماء ثم تعودُ ماجَا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الاقتِراحُ**: şeyin evvelinin başlangıcıdır. Evs dedi:
على حينَ أن جَدَّ الذكاءُ وأدركَتْ
**قريحةُ** حِسْي من شُرَيْح مُغَمِّم
Yani: zekâm ciddileştiği zaman; yani büyüdüm ve yaşlandım. Ve oğlumdan **قريحةُ حِسْي** idrak etti; yani oğlu Şurayh b. Evs’in şiiri; onu, kesilmeyen ve azaltılmayan suya benzetti. **مُغَمْمِّمٌ** yani boğucu(=çok su basan). Leys: sabaha **أَقْرَحُ** denilir; çünkü o, karanlıkta bir beyazlıktır. Zü’r-Rumme dedi:
وَسُوجٌ إذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه
عن الرَّكْب معروفُ السّماوَةِ **أَقْرَح**
Yani sabah. Dedi: **القُرحةُ**: alnın ortasındaki **الغُرّة**’dir. Sıfatı **أقرحُ** ve **قرحاءُ**. Ebû Ubeyde dedi: **الغُرّة**: dirhemin üstü; **القُرْحةُ**: dirhem miktarı ve ondan aşağısıdır. Nadr dedi: **القُرْحةُ**: atın iki gözü arasındaki, küçük dirhem gibi olan şeydir. Dedim: hepsi der: at **قَرِحَ** **يقْرَحُ**; o **أَقْرحُ**’tır. Ve şu beyti okudu:
تُباري **قُرْحةً** مثل الوتي رةِ
لم تكن مَغْدا
Bir dişi atı vasfeder. **الوَتيرة**: üzerinde mızraklama ve atış öğrenilen küçük halkadır. **المَغْدُ**: yolma(=kıl koparma). Onun **قُرحتَ**’sının, yolma tedavisiyle sonradan olmuş değil, yaratılış olduğunu haber verdi. Leys dedi: **رَوْضَة قرحاءُ**: ortasında beyaz çiçek vardır. Zü’r-Rumme dedi:
حَوّاءُ **قَرْحاءُ** أَشْرَاطِيَّةٌ
وَكَفَتْ فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَرَاعيم
Leys dedi: toynaklıdan **القارح**: **البازِل** mertebesindedir. Denilir: at **قَرَحَ** **يَقْرَحُ** **قُرُوحاً**; o **قارح**’tır. Ve onun azı dişi **قَرَحَ**. Çoğulu **قُرَّحٌ** ve **قُرْحٌ** ve **قوارحُ**. Dişiye **قارحٌ** denir; **قارحة** denmez. Ve şu beyti okudu:
والقارِحَ العَدَّا وكلَّ طَمِرّةٍ
ما إنْ يُنَالُ يدُ الطّويلِ قَذَالَها
Ve **القارح** ayrıca: onunla **قارحاً** olduğu diştir. Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: atın **رَبَاعِيَةُ**’si düştüğü ve yerine bir diş bittiği zaman o **رَباع**’dır; bu, dördüncüyü tamamladığı zamandır. **قروحه** vakti gelince, **رَباعيَتَه**’nin yanındaki diş düşer ve yerine azı dişi biter; o onun **قارحُه**’udur. **القُروح**’tan sonra diş düşmesi de diş bitmesi de yoktur. Dedi: beşinciye girdiği zaman o **قارحٌ**’tır. İbnü’l-A‘râbî’den başkası dedi: at altıncıya girdiği ve beşinciyi tamamladığı zaman **قَرِحَ** olmuştur. Asmaî dedi: at dişlerinin sonuncusunu attığı zaman “**قد قَرَحَ**” denir. Ve onun **قُروحُه**: **الرّباعِيَة**’nin yanındaki dişin düşmesidir. Dedi: onun **قُروحُه** dişin bitmesi ve benzeri değildir; İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi. Leys dedi: **القُرْحانُ**; tekili **قُرْحانة**: küçük beyaz, mantar başları gibi başları olan bir tür **الكَمْأَة**. Leys dedi: **القَراحُ**: içine kavut tortusu veya başkası karışmayan sudur; o, yemek ardından içilen su da değildir. Cerîr dedi:
تُعَلِّلُ وَهْي سَاغِبَةٌ بَنِيهَا
بأنفاس من الشَّبمِ **القَراح**
Dedi: yerden **القَراح**: hurma biten yerlerden ve başka şeylerden, her biri kendi başına olan her parçadır. Dedim: yerden **القراحُ**: içinde ağaç olmayan, dışarıda ve açık olan şeydir. Şemmer, Ebû Ubeyd’den rivayet etti: o dedi: yerden **القَراحُ**: içinde ağaç olmayan ve ona bir şey karışmamış olandır. Dedi: **القِرْوَاحُ** da onun gibidir. İbn Şümeyl dedi: **القِرْواح**: yerden bir sertlik; suyun tutunmadığı bir düzlük; onda bir yükselti vardır; sırtı düzdür; onda su durmaz; ancak ondan sağa sola akar. Dedi: **القِرواحُ** geniş bir yer olur; **الدَّعْوة** gibi; onda bitki de ağaç da yoktur: çamur ve **سمالقُ**. Şemmer dedi: başkası dedi: **القِرْواح**: gökten onu örten hiçbir şeyin olmadığı çıkıntılı yerdir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القِرواحُ**: yerin düz boşluğudur. Dedi: **القَرَاحُ**: her şeyden saf olan, ona başka bir şey karışmayan şeydir. Ondandır denildi: **ماء قَراح**. Ve yerden **القَراح**: onda ağaç olmayan ve ona bir şey karışmamış olandır. İbn Ahmer’in beytini okudu:
عَضَّت من الشَّرِّ **القراحِ** بِمُعْظَمِ
Amr, babasından: develerden **القِرْواحُ**: büyüklerle birlikte içmeyi sevmeyen; **الدَّهداه** geldiği zaman—ki onlar küçüklerdir—onlarla birlikte içen. İbnü’l-A‘râbî dedi: bulutun **قَرِيحُ**’i: onun suyudur. İbn Mukbil dedi:
وكأنما اصْطَبَحت **قرِيحَ** سَحابَة
Tırimmâh dedi:
ظَعائِنُ شِمْنَ **قَرِيح** الخريف
مَن الأنجُم الفُرْغ والذَّابحة
Dedi: **القَريحُ**: bulutun ilk oluştuğu zamandır. Ve falan **القراح**’ı kızartır; yani suyu ısıtır. Şemmer, Ebû Mencûf’tan, Ebû Ubeyde’den: dedi: **القُراحُ**: **سِيف القَطِيف**’tir. Nâbiga’nın şu beytini okudu:
**قُرَاحِيَّةٌ** أَلْوَتْ بِليفٍ كأنها
عِفاءُ قَلُوص طار عنها **تَوَاجر**
**تواجر**: güzelliğinden dolayı satışta rağbet görür. Cerîr dedi:
ظعائن لم يَدِنَّ مع النَّصَارَى
ولم يَدرين ما سَمَكُ **القُراح**
Ve onun “**وأنت قُرَاحِيٌ بِسِيفِ الكَواظِم**” sözü hakkında Ebû Amr dedi: **قُرَاحٌ**: deniz kıyısında bir köydür; nisbet ona göredir. Ve **القُراحِيُّ** ve **القُرْحانُ**: savaşa şahit olmamış kimsedir. Ebû Zeyd: **قُرْحَةُ الرّبيع**: onun evveli; **قرحةُ الشِّتاءِ**: onun evveli. Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: ot, ancak yağmur suyundan bir arşın miktarından fazlasıyla **يُقْرِّحُ** olur. Dedi: onun **تقريحه**’i: kökünün bitmesi ve sapının görünmesidir. Dedi: ot, zayıf bir yağmurdan avuç içi açıklığı kadar olanla serpilir; ancak bir arşın miktarından **يُقَرِّحُ** olur. Ebû Ubeyde dedi: **القُرَيحاءُ**: atın karnında, adam başı gibi olan bir şeydir. Dedi: deve için o, **لَقَّاطَةُ الحَصَا**’dır. Dedi: atın dişlerinden **القارِحان** vardır; ikisi, üst iki **رَباعِيَة**’sinin arkasındadır. Ve alt iki **رَباعِيَة**’sinin arkasında iki **قارحان**. Ve üst iki **قارِح**’inin arkasında iki **نَاب**. Ve alt iki **رَباعية**’sinin arkasında iki **نَاب**. Ve **طريقٌ مَقْرُوح**: onda iz bırakılmıştır; böylece açıkça kazınmış, belli, çiğnenmiş olmuştur.

**حرق** : Ebû Ubeyd dedi: **الحَرْقُ**: iki **النَّاب**’dan birinin diğerine sürtülmesi(=yakılması). Ve şu beyti okudu:
أبَى الضَّيْمَ والنُّعمانُ يحْرق نابَه
عليه فأَفْضَى والسُّيوفُ معاقِله
Dedi: **وحَرِيقُ النَّاب**: onun **صَرِيفُه**’udur. Allah (azze ve celle) dedi: ( **لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ** ) ( **ط ? ه : 97** ) ve şöyle de okunmuştur: ( **ثم لنَحْرقَنّه** ). Seleme, Ferrâ’dan: kim ( **لنَحْرقَنَّه** ) okursa, mânası: onu demirle törpüleyerek mutlaka soğutacağız; **حَرَقْتُه** **أَحْرُقُه** **حَرْقاً**’dan. Müfaddal şu beyti okudu:
بِذِي فِرْقَيْن يَوْمَ بَنُو حَبِيب
نُيُوبَهُم علينا يَحْرُقُونا
Dedi: bana **ح** ( **لنحرُقَنَّه** ) okudu. Ve dedi: Zecâc: kim ( **لنُحرِّقَنَّه** ) okursa, mânası: onu defa defa mutlaka yakacağız. Kim ( **لنَحْرُقَنَّه** ) okursa, te’vili: onu törpüyle mutlaka soğutacağız. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **حَرَقَ** onun üzerine **نَابَه**’ini; **يَحْرُقُه**. Ve onun **نابُه** **حَرَقَ** eder; **يَحْرُق** ve **يَحْرِقُ**. Leys dedi: “**أَحْرقنا** falan” yani bize şiddetle dokundu ve bize eziyet etti. Dedi: **الحَرَقُ** ateşin yakmasındandır. Hadiste: ( **الحَرَقُ والشَّرَقُ والْغَرَقُ شهادة** ). Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **حَرَقُ النَّارِ**: onun alevi. Dedi: bu, onun sözü(=rivayet)dir: ( **ضالَّة المؤمن حَرَقُ النار** ) yani onun alevi. Dedim: mânası: müminin **ضَالَّة**’si, bir insan onu mülk edinmek için alırsa, onu ateşin **حَرَق**’ına götürür. Ve hayvandan **الضَّالَّةُ**: deve ve sığır ve benzeri; yeryüzünde uzaklaşan ve yırtıcılardan korunup kaçınan şeylerdir. Hiç kimse ona ilişemez; çünkü Nebî ( **صلى الله عليه وسلم** ) onu alıp götürmek için ona ilişene ateşle tehdit etmiştir. Leys dedi: denilir: ateş onu **أَحْرَقَتْ**; o da **فَاحْتَرَق**. Dedi: **الحَرَقُ**: dokumacı dövmesinden elbiseye isabet eden yanık izi. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الحَرَقُ**: ateşten elbisedeki deliktir. Ve **الحَرَقُ** (harekeli): dokumacı dövmesinden elbisedeki deliktir; onu, ateş alevi olan **الحَرَق** gibi kıldı. Harrânî, İbn Sikkît’ten: **الحَرْقُ**: elbiseye ateşten bir yanma isabet etmesidir. Ve **الحَرْقُ**: devenin **ناب**’ını sürtmesi(=yakması) kaynağıdır; **يَحْرِقُ** ve **يَحْرُقُ** **حَرْقاً**; yani **ناب**’ıyla çevirdiği zaman. Ve elbisedeki **الحَرَق** dövmedendir. İbnü’l-A‘râbî: **ماءٌ حُراقٌ** ve **قُعاعٌ** bir mânadadır. Leys: **الحَرّاقاتُ**: kızartmacıların ve kömürcülerin yerleridir. Dedi: **الحَرُوق** ve **الحُرَّاقُ**: onunla ateş yakılan şeydir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الحَرُوق** ve **الحرُّوق** ve **الحُرّاق**: bez parçası veya **نَبْخ** ile ateşi delip tutuşturan şeydir. Dedi: **النَّبْخُ**: kuruduğu zaman saz kökleridir. Leys dedi: **المُحَارَقةُ**: yan üzere cinsel birleşmedir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **امرأة حَارِقَة**: birleşme yerleri dar olan. Dedi: Ali’nin hadîsinde, kendisine karısını birleştirmişken soruldu: onu nasıl buldun? dedi ki: ( **وَجدتُها حَارِقة طارقَةً فَائِقةً** ). Onun sözü: **طارِقَةً** yani hayırla geldim. Ve Ali’den **ح** ile de rivayet edildi ki o dedi: ( **كَذَبتكم الحارِقَةُ ما قامَ لي بها إلاّ أسماءُ بنت عُمَيْس** ) Şemmer bunu isnadıyla böyle rivayet etti. Dedi: **الحارِقَةُ**: yan üzere nikâhtır(=cima). Bazısı dedi: **الحارِقَةُ**: çöktürme(=**الإبْرَاكُ**). Cerîr’in sözüne gelince:
أَمَدَحْتَ وَيْحَك مِنْقَراً أَن ألزَقُوا
بالحَارِقَيْن فأرْسَلُوها تَظْلَع
İbn Uyeyne, İsmail’den, Kays’tan rivayet etti: o dedi: Ali **ح** dedi: ( **عليكم من النساء بالحَارِقَة فما ثبت لي منهن إلا أَسمَاءُ** ). Dedim: sanki dedi ki: onlarla bu tür cima size gereklidir. Ebû Heysem, kendi hattıyla okuduğumda dedi: **الحارقَةُ**: yan üzere nikâhtır. Dedi: **حارِقَةِ الوَرِك**’ten alınmıştır. Leys dedi: **الحَارِقَةُ**: uyluğun iki yanı ile pazu arasında bitişik bir sinirdir; kalça ve omuz yuvasında döner; ayrılırsa asla kaynamaz. Onun hakkında denilir: adam **حُرِق** olmuştur; o **مَحْرُوق**’tur. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَارِقَة**: kalçada bulunan sinirdir; kesilirse sahibi parmak uçlarında yürür; bundan başkasını yapamaz. Dedi: parmak uçlarında isteyerek yürürse o **مُكْتَام**’dır. Ve çoban, değneğiyle ağaçların uçlarına erişip koyunlarına yaprak silkelemek istediğinde parmak uçlarında yürüyerek **اكْتَام** etmiştir. Ve şu beyti okudu:
تَرَاه تَحْتَ الفَنَن الوَرِيقِ
يشُولُ بالمِحْجن كالمَحْرُوقِ
Dedi: kadınlardan **الحارِقَة**: komşularına sövmeyi çoğaltan kadındır. Dedi: **الحِرْقُ** ve **الحَروقُ** ve **الحُروق** ve **الحِراقُ** ve **الحُراقُ**: onunla aşılanan **الكُشّ**’tur. Ebû Ubeyd, ashabından: saç kesilip döküldüğü zaman denilir: **حَرِقَ** **يَحْرَق**; o **حَرِق**’tir. Ve şu beyti okudu:
حَرِقَ المَفَارِقِ كالبُراء الأَعفَرِ
**الأَعفَر**: üzerinde kızıllık bulunan beyaz. Leys: **الحُرقة**: Araplardan bir kabiledir. Ve **الحُرْقَتَان**: Teym ve Sa‘d; ikisi A‘şâ’nın topluluğudur. İbn Sikkît dedi: **الحُرْقَتَان** Kays b. Sa‘lebe’nin iki oğludur. Leys dedi: **الحُرْقَة**: gözde çapaktan, kalpte ağrıdan, yahut yakıcı bir şeyin tadından bulduğun şeydir. Ve yırtıcıdan **الحارِقَةُ**: onun bir ismidir. İbn Sikkît dedi: **الحرِيقَة** ve **النَّفِيتَةُ**: unun, suya veya sağılmış süte serpilmesidir; ta ki **يَنْفِتَ** olsun; onun **نَفْت**’inden içilir; o, **السَّخينة**’den daha koyudur; aile sahibi, zaman ona galip geldiğinde onunla ailesine genişlik sağlar. Ebû Mâlik dedi: bu, **نار حِرَاقٌ** ve **حُراق**’tır: her şeyi yakar. Ve **رجل حُرَاقٌ**: hiçbir şeyi bırakmayıp ancak onu bozan kimsedir. Ve **سنَة حُراق** ve **نَابٌ حُراق**: her şeyi keser. Ve Allah kâfiri onun **حارقته**’sine; yani ateşine attı. Amr, babasından: **الْحِرْقُ** ve **الحُرَاق** ve **الحِرَاق**: hurma ağacının aşılandığı **الكُشّ**’tur. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْحَرْق**: sonuna kadar yeme(=tam tüketme). Ve **الحُرْقُ**: insanlardan öfkeli olan. Ve adam **حَرِقَ**; ahlâkı kötüleştiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(حâ ve râ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
  (**حرز**) **الحاء** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da **الحِفْظ** ve **التَّحفظ**tendir. Denir: **حَرَزْتُه**([1]) ve o **احترزَ** etti; yani **تحفَّظَ** etti. Ve birtakım insanlar, bu **الزّاء**’ın bir **سين**’den بدل edilmiş olduğunu, aslın ise **الحَرْس** olduğunu söylerler; bu bir veçhedir. Ve **الخليل**’e ait olan kitapta, **الحَرَز**’ın, onunla oynanan, kazınmış bir ceviz olduğu; çoğulunun **أحْراز** olduğu (yazılıdır). Dedik: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun için bir anlam yoktur.
  (**حرس**) **الحاء** ve **الراء** ve **السين** iki asıldır: biri **الحِفْظ**, diğeri zaman.
Birincisi: **حَرَسَه** **يَحْرُسُه** **حَرْساً**. Ve **الحَرَس**: **الحُرَّاس**. **حُرِيسَة الجَبَل**’e gelince; ki hadiste gelmiştir; denir ki o, gece, barınağına sığınmasından önce kendisine yetişen koyundur; sanki orada **حُرِسَتْ**. Ve **أبو عبيدة**, **حريسة الجبل** hakkında dedi: Bazıları onu bizzat hırsızlığın kendisi yapar; denir: **حَرَس** **يَحْرِسُ** **حَرْساً**, çaldığı zaman. Bu sahih olursa, bâba yakındır; çünkü hırsız, şeyi gözetler; sanki onu korur; ta ki ona güç yetirsin. Birincisi daha sahihtir. Bu, dil ehlinin sözüdür: **الحريسَة** korunmuş olandır. Şöyle der: “Dağda korunan şeyde kesme yoktur”; çünkü o, **حِرْز** yeri değildir.
  (**حرش**) **الحاء** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; bâbın dalları ona döner. O, iz ve çiziktir. Öyleyse **الحَرْش** izdir; ondan dolayı adama **حراشاً**([2]) adı verilmiştir. Bu yüzden dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Ve keler’e **أحْرَشَ** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çizik vardır.
  Bu bâbdandır: **حَرَشْتُ** [**الضبّ**([3])]; bu, onun deliğini sıvazlaman ve elini hareket ettirmen; ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarsın; sonra onu tutarsın. Ve o sıvazlamanın bir izi vardır. O, zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Bazen **حيّة حَرْشاء** derler; nasıl ki **رَقْطاء** derler. Şair dedi:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])
  Ve **الحَرْشاء**: hardala benzer, biten bir tanedir. **أبو النجم** dedi:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  “**حَرَّشْتُ بينَهم**” sözüne gelince; yani kışkırttığın ve düşmanlığı attığın zaman; o da bâbdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde vuku bulan bir çizik gibidir.
  Bundan da: **النُّقْبة**’ye—ki uyuzun ilk belirmesidir—**حَرْشاء** adını vermeleri. Denir: **نُقْبةٌ حَرْشاء**; o, sürülmemiş **الباِثرَة**([6])’dir. Ve şu beyit okunmuştur:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])
  Şu sözüne gelince:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  Denir ki o, pamukta, tokmakların yumuşatmadığı bir şeydir([9]); bu da ancak onda bir pürüzlülük bulunmasıyla olur.
  (**حرص**) **الحاء** ve **الراء** ve **الصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülük.
  Birincisi: **الحَرْصُ** yarmadır; denir: **حَرَص القَصَّار الثوبَ**; yani onu yardığı zaman. Ve yaralardan **الحارِصَة**: deriyi yaran olandır. Ondandır **الحرِيصة** ve **الحارِصَةُ**; o, yağmurunun şiddetli düşüşünden yerin yüzünü soyan buluttur. Dedi:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  Açgözlülüğe ve rağbette aşırılığa gelince; denir: **حَرَصَ**; açgözlülük ettiği zaman; **يَحْرُِص** **حِرْصا**; o, **حريصٌ**tur. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. Ve denir: **حُرِصَ المَرْعَى**([11]); yani ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; bu da bâbdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.
   (**حرض**) **الحاء** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitmenin, telef olmanın, helâkin, zayıflığın ve benzeri şeylerin delilidir.
  Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**’dır; onunla uğraşana **الحَرّاض** denir. Ve **الإحْرِيض**: serçedir. Dedi:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. Ve denir: **حَرَّضْتُ** falanı şuna. Bir topluluk, bunun bâbdan olduğunu iddia etti. **أبو إسحاق البصريّ**([13]) **الزَّجّاج** dedi: Bu, çünkü o muhalefet ederse, bozmuş olur. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]; çünkü onlar ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Bâbın geri kalanı buna yakındır; çünkü derler ki o **حُرْضَة**’dir; o da, onunla vurmak için kumar oklarının kendisine verildiği kimsedir.
  Ve denir ki o, eti asla bir bedel karşılığında yemez; ancak kendisine verilen şeyi yer; bu yüzden **حُرْضَة** diye adlandırılır; çünkü onda hayır yoktur.
  Bâbdandır: savaşmayan, onda bir fayda bulunmayan ve yanında silah olmayan kimseye **حَرَض** demeleri. **الطرِمّاح** dedi:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  Ve denir: **حَرَض** şey ve başkası onu **أحرضَهُ**; bozulduğu ve başkasının onu bozduğu zaman. Ve **أحْرَضَ** adam; kendisine kötü [bir] çocuk doğduğu zaman. Bazen derler: **حَرَضَ الحالبان النّاقَة**; iki sağan onun bütün sütünü sağdığı zaman.
  (**حرف**) **الحاء** **الراء** ve **الفاء** üç asıldır: şeyin kenarı, sapma, ve şeyin takdiri.
  Kenara gelince: her şeyin **حرْفُ**’u onun kenarıdır; kılıç ve başkası gibi. Ondandır **الحَرْف**; o da yüzdür. Dersin: O, işinde **على حَرْفٍ واحد** üzeredir; yani tek bir yol üzere. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]; yani tek bir yüz üzere. Bu, çünkü kulun, bollukta ve darlıkta Rabbine itaat etmesi gerekir; eğer bollukta ona itaat edip darlıkta ona isyan ederse, onu bir **حرفٍ** üzere ibadet etmiş olur. Görmüyor musun, Allah Teâlâ dedi: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. Ve deveye **حَرْفٌ** denir. Bir kavim dedi: O, zayıf olandır; kılıcın kenarına benzetilmiştir. Başkaları dedi: Bilakis o, iri olandır; dağın kenarına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. **أوس** dedi:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])
  Ve **كعب بن زهير** dedi:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])
  İkinci asıl: şeyden sapmadır. Denir: **انحرَفَ** ondan; **يَنحرِف** **انحرافاً**. Ve ben onu ondan **حرّفتُه**; yani onu ondan çevirdim. Bu yüzden **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisine karşı çevrildiği zaman; bu da sözün **تحريف**i gibidir; o, onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaraların takdir edildiği demirdir. Dedi:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])
  Bir topluluk, **المُحارَف**’ın bundan olduğunu iddia etti; sanki onun rızkı, yaranın **المحْراف** ile takdir edilmesi gibi, üzerine takdir edilmiş gibidir.
  Bu bâbdandır: Falan, ailesi için **يَحْرُف** eder; yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**’ın bir **ثاء**’dan بدل edilmiş olduğunun söylenmesidir. O, **حَرَثِ**’tendir; yani kazandı ve topladı. Bazen derler: Falan **أحْرَفَ** **إحرافاً**; malı arttığı ve düzeldiği zaman. Ve falan, falanın **حَرِيفُ**’idir; yani onunla muamele edendir. Bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**’tan; yani kazandı (demektir). Asıl, zikrettiğimizdir.
  (**حرق**) **الحاء** ve **الراء** ve **القاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile bir şeyi bir şeyle ovmaktır; ona birçok dallar döner. Diğeri bedenden bir şeydir.
  Birincisi: “**حَرَقْتُ** şeyi” sözleridir; yani rendeledin ve onun bir kısmını bir kısmıyla ovdun. Ve Araplar der: “O, öfkeden sana karşı **يَحْرُقُ** **الأُرَّم**”; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. Ve **الأُرَّم** dişlerdir. Dedi:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])
  Bir topluluk şu şekilde okudu: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]; dediler: manası, onu eğelerle rendeleyeceğizdir. Ve **الحَرَق**: ateştir. Ve elbisede **الحَرَقُ**([21]). Ve **الحَرُوقاء**: ona **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin kıyası birdir.
  Bâbdandır: saçı kopan ve dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleri. Dedi:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  Ve **الحُرْقَانُ**: iki uylukta sürtünme yarasıdır; biri diğerine sürtünmesindendir. Ve denir: **فَرَسٌ حُرَاقٌ**([23]); koşusunda yanıp tutuşur gibi olduğu zaman. Ve **سَحابٌ حَرِقٌ**; şimşeği şiddetli olduğu zaman. Ve “İnsanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**”: bana eziyet ettiler. Ve denir ki **المُحارقَة** cinsel birleşmenin bir cinsidir. Ve **ماء حُرَاقٌ**: şiddetli tuzlu, tuzludur.
  Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. Denir: adam **محروقٌ**; **حارِقَتُه** koptuğu zaman. Dedi:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (**حرك**) **الحاء** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir asıldır; **الحركة** sükûnun zıddıdır. Bâbdandır: **الحارِكانِ**; ikisi omuzların birleştiği yerdir; çünkü ikisi sürekli hareket eder. Aynı şekilde **الحراكيك**; o da **الحراقِفُ**tur; tekili **حَرْكَكَة**’dir.
  (**حرم**) **الحاء** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da men etme ve sıkılaştırmadır. Öyleyse **الحرام**: **الحلال**’ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. Ve ﴿وحِرْمٌ([25])﴾ diye okunmuştur. Ve **سَوْطٌ مُحرَّم**: henüz yumuşatılmadığı zaman. **الأعشى** dedi:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  Ve **القطيع**: kamçıdır; **المحرَّم** ise henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. Ve **الحريم**: kuyunun **حريم**’idir; o da onun çevresidir; sahibinden başkasına, orada kazı yapması haram kılınır. Ve **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine’dir; ikisi, hürmetlerinden dolayı böyle adlandırılmıştır; ve ikisinde bir şey ihdas etmek veya bir ihdas edeni barındırmak haram kılınmıştır. Ve adam hac ile **أحْرَم** etti; çünkü avdan, kadınlardan ve başka şeylerden kendisine helâl olan şeyler ona haram olur. Ve adam **أحرم** etti: haram aya girdi. Dedi:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])
  Ve **المُحْرِم**: zimmeti olan kimsedir, denir. Ve denir: **أحْرَمْتُ** adamı; onu yendim; sanki senden umduğu şeyi ona haram kılmışsın gibi. Aynı şekilde o **حَرِم** eder; **يَحْرَم** **حَرَماً**; yenmediği zaman. Kıyas birdir; sanki umduğu şeyden men edilmiştir. Ve “adamı bağıştan **حَرَمْتُ** **حِرماناً** ve onu **أحرمْتُه**”; bu kötü bir dildir. Dedi:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])
  Ve **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkularıdır; korkağın onlara girmesi haram olur. **ثعلب** okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30])
  Ve denir: hac ihramından olan bir kavim **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ**; ve adam **حَرَامٌ**. Ve adam **حِرْمِيٌّ**; **الحَرَم**’e nispetlidir. **النابغة** dedi:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])
  Ve **الحَرِيم**: dokunması haram kılınmış olandır; ona yaklaşılmaz. Araplar hac yaptıklarında üzerlerindeki elbiseleri çıkarır, **الحرَم**’de onları giymezlerdi; elbise, giyilmesi haram kılındığında ona **الحَريم** denir. Dedi:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])
  Ve denir: kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır; bu, onu zayi etmenin ve onu korumayı terk etmenin haram olmasından türemiştir. Ve denir ki **الحَرِيمة**: her umulan kaygıdan kaçıp giden şeyin adıdır.
  Şâz olanlardandır: **الحيْرَمَة**: inektir.
  (**حرن**) **الحاء** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeye yapışmasıdır; neredeyse ondan ayrılmaz. **الحِرَان** binek hayvanda bilinir; denir: **حَرَنَ** ve **حَرُن**. Ve arıdan **المَحَارن**: bal peteğine yapışan, ayrılmayan veya çekilip çıkarılmayanlardır. Dedi:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  Aynı şekilde **الشماخ**’ın sözü:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])
  O, dağın tepesinden ayrılmayan (deve)dir. Ve denir: satışta **حَرَنَ** etti; ne artırdığı ne eksilttiği zaman.
  (**حرو/ي**) **الحاء** ve **الراء** ve ondan sonrası illetli. Üç asıl: birincisi sıcaklığın bir cinsi, ikincisi yakınlık ve kast, üçüncüsü dönüş.
  Birincisi: **الحَرْوُ**. “Ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum” sözündendir; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden olan bir sıcaklıktır. Bu kıyastandır: **حَرَاةُ النار**; o da onun alevlenmesidir. Ondandır **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
  Yakınlık ve kast’a gelince: “Sen, şunu yapmaya **حَرىً**sın” sözleridir. Bu lafız üzere tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. Eğer **حَرِيٌّ** dersen, tesniyesi **حرِيّان**, çoğulu **حريُّون** ve cemaat için **أحرياء** olur([35]). Ve dersin: Bu iş, şuna senin için **مَحْراةٌ**dır. Ondandır: “O, işi **يتحرَّى** eder”; yani onu kasteder.
Denir ki **الحَرا** maksûr: yumurtanın yeri; o da **الأفحوص**’tur. Ondandır: mekânda **تحرَّى** etti; yani bekledi. Ondandır: “**بِحَرَاهُ وَبِعَراه** indim”; yani onun oyuntusuna.
  Üçüncüsü: “Şey **حَرَى** eder; **يَحرِي** **حَرْياً**”; döndüğü ve eksildiği zaman. Zaman onu **أحراه** etti. Ve bedeni büyüyüp eksilen yılana **حاريَةٌ** denir. Ona beddua ederken derler: “Allah onu **بأفعَى حاريةٍ** ile vurdu”; çünkü zamanın geçmesiyle ondan eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu daha habistir. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم vefat edince, Ebû Bekir’in bedeni, ona yetişinceye kadar **يَحْرِي** etmeye başladı.”
  (**حرب**) **الحاء** ve **الراء** ve **الباء** üç asıldır: biri soyma, diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmı.
  Birincisi: **الحَرْب**; onun اشتقاقı **الحَرَب**’dendir; o da soyma (dır). Denir: “Onun malını **حَرَبْتُه**”; ve “Onun malı **حُرِب**”; yani soyuldu; **حَرَباً**. Ve **الحريب**: soyulmuş olandır. Ve adam **مِحْرَابٌ**: cesur; savaş işini ayakta tutan, ona doğrudan girişen. Ve adamın **حَريبة**si: onunla yaşadığı malıdır; eğer o soyulursa, ondan sonra ayağa kalkmaz. Ve denir: **أسَدٌ حَرِبٌ**; yani öfkesinin şiddetinden, sanki bir şeyden **حُرِب** edilmiş; yani soyulmuş gibidir. Aynı şekilde **الرجل الحَرِب**.
  Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. Denir: **أرض مُحَرْبئة**; **حِرباؤها** çoğaldığı zaman. Onunla **الحِرْباء** benzetilmiştir; o da zırhların çivileridir. Aynı şekilde **حَرَابيّ المَتن**; o da onun et parçalarıdır.
  Üçüncüsü: **المحراب**; o, meclisin baş tarafıdır; çoğulu **محاريب**. Ve derler: Allah Teâlâ’nın sözü ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]’de **المحراب** oda (dır). Ve dedi:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])
  Bu asıllardan şâz olanlardandır: **الحُرْبة**. **ابنُ دريد** zikretti: o, siyah torbadır. Ve şu beyit okunmuştur:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])
  (**حرت**) **الحاء** ve **الراء** ve **التاء** tek bir asıldır; o, ovmadır. Denir: **حَرَته** **حَرْتاً**; onu şiddetli bir ovmayla ovduğun zaman.
  (**حرث**) **الحاء** ve **الراء** ve **الثاء** iki asıldır, farklıdır: biri toplama ve kazanma, diğeri bir şeyin zayıflamasıdır.
  Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanma ve toplamadır; bununla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ**; sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi.”
  Bu bâbdandır: ekini **حرث** etmek. Ve kadın, kocanın **حرث**’ıdır; bu bir benzetmedir; bu, onun çocuğunun ekildiği yer olmasıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. Ve **الأحرِثة**: okların **الأفواق**’undaki([38]) kiriş yollarıdır; çünkü onları toplar.
  Diğer asla gelince: denir: devesini **حَرَثَ** etti; onu zayıflattı; onu **أحرثها** da eder. Ondandır: Ensâr’ın, Muâviye onlara “Sizin su çeken develeriniz ne yaptı?” dediğinde, “Onları Bedir günü **أحْرثْنَاها** ettik” demeleri.
   (**حرج**) **الحاء** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir asıldır; o, bâbın çoğudur ve dalları ona döner; bu, şeyin toplanması ve darlığıdır. Ondandır: **الحَرَج**; **حَرَجة**’nin çoğuludur; o, ağaç topluluğudur. Ve çoğulda **حَرَجات** denir. Dedi:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39])
  Ve **حِراجٌ** da denir. Dedi:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  Ondandır: **الحرَجَ** günah; ve **الحَرَج** darlık. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. Ve denir: göz **حَرِجَت**; **تَحرَج** eder; yani şaşırır. Ve dersin: “Zulmün bana **حَرِجَ** etti”; yani haram oldu. Ve denir: onu bir boşamayla **أحْرَجَ** etti; yani onu haram kıldı. Ve derler: onu **بالمُحْرِجات** ile tekmeledi; üç boşamayla (demek) isterler. Ve **الحَرَج**: ölülerin taşındığı sedyedir. Ve **المِحَفَّةُ** **حَرَجٌ**’dir. Dedi:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])
  Ve deve **حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**: zayıftır; bu, kemiklerinin ve etinin birbirine girmesidir. Ondandır: **الحَرِجُ**; savaşmayı neredeyse bırakmayan adamdır.
  Bu bâbdan şâz olanlardandır: **الْحِرْجَ**’in deniz kabuğu olması; çoğulu **أحراج**. Ve denir: o, av etinden köpeğin payıdır. **جحدر** dedi:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])
  Ve denir: **الحِرْج** kurulan iplerdir. Dedi:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (**حرد**) **الحاء** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: kast, öfke, ve uzaklaşma.
  Birincisi: kast. Denir: **حَرَدَ** **حَرْدَهُ**; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [Ve] dedi:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])
  Bu bâbdandır: **الحُرُود**; develerin gübre yerleridir; tekili **حِرْد**’dir.
  İkincisi: öfke; denir: adam **حَرِدَ**; **حَرْداً** öfkelendi; **الراء**’ın sükûnuyla([45]). **الطرمّاح** dedi:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  Ve denir: **أسَدٌ حارد**. Dedi:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])
  Üçüncüsü: uzaklaşma ve sapma. Denir: falan **حريداً** indi; yani uzaklaşmış olarak. Ve yıldız **حَريد**. **جرير** dedi:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])
  **أبو زيد** dedi: Burada **الحريد**: kavminden ayrılan (kimsedir). Ve **حَرَدَ** **حُرُوداً** etti. “Biz, zayıflıktan ve zillet yüzünden kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; kuvvetimiz ve çokluğumuzdan dolayı” der. Ve her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. Ve deve **حارَدَت**; sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan olduğu hâlden saptığı içindir. Aynı şekilde yıl **حارَدَت**; yağmuru azaldığı zaman. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّدٌ**: büküldüğü zaman; onun eğriliğinden dolayı ona bir şekil (hüner) olur.
  (**حرذ**) **الحاء** ve **الراء** ve **الذال** asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. “**الحِرذَون** küçük bir hayvancıktır” demişlerdir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر ق
أحرقـه بالنـار وحرقه فاحترق وتحرق ووقع الحريق في داره و ‏"‏ أعوذ بالله من الحرق والغرق ‏"‏‏.‏
وفـي الثـوب حـرق وهـو أثـر دق القصـار وقـد حـرق الثـوب يحرقـه حرقـاً‏.‏
ووقع السفط في الحراق‏.‏
وحرق الحديد‏:‏ برده‏:‏ وقىء لنحرقنه‏.‏
وأكلوا الحريقة وهي حريرة فيها غلظ تطبخ طبخاً محرقاً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ حرق المرعى الإبل‏:‏ عطشها‏.‏
قال‏:‏ حرقها حمض بلاد فل وأحرقنـي الناس‏:‏ برحوا بي وآذوني‏.‏
وحرقني باللوم‏.‏
وماء حراق زعاق‏:‏ شديد الملوحة كأنما يحرق حلق الشارب‏.‏
وفرس حراق العدو‏:‏ يكاد يحترق لشدة عدوه ومنه ركبوا في الحراقة وهي سفينة خفيفة المرورأس حرق المفارق وطائر حرق الجناح إذا نسل الشعر والريش كأنه يحترق فيسقط‏.‏
قال أبو كبير الهذلي‏:‏ وقال يصف الغراب‏:‏ حرق الجناح كأن لحيـي رأسـه جلمان بالخبار هش مولع وإنه ليحرق عليك الأرم أي يسحق بعضها ببعض فعل الحارق بالمبرد‏.‏
قال‏:‏ نبئت أحمـاء سليمـى أنمـا باتوا غضاباً يحرقون الأرما أي الأضراس‏.‏
وعليكم من النساء بالحارقة وهي التي تضم الشيء لضيقها وتغمزه فعل من يحـرق أسنانـه وهـي الرصـوف والعضـوض‏.‏
وحـارق المـرأة‏:‏ جامعهـا وجامعهـا الحريقاء وهي المجامعة على الجنب‏.‏

##### Türkçe

ح ر ق
Onu ateşle yaktı ve onu yaktı; böylece yandı; ve yandı (kendiliğinden/tekrarlı). Ve yangın onun evinde vuku buldu. Ve “Ben **الحرق** ve **الغرق**’tan Allah’a sığınırım” (denilmiştir).

Ve elbisede **حرق** vardır; o, çırpıcıların dövmesinin izidir. Ve elbiseyi yaktı; onu yakar; yakma olarak.

Ve sepet **الحراق**’a düştü.

Ve **حرق الحديد**: onu törpüledi. “Onu mutlaka yakacağız” (kıraat/okunuş): **لنحرقنه**.

Ve **الحريقة**’yı yediler; o, içinde kalınlık bulunan bir **حريرة**dir; yakıcı bir pişirme ile pişirilir.

Ve mecazdan: **حرق المرعى الإبل**: onları susattı.
Dedi ki: “Onları, falan beldenin ekşisi yaktı.” Ve “İnsanlar beni yaktı”: bana ağır geldiler ve bana eziyet ettiler.

Ve beni kınamayla yaktı.

Ve **ماء حراق زعاق**: çok şiddetli tuzludur; sanki içenin boğazını yakar.

Ve **فرس حراق العدو**: koşusunun şiddetinden neredeyse yanar. Ve ondan: **الحراقة**’ya bindiler; o, geçişi hafif bir gemidir. **حرق المفارق**: ve **طائر حرق الجناح**; tüy ve telek döküldüğünde; sanki yanıyormuş gibi, böylece düşer.
Ebu Kebîr el-Hüzelî dedi: Ve kargayı vasfederek dedi:
**حرق الجناح** sanki başının iki sakalı, **الخبار** ile (kaplı) iki genç delikanlıdır; gevşek, düşkün. Ve gerçekten o, sana **الأرم**’ı yakar; yani onların bir kısmını bir kısmına sürter; törpüyle yakanın fiili gibi.
Dedi ki:
“Selmâ’nın akrabalarının, ancak öfkeli olarak gecelediklerini haber aldım; **الأرما**’yı yakıyorlar”; yani azı dişlerini.

Ve kadınlardan size **الحارقة** gerekir; o, darlığından dolayı şeyi sıkar ve onu ezer; dişlerini yakanın fiili gibi; ve onlar **الرصوف** ve **العضوض**’dur.

Ve **حارق المرأة**: onunla cinsel birleşmede bulundu. Ve onunla **الحريقاء** (şeklinde) birleşti; o, yan üzere cinsel birleşmedir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَرَقُ، بالتحريك: النار. يقال: في حَرَقِ الله؛ قال:
شدّاً سَريعاً مِثلَ إضرامِ الحَرَقْ
وقد تَحرَّقَتْ، والتحريقُ: تأْثيرها في الشيء. الأَزهري: والحَرَقُ من حَرَق النار. وفي الحديث: الحَرَقُ والغَرَقُ والشَّرَقُ شهادة. ابن الأَعرابي: حرَقُ النار لهَبُه، قال: وهو قوله ضالَّةُ المُؤمِن حرَقُ النارِ أي لَهَبُها؛ قال الأَزهري: أَراد أَن ضالةَ المؤمن إذا أَخذها إنسان ليتملَّكها فإنها تؤدّيه إلى حرَق النار، والضالةُ من الحيوان: الإبل والبقر وما أشبهها مما يُبْعِد ذهابه في الأَرض ويمتنع من السِّباع، ليس لأَحد أَن يَعْرِض لها لأَن النبي، صلى الله عليه وسلم، أوعد مَن عرض لها ليأْخذها بالنار. وأحْرقَه بالنار وحَرَّقه: شدّد للكثرة. وفي الحديث: الحَرِقُ شهيد، بكسر الراء، وفي رواية: الحَريقُ أي الذي يقَع في حرَق النار فيَلْتَهِب. وفي حديث المُظاهِر: احْتَرَقْت أي هلكْت؛ ومنه حديث المُجامِع: في نهار رمضان احْترقْت؛ شبها ما وقَعا فيه من الجِماع في المُظاهرة والصَّوْم بالهَلاك. وفي الحديث: إنه أُوحي إليَّ أن أُحْرِقَ قريشاً أَي أُهْلِكَهم، وحديث قتال أَهل الردة: فلم يزل يُحَرِّقُ أعْضاءهم حتى أدخلهم من الباب الذي خَرجوا منه، قال: وأُخذ من حارقة الوَرِك، وأَحرقته النار وحَرّقَتْه فاحترق وتحرّقَ، والحُرْقةُ: حَرارتها. أبو مالك: هذه نارٌ حِراقٌ وحُراق: تُحْرِق كل شيء. وأَلقى الله الكافر في حارِقَتِه أي في نارِه؛ وتحرّقَ الشيءُ بالنار واحْترقَ، والاسم الحُرْقةُ والحَريقُ. وكان عمرو بن هِند يلقَّب بالمُحَرِّق، لأنه حرَّق مائة من بني تميم: تسعة وتسعين من بني دارِم، وواحداً من البَراجِم، وشأْنه مشهور. ومُحَرِّق أَيضاً: لقب الحرث بن عمرو ملِك الشام من آلِ جَفْنةَ، وإِنما سمي بذلك لأَنه أَوّل من حرَّق العرب في ديارهم، فهم يُدْعَوْن آلَ مُحَرِّق؛ وأَما قول أسودَ بن يَعْفُر:
ماذا أُؤَمِّلُ بعدَ آلِ مُحَرِّقٍ،
تركوا منازِلَهم، وبعدَ إيادِ؟
فإنما عنى به امرأَ القيس بن عمرو بن عَدِيّ اللخْمِيّ لأنه أَيضاً يُدعَى محرّقاً. قال ابن سيده: محرِّق لقب ملِك، وهما مُحرِّقان: محرّق الأَكبر وهو امرؤ القيس اللخمي، ومحرّق الثاني وهو عَمرو بن هند مُضَرِّطُ الحجارة، سمي بذلك لتحريقه بني تميم يوم أوارةَ، وقيل: لتحريقه نخل مَلْهَمٍ.والحُرْقةُ: ما يجده الإنسان من لَذْعةِ حُبّ أو حزن أو طعم شيء فيه حرارة. الأَزهري عن الليث: الحُرقة ما تجد في العين من الرمَد، وفي القلب من الوجَع، أو في طعم شيء مُحرِق.
والحَرُوقاء والحَرُوقُ والحُرّاقُ والحَرُّوقُ: ما يُقْدَح به النار؛ قال ابن سيده: قال أبو حنيفة هي الخُرَقُ المُحرًقة التي يقع فيها السّقْط؛ وفي التهذيب: هو الذي تُورَى فيه النارُ. ابن الأَعرابي: الحَرُوقُ والحَرُّوقُ والحُراقُ ما نتقت به النار من خِرْقة أو نَبْجٍ، قال: والنَّبْجُ أصُول البَرْدِيّ إذا جفّ. الجوهري: الحُراق والحُراقة ما تقع فيه النارُ عند القَدْح، والعامة تقوله التشديد. قال ابن بري: حكى أبو عبيد في الغريب المصنف في باب فَعُولاء عن الفراء: أنه يقال الحَرُوقاء للتي تُقْدَحُ منه النار والحَرُوقُ والحُرّاقُ والحَرُّوقُ، قال: والذي ذكره الجوهري الحُراقُ والحُراقةُ فعدَّتها ست لغات.
ابن سيده: والحَرّاقاتُ سفُن فيها مَرامِي نِيران، وقيل: هي المَرامِي أنفُسها. الجوهري: الحَرّاقة، بالفتح والتشديد، ضرب من السفن فيها مرامي نيران يُرمى بها العدوّ في البحر؛ وقول الراجز يصف إبلاً: حَرًقَها حَمْضُ بِلادٍ فِلِّ،
وغَتْمُ نَجْمٍ غيرِ مُسْتَقِلِّ،
فما تكادُ نِيبُها تُوَلِّي
يعني عَطًشها، والغَتْم: شدّة الحرّ، ويروى: وغَيم نجم، والغَيْم: العطَش. والحَرّاقات: مواضع القَلاَّيِينَ والفَحّامِين. وأَحْرِقْ لنا في هذه القصَبَةِ ناراً أي أقْبِسْنا؛ عن ابن الأَعرابي.
ونارٌ حِراقٌ: لا تُبْقي شيئاً. ورجل حُراق وحِراق: لا يبقى شيئاً إلا أفسده، مثل بذلك، ورَمْيٌ حِراقٌ: شديد، مثل بذلك أيضاً.
والحَرَقُ: أن يُصيب الثوبَ احْتِراقٌ من النار. والحَرَقُ: احْتراق يُصِيبُه من دَقِّ القَصّار. ابن الأَعرابي: الحَرَق النَّقْب في الثوب من دق القَصّار، جعله مثل الحرَق الذي هو لهَب النار؛ قال الجوهري: وقد يسكَّن. وعِمامة حَرَقانِيّة: وهو ضرب من الوَشْي فيه لون كأَنه مُحْترِق. والحرَقُ والحَريقُ: اضْطِرام النار وتَحَرُّقها. والحَرِيقُ أَيضاً: اللَّهَب؛ قال غَيْلانُ الربعي:
يُثِرْنَ، من أَكْدَرِها بالدَّقْعاء،
مُنْتَصِباً مِثْلَ حَرِيقِ القَصْباء
وفي الحديث: شَرِبَ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، الماء المُحْرقَ من الخاصِرةِ؛ الماء المُحرَقُ: هو المُغْلى بالحَرَق وهو النار، يريد أنه شربه من وجَع الخاصِرةِ.
والحَرُوقةُ: الماء يُحْرَق قليلاً ثم يُذَرُّ عليه دقِيق قليل فيتنافَت أي يَنتفخ ويتقافَز عند الغَليانِ.
والحَرِيقةُ: النَّفِيتةُ، وقيل: الحَرِيقةُ الماء يُغْلى ثم يذرُّ عليه الدقيق فيُلْعَق وهو أغلظ من الحَساء، وإنما يستعملونها في شدّة الدهْر وغَلاء السِّعر وعجَفِ المال وكلَب الزمان. الأَزهري: ابن السكيت الحَرِيقة والنَّفِيتة أَن يُذرّ الدقيق على ماء أَو لبن حليب حتى يَنْفِت يُتحسَّى من نَفْتها، وهو أَغلظ من السَّخينة، فيوسّع بها صاحب العِيال على عِياله إذا غلبه الدهر. ويقال: وجدت بني فلان ما لهم عيش إلاَّ الحَرائقُ.والحَرِيقُ: ما أَحرقَ النباتَ من حر أَو برد أَو ريح أو غير ذلك من الآفات، وقد احترقَ النَّبات. وفي التنزيل: فأَصابها إعصار فيه نار فاحترقت. وهو يَتحرَّقُ جُوعاً: كقولك يَتضرَّم. ونَصل حَرِقٌ حديد: كأََنه ذو إحراق، أَراه على النسب؛ قال أَبو خراش:
فأَدْرَكَه فأَشْرَعَ في نَساه
سِناناً، نَصْلُه حَرِقٌ حَدِيدُ
وماء حُراقٌ وحُرّاقٌ: مِلْح شديدُ المُلُوحةِ، وكذلك الجمع. ابن الأَعرابي: ماء حُراق وقُعاعٌ بمعنى واحد، وليس بعد الحُراقِ شيء، وهو الذي يُحَرِّق أوبار الإِبل.
وأَحْرَقَنا فلان: بَرَّح بنا وآذانا؛ قال:
أَحْرَقَني الناسُ بتَكْلِيفِهمْ،
ما لَقِيَ الناسُ من الناسِ؟
والحُرْقانُ: المَذَحُ وهو اصْطِكاكُ الفخِذين. الأَزهري: الليث الحَرْقُ حَرْق النابَيْن أَحدهما بالآخر؛ وأنشد:
أبى الضَّيْمَ، والنُّعمانُ يَحرِق نابَه
عليه، فأفْصى، والسيوفُ مَعاقِلُه
وحَريقُ النابِ: صَريفُه. والحَرْقُ: مصدر حَرَقَ نابُ البعير. وفي الحديث: يَحْرقُون أَنيابهم غَيْظاً وحَنَقاً أي يَحُكُّون بعضها ببعض. ابن سيده: حرَق نابُ البعير يَحْرُقُ ويَحْرِقُ حرْقاً وحَريقاً صرَف بِنابِه، وحرَق الإنسانُ وغيرُه نابَه يَحرُقه ويَحْرِقُه حرْقاً وحَرِيقاً وحُروقاً فعل ذلك من غَيْظ وغضَبٍ، وقيل: الحُروق مُحْدَث. وحرَق نابَه يَحْرُقه أي سحَقه حتى سُمع له صَريفٌ؛ وفلان يحرُق عليك الأُرَّمَ غَيظاً؛ قال الشاعر:
نُبِّئْتُ أحْماء سُلَيْمى إنما
باتُوا غِضاباً، يَحْرُقون الأُرَّما
وسَحابٌ حَرِقٌ أي شديد البرْقِ. وفَرس حُراقُ العَدْوِ إذا كان يحتَرِقُ في عَدْوه.
والحارِقةُ: العصَبةُ التي تَجْمع بين رأْس الفخذ والوَرِك؛ وقيل: هي عصبة متصلة بين وابلَتَي الفخذ والعَضُد التي تدور في صدَفة الورك والكتف، فإذا انفصلت لم تلتئم أبداً، يقال عندها حُرِقَ الرجل فهو مَحْروق، وقيل: الحارقةُ في الخُرْبة عصبة تُعلِّق الفخذ بالورك وبها يمشي الإنسان، وقيل: الحارِقَتانِ عصَبتان في رؤوس أعالي الفخذين في أَطرافها ثم تدخلان في نُقْرتي الوركين ملتزقتين نابتتين في النقرتين فيهما مَوْصِل ما بين الفخذين والورك، وإذا زالت الحارقةُ عَرِجَ الذي يُصيبه ذلك، وقيل: الحارقة عصبة أَو عِرْق في الرِّجل، وحَرِقَ حَرَقاً وحُرِقَ حَرْقاً: انقطعت حارقته. الأَزهري: ابن الأَعرابي الحارقة العصبة التي تكون في الورك، فإذا انقطعت مشى صاحبها على أَطراف أَصابعه لايستطيع غير ذلك، قال: وإذا مشى على أَطراف أصابعه اختياراً فهو مُكتامٌ؛ وقد اكْتامَ الراعي على أطراف أصابعه . . .
(* كذا بياض بالأصل.) أن يريد أن ينال أطراف الشجر بعصاه
ليَهُشً بها على غنمه؛ وأنشد للراجز يصف راعَّياً:
تَراهُ، تحتَ الفَننِ الوَريقِ،
يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمَحْرُوقِ
قال ابن سيده: قال ابن الأَعرابي أخبر أنه يقوم على أطراف أصابعه حتى يتناول الغصن فيُميله إلى إبله، يقول: فهو يرفع رجله ليتناول الغُصن البعيد منه فيَجْذِبه؛ وقال الجوهري في تفسيره: يقول إنه يقوم على فَرْد رجل يتطاول للأَفنان ويجتذبها بالمحجن فينفُضها للإبل كأنه مَحْروق. والحَرَقُ في الناسِ والإبل: انقطاع الحارقة. ورجل حَرِقٌ: أكثر من مَحْروق؛ وبعير مَحْروقٌ: أكثر من حَرِقٍ، واللغتان في كل واحد من هذين النوعين فصيحتان. والحارقةُ أيضاً: عصَبة أو عِرْق في الرِّجل؛ عن ابن الأَعرابي؛ قال الجوهري: والمَحروق الذي انقطعت حارقته، ويقال: الذي زال وَرِكُه؛ قال آخر:همُ الغِرْبانُ في حُرُماتِ جارٍ،
وفي الأَدْنَيْنَ حُرَّاقُ الوُرُوكِ
يقول: إذا نزل بهم جار ذو حُرمة أكلوا ماله كالغراب الذي لا يَعاف الدَّبعر ولا القَذَر، وهم في الظُّلم والجَنَف على أدانِيهم كالمَحروق الذي يمشي مُتجانِفاً ويَزهَد في مَعُونتهم والذبِّ عنهم.
والحَرْقُوَةُ: أعلى الحَلق أو اللَّهاة.
وحَرِقَ الشعرُ حَرَقاً، فهو حَرِقٌ: قَصُر فلم يطل أو انقطع؛ قال أبو كَبير الهُذلي:
ذَهَبَت بَشاشَته فأَصْبَح خامِلاً،
حَرِقَ المَفارِقِ كالبُراءِ الأَعْفَرِ
البُراء: البُرايةُ وهي النُّحاتةُ، والأَعفرُ: الأَبيضُ الذي تعلوه حُمرة. وحَرِقَ ريش الطائر، فهو حَرِقٌ: انْحصّ؛ قال عنترة يصف غراباً: حَرِقُ الجَناحِ، كأنَّ لَحْيَيْ رأسِه
جَلَمانِ، بالأَخْبارِ هَشٌّ مُولَعُ
والحَرَقُ في الناصيةِ: كالسّفى، والفعلُ كالفعل. وحَرِقَت اللِّحية فهي حَرِقةٌ: قصُر شعر ذقَنها عن شعر العارِضين. أبو عبيد: إذا انقطع الشعر ونَسَل قيل حَرِق يحرَقُ، وهو حَرِق، وفي الصحاح: فهو حَرِقُ الشعر والجناح؛ قال الطِّرمّاح يصف غراباً:
شَنِجُ النِّسا حَرِقُ الجَناح كأنَّه،
في الدَّارِ إثْرَ الظَّاعِنينَ، مُقَيَّدُ
وحَرَقَ الحديدَ بالمِبْرَد يحْرُقه ويَحْرِقُه حَرْقاً وحَرَّقه: بردَه وحَكَّ بعضَه ببعض. وفي التنزيل: لنُحَرِّقَنّه
(* قوله «وفي التنزيل
لنحرقنه إلخ» كذا بالأصل مضبوطاً. وعبارة زاده على البيضاوي: والعامة على ضم النون وكسر الراء مشدّدة من حرقه يحرقه، بالتشديد، بمعنى أحرقه بالنار، وشدّد للكثرة زالمبالغة، أو برده بالمبرد على أن يكون من حرق الشيء يحرقه ويحرقه، بضم الراء وكسرها، إذا برده بالمبرد، ويؤيد الإحتمال الأول قراءة لنحرقنه بضم النون وسكون الحاء وكسر الراء من الاحراق، ويعضد الثاني قراءة لنحرقنه بفتح النون وكسر الراء وضمها خفيفة أي لنبردنه اهـ. فتلخص أن فيه أربع قراءات). وقرئ لنُحَرِّقَنَّه ولنَحْرُقَنَّه، وهما سواء في المعنى؛ قال الفراء: من قرأ لنحرُقنّه لنَبْرُدَنَّه بالحديد بَرْداً من حرَقْتُه أحْرُقه حَرْقاً؛ وأنشد المُفَضَّل لعامر بن شَقِيق الضَّبي: بذِي فَرْقَيْنِ، يَومَ بنو حَبيبٍ
نُيوبَهُم علينا يَحْرُقُونا
قال: وقرأ علي، كرم الله وجهه: لنحرُقنًه أي لنبرُدَنًه. وفي الحديث: أنه نهى عن حَرْق النواة؛ هو بَرْدها بالمِبرد. يقال: حرَقه المِحْرقِ أي برده به؛ ومنه القراءة لنُحَرِّقَنَّه، ويجوز أن يكون أراد إحراقها بالنار، وإنما نهى عنه إكراماً للنخلة أو لأن النوى قُوتُ الدَّواجِن في الحديث. ابن سيده: وحرّقه مكثّرة عن حَرَقه كما ذهب إليه الزجاج من أنّ لنُّحَرِّقَنَّه بمعنى لنبرُدنَّه مرة بعد مرة، لأن الجوهر المبرود لا يحتمل ذلك، وبهذا ردّ عليه الفارسي قوله.
والحِرْقُ والحُراقُ والحِراقُ والحَرُوقُ، كله: الكُشُّ الذي يُلْقَح به النخل، أعني بالكُشّ الشِّمْراخَ الذي يؤخذ من الفحل فيُدَسُّ في الطَّلْعة.
والحارِقةُ من النساء: التي تُكثر سَبَّ جارتِها. والحارِقةُ والحارُوق من النساء: الضيّقةُ الفرج. ابن الأَعرابي: وامرأة حارِقةٌ ضيّقة المَلاقي، وقيل: هي التي تَغْلِبها الشهوة حتى تَحْرُقَ أنيابَها بعضها على بعض أي تحُكّها، يقول: عليكم بها
(* قوله «يقول عليكم بها» كذا بالأصل هنا،
وأورده ابن الأثير في تفسير حديث الامام علي: خير النساء الحارقة، وفي رواية: كذبتكم الحارقة.) ومنه الحديث: وجدْتُها حارِقةً طارِقةً فائقةً. وفي حديث الفتح: دخلَ مكةَ وعليه عمامة سَوداء حَرَقانِيّةٌ؛ جاء في التفسير أنها السوداء ولا يُدرَى ما أصلُه؛ قال الزمخشري: هي التي على لون ما أحرقته النار كأنها منسوبة بزيادة الأَلف والنون إلى الحرَق، بفتح الحاء والراء، قال: ويقال الحَرْقُ بالنار والحَرَقُ معاً. والحَرَقُ من الدّقِّ: الذي يَعْرِض للثوب عند دقّه، محرك لا غير؛ ومنه حديث عمر بن عبد العزيز: أراد أن يَستبدل بعُمَّاله لِما رأى من إبطائهم فقال: أمّا عَدِيُّ بن أرْطاة فإنما غرَّني بِعمامته الحَرَقانِيَّة السوداء. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: خير النساء الحارِقةُ؛ وقال ثعلب: الحارقة هي التي تُقام على أربع، قال: وقال علي، رضي الله عنه: ما صَبَر على الحارِقةِ إلا أسماء بنتُ عُمَيْسٍ؛ هذا قول ثعلب. قال ابن سيده: وعندي أنّ الحارقة في حديث علي، كرم الله وجهه، هذا إنما هو اسم لهذا الضّرْب من الجماع.
والمُحارَقةُ: المُباضَعةُ على الجَنب؛ قال الجوهري: المُحارَقة المُجامَعة. وروي عن علي أنه قال: كذَبَتْكم الحارقة ما قام لي بها إلا أسماء بنت عُميس، وقال بعضهم: الحارقةُ الإبْراكُ؛ قال الأَزهري في هذا المكان: وأما قول جرير:
أَمَدَحْتَ، ويْحَكَ مِنْقَراً أَن ألزَقُوا
بالحارِقَيْنِ، فأرْسَلُوها تَظْلَعُ
ولم يقل في تفسيره شيئاً. وروي عن علي، عليه السلام، أنه قال: عليكم بالحارقة من النساء فما ثبت لي منهن إلا أسماء؛ قال الأَزهري: كأنه قال عليكم بهذا الضرب من الجماع معهن. قال والحارقةُ من السُبع اسم له. قال ابن سيده: والحارقة السبع.
ابن الأَعرابي: الحَرْق الأَكل المُسْتَقْصى. والحُرْقُ: الغَضابى من الناس. وحَرَقَ الرجلُ إذا
(* قوله «وحرق الرجل كذا إلخ» كذا ضبط في الأصل
بفتح الراء ولعله بضمها كما هو المعروف في أفعال السجايا.) ساء خُلقُه. والحُرْقَتانِ: تَيْمٌ وسَعد ابنا قَيْسِ بن ثَعْلبة بن عُكابةَ بن صَعْب وهما رَهط الأَعشى؛ قال:
عجبتُ لآلِ الحُرْقَتَيْنِ، كأنّما
رأوْني نَفِيّاً من إيادٍ وتُرْخُمِ
وحَراقٌ وحُرَيْقٌ وحُرَيْقاء: أسماء. وحُرَيْقٌ: ابن النعمان بن المنذر، وحُرَقةُ: بنته؛ قال:
نُقْسِمُ باللهِ: نُسْلِمُ الحَلَقَهْ،
ولا حُرَيْقاً، وأخْتَه الحُرَقَهْ
قوله نسلم أي لا نُسلم. والحُرَقةُ أيضاً: حيّ من العرب، وكذلك الحَرُوقةُ. والمُحَرّقةُ: بلد.

##### Türkçe

**الحَرَقُ**، harekeli olarak: ateş. Denilir: “Allah’ın **حَرَقِ**’ında”; dedi ki:
شدّاً سَريعاً مِثلَ إضرامِ **الحَرَقْ**
Ve (ateş) yanmıştır; **التحريقُ**: onun şeydeki tesiri. el-Ezherî: ve **الحَرَقُ** ateşin **حَرَق**’ındandır. Hadiste: **الحَرَقُ** ve **الغَرَقُ** ve **الشَّرَقُ** şehitliktir. İbnü’l-A‘râbî: ateşin **حرَقُ**’ı onun alevidir; dedi ki: ve o, “müminin yitiği ateşin **حرَقُ**’ıdır” sözüdür; yani onun alevi; el-Ezherî dedi ki: muradı şudur: müminin yitiği, bir insan onu mülk edinmek için alırsa, onu ateşin **حرَق**’ına götürür; ve hayvandan **الضالةُ**: develer ve sığırlar ve benzerleri; yeryüzünde gidişi uzaklaşan ve yırtıcılardan kaçınan şeylerdendir; hiç kimseye ona ilişmek yoktur; çünkü Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ona ilişip onu almak isteyeni ateşle tehdit etti. Ve onu ateşle yaktı ve **حَرَّقه**: çokluk için şeddelendi. Hadiste: **الحَرِقُ** şehittir, **الراء**’nın kesriyle; bir rivayette: **الحَريقُ** yani ateşin **حرَق**’ına düşüp alevlenen kimse. **المُظاهِر** hadîsinde: “**احْتَرَقْت**” yani helâk oldum; ondan **المُجامِع** hadîsi: “Ramazan gündüzünde **احْترقْت**”; **المُظاهرة** ve oruçtaki cima sebebiyle içine düştükleri şeyi helâke benzetti. Hadiste: “Bana, Kureyş’i **أُحْرِقَ** etmem vahyedildi” yani onları helâk edeyim; ehl-i ridde ile savaş hadîsi: “Onların uzuvlarını **يُحَرِّقُ** etmeye devam etti, ta ki onları çıktıkları kapıdan içeri soktu”; dedi ki: ve kalçanın **حارقة**’sından alındı. Ateş onu yaktı ve onu **حَرّقَتْ** de; böylece yandı ve yanıp durdu; **الحُرْقةُ**: onun harareti. Ebû Mâlik: bu, her şeyi yakan **حِراقٌ** ve **حُراق** bir ateştir. Ve Allah kâfiri kendi **حارِقَتِه**’sine yani kendi ateşine atar; şey ateşle yanıp durdu ve **احْترقَ**; isim **الحُرْقةُ** ve **الحَريقُ**’tir. Amr b. Hind’e **المُحَرِّق** lakabı verilirdi; çünkü Benî Temîm’den yüz kişiyi yaktı: Benî Dârim’den doksan dokuz, **البَراجِم**’den bir; işi meşhurdur. **مُحَرِّق** ayrıca: Âl-i Cefne’den Şam meliki Hâris b. Amr’ın lakabıdır; ancak ona bu ad verildi, çünkü Arapları diyarlarında yakan ilk odur; onlar **آلَ مُحَرِّق** diye çağrılırlar. Ama Esved b. Ya‘fur’un sözü:
ماذا أُؤَمِّلُ بعدَ آلِ مُحَرِّقٍ،
تركوا منازِلَهم، وبعدَ إيادِ؟
Bununla ancak Lahmî Adî b. Amr oğlu İmruülkays’ı kastetti; çünkü o da **محرّقاً** diye çağrılır. İbn Sîde dedi ki: **محرِّق** bir melikin lakabıdır; ve onlar iki **مُحرِّق**’tir: büyük **محرّق** ki o Lahmî İmruülkays’tır; ve ikinci **محرّق** ki o, taşları osurtan Amr b. Hind’dir; Benî Temîm’i **أوارةَ** günü yakması sebebiyle böyle adlandırıldı; ve denildi: **مَلْهَمٍ** hurmalığını yakması sebebiyle. **الحُرْقةُ**: insanın, sevgi yahut hüzün yahut içinde hararet bulunan bir şeyin tadından bulduğu yakıcılık. el-Ezherî, el-Leys’ten: **الحُرقة** gözdeki çapaktan, kalpteki ağrıdan, yahut yakıcı bir şeyin tadından bulduğun şeydir.

**الحَرُوقاء** ve **الحَرُوقُ** ve **الحُرّاقُ** ve **الحَرُّوقُ**: ateşin kendisiyle çakıldığı şey; İbn Sîde dedi ki: Ebû Hanîfe dedi: o, içinde **السّقْط** bulunan yakıcı bez parçalarıdır; **التهذيب**’de: ateşin içinde tutuşturulduğu şeydir. İbnü’l-A‘râbî: **الحَرُوقُ** ve **الحَرُّوقُ** ve **الحُراقُ**, ateşi bez parçasından yahut **نَبْجٍ**’den çıkardığın şeydir; dedi ki: **النَّبْجُ** kuruduğunda **البَرْدِيّ**’nin kökleridir. el-Cevherî: **الحُراق** ve **الحُراقة** çakma esnasında ateşin düştüğü şeydir; avam bunu şeddeli söyler. İbn Berrî dedi ki: Ebû Ubeyd, **الغريب المصنف**’te **فَعُولاء** babında Ferrâ’dan nakletti: ateşin kendisinden çakıldığı şeye **الحَرُوقاء** denir; ve **الحَرُوقُ** ve **الحُرّاقُ** ve **الحَرُّوقُ** (da denir). Dedi ki: el-Cevherî’nin zikrettiği **الحُراقُ** ve **الحُراقةُ**’dır; böylece bunlar altı lugat oldu.

İbn Sîde: **الحَرّاقاتُ** ateş atış yerleri bulunan gemilerdir; ve denildi: bizzat atış yerleridir. el-Cevherî: **الحَرّاقة** fetha ve şedde ile, içinde ateş atış yerleri bulunan bir tür gemidir; onunla denizde düşmana atılır; râcizin develeri vasfederken sözü:
حَرًقَها حَمْضُ بِلادٍ فِلِّ،
وغَتْمُ نَجْمٍ غيرِ مُسْتَقِلِّ،
فما تكادُ نِيبُها تُوَلِّي
Yani susuzluğunu; **الغَتْم**: sıcağın şiddetidir; ve rivayet olunur: “**وغَيم نجم**”; **الغَيْم**: susuzluktur. **الحَرّاقات**: **القَلاَّيِينَ** ve **الفَحّامِين** yerleridir. “Bu kasabada bize bir ateş **أَحْرِقْ** et” yani bize kor al; İbnü’l-A‘râbî’den.

**نارٌ حِراقٌ**: hiçbir şeyi bırakmaz. Ve **رجل حُراق** ve **حِراق**: hiçbir şeyi bırakmaz, mutlaka bozar; bununla temsil getirildi. Ve **رَمْيٌ حِراقٌ**: şiddetli; bununla da temsil getirildi.

**الحَرَقُ**: elbisenin ateşten bir **احْتِراقٌ**’a uğramasıdır. Ve **الحَرَقُ**: **القَصّار**ın dövmesinden ona isabet eden bir yanmadır. İbnü’l-A‘râbî: **الحَرَق** elbisede **القَصّار**ın dövmesinden olan deliktir; onu, ateş alevi olan **الحرَق** gibi kıldı. el-Cevherî dedi ki: bazen sükûnlanır. **عِمامة حَرَقانِيّة**: o, içinde yanmış gibi bir renk bulunan bir tür **الوَشْي**’dir. **الحرَقُ** ve **الحَريقُ**: ateşin tutuşması ve yanıp durmasıdır. **الحَرِيقُ** ayrıca: alevdir; Ghaylân er-Rab‘î dedi:
يُثِرْنَ، من أَكْدَرِها بالدَّقْعاء،
مُنْتَصِباً مِثْلَ حَرِيقِ القَصْباء
Hadiste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **الخاصِرة** ağrısından **الماء المُحْرقَ** içti; **الماء المُحرَقُ**: **الحَرَق** ile, yani ateşle kaynatılmış olandır; muradı: onu, böğür ağrısından içti.

**الحَرُوقةُ**: su, azıcık yakılır, sonra üzerine azıcık un serpilir; böylece **يتنافَت** yani kaynama sırasında kabarır ve sıçrar.

**الحَرِيقةُ**: **النَّفِيتةُ**’dir; ve denildi: **الحَرِيقةُ**, su kaynatılır sonra üzerine un serpilir; o, yalanır; ve o, **الحَساء**’dan daha koyudur; onu ancak zamanın şiddetinde, fiyatın pahalılığında, malın zayıflığında ve zamanın azgınlığında kullanırlar. el-Ezherî: İbnü’s-Sikkît: **الحَرِيقة** ve **النَّفِيتة**, unun suya yahut taze süte serpilmesidir; ta ki **يَنْفِت** etsin; onun **نَفْتها**’sından çorba gibi içilir; o, **السَّخينة**’den daha koyudur; böylece aile sahibi, zaman ona galip geldiğinde ailesine onunla genişlik sağlar. Denilir: “Falancaların oğullarını buldum; onların **الحَرائقُ**’tan başka yaşayışı yok.” **الحَرِيقُ**: sıcaktan yahut soğuktan yahut rüzgârdan yahut başka afetlerden bitkiyi yakan şeydir; ve bitki yanmıştır. Tenzilde: “Ona içinde ateş bulunan bir kasırga isabet etti de yandı.” Ve o, açlıktan yanıp durur: senin “tutuşur” demen gibi. **نَصل حَرِقٌ حديد**: sanki yakıcılığı olan; onu nisbet üzere görüyorum; Ebû Harâş dedi:
فأَدْرَكَه فأَشْرَعَ في نَساه
سِناناً، نَصْلُه حَرِقٌ حَدِيدُ
**ماء حُراقٌ** ve **حُرّاقٌ**: çok tuzlu, şiddetli tuzlulukta sudur; cem‘i de böyledir. İbnü’l-A‘râbî: **ماء حُراق** ve **قُعاعٌ** bir mânâdadır; **الحُراق**’tan sonra bir şey yoktur; o, develerin yünlerini yakan şeydir.

“Falan bizi **أَحْرَقَ** etti”: bize ağır geldi ve bize eziyet etti; dedi ki:
أَحْرَقَني الناسُ بتَكْلِيفِهمْ،
ما لَقِيَ الناسُ من الناسِ؟
**الحُرْقانُ**: **المَذَحُ**’tır; o, iki uyluğun birbirine sürtünmesidir. el-Ezherî: el-Leys: **الحَرْقُ**, iki **ناب**’ın birinin diğeriyle sürtünmesidir; ve okudu:
أبى الضَّيْمَ، والنُّعمانُ يَحرِق نابَه
عليه، فأفْصى، والسيوفُ مَعاقِلُه
**حَريقُ النابِ**: onun gıcırtısıdır. **الحَرْقُ**: devenin **ناب**’ının **حَرَقَ** etmesinin masdarıdır. Hadiste: “Öfkeden ve hınçtan **يَحْرقُون** dişlerini” yani bazılarını bazılarına sürterler. İbn Sîde: devenin **ناب**’ı **حرَق** eder; **يَحْرُقُ** ve **يَحْرِقُ**, **حرْقاً** ve **حَريقاً**; dişiyle gıcırdattı. İnsan ve başkası dişini **حرَق** eder; **يَحرُقه** ve **يَحْرِقُه**, **حرْقاً** ve **حَرِيقاً** ve **حُروقاً**; bunu öfke ve gazaptan yapar; ve denildi: **الحُروق** sonradan türemedir. Ve dişini **يَحْرُقه**: onu ezdi, ta ki ona bir gıcırtı işitildi; ve falan, öfkeden sana **الأُرَّمَ**’ı **يحرُق** eder; şair dedi ki:
نُبِّئْتُ أحْماء سُلَيْمى إنما
باتُوا غِضاباً، يَحْرُقون الأُرَّما
**سَحابٌ حَرِقٌ**: yani şimşeği şiddetli. Ve **فَرس حُراقُ العَدْوِ**: koşusunda yanıp tutuşur ise.

**الحارِقةُ**: uyluk başı ile kalça arasını birleştiren sinirdir; ve denildi: uyluğun ve kolun iki **وابلَتَي**’si arasında bitişik bir sinirdir; kalça ve omuz yuvasında döner; ayrılırsa asla kaynaşmaz; onun hakkında “adam **حُرِقَ** etti” denir; o, **مَحْروق**’tur. Ve denildi: **الحارقةُ** **الخُرْبة**’de, uyluğu kalçaya asan sinirdir; insan onunla yürür. Ve denildi: **الحارِقَتانِ**, uylukların üst başlarının uçlarında iki sinirdir; sonra iki kalça çukuruna girerler; çukurlarda yapışık, bitişik olarak biterler; uyluk ile kalça arasının bağlantısı onlardadır; **الحارقةُ** giderse, buna uğrayan topallar. Ve denildi: **الحارقة** bacakta bir sinir yahut damardır. Ve **حَرِقَ** **حَرَقاً** ve **حُرِقَ** **حَرْقاً**: onun **حارقة**’sı koptu. el-Ezherî: İbnü’l-A‘râbî: **الحارقة** kalçada bulunan sinirdir; koparsa sahibi parmak uçları üzerinde yürür, bundan başkasına güç yetiremez. Dedi ki: parmak uçları üzerinde isteyerek yürürse o, **مُكتامٌ**’dır; ve çoban parmak uçları üzerinde **اكْتامَ** etti . . .
(* asılda böyle boşluk.) ağacın uçlarını asasıyla elde etmek, onunla sürüsüne **يَهُشّ** etmek için; ve râcize, bir çobanı vasfederken okudu:
تَراهُ، تحتَ الفَننِ الوَريقِ،
يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمَحْرُوقِ
İbn Sîde dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: o, dalı alıp develerine eğmek için parmak uçları üzerinde durduğunu haber verdi; der ki: uzak dalı almak için ayağını kaldırır da onu çeker. el-Cevherî onun tefsirinde dedi ki: der ki: dallara uzanmak için tek ayağı üzerinde durur ve onları **المحجن** ile çeker, develer için silkeler; sanki **مَحْروق** gibidir. **الحَرَقُ** insanlarda ve develerde: **الحارقة**’nın kopmasıdır. **رجل حَرِقٌ**: **مَحْروق**’tan daha çoktur; **بعير مَحْروقٌ**: **حَرِقٍ**’ten daha çoktur; ve bu iki türün her birinde iki lugat da fasîhtir. **الحارقةُ** ayrıca: bacakta bir sinir yahut damar; İbnü’l-A‘râbî’den. el-Cevherî dedi ki: **المَحروق** **حارقة**’sı kopan kimsedir; ve denilir: kalçası yerinden çıkan kimse; bir başkası dedi ki:
همُ الغِرْبانُ في حُرُماتِ جارٍ،
وفي الأَدْنَيْنَ حُرَّاقُ الوُرُوكِ
Der ki: hürmeti olan bir komşu onlara inse, pislikten ve necasetten tiksinmeyen karga gibi onun malını yerler; ve zulüm ve eğrilikte, en yakınlarına karşı, **مَحْروق** gibi; o, eğri yürür ve onların yardımına ve onları savunmaya rağbet etmez.

**الحَرْقُوَةُ**: boğazın üstü yahut küçük dil.

Saç **حَرِقَ** etti, **حَرَقاً**; o, **حَرِقٌ**’tir: uzamadı, kısaldı yahut koptu; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
ذَهَبَت بَشاشَته فأَصْبَح خامِلاً،
حَرِقَ المَفارِقِ كالبُراءِ الأَعْفَرِ
**البُراء**: **البُرايةُ**’dir; o, yontu artığıdır. **الأَعفرُ**: üzerinde kızıllık bulunan beyazdır. Kuşun tüyü **حَرِقَ** etti; o, **حَرِقٌ**’tir: döküldü; Antara bir kargayı vasfederken dedi ki:
حَرِقُ الجَناحِ، كأنَّ لَحْيَيْ رأسِه
جَلَمانِ، بالأَخْبارِ هَشٌّ مُولَعُ
Perçemde **الحَرَقُ**: **السّفى** gibidir; fiil de fiil gibidir. Sakal **حَرِقَت** etti; o, **حَرِقةٌ**’dır: çenesinin saçı, iki yanağın saçından kısa oldu. Ebû Ubeyd: saç kopup dökülürse “**حَرِق** eder, **يحرَقُ**” denir; o, **حَرِق**’tir. **الصحاح**’ta: o, saç ve kanatta **حَرِقُ**’tir; et-Tırimmâh bir kargayı vasfederken dedi ki:
شَنِجُ النِّسا حَرِقُ الجَناح كأنَّه،
في الدَّارِ إثْرَ الظَّاعِنينَ، مُقَيَّدُ
Demiri törpüyle **حَرَقَ** etti; onu **يحْرُقه** ve **يَحْرِقُه** **حَرْقاً**; ve onu **حَرَّقه**: onu törpüledi ve bir kısmını bir kısmına sürttü. Tenzilde: **لنُحَرِّقَنّه**
(* “Ve tenzilde **لنحرقنه**…” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir… dört kıraat hulâsa edildi.) Ve **لنُحَرِّقَنَّه** ve **لنَحْرُقَنَّه** diye okundu; ikisi mânâda birdir. Ferrâ dedi ki: kim **لنحرُقنّه** okursa, “onu demirle törpüleyeceğiz” demektir; **حرَقْتُه**’den, onu **أحْرُقه** **حَرْقاً**; ve el-Mufaddal, Âmir b. Şakîk ed-Dabbî için okudu:
بذِي فَرْقَيْنِ، يَومَ بنو حَبيبٍ
نُيوبَهُم علينا يَحْرُقُونا
Dedi ki: Ali, Allah yüzünü keremli kılsın, **لنحرُقنّه** okudu; yani “onu törpüleyeceğiz.” Hadiste: çekirdeğin **حَرْق**’ından nehyetti; o, onu törpüyle törpülemektir. Denilir: onu **المِحْرقِ** ile **حرَقه** etti; yani onunla törpüledi; ondan **لنُحَرِّقَنَّه** kıraati. Ve caizdir ki muradı onu ateşle yakmak olsun; ancak hurma ağacına ikram için yahut çekirdeğin kümes hayvanlarının azığı olması sebebiyle nehyetti; hadiste. İbn Sîde: ve onu **حرّقه** etmek, **حَرَقه**’dan çokluk içindir; Zecâc’ın, **لنُّحَرِّقَنَّه**’in “onu defalarca törpüleyeceğiz” mânâsında olduğu görüşüne gittiği gibi; çünkü törpülenmiş cevher bunu taşımaz; bununla Fârisî onun sözünü reddetti.

**الحِرْقُ** ve **الحُراقُ** ve **الحِراقُ** ve **الحَرُوقُ**, hepsi: hurmanın aşılandığı **الكُشُّ**’tur; **الكُشّ** ile muradım, erkekten alınıp **الطَّلْعة**’ya sokulan **الشِّمْراخ**’tır.

Kadınlardan **الحارِقةُ**: komşusuna sövmeyi çoğaltan. Kadınlardan **الحارِقةُ** ve **الحارُوق**: ferci dar olan. İbnü’l-A‘râbî: **امرأة حارِقةٌ** **المَلاقي**’si dar olandır; ve denildi: şehvet ona galip gelir de dişlerini birbirine **تَحْرُقَ** eder; yani onları sürter; der ki: “**عليكم بها**”
(* “der ki: **عليكم بها**” asılda burada böyledir… ) Ondan hadiste: “Onu **حارِقةً طارِقةً فائقةً** buldum.” Fetih hadîsinde: Mekke’ye girdi; üzerinde siyah **حَرَقانِيّةٌ** bir sarık vardı; tefsirde geldi ki o, siyahtır; aslı nedir bilinmez. Zemahşerî dedi ki: o, ateşin yaktığı şeyin rengi üzerinedir; sanki **الحرَق**’a, **الحاء** ve **الراء**’nın fethiyle, elif ve nûn ziyadesiyle nisbet edilmiştir. Dedi ki: **الحَرْقُ** ateşle ve **الحَرَقُ** birlikte de denilir. Dövmeden olan **الحَرَقُ**: elbiseye dövülmesi sırasında arız olan şeydir; yalnız harekelidir. Ondan Ömer b. Abdülazîz hadîsi: amillerini, yavaşlıklarından gördüğü şey sebebiyle değiştirmek istedi; dedi ki: “Ama Adî b. Artâe; beni ancak onun siyah **الحَرَقانِيَّة** sarığı aldattı.”

Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Kadınların hayırlısı **الحارِقةُ**’dır.” Sa‘leb dedi ki: **الحارقة** dört üzerine dikilen kadındır. Dedi ki: Ali, Allah ondan razı olsun, dedi: “**الحارِقة** üzerine ancak Esmâ bint Umeys sabretti.” Bu, Sa‘leb’in sözüdür. İbn Sîde dedi ki: bende, Ali hadîsindeki **الحارقة** ancak bu cima türünün adıdır.

**المُحارَقةُ**: yan üzere **المُباضَعةُ**; el-Cevherî dedi ki: **المُحارَقة** **المُجامَعة**’dır. Ali’den rivayet olundu: “Sizi **الحارقة** yalanladı; onunla bana ancak Esmâ bint Umeys dikildi.” Bazıları dedi ki: **الحارقة** **الإبْراكُ**’tır. el-Ezherî bu yerde dedi ki: ama Cerîr’in sözü:
أَمَدَحْتَ، ويْحَكَ مِنْقَراً أَن ألزَقُوا
بالحارِقَيْنِ، فأرْسَلُوها تَظْلَعُ
Onun tefsirinde bir şey söylemedi. Ali’den, aleyhi’s-selâm, rivayet olundu: “Kadınlardan **الحارقة** size lâzım olsun; onlardan bana ancak Esmâ sabit oldu.” el-Ezherî dedi ki: sanki dedi ki: onlarla bu cima türü size lâzım olsun. Dedi ki: ve **الحارقةُ** yırtıcıdan bir adıdır. İbn Sîde dedi ki: **الحارقة** yırtıcıdır.

İbnü’l-A‘râbî: **الحَرْق** sonuna kadar yemedir. **الحُرْقُ**: insanlardan çok öfkeli olanlardır. Adam **حَرَقَ** ettiğinde
(* “Adam **حرق** etti…”: asılda **الراء**’nın fethiyle ضبط edilmiştir… ) ahlâkı kötü oldu. **الحُرْقَتانِ**: Kays b. Sa‘lebe b. Ukkâbe b. Sa‘b’ın iki oğlu Teym ve Sa‘d’dır; onlar el-A‘şâ’nın topluluğudur; dedi ki:
عجبتُ لآلِ الحُرْقَتَيْنِ، كأنّما
رأوْني نَفِيّاً من إيادٍ وتُرْخُمِ
**حَراقٌ** ve **حُرَيْقٌ** ve **حُرَيْقاء**: isimlerdir. **حُرَيْقٌ**: Münzir oğlu Nu‘mân’ın oğludur; **حُرَقةُ**: onun kızıdır; dedi ki:
نُقْسِمُ باللهِ: نُسْلِمُ الحَلَقَهْ،
ولا حُرَيْقاً، وأخْتَه الحُرَقَهْ
“**نسلم**” sözü: yani teslim etmeyiz. **الحُرَقةُ** ayrıca: Araplardan bir kabiledir; **الحَرُوقةُ** da böyledir. **المُحَرّقةُ**: bir beldedir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر ق * * الحَرَقُ * بفتحتين النار وهو أيضا احتراق يصيب الثوب من الدق وقد يسكن و * أحْرَقَهُ * بالنار و * حَرَّقَهُ * شدد للكثرة و * تَحَرَّقَ * الشيء بالنار و * احْتَرَقَ * والاسم * الحُرْقَةُ * و * الحَرِيقُ * و * حَرَقَ * الشيء بالتخفيف برده وحك بعضه ببعض وقرأ علي رضي الله عنه ﴿لنحرقنه﴾ أي لنبردنه و * الحُرَاقُ * و * الحُرَاقَةُ * ما تقع فيه النار عند القدح والعامة تقوله بالتشديد و * الحَرَّاقةُ * بالفتح والتشديد ضرب من السفن فيها مرامي نيران يرمى بها العدو في البحر

##### Türkçe

* ح ر ق * **الحَرَقُ** iki fetha ile: ateş; ve o, ayrıca, dövmeden dolayı elbiseye isabet eden bir yanmadır; ve (harf) sakin de kılınabilir. Ve **أحْرَقَهُ** onu ateşle yaktı. Ve **حَرَّقَهُ** (şeddeli): çokluk için şeddelendi. Ve **تَحَرَّقَ** şey ateşle yandı. Ve **احْتَرَقَ** (da böyledir). Ve isim: **الحُرْقَةُ** ve **الحَرِيقُ**. Ve **حَرَقَ** şeyi tahfif ile: onu soğuttu ve onun bir kısmını bir kısmına sürttü. Ve Ali رضي الله عنه bana okudu: ﴿**لنحرقنه**﴾ yani: elbette onu soğutacağız. Ve **الحُرَاقُ** ve **الحُرَاقَةُ**: çakma (kıvılcım çıkarma) sırasında ateşin içine düştüğü şey; ve avam onu teşdid ile söyler. Ve **الحَرَّاقةُ** fetha ile ve teşdid ile: içinde ateş atış yerleri bulunan, onunla düşmanın denizde üzerine atış yapılan, gemilerden bir tür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حرقه أي: الحديد بالمجرد يرقه حرقا، من حد نصر: إذا برده وحك بعضه ببعض ومنه قراءة علي وابن عباس رضى الله عنهم، وأبي جعفر:  لنحرقنه  والنون مشددة، وعن أبي جعفر أيضا أن النون مخففة، وقال الفراء: من قرأ  لنحرقنه  فالمعنى: لنبردنه بالحديد بردا، من حرقته أحرقه حرقا. ويقال: حرق نابه يحرقه ويحرقه من حد نصر وضرب: إذا سحقه حتى سمع له صريف ومنه قولهم: فلان يحرق عليك الأرم غيظا، قال الراجز:
  نبئت أحماء سليمى إنما
  باتوا غضابا يحرقون الأرما ويكون تهديدا ووعيدا من فحول الإبل خاصة، وقال ابن دريد: وهو من النوق زعموا من الإعياء، قال زهير:
  أبي الضيم والنعمان يحرق نابه                      عليه فأفضى والسيوف معاقله

  وجعل ابن دريد الفعل للناب، فقال: حرق ناب البعير يحرق، وصرف يصرف، وفي الأساس: وإنه ليحرق عليك الأرم، أي: يسحق بعضها ببعض، كفعل الحارق بالمبرد وهذا يفهم منه أن حرق الناب مأخوذ من حرق الحديد، كما هو صريح كلام الجوهري، فإنه قال: ومنه حرق نابه إلى آخره. والحارقتان: رؤوس الفخذين في الوركين، أو هما عصبتان في الورك إذا انقطعتا مشى صاحبهما على أطراف أصابعه لا يستطيع غير ذلك، عن ابن الأعرابي، قال: وإذا مشى على أطراف أصابعه اختيارا فهو مكتام، وقد اكتام الراعي، وقال غيره: الحارقة: العصبة التي تجمع بين الفخذ والورك. وقيل: هي عصبة متصلة بين وابلتي الفخذ والعضد التي تدور في صدفة الورك والكتف، فإذا انفصلت لم تلتئم أبدا، وقيل: هي في الخربة تعلق الفخذ بالورك، وبها يمشي الإنسان، وقيل: إذا زالت الحارقة عرج الإنسان. والمحروق: الذي انقطعت حارقته وقد حرق كعني، أو الذي زال وركه وأنشد الجوهري لأبي محمد الحذلمي يصف راعيا:
  يظل تحت الفنن الـوريق
  يشول بالمحجن كالمحروق يقول: إنه يقوم على فرد رجل يتطاول للأفنان، ويجتذبها بالمحجن، فينفضها للإبل، كأنه محروق، وقال ابن سيده: أخبر أنه يقوم بأطراف أصابعه حتي يتناول الغصن، فيميله إلى إبله، يقول: فهو يرفع رجله ليتناول الغصن البعيد منه، فيجذبه. وقال ابن عباد: المحروق في الرجز: السفود. والحارقة: النار يقول: ألقى الله الكافر في حارقته، أي: في ناره. قال ابن دريد: وقول على كرم الله وجهه: كذبتكم الحارقة وقوله: عليكم بالحارقة قال ابن الأعرابي: هي المرأة الضيقة الملاقي ومنه الحديث الآخر: وجدتها حارقة طارقة فائقة وفي الأساس: هي التي تضم الشيء لضيقها، وتغمزه، فعل من يحرق أسنانه، وهي الرصوف والعصوف، وقال أبو الهيثم: هي التي تثبت للرجل على حارقتها، أي: شقها وجنبها، قال: وقيل: هي التي تغلبها الشهوة حتى تحرق أنيابها بعضها على بعض، إشفاقا من أن تبلغ الشهوة بها الشهيق أو النخير فتستحي من ذلك. أو: هي التي تكثر سب جاراتها عن ابن الأعرابي. وقال شمر وأبو الهيثم أيضا: الحارقة: النكاح على الجنب وبه فسر قول علي رضي الله عنه: كذبتم الحارقة ما قام لي بها إلا أسماء بنت عميس. وقال ابن سيده: عندي أن الحارقة هنا اسم لهذا الضرب من الجماع أو المراد به هنا الإبراك وقال ثعلب: الحارقة: هي التي تقام على أربع، وبه فسر قول علي رضي الله عنه. وقال ابن دريد: امرأة حاروق: نعت محمود لها عند الخلاط، أي: الجماع وهي التي تضم الشيء لضيقها وتغمزه. والحرق، بالكسر: شمراخ الفحال الذي يلقح به وذلك أنه يؤخذ الشمراخ من الفحل، فيدلس في الطلعة، وسيأتي للمصنف ذكره ثانيا قريبا. والحرق بالتحريك: النار يقال: في حرق الله، نقله الجوهري، ومنه الحديث: الحرق والغرق والشرق شهادة وقال رؤبة يصف الحمر:
  تكاد أيديهن تهوى في الزهق
  من كفتها شدا كإضرام الحرق

  أو لهبها عن ابن الأعرابي، وثعلب، وبه فسروا الحديث: ضالة المؤمن حرق النار أي: لهبها، قال الأزهري: أراد أن ضالة المؤمن إذا أخذها إنسان ليتملكها فإنها تؤديه إلى حرق النار، والضالة من، الحيوان الإبل والبقر وما أشبهها مما يبعد ذهابه في الأرض، ويمتنع من السباع. والحرق: أثر احتراق يصيب من دق القصار ونحوه في الثوب وقال ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار، جعله مثل الحرق الذي هو لهب النار، قال الجوهري: وقد يسكن، ونقله الصاغاني عن ابن دريد : ولا أدرى ما صحته، قال: وهو كلام عربي معروف. وفي الحديث: أنه دخل مكة يوم الفتح، وعليه عمامة سوداء: حرقانية قد أرخى طرفها على كتفيه، وهي محركة: التي على لون ما أحرقته النار كأنها منسوبة بزيادة الألف والنون إلى الحرق، أي: النار. وحرق شعره، كفرح حرقا: تقطع ونسل، فهو حرق الشعر وكذلك الجناح، وذلك إذا قصر ولم يطل، أو انقطع، ومنه قول أبي كبير الهذلي:
  ذهبت بشاشته فأصبح واضحـا                      حرق المفارق كالبراء الأعفر هكذا أنشده الجوهري وقيل: الحرق ككتف: الرجل المشقق الأطراف ومنه قول الطرماح يصف غرابا:
  شنج النسا حرق الجناح كأنه                      في الدار إثر الظاعنين مقيد

  هكذا أنشده الجوهري، ويروي: أدفى الجناح وهذه أشهر وأكثر. والحرق من السحاب: الشديد البرق نقله الجوهري. والحروق كشكور، وتنور، وجلولاء، وكناسة، وغراب، وتشديدهما فهي سبع لغات: الأولى والثانية عن الفراء، كما في العباب، والثالثة نقلها ابن بري، قال: حكاها أبو عبيد في المصنف في باب فعولاء عن الفراء أو تشديد الأولى من الأخيرتين لحن وفي العباب: والعامة تقول: الحراق والحراقة بالتشديد: ما يقع فيه النار عند القدح وقال ابن سيده: وقال أبو حنيفة: هي الخرق المحرقة التي يقع فيها السقط، وفي التهذيب: هو الذي تورى فيه النار. والحراق كسحاب: اسم رجل. والحراق كغراب، من المياه: الزعاق، وهو الشديد الملوحة قاله الجوهري ويشدد وكذلك الجمع، كأنما يحرق حلق الشارب، وقال ابن الأعرابي: ماء حراق وقعاع بمعنى واحد، وليس بعد الحراق شيء، وهو الذي يحرق أوبار الإبل. والحراق من الخيل: العداء وذلك إذا كان يحترق في عدوه. وقال ابن عباد: الحراق: من يفسد في كل شيء ، كالحراق بالكسر هكذا هو نص المحيط، وفي بعض النسخ: من يفيد كل شيء، والأولى الصواب. قلت: وهو قول ابن الأعرابي، ونصه: رجل حراق ، بالكسر: لا يبقى شيئا إلا أفسده، مثل بنار حراق. والحراق: الجش الذي يلقح به النخل، كالحرق والحراق بكسرهما والحرق محركة، وكصبور، ويضم فهي ست لغات، الثانية منها تقدم ذكرها. ونار حراق ، ككتاب: لا تبقي شيئا عن ابن الأعرابي، وقال أبو مالك: تحرق كل شيء، وضبطه بالكسر وبالضم. ورمى حراق بالكسر أيضا، أي: شديد. ويقال: في جوفه حرقة بالفتح عن الفراء في نوادره ويضم، وحريقة كسفينة، أي: حرارة . والحراقات، مشددة: مواضع القلايين والفحامين بلغة أهل البصرة، قاله الليث. قال: والحراقات: سفن بالبصرة، وفيها مرامي نيران يرمى بها العدو في البحر، وقيل: هي المرامى أنفسها، قاله ابن سيده، وفي الأساس: يقال: ركبوا في الحراقة، وهي سفينة خفيفة المر. قلت: ومنه قوله: عجبت لحراقة ابن الحسين... إلى آخره. والحرقة، بالضم: اسم من الاحتراق كالحريق كأمير، وقوله تعالى:  فلهم عذاب جهنم ولهم عذاب الحريق  أي: لهم عذاب بكفرهم، وعذاب بإحراقهم المؤمنين. والحرقة: حي من قضاعة قال ابن حبيب: هو حرقة بن خزيمة ابن نهد، والذي ضبطه ابن عباد الحرقة، بضمتين، كما نقله عنه الصاغاني، والذي في التبصير للحافظ أنه كهمزة، وضبطه ابن ماكولا بالضم بالفاء، وهذا غريب ، فتأمل ذلك. والحرقة كهمزة: بنت النعمان ابن المنذر نقله الجوهري. والحرقة من السيوف: الماضية، كالحراقة. والحاروقة كرمانة وماموسة عن ابن عباد. والحرقتان: تيم وسعد ابنا قيس ابن ثعلبة بن المنذر بن عكابة بن صعب، هكذا في سائر النسخ، والصواب ثعلبة بن عكابة، بإسقاط المنذر من بينهما، كما هو نص الصحاح والعباب قال الصاغاني: والدتهما بنت النعمان ابن المنذر بن ماء السماء، ونص العباب: وحرقة: امرأة ولدت هذين، وهي بنت النعمان إلى آخره، قال ابن سيده: وهما رهط الأعشى، قال:
  عجبت لآل الحرقتين كأنما                      رأوني نفيا من إياد وترخم

  والعلاء بن عبد الرحمن بن يعقوب الحرقي، مولى الحرقة بطن من جهينة كما في العباب والتبصير والثقات لابن حبان، ووقع للآخر في ترجمته أنه بطن من همدان، وكأنه غلط ، فليتنبه لذلك: تابعي صدوق ، قال ابن حبان: كان مكاتب مالك بن أوس ابن الحدثان النصري، وكانت أمه مولاة لرجل من الحرقة، يروي عن أنس بن مالك، وعبد الله بن عمرو، وعن أبيه، عداده في أهل المدينة، روى عنه مالك وكعبة والثوري، مات سنة 132، وأبوه أيضا تابعي كبير، يروي عن أبي سعيد وأبي هريرة، روى عنه ابنه العلاء بن عبد الرحمن. وفاته: أبو هند الحرقي عن أبي عبيدة بن عبد الله بن مسعود. وأبو سعيد عثمان بن عيسى الحرقي الغافقي مولاهم المصري، أول من رحل في العلم من مصر إلى العراق، مات سنة 180، روى عنه ابن وهب. وأبو الشعثاء جابر بن زيد الحرقي: تابعي مشهور، وهذا قد ذكره المصنف مرتين. والحريقة، والحروقة: طعام أغلظ من الحساء الأولى عن يعقوب والجمع الحرائق، ومنه قولهم: وجدت بني فلان مالهم عيش إلا الحريق. أو ماء حار يذر عليه دقيق قليل، فينتفخ عند الغليان ويتقافز وفيلعق، وهي النفيتة أيضا، وكانوا يستعملونها في شدة الدهر، وغلاء السعر، وعجف المال، وكلب الزمان، وروى الأزهري عن ابن السكيت: الحريقة والنفيتة: أن يذر الدقيق على ماء أو لبن حليب ، حتى ينفت ويتحسى من نفتها، فيوسع بها صاحب العيال على عياله إذا غلبه الدهر. وأحرقها أي: اتخذها. والحرقان، بالضم: المذح، وهو اصطكاك الفخذين نقله الجوهري. والحريق، كزبير: أخو حرقة ومنه قول هانئ بن قبيصة يوم ذي قار:
  آليت بالله نسلم الحلقه
  ولا حريقا وأخته حرقه

  والحرقوة، كترقوة: أعلى اللهاة من الحلق نقله الصاغاني، وفي اللسان: أعلى الحلق أو اللهاة. ورجل حرقريقة أي: حديد عن ابن عباد. والحارق: سن السبع هكذا في سائر النسخ، والصواب: من السبع ففي التهذيب: الحارقة من السبع: اسم له، وفي المحكم: الحارقة: السبع، وفي العباب مثل ما في التهذيب. وحرقه بالنار، يحرقه حرقا، فهو محروق وأحرقه،وحرقه تحريقا بمعنى واحد، الأخير للتكثير، وفي الحديث: نهى عن حرق النواة قيل: هو بردها بالمبرد، وقيل: إحراقها بالنار، إكراما للنخلة، أو لأنها قوت الدواجن، وقال ابن سيده: وليست حرقه مكثرة عن حرقه، كما ذهب إليه الزجاج في قوله تعالى  لنحرقنه  بمعنى لنبردنه مرة بعد مرة ، ورد عليه الفارسي بقوله: إن الخوهر المبرود لا يحتمل ذلك فاحترق وتحرق وهما مطاوعان، والاسم منهما الحرقة والحريق. والمحرق كمحدث: صنم لبكر بن وائل كان بسلمان. والمحرق بن النعمان بن المنذر، والشاعر اللخمي هكذا في النسخ، والصواب بإسقاط الواو، ففي العباب: والمحرق اللخمي: شاعر أيضا، وهو المحرق بن النعمان بن المنذر. والمحرق أيضا: لقب عمارة ابن عبد الشاعر المدني كذا في النسخ، والصواب المزني. وأيضا لقب عمرو بن هند، لأنه حرق مائة من بني تميم يوم أوارة، تسعة وتسعين من بني دارم، وواحدا من البراجم، كما في الصحاح ويقال له: المحرق الثاني، ويقال له أيضا: مضرط الحجارة، وقيل: لتحريقه نخل ملهم، كما في المحكم، وشأنه مشهور. وأيضا لقب الحارث بن عمر وملك الشام من آل جفنة لأنه أول من حرق العرب في ديارهم، فهم يدعون آل محرق كما في الصحاح. وأيضا: لقب امرئ القيس ابن عمرو بن عدي اللخمي، وهو المحرق الأكبر وهو المراد في قول الأسود بن يعفر النهشلي:
  ماذا أؤمل بعد آل محرق                      تركوا منازلهم وبعد إياد كما في الصحاح. والمحرقة، كمعظمة: ة، باليمامة قال ابن السكيت: هي قران. وحرق المرعى الإبل أي: عطشها قال أبو صالح الفزاري:
  حرقها حمض بلاد فل
  وغتم نجم غير مستقل وقال آخر:
  حرقها وارس عنظوان
  فاليوم منها يوم أرونان وحارقها محارقة جامعها على الجنب نقله الجوهري.
 ومما يستدرك عليه: التحريق: تأثير النار في الشيء، وفي الحديث: الحرق شهيد هو بكسر الراء: الذي يقع في النار فيلتهب، وفي حديث المظاهر: احترقت أي. هلكت، ومنه حديث المجامع في رمضان احترقت  أي: هلكت، شبها ما وقعا فيه من الجماع في المظاهرة والصوم بالهلاك. وأحرقه: أهلكه. والحرقة، بالضم: ما يجده الإنسان من لذعة حب أو حزن، أو طعم شيء فيه حرارة. وقال الأزهري عن الليث: الحرقة: ما تجد في العين من الرمد، وفي القلب من الوجع، أو في طعم شيء محرق. وأحرق لنا في هذه القصبة نارا، أي: أقبسنا، عن ابن الأعرابي. والحريق: ما أحرق النبات من حر أو برد أو ريح، أو غير ذلك من الآفات. وقد احترق النبات. ويقال: هو يتحرق جوعا، كقولك: يتضرم. ونصل حرق، ككتف، أي: حديد، كأنه ذو إحراق ، أراه على النسب قال أبو خراش:
  فأدركه فأشرع في نساه                      سنانا نصله حرق حديد وأحرقنا فلان ، أي: برح بنا، وآذانا، قال:
  أحرقني الناس بتكليفهـم                      ما لقي الناس من الناس

  حريق الناب: صريفه غيظا وحنقا، وكذلك الحروق بالضم. وحرق الرجل حرقا، كفرح: انقطعت حارقته، فهو حرق، وهو أكثر من محروق. وحرق البعير، كعنى، فهو محروق، وهو أكثر من حرق، واللغتان في كل واحد من هذين النوعين صحيحتان فصيحتان، وقول الشاعر:
  هم الغربان في حرمات جار                      وفي الأدنين حراق الوروك قال الجوهري: يقول: إذا نزل بهم جار ذو حرمة أكلوا ماله، كالغراب الذي لا يعاف الدبر ولا القذر، وهم في الظلم والجنف على أدانيهم كالمحروق الذي يمشي مجانفا، ويزهد في معونتهم، والذب عنهم. وريش حرق، ككتف: منحص. والحرق في الناصية، كالسفى. وحرقت اللحية، فهي حرقة : قصر شعر ذقنها عن شعر العارضين. وقال ابن الأعرابي: الحرق الأكل المستقصى. والحرق، بالضم: الغضابى من الناس. وحرق الرجل: ساء خلقه. وحراق، كسحاب، وحريقاء، بالضم ممدودا: اسمان. والحريقاء، بالكسر مع التشديد: المباضعة على الجنب، نقله الزمخشري. والحرقة، بالضم: قبيلتان: في يشكر، وأخرى في تميم هكذا ذكره ابن حبيب، وضبطهن ابن ماكولا بالفاء وكذلك الدارقطني كما نقله السهيلي في الروض، والسيوطي في اللب، وفيه اختلاف طويل الذيل، ليس هذا محله. والمحرقة، كمعظمة: قرية بمصر، من أعمال الفيوم، نسب إليها بعض المحدثين. والمحروقة: قريتان من أعمال بلبيس. والحرقة، كهمزة: ناحية بعمان. والحرقات: موضع. وكأمير: أبو الحسن علي بن حريق البلنسي: شاعر. وحريق: قرية بأرمينية.

##### Türkçe

**حرقه** yani: demiri, yalın hâliyle, **يرقه** onu **حرقا** ile; **حد نصر**’dan: onu törpülediği ve onun bir kısmını bir kısmına sürttüğü zaman. Ondan, Ali’nin ve İbn Abbas’ın (Allah onlardan razı olsun) ve Ebû Ca‘fer’in kıraati: **لنحرقنه**; ve **النون** şeddelidir. Ebû Ca‘fer’den de: **النون**’un muhaffef olduğu (rivayet edilmiştir). Ferrâ dedi: Kim **لنحرقنه** okursa, mânâ: “Onu demirle törpüleyelim, törpüleme (yapalım)”dır; **حرقته أحرقه حرقا**’dan. Ve denir: **حرق نابه** onu **يحرقه** ve **يحرقه**; **حد نصر وضرب**’dan: onu, kendisine bir gıcırtı işitilinceye kadar ezdiği zaman. Ondan onların sözü: “Falan, öfkeden sana karşı **الأرم**’ı **يحرق**.” Râciz dedi:
  Süleymâ’nın akrabalarının ancak
  geceyi öfkeli geçirdikleri, **الأرما**’yı **يحرقون** (diye) bana haber verildi.

Ve (bu) özellikle erkek develerin güçlülerinden bir tehdit ve gözdağı olur. İbn Düreyd dedi: O, develerden (dişilerden)dir; yorgunluktan (olduğunu) zannettiler. Züheyr dedi:
  Zulmü reddedenim; ve Nu‘mân, onun üzerine **نابه**’ini **يحرق**;
  böylece (iş) açığa çıktı; kılıçlar da onun sığınaklarıdır.

İbn Düreyd fiili **الناب**’a yaptı; şöyle dedi: **حرق ناب البعير يحرق**; ve **صرف يصرف**. Ve **الأساس**’ta: “Şüphesiz o, sana karşı **الأرم**’ı **يحرق**”; yani: onun bir kısmını bir kısmına sürterek ezer; törpü ile (iş gören) **الحارق**’ın fiili gibi. Bu, **حرق الناب**’ın **حرق الحديد**’den alınmış olduğunu anlatır; Cevherî’nin sözü açıkça böyledir; çünkü o dedi: “Ondan: **حرق نابه** …” sonuna kadar.

Ve **الحارقتان**: kalçadaki uyluk başlarıdır; yahut onlar, kalçada iki sinirdir; kesildikleri zaman, sahipleri parmaklarının uçları üzerinde yürür; bundan başkasına güç yetiremez; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi: Parmaklarının uçları üzerinde isteyerek yürürse o **مكتام**’dır; ve çoban **اكتام** etmiştir. Başkası dedi: **الحارقة**: uyluk ile kalça arasını birleştiren sinirdir. Ve denildi: o, uyluğun iki yanı ile omzun (kolun) arasında bitişik bir sinirdir; kalça yuvasında ve omuzda döner; ayrıldığı zaman asla kaynaşmaz. Ve denildi: o, **الخربة**’dedir; uyluğu kalçaya bağlar; insan onunla yürür. Ve denildi: **الحارقة** gidince insan topallar.

Ve **المحروق**: **حارقته** kesilmiş olan; ve (o) **حرق** etmiştir, **كعني** gibi; yahut kalçası gitmiş olan. Cevherî, Ebû Muhammed el-Huzelî’den, bir çobanı vasfederken (şu beyti) rivayet etti:
  Yeşil dalın altında gölgelenir,
  **المحجن** ile, **كالمحروق** gibi (yukarı) kaldırır.

Yani: o, dallara uzanarak, tek bir ayağın üzerinde durur; onları **المحجن** ile çeker; sonra onları develer için silkeler; sanki o **محروق**tur. İbn Sîde dedi: Parmaklarının uçları üzerinde durduğunu, ta ki dalı alsın diye haber verdi; sonra onu develerine doğru eğer; yani: kendisinden uzak olan dalı almak için ayağını kaldırır; sonra onu çeker. İbn Abbâd dedi: Recezdeki **المحروق**: şiştir (**السفود**).

Ve **الحارقة**: ateştir; yani: “Allah kâfiri onun **حارقته**’ine attı”; yani: onun ateşine. İbn Düreyd dedi: Ve onun (Allah yüzünü keremli kılsın) sözü: “**كذبتكم الحارقة**” ve sözü: “**عليكم بالحارقة**”. İbnü’l-A‘râbî dedi: O, birleşme yerleri dar olan kadındır. Ondan diğer hadis: “Onu **حارقة طارقة فائقة** buldum.” Ve **الأساس**’ta: O, darlığından dolayı şeyi sıkan ve onu çimdikleyendir; dişlerini gıcırdatanın fiili gibi; ve o **الرصوف** ve **العصوف**tur. Ebû’l-Heysem dedi: O, erkeğe kendi **حارقتها**’sı üzerinde sabit olandır; yani: yarığı ve yanı üzerinde. Dedi: Ve denildi: Şehvet ona galip gelir de, şehvetin onu iç çekişe yahut burundan solumaya ulaştırmasından korkarak, bundan utanacağı için, azı dişlerini birbirine sürterek yakar. Yahut: komşu kadınlarını çokça söven (kadın)dır; İbnü’l-A‘râbî’den. Şemr ve Ebû’l-Heysem de dedi: **الحارقة**: yan üzere cinsel ilişkidir; ve bununla Ali’nin (Allah ondan razı olsun) sözü tefsir edildi: “**كذبتم الحارقة ما قام لي بها إلا أسماء بنت عميس**.” İbn Sîde dedi: Bana göre burada **الحارقة**, bu tür birleşmenin adıdır; yahut burada murad **الإبراك**tır. Sa‘leb dedi: **الحارقة**: dört üzerine kaldırılan (kadın)dır; ve bununla Ali’nin (Allah ondan razı olsun) sözü tefsir edildi. İbn Düreyd dedi: **امرأة حاروق**: karışanlar yanında onun için övülen bir sıfattır; yani: cinsel ilişki; ve o, darlığından dolayı şeyi sıkan ve onu çimdikleyendir.

Ve **الحرق** (kesre ile): aygırın, onunla döllediği **شمراخ**’ıdır; çünkü **الشمراخ** aygırdan alınır; sonra **الطلعة** içine sokulur; ve musannifin onu ikinci defa yakında zikretmesi gelecektir.

Ve **الحرق** (hareke ile): ateştir; denir: “**في حرق الله**”; Cevherî onu nakletti. Ondan hadis: “**الحرق** ve **الغرق** ve **الشرق** şehadettir.” Rü’be, yaban eşeklerini vasfederken dedi:
  Neredeyse elleri **الزهق**’a düşecek,
  onun avucundan, **الحرق**’ı tutuşturmak gibi, sıkıca bağlamaktan.

Yahut onun alevi; İbnü’l-A‘râbî ve Sa‘leb’den. Ve bununla hadisi tefsir ettiler: “Müminin yitiği, ateşin **حرق**’ıdır”; yani: onun alevi. Ezherî dedi: Muradı, müminin yitiğini bir insan onu mülk edinmek için alırsa, onun onu ateşin **حرق**’ına götüreceğidir. Ve **الضالة** hayvandan; develer, sığırlar ve benzerleri; yeryüzünde uzaklaşması (kaybolması) uzak olan ve yırtıcılardan sakınan (şey)dir.

Ve **الحرق**: kumaşta, dokumacı dövmesi ve benzeri şeylerden isabet eden yanık izi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحرق**: dokumacı dövmesinden kumaştaki deliktir; onu, ateş alevi olan **الحرق** gibi yaptı. Cevherî dedi: Bazen sükûnlu da olur. Sâgânî, İbn Düreyd’den nakletti: “Onun sıhhatini bilmiyorum.” Dedi: O, bilinen Arapça bir sözdür.

Ve hadiste: fetih günü Mekke’ye girdi; üzerinde siyah bir sarık vardı: **حرقانية**; ucunu iki omzu üzerine salmıştı. Ve o (kelime) harekelidir: ateşin yaktığı şeyin rengi üzere olan; sanki **الحرق**’a, yani ateşe, elif ve nûn ziyadesiyle nisbet edilmiştir.

Ve **حرق شعره**; **كفرح** gibi; **حرقا**: parçalandı ve döküldü; o hâlde o **حرق الشعر**dır; kanat da böyledir. Bu, kısalıp uzamadığı zaman; yahut koptuğu zaman (olur). Ondan Ebû Kebîr el-Huzelî’nin sözü:
  Neşesi gitti de apaçık oldu,
  ayrım yerleri **حرق**; **البراء الأعفر** gibi.

Cevherî onu böyle rivayet etti. Ve denildi: **الحرق** **ككتف** gibi: uçları çatlamış adamdır. Ondan Tırmâh’ın, bir kargayı vasfederken sözü:
  Kadınları ürküten, kanadı **حرق**; sanki
  evde, göçenlerin ardından bağlanmış.

Hâl böylece onu el-Cevherî inşâd etti; ve rivayet eder: **أدفى الجناح**; ve bu daha meşhur ve daha çoktur. Ve buluttan **الحرق**: şiddetli şimşek; el-Cevherî onu nakletti. Ve **الحروق**; **شكور** ve **تنور** ve **جلولاء** ve **كناسة** ve **غراب** gibi; ve ikisinin de şeddelenmesi; böylece yedi lügattir: birincisi ve ikincisi el-Ferrâ’dan, **العباب**’da olduğu gibi; ve üçüncüsünü İbn Berrî nakletti; dedi: Ebû Ubeyd onu **المصنف**’te **فعولاء** bâbında el-Ferrâ’dan hikâye etti; yahut son ikisinden birincisinin şeddelenmesi lahn’dır; ve **العباب**’da: ve avam şeddeli olarak **الحراق** ve **الحراقة** der: çakmakla (ateş çıkarırken) ateşin içine düştüğü şey. Ve İbn Sîde dedi: ve Ebû Hanîfe dedi: o, düşük (cenin) içine düştüğü yakılmış yırtıklardır; ve **التهذيب**’de: o, içinde ateşin tutuşturulduğu şeydir. Ve **الحراق**; **سحاب** gibi: bir adam adıdır. Ve **الحراق**; **غراب** gibi; sulardan: **الزعاق**; o, şiddetli tuzludur; el-Cevherî onu söyledi; ve şeddelenir; ve cem‘ de böyledir; sanki içenin boğazını yakar. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **ماء حراق** ve **وقعاع** bir mânâdadır; ve **الحراق**’tan sonra bir şey yoktur; ve o, develerin yünlerini yakan şeydir. Ve atlardan **الحراق**: koşucu; ve bu, koşusunda yanar gibi olduğu zaman. Ve İbn Abbâd dedi: **الحراق**: her şeyde bozan kimse; **الحراق** (kesre ile) gibi; **المحيط**’un nassı böyledir; ve bazı nüshalarda: her şeyi faydalı kılan kimse; ve birincisi doğrudur. Dedim: ve o, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve nassı: **رجل حراق** (kesre ile): hiçbir şeyi bırakmaz, ancak onu bozar; **بنار حراق** gibi. Ve **الحراق**: hurma aşılanan **الجش**; **الحرق** ve **الحراق** (ikisinde de kesre ile) gibi; ve **الحرق** (harekeli); ve **صبور** gibi; ve damme ile de gelir; böylece altı lügattir; bunların ikincisinin zikri geçti. Ve **نار حراق**; **كتاب** gibi: hiçbir şeyi bırakmaz; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Ebû Mâlik dedi: her şeyi yakar; ve onu kesre ile ve damme ile ضبط etti. Ve **رمى حراق** (kesre ile) da; yani: şiddetli. Ve denir: onun içinde **حرقة** (fetha ile) vardır; el-Ferrâ’dan **نوادر**’inde; ve damme ile de gelir. Ve **حريقة**; **سفينة** gibi; yani: sıcaklık. Ve **الحراقات**; şeddeli: Basra ehlinin lügatinde kalaycıların ve kömürcülerin yerleri; el-Leys onu söyledi. Dedi: ve **الحراقات**: Basra’da gemilerdir; ve onlarda denizde düşmana atılan ateş atış yerleri vardır; ve denildi: onlar bizzat atış yerleridir; İbn Sîde onu söyledi. Ve **الأساس**’ta: denir: **الحراقة**’ya bindiler; ve o, geçişi hafif bir gemidir. Dedim: ve ondan onun sözü: **عجبت لحراقة ابن الحسين...** ilâ âhirihî. Ve **الحرقة** (damme ile): yanmanın ismidir; **الحريق** gibi; **أمير** gibi. Ve onun sözü, yüce Allah’ın: **فلهم عذاب جهنم ولهم عذاب الحريق**; yani: onlara küfürleri sebebiyle azap, ve müminleri yakmaları sebebiyle azap vardır. Ve **الحرقة**: Kudâa’dan bir hayy’dır; İbn Habîb dedi: o, Nehd’in oğlu Huzeyme’nin oğlu **حرقة**’dır. Ve İbn Abbâd’ın ضبط ettiği **الحرقة** (iki damme ile)dir; es-Sâgânî ondan naklettiği gibi. Ve **التبصير**’de hâfızın olan: o, **همزة** gibi. Ve İbn Mâkûlâ onu fâ’da damme ile ضبط etti; ve bu gariptir; öyleyse bunu teemmül et. Ve **الحرقة**; **همزة** gibi: en-Nu‘mân b. el-Münzir’in kızıdır; el-Cevherî onu nakletti. Ve kılıçlardan **الحرقة**: keskin (geçici) olanlar; **الحراقة** gibi. Ve **الحاروقة**; **رمانة** ve **ماموسة** gibi; İbn Abbâd’dan. Ve **الحرقتان**: Teym ve Sa‘d; Kays b. Sa‘lebe b. el-Münzir b. ‘Ukâbe b. Sa‘b’ın iki oğludur; diğer nüshalarda böyle; ve doğrusu: Sa‘lebe b. ‘Ukâbe’dir; aralarından el-Münzir’i düşürmekle; **الصحاح** ve **العباب**’ın nassı olduğu üzere. es-Sâgânî dedi: ikisinin annesi, en-Nu‘mân b. el-Münzir b. Mâ’ es-Semâ’nın kızıdır. Ve **العباب**’ın nassı: ve **حرقة**: bu ikisini doğuran bir kadındır; ve o, en-Nu‘mân’ın kızıdır... ilâ âhirihî. İbn Sîde dedi: ve onlar el-A‘şâ’nın rehtidir. Dedi:

  **عجبت لآل الحرقتين كأنما                      رأوني نفيا من إياد وترخم**

Ve el-‘Alâ b. ‘Abd er-Rahmân b. Ya‘kûb el-**حرقي**; **الحرقة**’nın mevlası; Cüheyne’den bir batn; **العباب** ve **التبصير** ve İbn Hibbân’ın **الثقات**’ında olduğu gibi. Ve diğerinin tercümesinde onun Hemdân’dan bir batn olduğu vâki oldu; ve sanki o bir hatadır; öyleyse buna dikkat edilsin: tâbiî, صدوق. İbn Hibbân dedi: Mâlik b. Evs b. el-Hadethân en-Nasrî’nin mükâtebi idi; ve annesi **الحرقة**’dan bir adamın mevlası idi; Enes b. Mâlik’ten ve ‘Abdullah b. ‘Amr’dan ve babasından rivayet eder; Medine ehli içinde sayılır; ondan Mâlik ve Ka‘be ve es-Sevrî rivayet etti; 132 senesinde öldü. Ve babası da büyük bir tâbiîdir; Ebû Sa‘îd ve Ebû Hureyre’den rivayet eder; ondan oğlu el-‘Alâ b. ‘Abd er-Rahmân rivayet etti. Ve vefâtı: Ebû Hind el-**حرقي**, Ebû ‘Ubeyde b. ‘Abdullah b. Mes‘ûd’dan. Ve Ebû Sa‘îd ‘Osmân b. ‘Îsâ el-**حرقي** el-Gâfikî, onların mevlası, Mısrî: ilimde Mısır’dan Irak’a ilk yolculuk eden; 180 senesinde öldü; ondan İbn Vehb rivayet etti. Ve Ebû’ş-Şa‘thâ’ Câbir b. Zeyd el-**حرقي**: meşhur tâbiî; ve bunu musannif iki kere zikretmiştir. Ve **الحريقة** ve **الحروقة**: çorbadan daha kalın bir yiyecek; birincisi Ya‘kûb’dan; ve cem‘i **الحرائق**. Ve ondan onların sözü: falan oğullarını buldum; onların geçimi ancak **الحريق**. Yahut üzerine az bir un serpilen sıcak su; kaynayınca kabarır ve sıçrar ve yalanır; ve o **النفيتة** de denir. Ve onlar onu zamanın şiddetinde, fiyatın pahalılığında, malın zayıflığında ve zamanın azgınlığında kullanırlardı. Ve el-Ezherî, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti: **الحريقة** ve **النفيتة**: unun suya yahut taze sağılmış süte serpilmesidir; ta ki **ينفت**; ve onun **نفت**’inden çorba gibi içilir; onunla, zaman ona galip geldiğinde, aile sahibi kimse ailesine genişlik sağlar. Ve **أحرقها**; yani: onu yaptı. Ve **الحرقان** (damme ile): **المذح**; ve o, uylukların birbirine sürtünmesidir; el-Cevherî onu nakletti. Ve **الحريق**; **زبير** gibi: **حرقة**’nın kardeşidir. Ve ondan Hânî b. Kubaysa’nın Zî Kâr günü sözü:

  **آليت بالله نسلم الحلقه**
  **ولا حريقا وأخته حرقه**

Ve **الحرقوة**, **ترقوة** gibi: boğazdan **اللهاة**’nin üst tarafı; bunu **الصاغاني** nakletti. **اللسان**’da: boğazın üstü yahut **اللهاة**. Ve **رجل حرقريقة** yani: sert; **ابن عباد**’dan. Ve **الحارق**: yırtıcı hayvanın dişi; bütün nüshalarda böyle; doğrusu: yırtıcı hayvandan; **التهذيب**’de: **الحارقة** yırtıcı hayvandan: onun bir adı. **المحكم**’de: **الحارقة**: yırtıcı hayvan. **العباب**’da **التهذيب**’deki gibidir. Ve onu ateşle yaktı, onu yakar, yakma olarak; o halde o yakılmıştır; ve onu yaktı; ve onu **تحريقا** ile yaktı, tek bir mânâdadır; sonuncusu çoğaltma içindir. Hadiste: çekirdeği yakmaktan nehyetti; denildi ki: onu törpü ile soymaktır; ve denildi ki: onu ateşle yakmaktır; hurma ağacına ikram olarak; yahut çünkü o kümes hayvanlarının gıdasıdır. **ابن سيده** dedi ki: **حرقه**’si, **حرقه**’sinden çoğaltmalı değildir; **الزجاج**’ın, Yüce Allah’ın sözü olan **لنحرقنه** hakkında “onu tekrar tekrar törpüleyeceğiz” mânâsına diye gittiği gibi değil. **الفارسي** ona şu sözüyle reddetti: “törpülenmiş cevher bunu taşımaz.” Böylece **احترق** ve **تحرق**; ikisi de mutâvi‘dir. İsimleri: **الحرقة** ve **الحريق**.

Ve **المحرق** **محدث** gibi: **بكر بن وائل**’e ait bir put; **سلمان**’da idi. Ve **المحرق بن النعمان بن المنذر** ve **الشاعر اللخمي**; nüshalarda böyle; doğrusu vavın düşürülmesiyle; **العباب**’da: ve **المحرق اللخمي**: bir şair de; o, **المحرق بن النعمان بن المنذر**’dir. Ve **المحرق** ayrıca: **عمارة ابن عبد الشاعر** **المدني**’nin lakabı; nüshalarda böyle; doğrusu **المزني**. Ve ayrıca **عمرو بن هند**’in lakabı; çünkü **أوارة** günü **بني تميم**’den yüz kişiyi yaktı: **بني دارم**’den doksan dokuz, **البراجم**’den bir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ona: **المحرق الثاني** denilir. Ve ona ayrıca: **مضرط الحجارة** denilir. Ve denildi ki: **ملهم**’in hurmalıklarını yakmasından dolayı; **المحكم**’de olduğu gibi; ve onun işi meşhurdur. Ve ayrıca **الحارث بن عمر**’in ve **آل جفنة**’den Şam kralının lakabı; çünkü Arapları yurtlarında ilk yakan odur; bu yüzden onlara **آل محرق** denilir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ayrıca: **امرئ القيس ابن عمرو بن عدي اللخمي**’nin lakabı; o **المحرق الأكبر**’dür; ve **الأسود بن يعفر النهشلي**’nin şu sözünde kastedilen odur:

  ماذا أؤمل بعد آل محرق                      تركوا منازلهم وبعد إياد

**الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **المحرقة**, **معظمة** gibi: **اليمامة**’de bir yer; **ابن السكيت** dedi ki: o **قران**’dır. Ve **حرق المرعى الإبل** yani: onları susattı. **أبو صالح الفزاري** dedi ki:

  حرقها حمض بلاد فل
  وغتم نجم غير مستقل

Ve bir başkası dedi ki:

  حرقها وارس عنظوان
  فاليوم منها يوم أرونان

Ve **حارقها محارقة**: yan üzerinde birleşti (cima etti); bunu **الجوهري** nakletti.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **التحريق**: ateşin şeyde tesiri. Hadiste: **الحرق** şehittir; bu, **الراء**’ın kesresi iledir: ateşe düşüp alevlenen kimse. Ve **المظاهر** hadîsinde: **احترقت** yani: helâk oldum. Ondandır: Ramazan’da cima edenin hadîsi: **احترقت** yani: helâk oldum; **المظاهرة** ve oruçtaki cimayı, içine düştükleri şey bakımından helâke benzeterek. Ve **أحرقه**: onu helâk etti. Ve **الحرقة**, damme ile: insanın aşk yahut hüzün sızısından bulduğu yakıcılık; yahut içinde hararet bulunan bir şeyin tadı. **الأزهري**, **الليث**’ten: **الحرقة**: gözde **الرمد**’den, kalpte ağrıdan, yahut yakıcı bir şeyin tadından bulduğun şeydir, dedi. Ve “bu kamışlıkta bize bir ateş yaktı” yani: bize kor aldı; **ابن الأعرابي**’den. Ve **الحريق**: sıcak, soğuk, rüzgâr yahut başka âfetlerden bitkiyi yakan şey. Ve bitki **احترق**. Ve denilir: o açlıktan **يتحرق**; “alevlenir” demen gibi. Ve **نصل حرق**, **كتف** gibi, yani: sert; sanki yakıcılığı olan; onu nisbet üzere görüyorum. **أبو خراش** dedi ki:

  فأدركه فأشرع في نساه                      سنانا نصله حرق حديد

Ve “falanca bize **أحرقنا**” yani: bize ağır geldi ve bize eziyet etti. Dedi ki:

  أحرقني الناس بتكليفهـم                      ما لقي الناس من الناس

**حريق الناب**: öfke ve hınçtan gıcırdatması; damme ile **الحروق** da böyledir. Ve adam **حرق** oldu, **فرح** gibi: **حارقته**’si koptu; o halde o **حرق**’tır; bu, **محروق**’tan daha fazladır. Ve deve **حرق** oldu, **عنى** gibi; o halde o **محروق**’tur; bu, **حرق**’tan daha fazladır. Bu iki türün her birinde iki lugat da sahih fasihdir. Şairin sözü:

  هم الغربان في حرمات جار                      وفي الأدنين حراق الوروك

**الجوهري** dedi ki: der ki: kendilerine hürmeti olan bir komşu inse, onun malını yerler; pisliği ve murdarı tiksinmeyen karga gibi. Ve onlar zulüm ve meyilde, en aşağı olanlarına karşı, yan yan yürüyen yanık kimse gibidirler; ve onların yardımından ve onları savunmaktan yüz çevirir. Ve **ريش حرق**, **كتف** gibi: seyrek. Ve perçemde **الحرق**, **السفى** gibi. Ve sakalı **حرقت**; o halde o **حرقة**’dır: çenesinin kılının, yanak kıllarının kılından kısa olması. **ابن الأعرابي** dedi ki: **الحرق**: sonuna kadar yemedir. Ve **الحرق**, damme ile: insanlardan öfkeli olanlar. Ve adam **حرق** oldu: huyu kötü oldu. Ve **حراق**, **سحاب** gibi, ve **حريقاء**, damme ile uzatılmış: iki isimdir. Ve **الحريقاء**, kesre ile şeddeli: yan üzerinde mubâzaa (cima); bunu **الزمخشري** nakletti. Ve **الحرقة**, damme ile: iki kabile: biri **يشكر**’de, diğeri **تميم**’de; **ابن حبيب** onu böyle zikretti. **ابن ماكولا** onları **الفاء** ile ضبط etti; **الدارقطني** de öyle; **السهيلي**’nin **الروض**’da naklettiği gibi, ve **السيوطي**’nin **اللب**’de; ve onda uzun kuyruklu bir ihtilaf vardır; burası onun yeri değildir. Ve **المحرقة**, **معظمة** gibi: Mısır’da bir köy; **الفيوم** amellerindendir; bazı muhaddisler ona nisbet edilmiştir. Ve **المحروقة**: **بلبيس** amellerinden iki köy. Ve **الحرقة**, **همزة** gibi: Umman’da bir nâhiye. Ve **الحرقات**: bir mevki. Ve **أمير** gibi: **أبو الحسن علي بن حريق البلنسي**: şair. Ve **حريق**: Ermeniye’de bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرَقَهُ
1 حَرَقَهُ حرق حرقه حرقة , aor. حَرِقَ , inf. n. حَرْقٌ: see 4. -A2- حَرَقَهُ, (S, K,) aor. حَرُقَ , (TA,) inf. n. حَرْقٌ, (S,) He filed it: and he rubbed one part of it with another. (S, K.) ― -b2- And hence, (S,) حَرَقَ نَابَهُ, aor. حَرُقَ and حَرِقَ , (S, K,) inf. n. as above, (TA,) He ground his dog-tooth, so that it made a grating sound: (S, K:) when said of a stallion-camel, denoting threatening: and, accord. to IDrd, when the like is said of a she-camel, it is asserted to denote a consequence of fatigue. (TA.) And الأَسْنَانَ ↓ حَرَّقَ (K and TA in art. رعظ) He grated the teeth. (TA in that art.) One says, فُلَانٌ يَحْرُقُ عَلَيْكَ الأُرَّمَ غَيْظًا (S, A *) Such a one grinds together the ارّم [or teeth, or molar teeth, (as the word is generally understood to mean in this case, but other meanings are assigned to it,)] at thee [in anger, or rage], like one filing: (A, TA:) or, as some say, الأُزَّمَ [the canine teeth]: and the verb is also used without the objective complement, because the meaning is understood. (Ham p. 115.) IDrd makes the act to be that of the canine tooth; saying, حَرَقَ نَابُ البَعِيرِ, meaning The canine tooth of the camel made a grating sound. (TA.) AHلt also mentions the saying, فُلَانٌ يَحْرُقُ نَابُهُ عَلَىَّ [Such a one's canine tooth makes a grating sound at me]: and Zuheyr uses the phrase يَحْرُقُ نَابُهُ عَلَيْهِ. (Ham p. 286.) ― -b3- حَرْقٌ also signifies The act of eating to the uttermost. (IAar, TA.) -A3- حَرُقَ He (a man) was, or became, evil in disposition. (TA.) -A4- حَرَقٌ, as an inf. n., [i. e. of حَرِقَ,] signifies A garment's, or cloth's, being burnt by beating [with too much violence]. (KL.) ― -b2- And The springing forth, or shooting forth, vehemently, of lightning. (KL.) -A5- حَرِقَ شَعَرُهُ, (S, K,) aor. حَرَقَ , (K,) inf. n. حَرَقٌ, (TA,) His hair fell off piecemeal. (S, K.) [And حَرِقَتِ النَاصِيَةُ The forelock of the horse became thin, or scanty: for it is said that] الحَرَقُ in relation to the ناصية is like السَّفَا. (TA.) And حَرِقَتِ اللِّحْيَةُ The beard was, or became, shorter upon the chin than upon the two sides of the face. (TA.) -A6- حَرِقَ, aor. حَرَقَ , inf. n. حَرَقٌ, His حَارِقَة [q. v.] became cut, or severed: said of a man: in speaking of a camel, حُرِقَ, like عُنِىَ, is more commonly used than حَرِقَ. (TA.)

حرّقهُ
2 حرّقهُ حرق حرقه حرقة , inf. n. تَحْرِيقٌ: see 4. ― -b2- تحريق also signifies Fire's making a mark, or impression, upon a thing. (TA.) ― -b3- حرّق الاـِبِلَ, said of pasturage, (K,) [particularly] of what is termed حَمْض, (S,) It made the camels thirsty. (S, K.) -A2- See also 1.

حَارَقَهَا
3 حَارَقَهَا حارق حارقها , (K,) inf. n. مُحَارَقَةٌ, (S,) He lay with her (S, K) [عَلَى الحَارِقَةِ, i. e.] on the side. (K.)

أَحْرَقَتْهُ النَّارُ
4 أَحْرَقَتْهُ النَّارُ ذ , inf. n. اـِحْرَاقٌ, (Msb,) [The fire burned him.] And احرقهُ بِالنَّارِ (S, Msb, K) [He burned him, or it, with fire]: this phrase, and بالنار ↓ حَرَقَهُ, aor. حَرِقَ , (K,) inf. n. حَرْقٌ, (TA,) signify the same; as also ↓ حرّقهُ: (K:) or this last [signifies he burned him, or it, much, or frequently, or repeatedly; for it] denotes muchness, or frequency, or repetition, of the action. (S, Msb, TA.) ― -b2- [Hence, احرقهُ (assumed tropical:) It pained him; or caused him burning pain: said of beating, or a blow; and of a galling, or chafing; and of fever, passionate desire, rage or anger, hunger, &c.] And أَحْرَقَنَا فُلَانٌ (assumed tropical:) Such a one afflicted, distressed, annoyed, molested, or hurt, us. (TA.) And احرقهُ بِاللِّسَانِ (assumed tropical:) He blamed, upbraided, or reproached, him; detracted from his reputation. (Msb.) And احرق البَرْدُ الكَلَأَ [(assumed tropical:) The cold nipped, shrunk, shrivelled, or blasted, the herbage; like أَنْضَجَ, q. v.; and like the Lat. “ ussit, ” and “ adussit: ” comp. Virgil, Georg. i. 93, “ Boreو penetrabile frigus adurat: ” and Lucan, iv. 52, “ Urunt montana nives: ” and Ecclesiasticus, xliii. 20 and 21, “ When the cold north wind bloweth, and the water is congealed into ice, it abideth upon every gathering together of water, and clotheth the water as with a breastplate: it devoureth the mountains, and burneth the wilderness, and consumeth the grass as fire ”]: (S and K voce حَسَّ:) and [in like manner] احرق النَّبَاتَ is said of heat, and of cold, and of a wind, and of other banes, or causes of mischief or harm. (TA.) And احرقهُ (assumed tropical:) He, or it, destroyed, or caused to perish, him, or it. (TA.) ― -b3- You say also, أَحْرِقْ لَنَا فِى هٰذِهِ القَصَبَةِ نَارًا Give thou, or bring thou, to us, upon this cane, some fire. (IAar, TA.) -A2- Also احرق He made, or prepared, what is termed حَرِيقَة. (K.)

5 تَحَرَّقَ see 8. ― -b2- [Hence,] هُوَ يَتَحَرَّقُ جُوعًا (assumed tropical:) [He burns with hunger]: like يَتَضَرَّمُ. (TA.)

8 اـِحْتَرَقَ احتراق [It burned, or became burnt,] بِالنَّارِ [with fire]: and ↓ تحرّق [it burned, or became burnt, much, or frequently, or repeatedly]: each is a quasi-pass.; (S Msb, K, TA;) [the former, of احرق or حَرَقَ; and the latter, of حرّق.] ― -b2- [Hence,] one says of a horse, يَحْتَرِقُ فِى عَدْوِهِ [(assumed tropical:) He is fiery, ardent, or vehement, in his running]. (S.) And احتراق النَّبَاتُ [(assumed tropical:) The plant, or plants, or herbage, became nipped, shrunk, shrivelled, or blasted: see 4]: this is said of a consequence of heat, and of cold, and of a wind, and of other banes, or causes of mischief or harm. (TA.) And احترقت الفِضَّةُ (assumed tropical:) The silver became black. (Har p. 114.) And احترق (assumed tropical:) He, or it, perished. (TA.)

حَرْقٌ
حَرْقٌ حرق : see حَرَقٌ, in two places.

حُرْقٌ
حُرْقٌ حرق (assumed tropical:) An angry man. (TA.)

حَرَقٌ
حَرَقٌ حرق [A burning by means of fire;] a subst. (Mgh, Msb) from الاـِحْرَاقُ, (Mgh,) [i. e.] from اـِحْرَاقُ النَّارِ: (Msb:) or fire, (S, Msb, K,) itself; (Msb;) [the fire of a burning house &c.;] as also ↓ حَرِيقٌ (Mgh) and ↓ حَارِقَةٌ: (K:) or the flame of fire. (IAar, Th, Mgh, K.) The first is meant in the saying, ضَالَّةُ المُؤْمِنِ حَرَقُ النَّارِ [The straybeast of the believer is a cause of the burning of fire]: (Mgh:) or it here signifies the flame of fire: a trad., meaning that if any one takes the stray-beast of a believer to possess it, his doing so will bring him to the flame of the fire [of Hell]. (Az, Mgh, TA.) And hence, (Mgh,) الحَرَقُ شَهَادَةٌ, (Mgh, TA,) i. e. [Burning, or] fire, [or flame, is a cause of one's receiving the reward of martyrdom:] occurring in another trad. (TA.) You say also فِى حَرَقِ اللّٰهِ In the fire of God. (S.) And ↓ أَلْقَى اللّٰهُ الكَافِرَ فِى حَارِقَتِهِ, i. e. [May God cast the unbeliever] into his fire. (TA.) ― -b2- A burn, (S,) or a mark of burning, (K,) in a garment, or piece of cloth, from the beating (S, K) of the washer, and whitener, and the like; (K;) and so, sometimes, ↓ حَرْقٌ: (S:) or the former, a hole thus caused in a garment, or piece of cloth; (IAar, Mgh, TA;) and so, sometimes, ↓ the latter; which also signifies a hole caused by fire, in a garment, or piece of cloth. (Mgh.)

حَرِقٌ
حَرِقٌ حرق A cloud lightening vehemently. (S, K.) ― -b2- Sharp; as though having the quality of burning; applied to an iron head or blade of an arrow or a spear or sword &c.; (TA;) and so ↓ حُرَقَةٌ and ↓ حُرَّاقَةٌ and ↓ حَارُوقَةٌ, applied to swords. (K.) -A2- See also حَرِيقٌ. -A3- حَرِقُ الشَّعَرِ Having the hair falling off piecemeal: (S, K:) and حَرِقُ الجَنَاحِ has a similar meaning; (S, TA;) i. e. [having the feathers of the wing falling off piecemeal: or] short in the wing: or having it cut off. (TA.) And رِيشٌ حَرِقٌ Feathers falling off, and becoming scattered, by degrees. (TA.) And لِحْيَةٌ حَرِقَةٌ A beard that is shorter upon the chin than upon the two sides of the face. (TA.) ― -b2- Also, حَرِقٌ, A man having the extremities much chapped: (K:) so some say. (TA.) ― -b3- See also مَحْرُوقٌ.

حَرْقَةٌ
حَرْقَةٌ حرق حرقه حرقة : see what next follows.

حُرْقَةٌ
حُرْقَةٌ حرق حرقه حرقة [A state of burning;] a subst. from اِحْتَرَقَ; as also ↓ حَرِيقٌ. (S, K.) Thus the latter means in the Kur [lxxxv. 10], ↓ وَ لَهُمْ عَذَابُ الحَرِيقِ [And for them shall be the punishment of burning: as in other passages in the Kur]. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A burning such as a man experiences from the taste of a thing in which is heat, or from love, or grief; (TA;) and such as is experienced in the eye from ophthalmia, and in the heart from pain: (Lth, TA:) heat; as in the phrase, فِى جَوْفِهِ حُرْقَةٌ [(assumed tropical:) In his belly, or chest, is heat]; and so ↓ حَرْقَةٌ and ↓ حَرِيقَةٌ. (K.)

حُرَقَةٌ
حُرَقَةٌ حرق حرقه حرقة : see حَرِقٌ.

حُرْقَانٌ
حُرْقَانٌ حرقان A rubbing together of the thighs. (S, K.)

حُرَاقٌ
حُرَاقٌ حارق حراق : see حِرَاقٌ, in two places. ― -b2- (assumed tropical:) A horse that runs much: (K:) or حُرَاقُ العَدْوِ a horse that is fiery, ardent, or vehement, (يَحْتَرِقُ,) in his running. (S.) ― -b3- (assumed tropical:) Very salt water; (S, K;) as also ↓ حُرَّاقٌ: (K:) as though it burned the fauces of the drinker: (TA:) or such as is exceeded [in saltness] by nothing; that makes the urine of the camels to burn; as also قُعَاعٌ. (IAar, TA.) -A2- Also, (S, K, &c.,) and ↓ حُرَاقَةٌ (S, Mgh, K) and ↓ حُرَّاقٌ, (K,) or this is vulgar, (O, TA,) and ↓ حُرَّاقَةٌ, or this is incorrect, (K,) or vulgar, (S, O,) and ↓ حَرُوقٌ and ↓ حَرُّوقٌ (Fr, O, K) and ↓ حَرُوقَآءُ, (Fr, S, O, K,) [Tinder; i. e.] a thing, (S, K,) or burnt rag, (AHn, ISd, TA,) into which fire falls when it is struck: (AHn, S, ISd, K, TA:) or what remains of burnt cloth: (Mgh:) [and any substance used for receiving fire that is struck; as, for instance, the pith of the عُشَر.]

حِرَاقٌ
حِرَاقٌ حارق حراق , applied to fire, (نَارٌ,) That burns everything; as also ↓ حُرَاقٌ: (Aboo-Mلlik, TA:) that spares, or leaves, nothing. (IAar, K.) ― -b2- (assumed tropical:) A man that spoils, mars, destroys, or consumes, everything; (IAar, K;) sparing nothing; like the fire thus termed; (IAar, TA;) as also ↓ حُرَاقٌ. (K.) In some copies of the K, مَنْ يُفْسِدُ فِى كُلِّ شَىْءٍ; but correctly, without فى. (TA.) ― -b3- رَمْىٌ حِرَاقٌ (assumed tropical:) A vehement throwing or casting or shooting. (K.)

حَرُوقٌ
حَرُوقٌ حرق حروق : see حُرَاقٌ.

حَرِيقٌ
حَرِيقٌ حريق : see the next paragraph.

حَرَقٌ
حَرَقٌ حرق : see حَرَقٌ: ― -b2- and see also حُرْقَةٌ, in two places. ― -b3- Heat, or (assumed tropical:) cold, or a wind, or some other cause of mischief or harm, that burns, or (assumed tropical:) nips, shrinks, shrivels, or blasts, (يُحْرِقُ,) herbage. (TA.) -A2- Also i. q. ↓ مُحْرَقٌ, [i. e. Burnt,] (Mgh, Msb,) and so ↓ مَحْرُوقٌ: (TA:) pl. of the first حَرْقَى; like قَتْلَى and جَرْحَى, pls. of قَتِيلٌ and جَرِيحٌ. (Mgh.) Thus, in a trad., الحَرِيقُ شَهِيدٌ [The burnt is a martyr]: (Mgh:) or ↓ الحَرِقُ, i. e. he who falls into fire, and takes fire and burns. (TA.) -A3- The grating sound of the dogtooth by reason of anger, or rage; as also ↓ حُرُوقٌ. (TA.)

حُراقَةٌ
حُراقَةٌ حارق حراق حراقه حراقة : see حُرَاقٌ.

حَرُوقَةٌ
حَرُوقَةٌ حرق حروقه حروقة : see حَرِيقَةٌ.

حَرِيقَةٌ
حَرِيقَةٌ حريق حريقه حريقة : see حُرْقَةٌ. -A2- Also, (Yaakoob, S, K,) and ↓ حَرُوقَةٌ, (K,) A kind of food, (K,) thicker than what is termed حَسَآء; (Yaakoob, S, K;) like نَفِيتَة: (S:) or water, (K,) i. e. hot water, (TA,) upon which a little flour is sprinkled, and which swells, or becomes inflated, in boiling, (K, TA,) and becomes of a whitish dust-colour: it is licked up with the tongue: and is also called تفيتة: they made use of it in hard and dear times, and when the cattle were lean, and when the season was severe: (TA:) or it was made by sprinkling flour upon water or fresh milk until it swelled, and became [like] what is termed حساء: a man used to satisfy his household with it when fortune overcame him: and it is also called نفيتة: (ISk, Az, TA:) pl. حَرَائِقُ. (S.) One says, وَجَدْتُ بَنِى فُلَانٍ مَا عَيْشٌ اـِلَّا الحَرَائِقُ [I found the sons of such a one having no means of subsistence other than the messes of the kind called حرائق]. (S.)

حَرُوقَآءُ
حَرُوقَآءُ حروقآء : see حُرَاقٌ.

حُرَّاقٌ
حُرَّاقٌ حارق حراق : see حُرَاقٌ, in two places: -A2- and see also مَحْرُوقٌ, in two places.

حَرُّوقٌ
حَرُّوقٌ حرق حروق : see حُرَاقٌ.

حَرَّاقَةٌ
حَرَّاقَةٌ حارق حراق حراقه حراقة A kind of ship, (Lth, S, K, *) [built] at El-Basrah, (K,) in which are engines for throwing fire upon the enemy at sea, or on a large river: (Lth, S, K:) accord. to some, such an engine itself: (ISd, TA:) accord. to the A, [a bark;] a light-going skip: (TA:) [it is often used in this last sense in post-classical works:] pl. حَرَّاقَاتٌ (K) [and حَرَارِيقُ]. ― -b2- Also the former pl., The places of those who fry [meat &c.], and of the makers of charcoal: (Lth, K:) of the dial. of the people of El-Basrah. (Lth, TA.)

حُرَّاقَةٌ
حُرَّاقَةٌ حارق حراق حراقه حراقة : see حَرِقٌ: -A2- and see also حُرَاقٌ.

حَارِقَةٌ
حَارِقَةٌ حارق حارقه حارقة The act of copulation upon the side. (Z, TA.) [See 3.]

حَارِقَةٌ
حَارِقَةٌ حارق حارقه حارقة : see حَرَقٌ, in two places. -A2- الحَارِقَتَانِ The heads [of the bones] of the two thighs, in the two hips: or two sinews in the two hips: (S, K:) when these are severed, the man walks upon the extremities of his toes, and cannot do otherwise: when one so walks by choice, you say that he is مُكْتَامٌ, part. n. of اِكْتَامَ: (IAar, TA:) the حارقة is also explained as being the sinew that connects the thigh and the hip: or the sinew that connects the head [of the bone] of the thigh and that [of the bone] of the upper arm, which turn in the صَدَفَة [or socket] of the hip and of the shoulderblade: when it is severed, it never unites: or a sinew in the خُرْبَة [or socket of the hip], that suspends [the bone of] the thigh to the hip, and by means of which the man walks: it is said that when the حارقة is displaced, the man becomes lame. (TA.) ― -b2- Also, the sing., The side of the body. (AHeyth, TA.)

حَارُوقَةٌ
حَارُوقَةٌ حاروقه حاروقة : see حَرِقٌ.

مُحْرَقٌ
مُحْرَقٌ محرق : see حَرِيقٌ.

المُحَرِّقُ
المُحَرِّقُ المحرق محرق A certain idol, of Bekr Ibn-Wلïl, (K,) which was in Selmلn. (TA.)

مَحْرُوقٌ
مَحْرُوقٌ محروق : see حَرِيقٌ. -A2- Having his حَارِقَة [q. v.] severed; (S, TA;) as also ↓ حَرِقٌ; which latter is [said to be] the more common: (TA:) [but this I doubt:] or, as some say, (S,) having his kip dislocated: (S, K:) [pl. of the latter, deviating from rule, ↓ حُرَّاقٌ, occurring in a verse below.] The ràjiz says, (S,) namely, Aboo-Mohammad El-Hadhlamee, (TA,) describing a pastor, (S,)
يَظَلُّ تَحْتَ الفَنَنِ الوَرِيقِ
يَشُولُ بِالمِحْجَنِ كَالمَحْرُوقِ
[He continues, or continues during the day, beneath the leafy branch, raising the crookedheaded stick, like the محروق]: i. e. he stands upon one leg, stretching himself up towards the branches, and drawing them to him with the محجن, and shaking off their leaves for the camels: (S, TA:) or he stands upon the extremities of his toes, [see حَارِقَةٌ,] in order to reach the branch and bend it to his camels. (ISd, TA. But see another meaning of the last word, below.) And another says,
هُمُ الغِرْبَانُ فِى حُرُمَاتِ جَارٍ
الوُرُوكِ ↓ وَفِى الأَدْنَيْنَ حُرَّاقُ
[They are like the crows in respect of the sacred rights of a neighbour; and in respect of inferiors, like those who are dislocated in the hips, or who have the sinews of the hip-joints severed]: i. e., when a neighbour having a sacred right to respect alights among them, they are like the crow, which loaths not the gall on the back nor that which is unclean; and in wrongful treatment of their inferiors, like the محروق, who walks with an inclining of the body (يَمْشِى مُتَجَانِفًا); and they abstain from aiding and defending them. (S, TA.) -A3- Accord. to Ibn-'Abbلd, in the saying of the rلjiz cited above, it means (TA) The iron instrument with which one roasts meat; syn. سَفُّود. (K, TA.)

##### Türkçe

**حَرَقَهُ**
1 **حَرَقَهُ** حرق حرقه حرقة , muzâri‘ **حَرِقَ** , mastar ismi **حَرْقٌ**: 4’e bak. -A2- **حَرَقَهُ**, (S, K,) muzâri‘ **حَرُقَ** , (TA,) mastar ismi **حَرْقٌ**, (S,) Onu eğeledi: ve onun bir parçasını diğer bir parçasıyla ovuşturdu. (S, K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (S,) **حَرَقَ نَابَهُ**, muzâri‘ **حَرُقَ** ve **حَرِقَ** , (S, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) Köpekdişini gıcırdattı, öyle ki bir gıcırdama sesi çıkardı: (S, K:) aygır-deve hakkında söylendiğinde, tehdit etmeyi gösterir: ve IDrd’ye göre, dişi-deve hakkında bunun benzeri söylendiğinde, yorgunluğun bir sonucu olduğunu göstermesi iddia edilir. (TA.) Ve **الأَسْنَانَ** ↓ **حَرَّقَ** (K ve TA, madde **رعظ**’ta) Dişleri gıcırdattı. (TA, o maddede.) Şöyle denir: **فُلَانٌ يَحْرُقُ عَلَيْكَ الأُرَّمَ غَيْظًا** (S, A *) Böyle biri, eğeleyen kimse gibi, sana karşı [öfke, yahut hiddetle] **ارّم**’i [yahut dişleri, yahut azı dişlerini (bu durumda kelimenin genellikle böyle anlaşıldığı üzere; fakat ona başka mânalar da verilir)] birbirine sürter: (A, TA:) yahut bazılarına göre **الأُزَّمَ** [köpekdişlerini]: ve fiil, mânası anlaşıldığı için, mef‘ûl tamamlayıcısı olmaksızın da kullanılır. (Ham s. 115.) IDrd, fiili köpekdişinin fiili kılar; **حَرَقَ نَابُ البَعِيرِ** diyerek, “Devenin köpekdişi gıcırdama sesi çıkardı” mânasında. (TA.) AHلt ayrıca şu sözü de zikreder: **فُلَانٌ يَحْرُقُ نَابُهُ عَلَىَّ** [Böyle birinin köpekdişi bana karşı gıcırdama sesi çıkarır]: ve Zuheyr **يَحْرُقُ نَابُهُ عَلَيْهِ** ibaresini kullanır. (Ham s. 286.) ― -b3- **حَرْقٌ** ayrıca, sonuna kadar yemenin fiili mânasına gelir. (IAar, TA.) -A3- **حَرُقَ** O (adam) huyca kötü idi, yahut kötü huylu oldu. (TA.) -A4- **حَرَقٌ**, mastar ismi olarak, [yani **حَرِقَ**’ın,] bir elbisenin yahut bezin, dövme [aşırı şiddetle] sebebiyle yanmış olması mânasına gelir. (KL.) ― -b2- Ve şimşeğin şiddetle fışkırması yahut fırlaması. (KL.) -A5- **حَرِقَ شَعَرُهُ**, (S, K,) muzâri‘ **حَرَقَ** , (K,) mastar ismi **حَرَقٌ**, (TA,) Saçı parça parça döküldü. (S, K.) [Ve **حَرِقَتِ النَاصِيَةُ** Atın perçemi inceldi yahut seyrekleşti: zira] **الحَرَقُ**’un **ناصية** ile ilgili olanı **السَّفَا** gibidir, denir. (TA.) Ve **حَرِقَتِ اللِّحْيَةُ** Sakal, çene üzerinde yüzün iki yanına göre daha kısa idi yahut öyle oldu. (TA.) -A6- **حَرِقَ**, muzâri‘ **حَرَقَ** , mastar ismi **حَرَقٌ**, Onun **حَارِقَة**’si [bk.] kesildi yahut koparıldı: adam hakkında söylenir: deve hakkında konuşmada, **حُرِقَ**, **عُنِىَ** gibi, **حَرِقَ**’den daha yaygın kullanılır. (TA.)

**حرّقهُ**
2 **حرّقهُ** حرق حرقه حرقة , mastar ismi **تَحْرِيقٌ**: 4’e bak. ― -b2- **تحريق** ayrıca, ateşin bir şey üzerinde iz yahut etki bırakması mânasına gelir. (TA.) ― -b3- **حرّق الاـِبِلَ**, otlak hakkında söylendiğinde, (K,) [özellikle] **حَمْض** denilen şey hakkında, (S,) Develeri susattı. (S, K.) -A2- 1’e de bak.

**حَارَقَهَا**
3 **حَارَقَهَا** حارق حارقها , (K,) mastar ismi **مُحَارَقَةٌ**, (S,) Onunla yattı (S, K) [**عَلَى الحَارِقَةِ**, yani] yan üzerine. (K.)

**أَحْرَقَتْهُ النَّارُ**
4 **أَحْرَقَتْهُ النَّارُ** ذ , mastar ismi **اـِحْرَاقٌ**, (Msb,) [Ateş onu yaktı.] Ve **احرقهُ بِالنَّارِ** (S, Msb, K) [Onu ateşle yaktı]: bu ibare ve بالنار ↓ **حَرَقَهُ**, muzâri‘ **حَرِقَ** , (K,) mastar ismi **حَرْقٌ**, (TA,) aynı mânaya gelir; ayrıca ↓ **حرّقهُ** da: (K:) yahut bu sonuncusu [onu çokça, yahut sıkça, yahut tekrar tekrar yaktı mânasına gelir; çünkü o] fiilin çokluğunu, yahut sıklığını, yahut tekrarını gösterir. (S, Msb, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, **احرقهُ** (mecaz kabul edilerek:) Ona acı verdi; yahut yakıcı acı verdi: dövme yahut darbe hakkında; ve tahriş yahut sürtünme hakkında; ve ateşli hastalık, şiddetli arzu, hiddet yahut öfke, açlık vb. hakkında.] Ve **أَحْرَقَنَا فُلَانٌ** (mecaz kabul edilerek:) Böyle biri bizi eziyet etti, sıkıntıya soktu, rahatsız etti, musallat oldu, yahut incitti. (TA.) Ve **احرقهُ بِاللِّسَانِ** (mecaz kabul edilerek:) Onu ayıpladı, başına kakındı, yahut kınadı; şöhretinden düşürdü. (Msb.) Ve **احرق البَرْدُ الكَلَأَ** [(mecaz kabul edilerek:) Soğuk, otu kıstı, büzdü, buruşuklaştırdı, yahut kırdı; **أَنْضَجَ** gibi, bk.; ve Latince “ussit” ve “adussit” gibi: Virgil, Georg. i. 93, “Boreو penetrabile frigus adurat:” ve Lucan, iv. 52, “Urunt montana nives:” ve Ecclesiasticus, xliii. 20 ve 21 ile karşılaştır: “When the cold north wind bloweth, and the water is congealed into ice, it abideth upon every gathering together of water, and clotheth the water as with a breastplate: it devoureth the mountains, and burneth the wilderness, and consumeth the grass as fire”]: (S ve K, **حَسَّ** maddesinde:) ve [benzer şekilde] **احرق النَّبَاتَ** sıcağın, soğuğun, rüzgârın ve diğer afetlerin yahut zarar ve ziyan sebeplerinin hakkında söylenir. (TA.) Ve **احرقهُ** (mecaz kabul edilerek:) O, yahut o şey, onu yahut onu (şeyi) helâk etti, yahut yok olmasına sebep oldu. (TA.) ― -b3- Şunu da dersin: **أَحْرِقْ لَنَا فِى هٰذِهِ القَصَبَةِ نَارًا** Bu kamış üzerinde bize bir ateş ver, yahut getir. (IAar, TA.) -A2- Ayrıca **احرق** **حَرِيقَة** denilen şeyi yaptı yahut hazırladı. (K.)

5 **تَحَرَّقَ** 8’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **هُوَ يَتَحَرَّقُ جُوعًا** (mecaz kabul edilerek:) [Açlıktan yanar]: **يَتَضَرَّمُ** gibi. (TA.)

8 **اـِحْتَرَقَ** احتراق [Yandı, yahut yanmış oldu,] بِالنَّارِ [ateşle]: ve ↓ **تحرّق** [çokça, yahut sıkça, yahut tekrar tekrar yandı, yahut yanmış oldu]: her biri, bir nevi meçhul gibidir; (S Msb, K, TA;) [birincisi, **احرق** yahut **حَرَقَ**’ın; ikincisi ise **حرّق**’un.] ― -b2- [Bundan dolayı,] at hakkında şöyle denir: **يَحْتَرِقُ فِى عَدْوِهِ** [(mecaz kabul edilerek:) Koşusunda ateşli, hararetli, yahut şiddetlidir]. (S.) Ve **احتراق النَّبَاتُ** [(mecaz kabul edilerek:) Bitki, yahut bitkiler, yahut ot, kıstı, büzdü, buruşuklaştırdı, yahut kırıldı: 4’e bak]: bu, sıcağın, soğuğun, rüzgârın ve diğer afetlerin yahut zarar ve ziyan sebeplerinin sonucu hakkında söylenir. (TA.) Ve **احترقت الفِضَّةُ** (mecaz kabul edilerek:) Gümüş karardı. (Har s. 114.) Ve **احترق** (mecaz kabul edilerek:) O, yahut o şey, helâk oldu. (TA.)

**حَرْقٌ**
**حَرْقٌ** حرق : iki yerde **حَرَقٌ**’a bak.

**حُرْقٌ**
**حُرْقٌ** حرق (mecaz kabul edilerek:) Öfkeli bir adam. (TA.)

**حَرَقٌ**
**حَرَقٌ** حرق [Ateş vasıtasıyla yakma;] bir isimdir. (Mgh, Msb) **الاـِحْرَاقُ**’tan, (Mgh,) [yani] **اـِحْرَاقُ النَّارِ**’dan: (Msb:) yahut ateşin kendisi; (S, Msb, K,) (Msb;) [yakan bir evin vb. ateşi;] bunun gibi ↓ **حَرِيقٌ** (Mgh) ve ↓ **حَارِقَةٌ**: (K:) yahut ateşin alevi. (IAar, Th, Mgh, K.) Birincisi şu sözde kastedilir: **ضَالَّةُ المُؤْمِنِ حَرَقُ النَّارِ** [Müminin yitik hayvanı, ateşin yakmasının sebebidir]: (Mgh:) yahut burada ateşin alevi mânasınadır: bir hadis; mânası, her kim bir müminin yitik hayvanını onu sahiplenmek için alırsa, bunu yapması onu ateşin [Cehennem ateşinin] alevine götürür. (Az, Mgh, TA.) Ve bundan dolayı, (Mgh,) **الحَرَقُ شَهَادَةٌ**, (Mgh, TA,) yani [yanma, yahut] ateş, [yahut alev, şehitlik sevabını elde etmenin sebebidir:] başka bir hadiste vârid olmuştur. (TA.) Şunu da dersin: **فِى حَرَقِ اللّٰهِ** Allah’ın ateşinde. (S.) Ve ↓ **أَلْقَى اللّٰهُ الكَافِرَ فِى حَارِقَتِهِ**, yani [Allah kâfiri] onun ateşine atsın. (TA.) ― -b2- Bir yanık, (S,) yahut yanık izi, (K,) bir elbisede yahut bez parçasında, çamaşırcının ve beyazlatıcının ve benzerinin dövmesinden (S, K) meydana gelen; (K;) ve bazen ↓ **حَرْقٌ** da böyledir: (S:) yahut birincisi, bu şekilde bir elbisede yahut bez parçasında meydana gelen bir deliktir; (IAar, Mgh, TA;) ve bazen ↓ ikincisi de böyledir; ki o ayrıca ateşin bir elbisede yahut bez parçasında meydana getirdiği delik mânasına da gelir. (Mgh.)

**حَرِقٌ**
**حَرِقٌ** حرق Şiddetle şimşek çakan bir bulut. (S, K.) ― -b2- Keskin; sanki yakıcılık niteliğine sahipmiş gibi; okun yahut mızrağın yahut kılıcın vb. demir başına yahut ağzına uygulanır; (TA;) ve ↓ **حُرَقَةٌ** ve ↓ **حُرَّاقَةٌ** ve ↓ **حَارُوقَةٌ** da böyledir; kılıçlara uygulanır. (K.) -A2- **حَرِيقٌ**’e de bak. -A3- **حَرِقُ الشَّعَرِ** Saçı parça parça dökülen: (S, K:) ve **حَرِقُ الجَنَاحِ** da benzer mânadadır; (S, TA;) yani [kanadının tüyleri parça parça dökülen: yahut] kanatta kısa olan: yahut kanadı kesilmiş olan. (TA.) Ve **رِيشٌ حَرِقٌ** Tüyler, derece derece dökülüp dağılır. (TA.) Ve **لِحْيَةٌ حَرِقَةٌ** Çene üzerinde yüzün iki yanına göre daha kısa olan bir sakal. (TA.) ― -b2- Ayrıca, **حَرِقٌ**, uçları çok çatlamış bir adam: (K:) bazıları böyle der. (TA.) ― -b3- **مَحْرُوقٌ**’a da bak.

**حَرْقَةٌ**
**حَرْقَةٌ** حرق حرقه حرقة : hemen ardından gelene bak.

**حُرْقَةٌ**
**حُرْقَةٌ** حرق حرقه حرقة [Yanma hâli;] **اِحْتَرَقَ**’tan bir isimdir; bunun gibi ↓ **حَرِيقٌ** de. (S, K.) Böylece Kur’ân’da [lxxxv. 10] şu ibarede, ↓ **وَ لَهُمْ عَذَابُ الحَرِيقِ** [Ve onlar için yanmanın azabı vardır] mânasında olur. (TA.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) bir kimsenin, içinde hararet bulunan bir şeyin tadından, yahut aşktan, yahut kederden duyduğu yanma; (TA;) ve gözde oftalmiden, kalpte acıdan duyulan gibi: (Lth, TA:) hararet; şu ibarede olduğu gibi: **فِى جَوْفِهِ حُرْقَةٌ** [(mecaz kabul edilerek:) Onun karnında yahut göğsünde hararet vardır]; ve ↓ **حَرْقَةٌ** ve ↓ **حَرِيقَةٌ** da böyledir. (K.)

**حُرَقَةٌ**
**حُرَقَةٌ** حرق حرقه حرقة : **حَرِقٌ**’e bak.

**حُرْقَانٌ**
**حُرْقَانٌ** حرقان Uylukların birbirine sürtülmesi. (S, K.)

**حُرَاقٌ**
**حُرَاقٌ** حارق حراق : iki yerde **حِرَاقٌ**’a bak. ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Çok koşan bir at: (K:) yahut **حُرَاقُ العَدْوِ** koşusunda ateşli, hararetli, yahut şiddetli olan ( **يَحْتَرِقُ** ) bir at. (S.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Çok tuzlu su; (S, K;) bunun gibi ↓ **حُرَّاقٌ** da: (K:) sanki içenin boğazını yakarmış gibi: (TA:) yahut [tuzlulukta] hiçbir şeyin aşmadığı; develerin idrarını yakar hâle getiren; bunun gibi **قُعَاعٌ** da. (IAar, TA.) -A2- Ayrıca, (S, K, vb.,) ve ↓ **حُرَاقَةٌ** (S, Mgh, K) ve ↓ **حُرَّاقٌ**, (K,) yahut bu avamîdir, (O, TA,) ve ↓ **حُرَّاقَةٌ**, yahut bu yanlıştır, (K,) yahut avamîdir, (S, O,) ve ↓ **حَرُوقٌ** ve ↓ **حَرُّوقٌ** (Fr, O, K) ve ↓ **حَرُوقَآءُ**, (Fr, S, O, K,) [Çakmak mantarı; yani] bir şey, (S, K,) yahut yanmış bez parçası, (AHn, ISd, TA,) içine, ateş çakıldığında ateşin düştüğü: (AHn, S, ISd, K, TA:) yahut yanmış bezden kalan: (Mgh:) [ve çakılan ateşi almak için kullanılan her madde; meselâ **عُشَر**’ın özü.]

**حِرَاقٌ**
**حِرَاقٌ** حارق حراق , ateşe ( **نَارٌ** ) uygulanırsa, Her şeyi yakan; bunun gibi ↓ **حُرَاقٌ** da: (Aboo-Mلlik, TA:) hiçbir şeyi esirgemeyen, yahut bırakmayan. (IAar, K.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Her şeyi bozan, berbat eden, yok eden, yahut tüketen bir adam; (IAar, K;) hiçbir şeyi esirgemeyen; böyle adlandırılan ateş gibi; (IAar, TA;) bunun gibi ↓ **حُرَاقٌ** da. (K.) K’nın bazı nüshalarında **مَنْ يُفْسِدُ فِى كُلِّ شَىْءٍ**; fakat doğrusu **فى** olmaksızın. (TA.) ― -b3- **رَمْىٌ حِرَاقٌ** (mecaz kabul edilerek:) Şiddetli atma yahut fırlatma yahut atış. (K.)

**حَرُوقٌ**
**حَرُوقٌ** حرق حروق : **حُرَاقٌ**’a bak.

**حَرِيقٌ**
**حَرِيقٌ** حريق : sonraki paragrafa bak.

**حَرَقٌ**
**حَرَقٌ** حرق : **حَرَقٌ**’a bak: ― -b2- ve iki yerde **حُرْقَةٌ**’ya da bak. ― -b3- Otu yakan, yahut (mecaz kabul edilerek:) kıstan, büzdüren, buruşuklaştıran, yahut kıran ( **يُحْرِقُ** ) sıcaklık; yahut (mecaz kabul edilerek:) soğuk; yahut rüzgâr; yahut başka bir zarar ve ziyan sebebi. (TA.) -A2- Ayrıca ↓ **مُحْرَقٌ** ile aynı mânadadır, [yani Yanmış,] (Mgh, Msb,) ve ↓ **مَحْرُوقٌ** da böyledir: (TA:) birincisinin çoğulu **حَرْقَى**; **قَتْلَى** ve **جَرْحَى** gibi; bunlar **قَتِيلٌ** ve **جَرِيحٌ**’in çoğullarıdır. (Mgh.) Böylece bir hadiste: **الحَرِيقُ شَهِيدٌ** [Yanmış olan şehittir]: (Mgh:) yahut ↓ **الحَرِقُ**, yani ateşe düşen, ateş tutan ve yanan kimse. (TA.) -A3- Öfke yahut hiddet sebebiyle köpekdişinin gıcırdama sesi; bunun gibi ↓ **حُرُوقٌ** da. (TA.)

**حُراقَةٌ**
**حُراقَةٌ** حارق حراق حراقه حراقة : **حُرَاقٌ**’a bak.

**حَرُوقَةٌ**
**حَرُوقَةٌ** حرق حروقه حروقة : **حَرِيقَةٌ**’ya bak.

**حَرِيقَةٌ**
**حَرِيقَةٌ** حريق حريقه حريقة : **حُرْقَةٌ**’ya bak. -A2- Ayrıca, (Yaakoob, S, K,) ve ↓ **حَرُوقَةٌ**, (K,) bir çeşit yiyecek, (K,) **حَسَآء** denilenden daha koyu; (Yaakoob, S, K;) **نَفِيتَة** gibi: (S:) yahut su, (K,) yani sıcak su, (TA,) üzerine azıcık un serpilir, kaynayınca kabarır yahut şişer, (K, TA,) ve beyazımsı toz renginde olur: dille yalanır: ve **تفيتة** diye de adlandırılır: kıt ve pahalı zamanlarda, hayvanlar zayıf olduğunda ve mevsim şiddetli olduğunda onu kullanırlardı: (TA:) yahut suya yahut taze süte un serpmekle yapılırdı; kabarır ve **حساء** denilen şey gibi olurdu: bir adam, talih ona galip geldiğinde, ailesini onunla doyururdu: ve **نفيتة** diye de adlandırılır: (ISk, Az, TA:) çoğulu **حَرَائِقُ**. (S.) Şöyle denir: **وَجَدْتُ بَنِى فُلَانٍ مَا عَيْشٌ اـِلَّا الحَرَائِقُ** [Falanın oğullarını, **حرائق** denilen türden lapalardan başka geçim vasıtası olmayan kimseler olarak buldum]. (S.)

**حَرُوقَآءُ**
**حَرُوقَآءُ** حروقآء : **حُرَاقٌ**’a bak.

**حُرَّاقٌ**
**حُرَّاقٌ** حارق حراق : iki yerde **حُرَاقٌ**’a bak: -A2- ve iki yerde **مَحْرُوقٌ**’a da bak.

**حَرُّوقٌ**
**حَرُّوقٌ** حرق حروق : **حُرَاقٌ**’a bak.

**حَرَّاقَةٌ**
**حَرَّاقَةٌ** حارق حراق حراقه حراقة Basra’da yapılmış bir çeşit gemi; (Lth, S, K, *) (K,) içinde, denizde yahut büyük bir nehirde düşmana ateş fırlatmaya yarayan düzenekler bulunan: (Lth, S, K:) bazılarına göre, böyle bir düzenek bizzat kendisi: (ISd, TA:) A’ya göre, [bir kayık;] hafif giden bir gemi: (TA:) [klasik sonrası eserlerde çoğu kez bu son mânada kullanılır:] çoğulu **حَرَّاقَاتٌ** (K) [ve **حَرَارِيقُ**]. ― -b2- Ayrıca aynı çoğul, kızartma yapanların [et vb.] ve kömür yapanların yerleri: (Lth, K:) Basra halkının lehçesindendir. (Lth, TA.)

**حُرَّاقَةٌ**
**حُرَّاقَةٌ** حارق حراق حراقه حراقة : **حَرِقٌ**’e bak: -A2- ve **حُرَاقٌ**’a da bak.

**حَارِقَةٌ**
**حَارِقَةٌ** حارق حارقه حارقة Yan üzerine cinsel birleşme fiili. (Z, TA.) [3’e bak.]

**حَارِقَةٌ**
**حَارِقَةٌ** حارق حارقه حارقة : iki yerde **حَرَقٌ**’a bak. -A2- **الحَارِقَتَانِ** İki kalçadaki iki uyluğun [kemik] başları: yahut iki kalçadaki iki sinir: (S, K:) bunlar kesilince, adam ayak parmaklarının uçları üzerinde yürür ve başka türlü yapamaz: bir kimse bunu isteyerek yürüdüğünde, onun **مُكْتَامٌ** olduğunu söylersin; **اِكْتَامَ**’ın ism-i fâilidir: (IAar, TA:) **حارقة** ayrıca, uyluğu kalçaya bağlayan sinir diye de açıklanır: yahut uyluğun [kemik] başını ve üst kolun [kemik] başını bağlayan sinir; bunlar kalçanın ve kürek kemiğinin **صَدَفَة**’sinde [yahut yuvasında] döner: o kesilince asla birleşmez: yahut kalçanın **خُرْبَة**’sinde [yahut kalça yuvasında] bir sinir; uyluğun [kemiğini] kalçaya asar ve adam onunla yürür: **حارقة** yerinden çıkınca adamın topal olduğu söylenir. (TA.) ― -b2- Ayrıca, tekili, bedenin yanı. (AHeyth, TA.)

**حَارُوقَةٌ**
**حَارُوقَةٌ** حاروقه حاروقة : **حَرِقٌ**’e bak.

**مُحْرَقٌ**
**مُحْرَقٌ** محرق : **حَرِيقٌ**’e bak.

**المُحَرِّقُ**
**المُحَرِّقُ** المحرق محرق Bekr İbn-Wلïl’in Selmلn’da bulunan belirli bir putu. (K,) (TA.)

**مَحْرُوقٌ**
**مَحْرُوقٌ** محروق : **حَرِيقٌ**’e bak. -A2- **حَارِقَة**’si [bk.] kesilmiş olan; (S, TA;) bunun gibi ↓ **حَرِقٌ** de; ki bu sonuncusu daha yaygındır denilmiştir: (TA:) [fakat ben bundan şüphe ederim:] yahut bazılarına göre, (S,) kalçası çıkmış olan: (S, K:) [sonuncunun çoğulu, kaide dışı olarak, aşağıdaki bir beyitte geçen ↓ **حُرَّاقٌ**.] Râciz şöyle der, (S,) yani Aboo-Mohammad El-Hadhlamee, (TA,) bir çobanı vasfederek, (S,)
يَظَلُّ تَحْتَ الفَنَنِ الوَرِيقِ
يَشُولُ بِالمِحْجَنِ كَالمَحْرُوقِ
[Gün boyu yapraklı dalın altında kalır; eğri başlı değneği, **المحروق** gibi kaldırır]: yani o, dallara doğru uzanarak tek ayak üzerinde durur, onları **المحجن** ile kendine çeker ve yapraklarını develer için silkeler: (S, TA:) yahut dalı erişmek ve onu develerine doğru eğmek için ayak parmaklarının uçları üzerinde durur, [**حَارِقَةٌ**’ya bak]. (ISd, TA. Fakat son kelimenin başka bir mânasına aşağıda bak.) Ve bir başkası şöyle der:
هُمُ الغِرْبَانُ فِى حُرُمَاتِ جَارٍ
الوُرُوكِ ↓ وَفِى الأَدْنَيْنَ حُرَّاقُ
[Onlar, komşunun dokunulmaz hakları hususunda kargalar gibidir; ve aşağı olanlar hususunda, kalçaları çıkmış yahut kalça eklemlerinin sinirleri kesilmiş olanlar gibidir]: yani dokunulmaz hakkı olan bir komşu aralarına konduğunda, sırt üzerindeki safradan ve pis olandan tiksinmeyen karga gibi olurlar; ve aşağı olanlara zulümde, bedeni yana eğilerek yürüyen ( **يَمْشِى مُتَجَانِفًا** ) **المحروق** gibi olurlar; ve onlara yardım ve savunmadan kaçınırlar. (S, TA.) -A3- İbn-‘Abbلd’a göre, yukarıda zikredilen râcizin sözünde, bu (TA) eti kızartan demir âlet mânasınadır; eş anlamlısı **سَفُّود**. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرَقَ
حَرَقَ U ( n. ac. حَرْق 1 ),
a.  Set on fire, kindled, ignited.

b.  Filed; ground, grated, rubbed together.

حَرِقَ
حَرِقَ A ( n. ac. حَرَق 4 ),
a.  Fell off; was thin, scanty ( hair ).

حَرَّقَ
حَرَّقَ II ,  أَحْرَقَ IV ,
a.  Burned, scorched; burned up, consumed.

تَحَرَّقَ
تَحَرَّقَ V
a.  [ Bi ], Fell into ( the fire ); burned; was burnt, was roasted.

اِحْتَرَقَ
اِحْتَرَقَ VIII ,
a.  Was burnt up, consumed.

حَرْق
حَرْق 1 ,
a.  Burn, scorch.

حَرْقَة
حَرْقَة 1t ,  حُرْقَة 3t ,
a.  Heat, burning pain.

حَرَق
حَرَق 4 ,
a.  Combustion, burning.

b.  Burn, scorch.

حِرَاْق
حِرَاْق 23 ,
a.  Consuming, devouring.

حُرَاْق
حُرَاْق 24 ,
a.  Salt, briny water, brine.

b.  see 23 .

حَرِيْق
حَرِيْق 25 , ( pl. حَرْقَى 1ya ),
a.  Burning; burnt.

b.  Fire, conflagration.

حَرِيْقَة
حَرِيْقَة 25t ,
a.  see 1t .

حَرُوْقَة
حَرُوْقَة 26t , ( pl. حَرَاْئِقُ 46 ),
a.  Kind of broth.

حَرَّاْقَة
حَرَّاْقَة 28t ,
a.  Fire-ship.

b.  Bomb, shell.

c.  Blister; plaster.

حُرَّاْق
حُرَّاْق 29 ,
a.  see 24 .

حُرَّاْقَة
حُرَّاْقَة 29t ,  حَاْرُوْقَة 40t ,
a.  Sharp sword.

##### Türkçe

**حَرَقَ**
**حَرَقَ** U ( n. ac. **حَرْق** 1 ),
a. Ateşe verdi, tutuşturdu, yaktı.

b. Eğeledi; öğüttü, rendeledi, birbirine sürttü.

**حَرِقَ**
**حَرِقَ** A ( n. ac. **حَرَق** 4 ),
a. Döküldü; ince, seyrek oldu ( saç ).

**حَرَّقَ**
**حَرَّقَ** II ,  **أَحْرَقَ** IV ,
a. Yaktı, kavurdu; tamamen yaktı, tüketti.

**تَحَرَّقَ**
**تَحَرَّقَ** V
a. [ Bi ], (ateşe) düştü; yandı; yakıldı, kızartıldı.

**اِحْتَرَقَ**
**اِحْتَرَقَ** VIII ,
a. Tamamen yandı, tüketildi.

**حَرْق**
**حَرْق** 1 ,
a. Yanma, kavurma.

**حَرْقَة**
**حَرْقَة** 1t ,  **حُرْقَة** 3t ,
a. Isı, yakıcı ağrı.

**حَرَق**
**حَرَق** 4 ,
a. Yanma, yanış.

b. Yanma, kavurma.

**حِرَاْق**
**حِرَاْق** 23 ,
a. Tüketici, yiyip bitirici.

**حُرَاْق**
**حُرَاْق** 24 ,
a. Tuzlu su, acı su, salamura.

b. bkz. 23 .

**حَرِيْق**
**حَرِيْق** 25 , ( pl. **حَرْقَى** 1ya ),
a. Yanıcı; yanmış.

b. Ateş, yangın.

**حَرِيْقَة**
**حَرِيْقَة** 25t ,
a. bkz. 1t .

**حَرُوْقَة**
**حَرُوْقَة** 26t , ( pl. **حَرَاْئِقُ** 46 ),
a. Bir çeşit çorba.

**حَرَّاْقَة**
**حَرَّاْقَة** 28t ,
a. Ateş gemisi.

b. Bomba, top mermisi.

c. Kabarcık; yakı.

**حُرَّاْق**
**حُرَّاْق** 29 ,
a. bkz. 24 .

**حُرَّاْقَة**
**حُرَّاْقَة** 29t ,  **حَاْرُوْقَة** 40t ,
a. Keskin kılıç.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حرق
حَرَقَ - يَحْرُقُ (حَرَقَ - يَحْرِقُ) - حَرِيْق - احْتَرَقَ - يَحْتَرِقُ - حَرَّقَ - يُحَرِّق
حَرَقَ - يَحْرُقُ (حَرَقَ - يَحْرِقُ) + كائن + شيئاً: يشعل فيه بالنار: يجعله يتخرب ويهلك ويتحول إلى دخان ورماد باشتعال النار فيه
حَرِيْق: على وزن "فعيل" اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " حَرَقَ - يَحْرُقُ ": المحروق: الكائن عندما يحترق وتؤثر فيه النار
﴿ونقول ذوقوا عذاب الحريقْ﴾: ذوقوا عذاب المحروق: عذاب وألم من شبت واشتعلت فيه النار
﴿ولهم عذاب الحريق﴾:ولهم عذاب المحروق: عذاب وألم من شبت واشتعلت فيه النار
احْتَرَقَ - يَحْتَرِقُ + الكائن أو الشيء: على وزن " افتعل" من " حَرَقَ - يَحْرُقُ ": فعل " حَرَقَ - يَحْرُقُ " عندما يقع بشكل ذاتي: يتخرب ويهلك ويتحول إلى رماد ودخان بشكل ذاتي، من غير النظر إلى محدثه: تأخذ النار بالشيء أو الكائن فتؤدي إلى تغير بنائه وتركيبه إلى الشكل المعروف من الحرق
حَرَّقَ - يُحَرِّق: على وزن " فَعَّلَ " من " حَرَقَ - يَحْرُقُ " : جعله " يَحْرُقُ " على سبيل التكرار والشدة: يجعله يشتعل ويلتهب بالنار بشدة فتأتي عليه حتى لا يبقى منه إلا رماده
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أثر النار المغير لبناء وتكوين الكائن، والترتيب بحسب درجة التغير"، وهي:
رَمَدَ - يَرْمِدُ (رَمَدَ - يَرْمُدُ)، حَرَقَ - يَحْرُقُ (حَرَقَ - يَحْرِقُ)، شَوَى - يَشْوِيْ، حَنَذ َ - يَحْنِذُ، خَبَزَ - يَخْبِزُ، سَلَقَ - يَسْلِقُ

الحريق
 	﴿لقد سمع الله قول الذين قالوا إن الله فقير ونحن أغنياء سنكتب ما قالوا وقتلهم الأنبياء بغير حق ونقول ذوقوا عذاب الحريق (181)﴾ آل عمران ﴿إن الذين فتنوا المؤمنين والمؤمنات ثم لم يتوبوا فلهم عذاب جهنم ولهم عذاب الحريق (10)﴾ البروج
 	﴿ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله له في الدنيا خزي ونذيقه يوم القيامة عذاب الحريق (9)﴾ الحج
 	﴿كلما أرادوا أن يخرجوا منها من غم أعيدوا فيها وذوقوا عذاب الحريق(22)﴾ الحج ﴿ولو ترى إذ يتوفى الذين كفروا الملائكة يضربون وجوههم وأدبارهم وذوقوا عذاب الحريق (50)﴾ الأنفال
احترق - فاحترقت
 ﴿أيود أحدكم أن تكون له جنة من نخيل وأعناب تجري من تحتها الأنهار له فيها من كل الثمرات وأصابه الكبر وله ذرية ضعفاء فأصابها إعصار فيه نار فاحترقت كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تتفكرون(266)﴾ البقرة
حَرَّق - يُحَرِّق - حرقوه
 ﴿قالوا حرقوه وانصروا آلهتكم إن كنتم فاعلين (68)﴾ الأنبياء ﴿فما كان جواب قومه إلا أن قالوا اقتلوه أو حرقوه فأنجاه الله من النار إن في ذلك لآيات لقوم يؤمنون(24)﴾ العنكبوت
 	﴿قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًالَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا(97)﴾ طه
مختار الصحاح
● [حرق] ح ر ق: الحَرَقُ بفتحتين النار وهو أيضا احتراق يصيب الثوب من الدق وقد يسكن و أحْرَقَهُ بالنار و حَرَّقَهُ شدد للكثرة و تَحَرَّقَ الشيء بالنار و احْتَرَقَ والاسم الحُرْقَةُ و الحَرِيقُ و حَرَقَ الشيء بالتخفيف برده وحك بعضه ببعض وقرأ علي رضي الله عنه ﴿لنحرقنه﴾ أي لنبردنه و الحُرَاقُ و الحُرَاقَةُ ما تقع فيه النار عند القدح والعامة تقوله بالتشديد و الحَرَّاقةُ بالفتح والتشديد ضرب من السفن فيها مرامي نيران يرمى بها العدو في البحر
الراغب
حرق
يقال: أحرق كذا فاحترق، والحريق: النار، وقال تعالى: }وذوقوا عذاب الحريق﴿[الحج/22]، وقال تعالى:﴾فأصابها إعصار فيه نار فاحترقت﴿[البقرة/266]،﴾وقالوا: حرقوه وانصروا آلهتكم﴿[الأنبياء/68]،﴾لنحرقنه{ [طه/97]، و (لنحرقنه) (وبها قرأ ابن وردان عن أبي جعفر. راجع الإتحاف ص 307)، قرئا معا، فحرق الشيء: إيقاع حرارة في الشيء من غير لهيب، كحرق الثوب بالدق (في المجمل 1/227 والحرق في الثوب من الدق)، وحرق الشيء: إذا برده بالمبرد، وعنه استعير: حرق الناب، وقولهم: يحرق علي الأرم (أي: يحك أسنانه بعضها ببعض غيظا)، وحرق الشعر: إذا انتشر، وماء حراق: يحرق بملوحته: إيقاع نار ذات لهيب في الشيء، ومنه استعير: أحرقني بلومه: إذا بالغ في أذيته بلوم.
ملخص اللسان
1.     حرَق نابُ البعير يَحْرُقُ ويَحْرِقُ حرْقاً وحَريقاً صرَف بِنابِه،
2.     الحَرَقُ: النار.
3.     والتحريقُ: تأْثيرها في الشيء.
4.     حرَقُ النار لهَبُه،
5.     ضالَّةُ المُؤمِن حرَقُ النارِ أي لَهَبُها؛
6.     والحُرْقةُ: حَرارتها.
7.     الحُراق والحُراقة ما تقع فيه النارُ عند القَدْح،
8.     الحَرّاقة ، ضرب من السفن فيها مرامي نيران يُرمى بها العدوّ في البحر؛
9.     والحَرّاقات: مواضع القَلاَّيِينَ والفَحّامِين.
10.                        وأَحْرِقْ لنا في هذه القصَبَةِ ناراً أي أقْبِسْنا؛
11.                        ونارٌ حِراقٌ: لا تُبْقي شيئاً.
12.                        والحَرِيقُ: اللَّهَب؛
13.                        الماء المُحرَقُ: هو المُغْلى بالحَرَق وهو النار،
14.                        وأَحْرَقَنا فلان: بَرَّح بنا وآذانا؛
15.                        يَحْرقُون أَنيابهم غَيْظاً وحَنَقاً أي يَحُكُّون بعضها ببعض.
16.                        وحرَق نابَه    يَحْرُقه أي سحَقه حتى سُمع له صَريفٌ؛
17.                        وحَرَقَ الحديدَ بالمِبْرَد يحْرُقه ويَحْرِقُه حَرْقاً وحَرَّقه: بردَه وحَكَّ بعضَه ببعض
18.                        الحَريقُ أي الذي يقَع في حرَق النار فيَلْتَهِب.
19.                        احْتَرَقْت أي هلكْت؛
20.                        إنه أُوحي إليَّ أن أُحْرِقَ قريشاً أَي  أُهْلِكَهم،
21.                        هذه نارٌ حِراقٌ وحُراق: تُحْرِق كل شيء.
22.                        وأَلقى الله الكافر في حارِقَتِه أي في نارِه؛
23.                         محرِّق لقب ملِك،
24.                        والحُرْقةُ: ما يجده الإنسان من لَذْعةِ حُبّ أو حزن أو طعم شيء فيه حرارة.
25.                        : الحُرقة ما تجد في العين من الرمَد،
26.                        والحَرُوقاء والحَرُوقُ والحُرّاقُ والحَرُّوقُ: ما يُقْدَح به النار؛
27.                        الحَرُوقُ    والحَرُّوقُ والحُراقُ ما نتقت به النار من خِرْقة أو نَبْجٍ،
28.                        ورجل حُراق وحِراق: لا يبقى شيئاً إلا أفسده،
29.                        ورَمْيٌ حِراقٌ: شديد،
30.                        والحَرَقُ: أن يُصيب الثوبَ احْتِراقٌ من النار.
31.                        والحَرَقُ: احْتراق يُصِيبُه من دَقِّ القَصّار.
32.                        الحَرَق النَّقْب في الثوب من دق القَصّار،
33.                        وعِمامة حَرَقانِيّة: وهو ضرب من الوَشْي فيه لون كأَنه مُحْترِق.
34.                         والحرَقُ والحَريقُ: اضْطِرام النار وتَحَرُّقها.
35.                        والحَرُوقةُ: الماء يُحْرَق قليلاً ثم يُذَرُّ عليه دقِيق قليل فيتنافَت أي يَنتفخ ويتقافَز عند الغَليانِ.
36.                        والحَرِيقةُ: النَّفِيتةُ،
37.                        الحَرِيقةُ الماء يُغْلى ثم يذرُّ عليه الدقيق فيُلْعَق وهو أغلظ من الحَساء،
38.                        والحَرِيقُ: ما أَحرقَ النباتَ من حر أَو برد أَو ريح أو غير ذلك من الآفات،
39.                        وهو يَتحرَّقُ جُوعاً: كقولك يَتضرَّم.
40.                        وماء حُراقٌ وحُرّاقٌ: مِلْح شديدُ المُلُوحةِ،
41.                        وليس بعد الحُراقِ شيء، وهو الذي    يُحَرِّق أوبار الإِبل.
42.                        والحُرْقانُ: المَذَحُ وهو اصْطِكاكُ الفخِذين.
43.                        الحَرْقُ حَرْق النابَيْن أَحدهما بالآخر؛
44.                        وحَريقُ النابِ: صَريفُه.
45.                        وحرَق الإنسانُ وغيرُه نابَه يَحرُقه ويَحْرِقُه حرْقاً وحَرِيقاً وحُروقاً فعل ذلك من غَيْظ وغضَبٍ،
46.                        الحُروق مُحْدَث.
47.                        وفلان يحرُق عليك الأُرَّمَ غَيظاً؛
48.                        يَحْرُقون الأُرَّما    وسَحابٌ حَرِقٌ أي شديد البرْقِ.
49.                        وفَرس حُراقُ العَدْوِ إذا كان يحتَرِقُ في عَدْوه.
50.                        والحارِقةُ: العصَبةُ التي تَجْمع بين رأْس الفخذ والوَرِك؛
51.                         الحارقةُ في الخُرْبة عصبة تُعلِّق الفخذ بالورك وبها يمشي الإنسان،
52.                        الحارِقَتانِ عصَبتان في رؤوس أعالي الفخذين
53.                        الحارقة    عصبة أَو عِرْق في الرِّجل،
54.                        وحَرِقَ حَرَقاً وحُرِقَ حَرْقاً: انقطعت حارقته.
55.                        والحَرْقُوَةُ: أعلى الحَلق أو اللَّهاة.
56.                        وحَرِقَ الشعرُ حَرَقاً، فهو حَرِقٌ: قَصُر فلم يطل أو انقطع؛
57.                        وحَرِقَ ريش الطائر، فهو حَرِقٌ: انْحصّ؛
58.                         والحَرَقُ في الناصيةِ: كالسّفى،
59.                        وحَرِقَت اللِّحية فهي حَرِقةٌ: قصُر شعر ذقَنها عن شعر العارِضين. .
60.                         لنحرُقنًه أي لنبرُدَنًه.
61.                        أنه نهى عن حَرْق النواة؛ هو بَرْدها بالمِبرد.
62.                        والحِرْقُ والحُراقُ والحِراقُ والحَرُوقُ: الكُشُّ الذي يُلْقَح به النخل،
63.                        والحارِقةُ من النساء: التي تُكثر سَبَّ جارتِها.
64.                        والحارِقةُ والحارُوق  من النساء: الضيّقةُ الفرج.
65.                         امرأة حارِقةٌ: هي التي تَغْلِبها الشهوة حتى تَحْرُقَ أنيابَها بعضها على بعض  أي تحُكّها،
66.                        والحَرَقُ من الدّقِّ: الذي يَعْرِض للثوب عند دقّه،
67.                        والمُحارَقةُ: المُباضَعةُ على الجَنب؛
68.                        المُحارَقة المُجامَعة.
69.                        الحارقةُ الإبْراكُ؛
70.                        والحارقة السبع.
71.                        والحُرْقُ: الغَضابى من    الناس.
72.                         وحَرَقَ الرجلُ إذا ساء خُلقُه.
73.                        والحُرَقةُ أيضاً: حيّ من العرب،
لسان العرب
● - حرق: الحَرَقُ، بالتحريك: النار. يقال: في حَرَقِ الله؛ قال:    شدّاً سَريعاً مِثلَ إضرامِ الحَرَقْ    وقد تَحرَّقَتْ، والتحريقُ: تأْثيرها في الشيء. الأَزهري: والحَرَقُ من    حَرَق النار. وفي الحديث: الحَرَقُ والغَرَقُ والشَّرَقُ شهادة. ابن    الأَعرابي: حرَقُ النار لهَبُه، قال: وهو قوله ضالَّةُ المُؤمِن حرَقُ النارِ    أي لَهَبُها؛ قال الأَزهري: أَراد أَن ضالةَ المؤمن إذا أَخذها إنسان    ليتملَّكها فإنها تؤدّيه إلى حرَق النار، والضالةُ من الحيوان: الإبل    والبقر وما أشبهها مما يُبْعِد ذهابه في الأَرض ويمتنع من السِّباع، ليس لأَحد    أَن يَعْرِض لها لأَن النبي، صلى الله عليه وسلم، أوعد مَن عرض لها    ليأْخذها بالنار. وأحْرقَه بالنار وحَرَّقه: شدّد للكثرة. وفي الحديث:    الحَرِقُ شهيد، بكسر الراء، وفي رواية: الحَريقُ أي الذي يقَع في حرَق النار    فيَلْتَهِب. وفي حديث المُظاهِر: احْتَرَقْت أي هلكْت؛ ومنه حديث    المُجامِع: في نهار رمضان احْترقْت؛ شبها ما وقَعا فيه من الجِماع في المُظاهرة    والصَّوْم بالهَلاك. وفي الحديث: إنه أُوحي إليَّ أن أُحْرِقَ قريشاً أَي    أُهْلِكَهم، وحديث قتال أَهل الردة: فلم يزل يُحَرِّقُ أعْضاءهم حتى    أدخلهم من الباب الذي خَرجوا منه، قال: وأُخذ من حارقة الوَرِك، وأَحرقته    النار وحَرّقَتْه فاحترق وتحرّقَ، والحُرْقةُ: حَرارتها. أبو مالك: هذه نارٌ    حِراقٌ وحُراق: تُحْرِق كل شيء. وأَلقى الله الكافر في حارِقَتِه أي في    نارِه؛ وتحرّقَ الشيءُ بالنار واحْترقَ، والاسم الحُرْقةُ والحَريقُ. وكان    عمرو بن هِند يلقَّب بالمُحَرِّق، لأنه حرَّق مائة من بني تميم: تسعة    وتسعين من بني دارِم، وواحداً من البَراجِم، وشأْنه مشهور. ومُحَرِّق    أَيضاً: لقب الحرث بن عمرو ملِك الشام من آلِ جَفْنةَ، وإِنما سمي بذلك لأَنه    أَوّل من حرَّق العرب في ديارهم، فهم يُدْعَوْن آلَ مُحَرِّق؛ وأَما قول    أسودَ بن يَعْفُر:    ماذا أُؤَمِّلُ بعدَ آلِ مُحَرِّقٍ،    تركوا منازِلَهم، وبعدَ إيادِ؟    فإنما عنى به امرأَ القيس بن عمرو بن عَدِيّ اللخْمِيّ لأنه أَيضاً    يُدعَى محرّقاً. قال ابن سيده: محرِّق لقب ملِك، وهما مُحرِّقان: محرّق    الأَكبر وهو امرؤ القيس اللخمي، ومحرّق الثاني وهو عَمرو بن هند مُضَرِّطُ    الحجارة، سمي بذلك لتحريقه بني تميم يوم أوارةَ، وقيل: لتحريقه نخل    مَلْهَمٍ.والحُرْقةُ: ما يجده الإنسان من لَذْعةِ حُبّ أو حزن أو طعم شيء فيه    حرارة. الأَزهري عن الليث: الحُرقة ما تجد في العين من الرمَد، وفي القلب من    الوجَع، أو في طعم شيء مُحرِق.    والحَرُوقاء والحَرُوقُ والحُرّاقُ والحَرُّوقُ: ما يُقْدَح به النار؛    قال ابن سيده: قال أبو حنيفة هي الخُرَقُ المُحرًقة التي يقع فيها    السّقْط؛ وفي التهذيب: هو الذي تُورَى فيه النارُ. ابن الأَعرابي: الحَرُوقُ    والحَرُّوقُ والحُراقُ ما نتقت به النار من خِرْقة أو نَبْجٍ، قال:    والنَّبْجُ أصُول البَرْدِيّ إذا جفّ. الجوهري: الحُراق والحُراقة ما تقع فيه    النارُ عند القَدْح، والعامة تقوله التشديد. قال ابن بري: حكى أبو عبيد في    الغريب المصنف في باب فَعُولاء عن الفراء: أنه يقال الحَرُوقاء للتي    تُقْدَحُ منه النار والحَرُوقُ والحُرّاقُ والحَرُّوقُ، قال: والذي ذكره    الجوهري الحُراقُ والحُراقةُ فعدَّتها ست لغات.    ابن سيده: والحَرّاقاتُ سفُن فيها مَرامِي نِيران، وقيل: هي المَرامِي    أنفُسها. الجوهري: الحَرّاقة، بالفتح والتشديد، ضرب من السفن فيها مرامي    نيران يُرمى بها العدوّ في البحر؛ وقول الراجز يصف إبلاً:    حَرًقَها حَمْضُ بِلادٍ فِلِّ،    وغَتْمُ نَجْمٍ غيرِ مُسْتَقِلِّ،    فما تكادُ نِيبُها تُوَلِّي    يعني عَطًشها، والغَتْم: شدّة الحرّ، ويروى: وغَيم نجم، والغَيْم:    العطَش. والحَرّاقات: مواضع القَلاَّيِينَ والفَحّامِين. وأَحْرِقْ لنا في هذه    القصَبَةِ ناراً أي أقْبِسْنا؛ عن ابن الأَعرابي.    ونارٌ حِراقٌ: لا تُبْقي شيئاً. ورجل حُراق وحِراق: لا يبقى شيئاً إلا    أفسده، مثل بذلك، ورَمْيٌ حِراقٌ: شديد، مثل بذلك أيضاً.    والحَرَقُ: أن يُصيب الثوبَ احْتِراقٌ من النار. والحَرَقُ: احْتراق    يُصِيبُه من دَقِّ القَصّار. ابن الأَعرابي: الحَرَق النَّقْب في الثوب من    دق القَصّار، جعله مثل الحرَق الذي هو لهَب النار؛ قال الجوهري: وقد    يسكَّن. وعِمامة حَرَقانِيّة: وهو ضرب من الوَشْي فيه لون كأَنه مُحْترِق.    والحرَقُ والحَريقُ: اضْطِرام النار وتَحَرُّقها. والحَرِيقُ أَيضاً:    اللَّهَب؛ قال غَيْلانُ الربعي:    يُثِرْنَ، من أَكْدَرِها بالدَّقْعاء،    مُنْتَصِباً مِثْلَ حَرِيقِ القَصْباء    وفي الحديث: شَرِبَ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، الماء المُحْرقَ من    الخاصِرةِ؛ الماء المُحرَقُ: هو المُغْلى بالحَرَق وهو النار، يريد أنه    شربه من وجَع الخاصِرةِ.    والحَرُوقةُ: الماء يُحْرَق قليلاً ثم يُذَرُّ عليه دقِيق قليل فيتنافَت    أي يَنتفخ ويتقافَز عند الغَليانِ.    والحَرِيقةُ: النَّفِيتةُ، وقيل: الحَرِيقةُ الماء يُغْلى ثم يذرُّ عليه    الدقيق فيُلْعَق وهو أغلظ من الحَساء، وإنما يستعملونها في شدّة الدهْر    وغَلاء السِّعر وعجَفِ المال وكلَب الزمان. الأَزهري: ابن السكيت    الحَرِيقة والنَّفِيتة أَن يُذرّ الدقيق على ماء أَو لبن حليب حتى يَنْفِت    يُتحسَّى من نَفْتها، وهو أَغلظ من السَّخينة، فيوسّع بها صاحب العِيال على    عِياله إذا غلبه الدهر. ويقال: وجدت بني فلان ما لهم عيش إلاَّ    الحَرائقُ.والحَرِيقُ: ما أَحرقَ النباتَ من حر أَو برد أَو ريح أو غير ذلك من    الآفات، وقد احترقَ النَّبات. وفي التنزيل: فأَصابها إعصار فيه نار فاحترقت.    وهو يَتحرَّقُ جُوعاً: كقولك يَتضرَّم. ونَصل حَرِقٌ حديد: كأََنه ذو    إحراق، أَراه على النسب؛ قال أَبو خراش:    فأَدْرَكَه فأَشْرَعَ في نَساه    سِناناً، نَصْلُه حَرِقٌ حَدِيدُ    وماء حُراقٌ وحُرّاقٌ: مِلْح شديدُ المُلُوحةِ، وكذلك الجمع. ابن    الأَعرابي: ماء حُراق وقُعاعٌ بمعنى واحد، وليس بعد الحُراقِ شيء، وهو الذي    يُحَرِّق أوبار الإِبل.    وأَحْرَقَنا فلان: بَرَّح بنا وآذانا؛ قال:    أَحْرَقَني الناسُ بتَكْلِيفِهمْ،    ما لَقِيَ الناسُ من الناسِ؟    والحُرْقانُ: المَذَحُ وهو اصْطِكاكُ الفخِذين. الأَزهري: الليث    الحَرْقُ حَرْق النابَيْن أَحدهما بالآخر؛ وأنشد:    أبى الضَّيْمَ، والنُّعمانُ يَحرِق نابَه    عليه، فأفْصى، والسيوفُ مَعاقِلُه    وحَريقُ النابِ: صَريفُه. والحَرْقُ: مصدر حَرَقَ نابُ البعير. وفي    الحديث: يَحْرقُون أَنيابهم غَيْظاً وحَنَقاً أي يَحُكُّون بعضها ببعض. ابن    سيده: حرَق نابُ البعير يَحْرُقُ ويَحْرِقُ حرْقاً وحَريقاً صرَف بِنابِه،    وحرَق الإنسانُ وغيرُه نابَه يَحرُقه ويَحْرِقُه حرْقاً وحَرِيقاً    وحُروقاً فعل ذلك من غَيْظ وغضَبٍ، وقيل: الحُروق مُحْدَث. وحرَق نابَه    يَحْرُقه أي سحَقه حتى سُمع له صَريفٌ؛ وفلان يحرُق عليك الأُرَّمَ غَيظاً؛ قال    الشاعر:    نُبِّئْتُ أحْماء سُلَيْمى إنما    باتُوا غِضاباً، يَحْرُقون الأُرَّما    وسَحابٌ حَرِقٌ أي شديد البرْقِ. وفَرس حُراقُ العَدْوِ إذا كان    يحتَرِقُ في عَدْوه.    والحارِقةُ: العصَبةُ التي تَجْمع بين رأْس الفخذ والوَرِك؛ وقيل: هي    عصبة متصلة بين وابلَتَي الفخذ والعَضُد التي تدور في صدَفة الورك والكتف،    فإذا انفصلت لم تلتئم أبداً، يقال عندها حُرِقَ الرجل فهو مَحْروق، وقيل:    الحارقةُ في الخُرْبة عصبة تُعلِّق الفخذ بالورك وبها يمشي الإنسان،    وقيل: الحارِقَتانِ عصَبتان في رؤوس أعالي الفخذين في أَطرافها ثم تدخلان في    نُقْرتي الوركين ملتزقتين نابتتين في النقرتين فيهما مَوْصِل ما بين    الفخذين والورك، وإذا زالت الحارقةُ عَرِجَ الذي يُصيبه ذلك، وقيل: الحارقة    عصبة أَو عِرْق في الرِّجل، وحَرِقَ حَرَقاً وحُرِقَ حَرْقاً: انقطعت    حارقته. الأَزهري: ابن الأَعرابي الحارقة العصبة التي تكون في الورك، فإذا    انقطعت مشى صاحبها على أَطراف أَصابعه لايستطيع غير ذلك، قال: وإذا مشى    على أَطراف أصابعه اختياراً فهو مُكتامٌ؛ وقد اكْتامَ الراعي على أطراف    أصابعه . . .    (* كذا بياض بالأصل.) أن يريد أن ينال أطراف الشجر بعصاه    ليَهُشً بها على غنمه؛ وأنشد للراجز يصف راعَّياً:    تَراهُ، تحتَ الفَننِ الوَريقِ،    يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمَحْرُوقِ    قال ابن سيده: قال ابن الأَعرابي أخبر أنه يقوم على أطراف أصابعه حتى    يتناول الغصن فيُميله إلى إبله، يقول: فهو يرفع رجله ليتناول الغُصن البعيد    منه فيَجْذِبه؛ وقال الجوهري في تفسيره: يقول إنه يقوم على فَرْد رجل    يتطاول للأَفنان ويجتذبها بالمحجن فينفُضها للإبل كأنه مَحْروق. والحَرَقُ    في الناسِ والإبل: انقطاع الحارقة. ورجل حَرِقٌ: أكثر من مَحْروق؛ وبعير    مَحْروقٌ: أكثر من حَرِقٍ، واللغتان في كل واحد من هذين النوعين فصيحتان.    والحارقةُ أيضاً: عصَبة أو عِرْق في الرِّجل؛ عن ابن الأَعرابي؛ قال    الجوهري: والمَحروق الذي انقطعت حارقته، ويقال: الذي زال وَرِكُه؛ قال    آخر:همُ الغِرْبانُ في حُرُماتِ جارٍ،    وفي الأَدْنَيْنَ حُرَّاقُ الوُرُوكِ    يقول: إذا نزل بهم جار ذو حُرمة أكلوا ماله كالغراب الذي لا يَعاف    الدَّبعر ولا القَذَر، وهم في الظُّلم والجَنَف على أدانِيهم كالمَحروق الذي    يمشي مُتجانِفاً ويَزهَد في مَعُونتهم والذبِّ عنهم.    والحَرْقُوَةُ: أعلى الحَلق أو اللَّهاة.    وحَرِقَ الشعرُ حَرَقاً، فهو حَرِقٌ: قَصُر فلم يطل أو انقطع؛ قال أبو    كَبير الهُذلي:    ذَهَبَت بَشاشَته فأَصْبَح خامِلاً،    حَرِقَ المَفارِقِ كالبُراءِ الأَعْفَرِ    البُراء: البُرايةُ وهي النُّحاتةُ، والأَعفرُ: الأَبيضُ الذي تعلوه    حُمرة. وحَرِقَ ريش الطائر، فهو حَرِقٌ: انْحصّ؛ قال عنترة يصف غراباً:    حَرِقُ الجَناحِ، كأنَّ لَحْيَيْ رأسِه    جَلَمانِ، بالأَخْبارِ هَشٌّ مُولَعُ    والحَرَقُ في الناصيةِ: كالسّفى، والفعلُ كالفعل. وحَرِقَت اللِّحية فهي    حَرِقةٌ: قصُر شعر ذقَنها عن شعر العارِضين. أبو عبيد: إذا انقطع الشعر    ونَسَل قيل حَرِق يحرَقُ، وهو حَرِق، وفي الصحاح: فهو حَرِقُ الشعر    والجناح؛ قال الطِّرمّاح يصف غراباً:    شَنِجُ النِّسا حَرِقُ الجَناح كأنَّه،    في الدَّارِ إثْرَ الظَّاعِنينَ، مُقَيَّدُ    وحَرَقَ الحديدَ بالمِبْرَد يحْرُقه ويَحْرِقُه حَرْقاً وحَرَّقه: بردَه    وحَكَّ بعضَه ببعض. وفي التنزيل: لنُحَرِّقَنّه    (* قوله «وفي التنزيل    لنحرقنه إلخ» كذا بالأصل مضبوطاً. وعبارة زاده على البيضاوي: والعامة على    ضم النون وكسر الراء مشدّدة من حرقه يحرقه، بالتشديد، بمعنى أحرقه بالنار،    وشدّد للكثرة زالمبالغة، أو برده بالمبرد على أن يكون من حرق الشيء    يحرقه ويحرقه، بضم الراء وكسرها، إذا برده بالمبرد، ويؤيد الإحتمال الأول    قراءة لنحرقنه بضم النون وسكون الحاء وكسر الراء من الاحراق، ويعضد الثاني    قراءة لنحرقنه بفتح النون وكسر الراء وضمها خفيفة أي لنبردنه اهـ. فتلخص    أن فيه أربع قراءات). وقرئ لنُحَرِّقَنَّه ولنَحْرُقَنَّه، وهما سواء في    المعنى؛ قال الفراء: من قرأ لنحرُقنّه لنَبْرُدَنَّه بالحديد بَرْداً من    حرَقْتُه أحْرُقه حَرْقاً؛ وأنشد المُفَضَّل لعامر بن شَقِيق الضَّبي:    بذِي فَرْقَيْنِ، يَومَ بنو حَبيبٍ    نُيوبَهُم علينا يَحْرُقُونا    قال: وقرأ علي، كرم الله وجهه: لنحرُقنًه أي لنبرُدَنًه. وفي الحديث:    أنه نهى عن حَرْق النواة؛ هو بَرْدها بالمِبرد. يقال: حرَقه المِحْرقِ أي    برده به؛ ومنه القراءة لنُحَرِّقَنَّه، ويجوز أن يكون أراد إحراقها    بالنار، وإنما نهى عنه إكراماً للنخلة أو لأن النوى قُوتُ الدَّواجِن في    الحديث. ابن سيده: وحرّقه مكثّرة عن حَرَقه كما ذهب إليه الزجاج من أنّ    لنُّحَرِّقَنَّه بمعنى لنبرُدنَّه مرة بعد مرة، لأن الجوهر المبرود لا يحتمل    ذلك، وبهذا ردّ عليه الفارسي قوله.    والحِرْقُ والحُراقُ والحِراقُ والحَرُوقُ، كله: الكُشُّ الذي يُلْقَح    به النخل، أعني بالكُشّ الشِّمْراخَ الذي يؤخذ من الفحل فيُدَسُّ في    الطَّلْعة.    والحارِقةُ من النساء: التي تُكثر سَبَّ جارتِها. والحارِقةُ والحارُوق    من النساء: الضيّقةُ الفرج. ابن الأَعرابي: وامرأة حارِقةٌ ضيّقة    المَلاقي، وقيل: هي التي تَغْلِبها الشهوة حتى تَحْرُقَ أنيابَها بعضها على بعض    أي تحُكّها، يقول: عليكم بها    (* قوله «يقول عليكم بها» كذا بالأصل هنا،    وأورده ابن الأثير في تفسير حديث الامام علي: خير النساء الحارقة، وفي    رواية: كذبتكم الحارقة.) ومنه الحديث: وجدْتُها حارِقةً طارِقةً فائقةً.    وفي حديث الفتح: دخلَ مكةَ وعليه عمامة سَوداء حَرَقانِيّةٌ؛ جاء في    التفسير أنها السوداء ولا يُدرَى ما أصلُه؛ قال الزمخشري: هي التي على لون    ما أحرقته النار كأنها منسوبة بزيادة الأَلف والنون إلى الحرَق، بفتح    الحاء والراء، قال: ويقال الحَرْقُ بالنار والحَرَقُ معاً. والحَرَقُ من    الدّقِّ: الذي يَعْرِض للثوب عند دقّه، محرك لا غير؛ ومنه حديث عمر بن عبد    العزيز: أراد أن يَستبدل بعُمَّاله لِما رأى من إبطائهم فقال: أمّا عَدِيُّ    بن أرْطاة فإنما غرَّني بِعمامته الحَرَقانِيَّة السوداء.    وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: خير النساء الحارِقةُ؛ وقال ثعلب:    الحارقة هي التي تُقام على أربع، قال: وقال علي، رضي الله عنه: ما صَبَر على    الحارِقةِ إلا أسماء بنتُ عُمَيْسٍ؛ هذا قول ثعلب. قال ابن سيده: وعندي أنّ    الحارقة في حديث علي، كرم الله وجهه، هذا إنما هو اسم لهذا الضّرْب من    الجماع.    والمُحارَقةُ: المُباضَعةُ على الجَنب؛ قال الجوهري: المُحارَقة    المُجامَعة. وروي عن علي أنه قال: كذَبَتْكم الحارقة ما قام لي بها إلا أسماء    بنت عُميس، وقال بعضهم: الحارقةُ الإبْراكُ؛ قال الأَزهري في هذا المكان:    وأما قول جرير:    أَمَدَحْتَ، ويْحَكَ مِنْقَراً أَن ألزَقُوا    بالحارِقَيْنِ، فأرْسَلُوها تَظْلَعُ    ولم يقل في تفسيره شيئاً. وروي عن علي، عليه السلام، أنه قال: عليكم    بالحارقة من النساء فما ثبت لي منهن إلا أسماء؛ قال الأَزهري: كأنه قال    عليكم بهذا الضرب من الجماع معهن. قال والحارقةُ من السُبع اسم له. قال ابن    سيده: والحارقة السبع.    ابن الأَعرابي: الحَرْق الأَكل المُسْتَقْصى. والحُرْقُ: الغَضابى من    الناس. وحَرَقَ الرجلُ إذا    (* قوله «وحرق الرجل كذا إلخ» كذا ضبط في الأصل    بفتح الراء ولعله بضمها كما هو المعروف في أفعال السجايا.) ساء خُلقُه.    والحُرْقَتانِ: تَيْمٌ وسَعد ابنا قَيْسِ بن ثَعْلبة بن عُكابةَ بن صَعْب    وهما رَهط الأَعشى؛ قال:    عجبتُ لآلِ الحُرْقَتَيْنِ، كأنّما    رأوْني نَفِيّاً من إيادٍ وتُرْخُمِ    وحَراقٌ وحُرَيْقٌ وحُرَيْقاء: أسماء. وحُرَيْقٌ: ابن النعمان بن    المنذر، وحُرَقةُ: بنته؛ قال:    نُقْسِمُ باللهِ: نُسْلِمُ الحَلَقَهْ،    ولا حُرَيْقاً، وأخْتَه الحُرَقَهْ    قوله نسلم أي لا نُسلم. والحُرَقةُ أيضاً: حيّ من العرب، وكذلك    الحَرُوقةُ. والمُحَرّقةُ: بلد.
مقاييس اللغة:
(حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])
وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
* حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
* يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
القاموس المحيط:
حَرَقَهُ بَرَدَهُ، وحَكَّ بَعْضَهُ ببعضٍ، و نابَهُ يَحْرُقُهُ ويَحْرِقُهُ سَحَقَهُ حتى سُمِعَ له صَريفٌ.
والحارِقَتانِ: رُؤوسُ الفَخِذَيْنِ في الوَرِكَينِ، أو عَصَبَتَانِ في الوَرِكِ. والمَحْروقُ: الذي زالَ وَرِكُهُ، والسَّفُّودُ. والحارِقَةُ: النارُ، والمرأةُ الضَّيِّقَةُ المَلاقِي، والتي تَثْبُتُ للرجُلِ على شِقِّها، والتي تَغْلِبُها الشَّهْوَةُ حتى تَحْرُقَ أنْيابَها بعضَها على بعضٍ إشْفاقاً من أن تَبْلُغَ الشَّهْوَةُ بها الشَّهيقَ أو النَّخيرَ، أو التي تُكْثِرُ سَبَّ جاراتِها، والنِكاحُ على الجَنْبِ، أو الإِبْراكُ. وامرأةٌ حاروقٌ: نَعْتٌ مَحمودٌ لها عندَ الجِماعِ. والحِرْقُ، بالكسرِ: شِمْراخُ الفُحَّالِ يُلْقَحُ به، وبالتحريكِ: النارُ، أَو لَهَبُها، وأثَرُ احْتِراقٍ من دَقِّ القَصَّارِ ونَحْوِهِ في الثوب. وعمامَةٌ حَرَقانِيَّةٌ، مُحرَّكةً: على لَوْنِ ما أحْرَقَتْه النارُ. وحَرِقَ شَعَرُهُ، كفَرِحَ: تَقَطَّعَ ونَسَلَ، فهو حَرِقُ الشَّعَرِ. وككَتِفٍ: الرجُلُ المُتَشَقِّقُ الأطْرافِ، و من السَّحابِ: الشَّديدُ البَرْقِ. وكشَكورٍ وتَنُّورٍ وجَلُولاءَ وكُناسَةٍ وغُرابٍ، وتَشْديدُهُما، أو تَشْديدُ الأولَى لَحْنٌ: ما يَقَعُ فيه النارُ عند القَدْحِ. وكسَحابٍ: اسمُ رجُلٍ.
وكغُرابٍ من المِياهِ: الشَّديدُ الملُوحَةِ، ويُشَدّدُ، و من الخَيْلِ: العَدَّاءُ، ومن يُفْسِدُ في كلِّ شيءٍ، كالحِراقِ، بالكسر، والجُشْنُ الذي يُلْقَحُ به النَّخْلُ، كالحِرْقِ والحِراقِ، بكسرِهما، والحَرَقِ، مُحرَّكةً، وكصَبورٍ ويُضَمُّ. ونارٌ حِراقٌ، ككِتابٍ: لا تُبْقِي شيئاً. ورَمْيٌ حِراقٌ: شَديدٌ.
وفي جَوْفِهِ حَرْقَةٌ، ويُضَمُّ، وحَريقَةٌ: حَرارَةٌ. والحَرَّاقاتُ، مُشددَةً: مواضِعُ القَلاَّيينَ والفَحَّامينَ، وسُفُنٌ بالبَصْرَةِ، وفيها مَرامِي نيرانٍ يُرْمَى بها العَدُوُّ. والحُرْقَةُ، بالضم: اسمٌ من الاحْتِراقِ، كالحَرِيقِ، وحَيٌّ من قُضاعَةَ. وكهُمَزَةٍ: بِنتُ النُّعْمانِ بنِ المُنْذِرِ، و من السُّيوفِ: الماضِيَةُ، كالحُرَّاقةِ، كرُمَّانةٍ وماموسَةٍ. والحُرْقَتانِ: تَيْمٌ وسَعْدٌ ابْنا قَيْسِ بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ المنذِرِ بن عُكابَةَ، والِدَتُهُما: بنْتُ النُّعْمانِ. والعَلاءُ بنُ عبدِ الرحمنِ الحُرَقِيُّ، مَوْلَى الحُرَقَةِ: تابِعِيٌّ. والحَريقَةُ والحَروقَةُ: طَعامٌ أغْلَظُ من الحَساءِ، أو ماءٌ يُذَرُّ عليه دَقيقٌ قَليلٌ فَيَنْتَفِخُ عندَ الغَلَيانِ. وأحْرَقَها: اتَّخَذَها. والحُرْقانُ، بالضم: اصْطِكاكُ الفَخِذَيْن. وكزُبَيْرٍ: أخُو حُرَقَةَ. والحَرْقُوَةُ، كَتَرْقُوَةٍ: أعْلَى اللَّهاةِ من الحَلْقِ. ورجلٌ حُرَقْرِيقَةٌ: حديدٌ. والحارِقُ: سِنُّ السَّبُعِ. وحَرَقَهُ بالنارِ يَحْرِقُهُ، وأحْرَقَهُ وحَرَّقَهُ: بمعنًى، فاحْتَرَقَ وتَحَرَّقَ. وكمُحَدِّثٍ: صَنَمٌ لبَكْرِ بنِ وائلٍ، وابنُ النُّعْمانِ بنِ المُنْذِرِ، والشاعِرُ اللَّخْمِيُّ، وعُمارةُ بنُ عبدٍ الشاعِرُ المَدَنِيُّ، وعَمْرُو بنُ هِنْدٍ، لأنه حَرَّقَ مئَةً من بني تَميمٍ، والحَارِثُ بنُ عَمْرٍو، ومَلِكُ الشأمِ، لأنه أوّلُ من حَرَّقَ العَرَب في دِيارِهِم، فهم يُدْعَوْنَ: آلَ مُحَرِّقٍ، وامْرُؤُ القَيْسِ بنُ عَمْرٍو، وهو المرادُ في قولِ الأَسْوَدِ بنِ يَعْفُرَ:
ماذا أُؤَمِّلُ بعدَ آلِ مُحَرِّقٍ ... تَرَكوا مَنازِلَهُمْ وبعْدَ إيادِ
والمُحَرَّقَةُ، كمُعَظَّمَةٍ: ة باليَمامةِ. وحَرَّقَ المَرْعَى الإِبِلَ: عَطَّشَها. وحارَقَها: جامَعَها على الجَنْبِ.
تاج العروس:
ح - ر - ق
حَرَقَه أَي : الحَدِيدَ بالمِجْرَدِ يَرُقُه حرْقاً من حَدِّ نَصَرَ : إِذا بَرَدَه وحَكَّ بعضَه ببَعْض ومنه قِراءَةُ علي وابنِ عَباّسِ رضِىَ الله عنهم وأبي جَعفر : " لنَحْرُقنهُ " والنون مُشَدَّدَةٌ وعن أَبِي جَعْفر أيضاً أَنَّ النوّنَ مُخَفَّفَةٌ وقال الفرّاءُ : مَن قَرَأَ " لنَحْرُقنَّه " فالمَعْنَى : لنَبْرُدَنَّه بالحَدِيد بَرْداً مِن حَرَقْتُه أَحرُقُه حرْقاً . ويُقالُ : حَرَقَ نابه يحرُقُه ويَحْرِقُه من حَدِّ نَصَر وضَرَب : إِذا سَحَقَه حَتَّى سُمِعَ له صَرِيفٌ ومنه قولُهم : فلان يحْرق عليكَ الأرَّمَ غَيظاً قال الراجِز :
" نُبِّئتْ أَحْماءَ سُلَيْمَى إَنما
" باتُوا غِضاباً يَحْرِقُونَ الأرِّمَا ويكُون تهديداً ووَعِيداً من فحولِ الإِبل خاصَةً وقالَ ابنُ دُرَيد : وهو من النوق زَعمُوا من الإعياءَ قال زُهير :
أَبي الضَّيمَ والنعمانُ يحرِقُ نابه ... عليهِ فأَفْضىَ والسُّيُوفُ مَعاقِلُهْ
وجعَل ابنُ دُرَيدٍ الفعلَ للناب فقالَ : حرَق نابُ البَعير يَحرُقُ وصَرَفَ يَصْرفُ وفي الأساسِ : وإِنّه ليَحرْقُ عليكَ الأرَّمَ أَي : يسحَقُ بعضَها ببَعْض كفِعْل الحارِقِ بالمبْرَد وهذا يفْهمُ منه أَنَّ حَرْقَ الناب مأخوذَ من حَرْقِ الحَدِيد كما هو صَرِيحُ كلام الجَوْهرِيِّ فإِنه قال : ومنه حرَقً نابَه إِلى آخرِه . والحارِقَتانِ : رُؤُوسُ الفَخِذَيْنِ في الوَرِكَيْنِ أَو هما عَصَبَتانِ في الوَرِكِ إِذا انْقَطَعَتا مَشىَ صاحبُهما عَلَى أَطْراف أَصابِعِه لا يَسْتَطِيعُ غيرَ ذلك عن ابْنِ الأَعْرابِيِّ قالَ : وإِذا مَشَى على أَطْرافِ أَصابِعِه اخْتِياراً فهو مِكْتامٌ وقد اكْتامَ الرّاعِي وقالَ غيرُه : الحارِقَةُ : العَصَبَةُ التي تَجمع بينَ الفخِذِ والوَرِكِ . وقِيلَ : هي عَصَبَة مُتَّصِلَةٌ بينَ وابِلَتَي الفَخِذِ والعَضُدِ التي تَدُورُ في صَدَفَةِ الوَرِكِ والكَتِفِ فإِذا انْفصلتْ لم تَلْتَئم أَبَداً وقِيلَ : هي في الخُربة تُعَلِّقُ الفَخِذَ بالوَرِكِ وبِها يَمْشِي الإِنْسانُ وقِيلَ : إِذا زالَت الحارِقَةُ عَرِج الإِنْسانُ . والمَحْرُوقُ : الذي انْقطَعت حارِقَته وقد حُرِقَ كعُنِيَ أَو الّذِي زالَ وَرِكُه وأَنْشَدَ الجَوْهَرِي لأَبِي مُحَمَّدٍ الحَذْلَمِيِّ يصفُ راعِياً :
" يظل تَحتَ الفَنَنِ الوَرِيقِ
" يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمَحْرُوقِ يَقُول : إِنّه يَقُوم على فَرْدِ رِجْلٍ يَتَطاوَلُ للأفْنانِ ويَجْتَذِبها بالمِحْجَنِ فيَنْفُضُها للإِبِلِ كأَنّه محْرُوقٌ وقالَ ابن سِيدَه : أَخْبَرَ أَنه يقُوم بأَطْرافِ أصابِعِه حَتّي يَتَناولَ الغُصْنَ فيُميلَه إِلى إِبِلِه يَقُولُ : فهو يَرْفَعُ رِجْلَه ليَتَناوَلَ الغصْنَ البَعِيدَ منه فيَجْذِبَه . وقالَ ابنُ عَبّاد : المَحْروقُ في الرَّجَزِ : السَّفُّودُ . والحارِقَةُ : النارُ يَقُول : أَلْقَى اللهُ الكافر في حارِقَتِه أي : في نارِه . قالَ ابنُ دُرَيْدِ : وقَوْل على كَرَّمَ اللّه وَجْهَه : كذَبَتكُم الحارِقَةُ وقولُه : عليكُم بالحارِقَةِ قالَ ابنُ الأَعرابي : هي المَرْأَةُ الضَّيِّقَةُ المَلاقِي ومنه الحَدِيثُ الآخَر : وجَدْتها حارقَة طارِقَةً فائِقَةً وفي الأَساسِ : هي التي تَضُمُّ الشَّيءَ لضِيقِها وتَغْمِزُه فِعل من يَحْرِقُ أَسْنانَه وهي الرَّصُوف والعَصُوفُ وقال أَبُو الهَيْثَم : هي التي تَثْبُتُ للرَّجُلِ عَلى حارِقَتِها أَي : شقها وجَنْبِها قال : وقِيلَ : هي التي تَغْلِبُها الشهوَةُ حَتى تَحْرِقَ أَنْيابها بعضَها على بَعْضٍ إِشْفاقاً من أَنْ تَبْلُغ الشَهْوَةُ بها الشَّهِيقَ أَو النخِيرَ فتسْتحي من ذلِك . أَو : هي التي تُكْثِرُ سبَّ جاراتِها عن ابْنِ الأَعْرابِيَ . وقالَ شَمر وأَبو الهَيْثَمِ أَيضاً : الحارِقَةُ : النكَاح على الجَنبِ وبه فُسرّ قولُ علي رضي الله عنه : كذَبَتم الحارِقَةُ ما قامَ لِي بهَا إِلاّ أَسْماءُ بنت عُمَيْسٍ . وقالَ ابنُ سِيدَه : عِنْدِي أن الحارِقَةَ هُنا اسمٌ لهذا الضَّرْبِ من الجِماع أَو المُرادُ به هُنا الإِبْراكُ وقالَ ثعلبٌ : الحارِقَةُ : هي الّتِي تُقامُ على أَرْبَع وبه فُسِّرَ قولُ عليِّ رضي الله عنه . وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : امرأَةٌ حارُوقٌ : نَعْتٌ مَحْمُودٌ لها عِنْدَ الخلاطِ أَي : الجماع وهي التي تَضُم الشيءَ لضِيقِها وتَغْمِزه . والحِرْقُ بالكَسْرِ : شِمْراخُ الفُحّالِ الذي يُلْقح بِهِ وذلك أَنّه يؤْخذ الشِّمراخُ من الفَحْلِ فيُدَلسّ في الطَّلْعَةِ وسَيَأتِي للمُصَنِّفِ ذكرُه ثانِياً قريباً . والحَرَقُ بالتَّحْرِيكِ : النّارُ يُقالُ : في حَرَقِ اللهِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ ومنه الحَدِيث : الحَرَقُ والغَرَقُ والشَّرَق شَهادَة وقال رُؤْبَةُ يصفُ الحُمُرَ :
" تَكادُ أَيْدِيهِنَّ تَهْوِى في الزَّهَقْ
" من كَفْتِها شَدّاً كإِضْرام الحَرَق
أَو لَهَبُها عن ابْنِ الأَعْرابِيِّ وثَعْلبٍ وبه فسرَّوا الحَدِيث : ضالَّةُ المُؤْمِن حَرَقُ النّارِ أي : لَهَبُها قال الأَزْهَرِيّ : أَرادَ أَنَّ ضالَّةَ المُؤْمِن إذا أَخَذها إِنْسانٌ ليَتَمَلَّكَها فإِنَّها تؤَدَيهِ إِلى حَرَقِ النّارِ والضَّالةُ من الحيوان الإبل والبقر وما أَشْبَهَها مما يَبْعُدُ ذَهابُه في الأَرْضِ ويمْتَنع من السِّباعِ . والحَرَقُ : أَثر احتِراقٍ يُصِيبُ من دَقِّ القَصّارِ ونَحوِه في الثَّوْبِ وقالَ ابنُ الأَعرابِيِّ : الحَرَقُ : النقْبُ في الثَّوْبِ من دَقِّ القصّارِ جَعَلَه مثل الحَرَقِ الّذِي هو لَهَبُ النارِ قال الجوهرِيُّ : وقد يسَكَّنُ ونَقله الصاغانِيُّ عن ابنِ دُرَيدٍ : ولا أَدْرِى ما صِحَّتُه قال : وهو كلامٌ عَرَبِيٌ معروفٌ . وفي الحديثِ : أَنّه دَخَلَ مَكَّةَ يومَ الفتحِ وعليه عِمامَةٌ سوداء : حَرَقانِيَّة قد أَرْخَى طَرَفَها على كَتِفَيْهِ وهي مُحَركَة : التي على لَوْنِ ما أَحرَقته النارُ كأنها مَنْسُوبةٌ بزيادَةِ الأَلفِ والنونِ إِلى الحَرَقِ أَي : النارِ . وحَرِقَ شَعْرُه كَفِرحَ حَرَقاً : تقطَّعَ ونسَلَ فهو حَرِقُ الشَّعَرِ وكذلِكَ الجَناح وذلك إِذا قَصُرَ ولم يطُلْ أو انْقطع ومنه قولُ أَبي كَبِير الهذَلِي :
ذَهَبَتْ بشَاشَتُه فأَصْبَحَ واضِحاً ... حرِقَ المَفارِقِ كالبُراءَ الأَعْفَرِ هكذا أَنْشَدَهُ الجَوْهرِيُّ وقيلَ : الحَرِقُ ككَتِفٍ : الرَّجلُ المُشَققُ الأَطْرافِ ومنه قَوْلُ الطِّرِمّاح يَصِف غراباً :
شَنِجُ النَّسا حَرِقُ الجَناح كأَنَّه ... في الدّارِ إِثْرَ الظّاعِنِينَ مُقيَّدُ
هكذا أَنشَدَه الجَوْهَرِيُّ ويروي : أَدْفَى الجَناح وهذه أَشهرُ وأَكْثَرُ . والحَرِقُ من السَّحابِ : الشَّدِيدُ البَرْقِ نقله الجوهريُ . والحَرُوقُ كشَكُورٍ وتنُّورٍ وجَلُولاءَ وكُناسَة وغُرابٍ وتَشْدِيدُهُما فهي سَبع لغاتٍ : الأولى والثانية عن الفَرّاءَ كما في العُباب والثالثةُ نقلها ابن برَي قال : حكاها أَبو عبَيْدِ في المُصنَّفِ في باب فعولاءَ عن الفرّاءِ أَو تشديد الأولى من الأَخيرَتَيْنِ لحنٌ وفي العبابِ : والعامَّةُ تقول : الحراقُ والحُراقةُ بالتشديدِ : ما يقع فيه النارُ عند القَدْحِ وقال ابن سيِدَه : وقالَ أَبو حنيفة : هي الخرَقُ المُحْرَقَةُ التي يَقَع فيها السَّقط وفي التَّهذِيب : هو الذي تورى فيه النار . والحَراقُ كسحَابٍ : اسم رجل . والحُراقُ كغرابِ من المِياهِ : الزُّعاقُ وهو الشديد الملوحة قاله الجَوْهَرِيُّ ويُشدَّد وكذلِكَ الجَمْعُ كأَنّما يُحرِقُ حلْقَ الشارِبِ وقال ابنُ الأَعرابيَ : ماء حراق وقُعاع بمعنى واحِد وليس بعدَ الحراقِ شيءٌ وهو الَّذِي يَحْرِقُ أَوبارَ الإبِل . والحُراقُ من الخَيلِ : العَدّاءُ وذلِكَ إِذا كانَ يحتَرِق في عدْوِهِ . وقال ابنُ عَبادِ : الحُراقُ : مَنْ يفْسدُ في كُل شيء كالحِراقِ بالكسرِ هكذا هو نَصّ المُحيطِ وفي بعض النُّسخِ : من يُفِيد كلَّ شيءِ والأولى الصواب . قلتُ : وهو قولُ ابنِ الأَعْرابيِّ ونَصّه : رَجُلٌ حِراقٌ بالكسر : لا يُبْقى شيئاً إِلاّ أَفْسده مُثلَ بنارٍ حراقٍ . والحُراقَ : الجُش الّذِي يُلْقَحَ به النخلُ كالحِرْقِ والحِراق بكسرِهما والحَرَقُ مُحَرَّكَةً وكصَبُورٍ ويُضَمُّ فهي سِتُّ لغاتٍ الثانيةُ منها تَقدَم ذِكرها . ونارٌ حراقٌ ككتاب : لا تبْقي شَيْئاً عن ابْنِ الأَعْرابي وقال أَبو مالكٍ : تحرِقُ كُلَّ شيءَ وضَبَطَه بالكسر وبالضم . ورَمْىٌ حِراقٌ بالكسرِ أَيْضاً أي : شَدِيد . ويقال : في جَوْفِه حَرقَةٌ بالفَتْح عن الفَرّاءِ في نَوادِرِه ويضمّ وحَرِيقَةٌ كسَفِينَةِ أَي : حَرارَةٌ . والحَرّاقاتُ مُشَدَّدَةً : مواضِع القلايِينَ والفَحّامِينَ بلُغَةِ أَهل البَصْرَةِ قاله اللَّيْث . قالَ : والحَرّاقات : سُفنٌ بالبَصْرةِ وفيها مَرامِي نِيرانِ يُرْمى بها العَدُوُّ في البَحْرِ وقيل : هَي المرامِى أَنْفُسُها قالَه ابنُ سِيدَه وفي الأساسِ : يُقال : ركِبُوا في الحَرّاقَةِ وهي سَفِينَة خَفِيفَةُ المرِّ . قلتُ : ومنه قَوْلُه : عَجِبتُ لحُرّاقةِ ابنِ الحُسَيْنِ... إِلى آخرِه . والحُرْقَةُ بالضَّمِّ : اسمٌ من الاحْتِراقِ كالحَرِيقِ كأَمِيرٍ وقولُه تعالى : " فلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ ولهم عذاب الحَرِيقِ " أَي : لهم عذابٌ بكُفْرِهِم وعَذابٌ بإِحْراقِهم المؤْمِنينَ . والحرْقَة : حَيّ من قضاعَةَ قالَ ابن حَبيب : هو حُرْقَة بنُ خُزَيْمَةَ ابن نهْدٍ والذي ضَبَطَه ابنُ عبّادٍ الحُرُقَةُ بضمَّتَيْنِ كما نقله عنه الصّاغانِيُّ والذي في التَّبْصِيرِ للحافظ أَنَّه كهُمَزةِ وضبطه ابنُ ماكُولا بالضمِّ بالفاءَ وهذَا غَريبٌ فتَأَمل ذلِك . والحُرَقَةُ كهُمَزَة : بنتُ النعْمانِ ابنِ المُنْذِرِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ . والحُرَقَةُ من السُّيوفِ : الماضِيَةُ كالحُرّاقَةِ . والحارُوقَةِ كرُمّانة ومامُوسة عن ابنِ عبّادِ . والحُرْقَتان : تَيْمٌ وسَعْدٌ ابْنا قَيْسِ ابنِ ثَعْلَبَةَ بنِ المُنْذِرِ بن عُكابَةَ بن صَعْبٍ هكَذا في سائِر النُّسَخ والصوابُ ثَعلَبَةُ بنُ عُكابَة بإِسقاطِ المنذِرِ من بينهما كما هو نصُّ الصِّحاح وِالعُبابِ قال الصاغانِيّ : والدَتُهُما بنت النُّعْمان ابنِ المُنْذِرِ بنِ ماءَ السّماءَ ونَصُّ العُباب : وحُرَقَةُ : امرأَةٌ وَلَدَت هذين وهي بنتُ النعْمانِ إِلى آخرِه قال ابن سِيدَه : وهُما رَهْطُ الأعْشَى قال :
عَجِبْتُ لآلِ الحُرْقَتَيْنِ كأنَّما ... رَأَوْني نَفِياً من إيادِ وتُرْخُم
والعلاءُ بنُ عبدِ الرّحْمن بنِ يَعْقُوبَ الحُرَقِيُّ مَوْلَى الحُرَقَةِ بَطْن من جُهَيْنَةَ كما في العُبابِ والتَّبْصِير والثِّقات لابْن حِبّان ووقع للآخر في ترجمته أًنه بَطْنٌ من هَمْدانَ وكأَنّه غَلَطٌ فليُتَنَبَّهْ لذلِكَ : تابِعِيّ صَدُوقٌ قال ابنُ حِبان : كان مُكاتبَ مالِكِ بنِ أَوْسِ ابنِ الحَدَثانِ النَّصْرِي وكانَتْ أمُّه مولاةً لرَجُلٍ من الحُرَقَة يَرْوِي عن أنَسِ بنِ مالك وعبدِ اللهِ بنِ عَمْرو وعن أبِيه عِدادُه في أَهلِ المَدِينةِ رَوَى عنه مالِكٌ وكعْبَةُ والثَّوريُّ ماتَ سنة 132 ، وأَبوه أَيضاً تابعيّ كبيرٌ يَرْوِي عن أَبِي سَعِيدِ وأَبي هُريرَةَ رَوى عنه ابنه العَلاءُ بنُ عبد الرحمن . وفاتَه : أبو هِنْدِ الحُرَقِيُّ عن أَبِي عُبَيْدَةَ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ مَسْعودِ . وأَبو سعِيد عُثْمانُ بنُ عِيسَى الحُرَقِيُّ الغافِقِيُّ مولاهُم المِصْرِيّ أَوّلُ من رَحَلَ في العِلمَ من مصْرَ إِلى العِراقِ مات سنة 180 ، روَى عنهُ ابنُ وَهب . وأَبو الشَّعْثاءَ جابِرُ بنُ زَيْدِ الحُرَقيُّ : تابِعِيّ مشهور وهذا قَدْ ذَكَرَه المصَنًّفَ مرّتَيْنِ . والحَرِيقَةُ والحَرُوقَةُ : طَعام أَغْلَظُ من الحَساءِ الأولى عن يعقوب والجمع الحَرائقُ ومنه قولهم : وجَدْتُ بني فُلان مالَهُم عَيْشٌ إِلا الحَرِيقُ . أَو ماءٌ حارٌّ يذَرُّ عليه دَقِيقٌ قَلِيلٌ فيَنْتفِخ عندَ الغَلَيانِ ويَتقافَزُ وفيلْعَقُ وهي النفِيتَةُ أَيضاً وكانُوا يَسْتَعْملُونَها في شدةِ الدَّهْرِ وغَلاءَ السِّعْرِ وعَجَفِ المالِ وكَلَب الزَّمانِ ورَوَى الأَزهرِيُّ عن ابنِ السًّكِّيتِ : الحَرِيقة والنَّفِيتَةُ : أَن يذَرَّ الدَّقيقُ على ماء أَو لَبَنٍ حَلِيبٍ حَتَّى ينفتَ ويُتَحَسَّى من نَفْتِها فيُوَسِّعَ بها صاحِبُ العِيالِ على عِيالِه إِذا غَلَبَه الدَّهْرُ . وأَحْرَقَها أَي : اتَّخَذَها . والحُرْقانُ بالضمِّ : المَذَحُ وهو اصْطِكاكُ الفَخِذَيْنِ نقله الجَوْهَرِيُّ . والحُرَيْقُ كزبَيْر : أَخُو حُرَقَة ومنه قَوْلُ هانِئ بنِ قَبِيصَةَ يوم ذي قار :
" آلَيْتُ باللّهِ نُسْلِمُ الحَلَقَه
" ولا حريقاً وأخته حرقه
والحَرْقُوَةُ كترْقُوَةِ : أَعْلَى اللَّهاةِ من الحلْق نَقله الصّاغانِيُّ وفي اللِّسانِ : أعْلَى الحَلْقِ أَو اللَّهاةِ . ورَجُل حرَقْرِيقةٌ أَي : حَديدٌ عن ابنِ عَبّادً . والحارِقُ : سِنُّ السبُع هكَذا في سائر النسخ والصّوابُ : مِنَ السَّبُع ففي التهذيب : الحارِقَةُ من السَّبُع : اسمٌ له وفي المُحكم : الحارقَةُ : السَّبُع وفي العُبابِ مثلُ ما في التهذيب . وحرقَهُ بالنّارِ يَحرِقُه حَرْقاً فهو محرُوقٌ وأحرَقَه ُوحَرقَه تَحْرِيقاً بمعنى واحد الأخيرُ للتكْثِير وفي الحديث : نهى عن حرْقِ النًّواةِ قيل : هو بَرْدُها بالمِبْرَدِ وقِيلَ : إِحْراقُها بالنارِ إِكراماً للنَّخْلَةِ أَو لأَنَّها قُوتُ الدَّواجِن وقال ابنُ سيِدَه : ولَيْسَت حَرَّقَهُ مُكَثَّرَةً عن حَرَقَه كما ذَهَبَ إِليه الزَّجّاجُ في قوله تَعالَى " لنُحَرِّقَنَّهُ " بمَعْنَى لنَبْرُدَنَّه مرَّةً بعدَ مَرَّةٍ ورَدَّ عليه الفارِسيُّ بقولِه : إِنَّ الخوْهَرَ المَبْرُودَ لا يَحْتَمِلُ ذلِكَ فاحْتَرَقَ وتحَرَّقَ وهما مُطاوِعان والاسمُ منهما الحُرْقة والحَرِيقُ . والمحَرِّق كمُحَدِّث : صَنَم لبَكْرِ بنِ وائل كانَ بسَلْمانَ . والمحَرِّقُ بنُ النُّعْمانِ بنِ المُنْذِرِ والشّاعِرُ اللَّخْمِيُّ هكذا في النُّسَخ والصوابُ بإِسقاطِ الواوِ ففي العُباب : والمُحَرِّقُ اللَّخْمِي : شاعرٌ أيضاً وهو المُحَرِّقُ بنُ النُّعْمانِ بنِ المنْذِرِ . والمُحَرِّقُ أَيضاً : لَقَب عُمَارة ابن عَبْدٍ الشّاعِر المَدَنِيّ كذا في النُّسَخ والصوابُ المُزَنِيُّ . وأَيضاً لَقبُ عَمْرو بن هِنْد لأَنّه حرًّقَ مائةً من بني تَمِيمٍ يومَ أوارَةَ تسعةً وتسْعِينَ من بَنِي دارِم وواحداً من البَراجم كما في الصِّحاح ويقال له : المُحَرًّقُ الثانِي ويُقال له أَيضاً : مُضَرِّطُ الحِجارَة وقيل : لتَحْرِيقِه نَخلَ مَلْهَمٍ كما في المُحْكَم وشَأنه مَشهور . وأيضاً لقبُ الحارِث بن عَمْرٍ ومَلِك الشّام من آل جَفْنَةَ لأَنّه أَوَّلُ من حَرَقَ العَرَبَ في دِيارِهم فهم يُدْعَوْنَ آلَ مُحَرِّقٍ كما في الصًّحاحِ . وأَيضاً : لَقبُ امْرئَ القيس ابن عَمْرو بنِ عَدِي اللخميِّ وهو المُحَرِّقُ الأَكْبَرُ وهُو المُرادُ في قَوْلِ الأَسْوَدِ بنِ يَعْفُرَ النَّهْشَلِيِّ :
ماذا أؤَمِّلُ بعدَ آل مُحَرِّقٍ ... تَرَكُوا مَنازِلَهُم وبَعْدَ إِيادِ كما في الصِّحاح . والمُحَرَّقَةُ كمعَظَّمَة : ة باليمامةِ قالَ ابنُ السِّكِّيتِ : هي قُرّان . وحَرَّق المَرْعَى الإِبِلَ أَي : عَطَّشَها قال أَبو صالح الفَزارِيُّ :
" حَرَّقَها حَمْض بِلادِ فِلِّ
" وغَتْمُ نَجْمٍ غيرِ مُسْتقلِّ وقالَ آخر :
" حَرَّقَها وارِس عنْظُوانِ
" فاليومُ مِنها يومُ أَرْوِنان وحارقها مُحارَقَةً جامَعها على الجنبِ نقله الجوهري
ومما يُسْتدركُ عليه : التَّحْرِيقُ : تَأْثِيرُ النّارِ في الشَّيءَ وفي الحَدِيثِ : الحَرِقُ شَهِيدٌ هو بكسرِ الرّاءَ : الذي يَقَعُ في النَّارٍ فيَلْتَهِبُ وفي حَدِيثِ المظاهِر : احْتَرَقْتُ أَي . هَلَكْتُ ومنه حَدِيثُ المُجامع في رمضانَ احْتَرَقْتُ " أَي : هَلَكْتُ شبها ما وَقَعا فيه من الجِماع في المُظاهَرةِ والصَّوْم بالهَلاكِ . وأَحْرَقَه : أَهْلَكَه . والحُرْقَةُ بالضَّم : ما يَجِدُه الإِنْسانُ من لَذْعَةِ حب أَو حُزْن أَو طَعْم شَيء فيه حرارة . وقال الأَزْهَرِيُّ عن اللَّيثِ : الحُرْقَةُ : ما تَجِدُ في العَيْنِ من الرَّمَدِ وفي القلْبِ من الوَجَعَ أَو في طَعم شيء محرِق . وأَحْرِقْ لنا في هذِه القصَبَةِ ناراً أَي : أَقْبِسْنا عن ابنِ الأَعْرابيِّ . والحريق : ما أَحرَقَ النَباتَ من حَر أَو بَردْ أَو رِيحٍ أَو غيرِ ذلِك من الآفاتِ . وقد احْترَقَ النباتُّ . ويقال : هو يَتَحَرَّقُ جوعاً كقولك : يَتَضَرَّمُ . ونَصْلٌ حَرِقٌ ككَتفٍ أي : حَدِيدٌ كأَنَّه ذُو إِحْراقٍ أراهُ على النَّسَبِ قال أَبُو خِراشً :
فأَدْرَكَهَ فأَشْرَعَ في نساهُ ... سِناناً نَصْله حَرِقٌ حَدِيدُ وأَحْرَقَنا فُلانٌ أَي : برَّحَ بنا وآذانَا قال :
أَحْرَقَنِي النّاس بتَكْلِيفِهم ... ما لقي الناس من الناس
حَرِيق النّابِ : صَرِيفُه غَيْظاً وحَنَقاً وكذلك الحُرُوق بالضمَ . وحَرِقَ الرَّجُل حَرَقاً كفَرِحَ : انْقطَعَتْ حارِقَتُه فهو حَرِقٌ وهو أَكْثَر من مَحْرُوقٍ . وحُرِقَ البَعِيرُ كعُنِىَ فهو مَحرُوقٌ وهو أَكْثَرُ من حَرِقِ واللُّغَتان في كُلِّ واحدٍ من هذين النوْعَيْنِ صَحِيحتان فَصيحتان وقولُ الشاعرِ :
هُمُ الغِرْبانُ في حُرُماتِ جارٍ ... وفي الأَدْنَينَ حُرّاقُ الوُرُوكِ قالَ الجَوْهَرِيُّ : يقولُ : إذا نزَل بهم جِارًّ ذُو حُرْمَةِ أَكَلُوا مالَه كالغُرابِ الَّذِي لا يَعافُ الَدَّبَرَ ولا القَذَرَ وهُمْ في الظلْم والجَنفِ على أدانِيهِم كالمحْروقِ الذي يَمْشِي مُجانِفاً ويزْهَدُ في معُونتهم والذَّبِّ عنهم . ورِيشٌ حَرِقٌ ككتِف : مُنْحَص . والحَرَقُ في النّاصِيَة كالسفىَ . وحَرِقَت اللحْيَةُ فهي حَرِقةٌ : قَصُرَ شَعْرُ ذَقْنِها عن شَعْرِ العارضينِ . وقالَ ابن الأعْرابِيَ : الحرْقُ الأَكْلُ المُسْتَقْصى . َ والحرق بالضمِّ : الغَضابى من النّاسِ . وحَرَقَ الرَّجُلُ : ساءَ خُلُقُه . وحَراقٌ كسحابٍ وحُرَيقاءُ بالضمَ مَمْدُوداً : اسْمان . والحِرِّيقاءُ بالكسر مع التشْدِيد : المُباضعَة على الجَنْبِ نَقَلَه الزَّمَخْشَرِي . والحُرْقَة بالضمِّ : قَبيلَتان : في يشْكُرَ وأخْرَى في تَمِيم هكذا ذكره ابن حَبِيب وضَبَطَهن ابن ماكُولا بالفاء وكذلك الدارقطني كما نَقَله السُّهَيْلي في الرَّوْضِ والسيُوطِيّ في اللُّبِّ وفيه اخْتلافٌ طَوِيلُ الذَّيْلِ ليس هذا مَحَلُّه . والمحَرَّقَةُ كمُعَظَّمَةِ : قَرْيَةٌ بمِصْرَ من أَعمَالِ الفَيوم نسِبَ إِليها بعضُ المحدثين . والمَحْرُوقة : قَرْيتانِ من أَعْمال بلبَيْس . والحرَقَةُ كهُمزَة : ناحِيَة بعُمان . والحرُقاتُ : مَوْضِع . وكأمِيرٍ : أبو الحَسَن عَليّ بن حَرِيق البَلَنْسِيُّ : شاعرٌ . وحَرِيق : قَرْيَةٌ بأرْمِينيَةَ

##### Türkçe

**حرق**
**حَرَقَ - يَحْرُقُ** (**حَرَقَ - يَحْرِقُ**) - **حَرِيْق** - **احْتَرَقَ - يَحْتَرِقُ** - **حَرَّقَ - يُحَرِّق**

**حَرَقَ - يَحْرُقُ** (**حَرَقَ - يَحْرِقُ**) + canlı + bir şeyi: onda ateşle tutuşturur: onda ateşin tutuşmasıyla onu harap eder, helâk eder ve duman ile küle dönüşür kılar.

**حَرِيْق**: “فعيل” vezninde, **حَرَقَ - يَحْرُقُ**’tan, mef‘ûl mânasında mübalağa için ism-i fâil: yanmış olan: canlı, yandığı ve ateşin onda etkili olduğu zaman.

﴿**ونقول ذوقوا عذاب الحريقْ**﴾: yanmış olanın azabını tadın: onda ateşin tutuşup alevlendiği şeyden (doğan) azap ve acı.

﴿**ولهم عذاب الحريق**﴾: ve onlar için yanmış olanın azabı vardır: onda ateşin tutuşup alevlendiği şeyden (doğan) azap ve acı.

**احْتَرَقَ - يَحْتَرِقُ** + canlı veya şey: **حَرَقَ - يَحْرُقُ**’tan “افتعل” vezninde: **حَرَقَ - يَحْرُقُ** fiilinin, kendi kendine vuku bulduğu zaman (olanı): kendi kendine harap olur, helâk olur ve kül ile dumana dönüşür; onu meydana getirene bakılmaksızın: ateş şey veya canlıya tutunur da, onu yakmanın bilinen şekline, onun yapısını ve terkibini değiştirmeye götürür.

**حَرَّقَ - يُحَرِّق**: **حَرَقَ - يَحْرُقُ**’tan “فَعَّلَ” vezninde: onu, tekrar ve şiddet yoluyla “**يَحْرُقُ**” kıldı: onu ateşle şiddetle tutuşturur ve alevlendirir; öyle ki ona gelir (onu tüketir) de ondan külünden başka bir şey kalmaz.

Ve lafız, “canlının yapısını ve oluşumunu değiştiren ateş etkisi, ve değişme derecesine göre sıralama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَمَدَ - يَرْمِدُ** (**رَمَدَ - يَرْمُدُ**)، **حَرَقَ - يَحْرُقُ** (**حَرَقَ - يَحْرِقُ**)، **شَوَى - يَشْوِيْ**، **حَنَذ َ - يَحْنِذُ**، **خَبَزَ - يَخْبِزُ**، **سَلَقَ - يَسْلِقُ**

**الحريق**
 	﴿Allah, “Şüphesiz Allah fakirdir, biz zenginiz” diyenlerin sözünü elbette işitti; söylediklerini ve peygamberleri haksız yere öldürmelerini yazacağız; ve “**ذوقوا عذاب الحريق**” deriz (181)﴾ Âl-i İmrân ﴿Şüphesiz mümin erkekleri ve mümin kadınları fitneye uğratanlar, sonra tevbe etmeyenler; onlar için cehennem azabı vardır ve onlar için **عذاب الحريق** vardır (10)﴾ el-Burûc
 	﴿Boynunu bükerek Allah’ın yolundan saptırmak için; dünyada onun için zillet vardır; ve kıyamet günü ona **عذاب الحريق** tattırırız (9)﴾ el-Hac
 	﴿Ne zaman oradan bir gamdan çıkmak isteseler, içine geri döndürülürler; ve “**ذوقوا عذاب الحريق**” (22)﴾ el-Hac ﴿Ve bir görsen: melekler, kâfir olanların canlarını alırken yüzlerine ve arkalarına vururlar; ve “**ذوقوا عذاب الحريق**” (50)﴾ el-Enfâl

**احترق - فاحترقت**
 ﴿Sizden biriniz, kendisinin hurmalıklardan ve üzümlerden bir bahçesi olmasını ister mi; altından ırmaklar akar; onda her türlü meyveler vardır; ona ihtiyarlık erişir ve onun zayıf çocukları vardır; derken içinde ateş bulunan bir kasırga ona isabet eder de **فاحترقت**; işte böyle Allah size âyetleri açıklar, umulur ki düşünürsünüz (266)﴾ el-Bakara

**حَرَّق - يُحَرِّق - حرقوه**
 ﴿Dediler: “Onu **حرقوه** ve ilâhlarınıza yardım edin, eğer yapanlarsanız” (68)﴾ el-Enbiyâ ﴿Kavminin cevabı ancak şunu demeleri oldu: “Onu öldürün veya onu **حرقوه**”; derken Allah onu ateşten kurtardı; şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette âyetler vardır (24)﴾ el-Ankebût
 	﴿Dedi: “Öyleyse git; çünkü hayat içinde senin için ‘dokunma yok’ demen vardır; ve senin için, asla geri bırakılmayacağın bir vâde vardır; ve üzerine sürekli ibadet ederek durduğun ilâhına bak: elbette onu **لَنُحَرِّقَنَّهُ** sonra elbette onu denizde savurup savuracağız (97)﴾ Tâhâ

**مختار الصحاح**
● [**حرق**] ح ر ق: **الحَرَقُ** iki fetha ile: ateş; ve o, ayrıca, dövmeden elbiseye isabet eden bir yanmadır; ve bazen sükûnlu olur. Ve onu ateşle **أحْرَقَهُ**; ve çokluk için şeddeli olarak onu **حَرَّقَهُ**. Ve şey ateşle **تَحَرَّقَ**; ve **احْتَرَقَ**. Ve isim: **الحُرْقَةُ** ve **الحَرِيقُ**. Ve şeyi, hafifletmeyle, **حَرَقَ**: onu soğuttu; ve bir kısmını bir kısmına sürttü. Ve Ali رضي الله عنه ﴿**لنحرقنه**﴾ okudu; yani: elbette onu soğutacağız. Ve **الحُرَاقُ** ve **الحُرَاقَةُ**: çakmakta ateşin düştüğü şey. Ve avam onu şedde ile söyler. Ve **الحَرَّاقةُ** fetha ve şedde ile: içinde ateş atış yerleri bulunan, düşmanın denizde kendisiyle atıldığı gemilerden bir tür.

**الراغب**
**حرق**
Denir: **أحرق** şunu, derken **فاحترق**; ve **الحريق**: ateş. Ve Yüce Allah dedi: ﴿**وذوقوا عذاب الحريق**﴾ [el-Hac/22]. Ve Yüce Allah dedi: ﴿**فأصابها إعصار فيه نار فاحترقت**﴾ [el-Bakara/266]. ﴿**وقالوا: حرقوه وانصروا آلهتكم**﴾ [el-Enbiyâ/68]. ﴿**لنحرقنه**﴾ [Tâhâ/97]. Ve (**لنحرقنه**) (ve bununla İbn Verdân, Ebû Ca‘fer’den okudu. el-İthâf s. 307’ye müracaat et), ikisi birlikte okundu. Şu halde şeyin **حرق**’ı: alevsiz olarak şeyde ısı meydana getirmektir; elbiseyi dövme ile yakmak gibi (el-Mücmel 1/227 ve elbisede dövmeden olan **الحرق**). Ve şeyin **حرق**’ı: onu törpü ile soğuttuğu zaman. Ve ondan mecaz alındı: **حرق الناب**; ve onların sözü: “**يحرق علي الأرم**” (yani: dişlerini birbirine sürter, öfkeyle). Ve saçın **حرق**’ı: yayıldığı zaman. Ve **ماء حراق**: tuzluluğuyla yakar. (Ve) şeyde alevli bir ateş meydana getirmek: ve ondan mecaz alındı: “**أحرقني بلومه**”: kınama ile eziyette aşırı gittiği zaman.

**ملخص اللسان**
1.     Devenin azı dişi **حرَق**: **يَحْرُقُ** ve **يَحْرِقُ**; **حرْقاً** ve **حَريقاً**: azı dişiyle sürttü.
2.     **الحَرَقُ**: ateş.
3.     Ve **التحريقُ**: onun şeydeki etkisi.
4.     Ateşin **حرَقُ**’ı: onun alevi.
5.     Müminin kaybı: ateşin **حرَقُ**’ı; yani onun alevi.
6.     Ve **الحُرْقةُ**: onun harareti.
7.     **الحُراق** ve **الحُراقة**: çakmakta ateşin düştüğü şey.
8.     **الحَرّاقة**: içinde ateş atış yerleri bulunan gemilerden bir tür; düşman denizde onunla atılır.
9.     Ve **الحَرّاقات**: kızartmacıların ve kömürcülerin yerleri.
10.                        “Bu kasabada bize bir ateş **أَحْرِقْ**” yani: bize bir kor al.
11.                        **نارٌ حِراقٌ**: hiçbir şeyi bırakmaz.
12.                        Ve **الحَرِيقُ**: alev.
13.                        **الماء المُحرَقُ**: ateş olan **الحَرَق** ile kaynatılmış olandır.
14.                        Ve falan bizi **أَحْرَقَ**: bize ağır geldi ve bize eziyet etti.
15.                        “Dişlerini öfke ve kinle **يَحْرقُون**” yani: bir kısmını bir kısmına sürterler.
16.                        Ve azı dişini **حرَق**: onu **يَحْرُقه**; yani onu ezdi; ta ki ona bir gıcırtı işitildi.
17.                        Ve demiri törpü ile **حَرَقَ**: onu **يحْرُقه** ve **يَحْرِقُه**; **حَرْقاً**; ve onu **حَرَّقه**: onu soğuttu; ve bir kısmını bir kısmına sürttü.
18.                        **الحَريقُ**: ateşin **حرَق**’ına düşen, sonra alevlenen (kimse/şey).
19.                        “**احْتَرَقْت**” yani: helâk oldum.
20.                        “Bana, Kureyş’i **أُحْرِقَ** etmem vahyedildi” yani: onları helâk edeyim.
21.                        Bu, **نارٌ حِراقٌ** ve **حُراق**: her şeyi yakar.
22.                        Ve Allah kâfiri onun **حارِقَتِه**’ne; yani onun ateşine attı.
23.                         **محرِّق**: bir kralın lakabı.
24.                        Ve **الحُرْقةُ**: insanın, sevgi veya hüzün yakıcılığından yahut içinde hararet bulunan bir şeyin tadından bulduğu şey.
25.                        **الحُرقة**: gözde **الرمد**’den bulduğun şey.
26.                        Ve **الحَرُوقاء** ve **الحَرُوقُ** ve **الحُرّاقُ** ve **الحَرُّوقُ**: ateş yakmak için çakılan şey.
27.                        **الحَرُوقُ** ve **الحَرُّوقُ** ve **الحُراقُ**: ateşin, bir bez parçasından veya **نَبْج**’den çıkartıldığı şey.
28.                        Ve **رجل حُراق** ve **حِراق**: hiçbir şey bırakmaz; ancak onu bozar.
29.                        Ve **رَمْيٌ حِراقٌ**: şiddetli.
30.                        Ve **الحَرَقُ**: elbiseye ateşten bir yanmanın isabet etmesidir.
31.                        Ve **الحَرَقُ**: kasarcının dövmesinden ona isabet eden bir yanmadır.
32.                        **الحَرَق**: kasarcının dövmesinden elbisedeki deliktir.
33.                        Ve **عِمامة حَرَقانِيّة**: o, içinde sanki yanmış gibi bir renk bulunan işlemeli bir türdür.
34.                         Ve **الحرَقُ** ve **الحَريقُ**: ateşin tutuşması ve yanıp durmasıdır.
35.                        Ve **الحَرُوقةُ**: su, azıcık yakılır; sonra üzerine azıcık un serpilir; derken kaynama sırasında kabarır ve sıçrar.
36.                        Ve **الحَرِيقةُ**: **النَّفِيتةُ**.
37.                        **الحَرِيقةُ**: su kaynatılır; sonra üzerine un serpilir; derken yalanır; ve o, çorbadan daha koyudur.
38.                        Ve **الحَرِيقُ**: bitkiyi, sıcak veya soğuk veya rüzgâr yahut başka afetlerden yakmış olan şey.
39.                        Ve o, açlıktan **يَتحرَّقُ**: senin “**يَتضرَّم**” demen gibi.
40.                        Ve **ماء حُراقٌ** ve **حُرّاقٌ**: şiddetli tuz; çok tuzludur.
41.                        Ve **الحُراق**’tan sonra bir şey yoktur; ve o, develerin kıllarını yakan şeydir.
42.                        Ve **الحُرْقانُ**: **المَذَحُ**; o, iki uyluğun sürtüşmesidir.
43.                        **الحَرْقُ**: iki azı dişinden birinin diğeriyle **حَرْق**’ı.
44.                        Ve **حَريقُ النابِ**: onun gıcırtısı.
45.                        Ve insan ve başkası azı dişini **حرَق**: onu **يَحرُقه** ve **يَحْرِقُه**; **حرْقاً** ve **حَرِيقاً** ve **حُروقاً**; bunu öfke ve kızgınlıktan yaptı.
46.                        **الحُروق**: sonradan ortaya çıkmış (lafız).
47.                        Ve falan, sana karşı öfkeyle **يحرُق عليك الأُرَّمَ**.
48.                        “**يَحْرُقون الأُرَّما**”; ve **سَحابٌ حَرِقٌ**: yani şiddetli şimşekli.
49.                        Ve **فَرس حُراقُ العَدْوِ**: koşusunda yanıp tutuşur olduğu zaman.
50.                        Ve **الحارِقةُ**: uyluk başı ile kalça arasını birleştiren sinirdir.
51.                         **الحارقةُ**: kalçada, uyluğu kalçaya asan ve insanın onunla yürüdüğü bir sinirdir.
52.                        **الحارِقَتانِ**: uylukların üst başlarının başlarında iki sinirdir.
53.                        **الحارقة**: bacakta bir sinir veya damardır.
54.                        Ve **حَرِقَ** **حَرَقاً** ve **حُرِقَ** **حَرْقاً**: onun **حارقته** koptu.
55.                        Ve **الحَرْقُوَةُ**: boğazın üstü veya küçük dil.
56.                        Ve saç **حَرِقَ** **حَرَقاً**; o hâlde o **حَرِقٌ**’tir: kısaldı; uzamadı veya koptu.
57.                        Ve kuşun tüyü **حَرِقَ**; o hâlde o **حَرِقٌ**’tir: seyrekleşti.
58.                         Ve perçemdeki **الحَرَقُ**: **السّفى** gibidir.
59.                        Ve sakal **حَرِقَت**; o hâlde o **حَرِقةٌ**’dır: çenesinin saçı, yanların saçından kısa oldu.
60.                         “**لنحرُقنًه**” yani: elbette onu soğutacağız.
61.                        Çekirdeğin **حَرْق**’ından nehyetti; o, onu törpü ile soğutmaktır.
62.                        Ve **الحِرْقُ** ve **الحُراقُ** ve **الحِراقُ** ve **الحَرُوقُ**: hurma aşılanan **الكُشّ**’tur.
63.                        Ve kadınlardan **الحارِقةُ**: komşusuna sövmeyi çok yapan.
64.                        Ve kadınlardan **الحارِقةُ** ve **الحارُوق**: dar fercli olan.
65.                         **امرأة حارِقةٌ**: şehvetin ona galip geldiği; ta ki azı dişlerini birbirine **تَحْرُقَ**; yani onları sürter.
66.                        Dövmeden olan **الحَرَقُ**: elbiseye dövüldüğünde arız olan şey.
67.                        Ve **المُحارَقةُ**: yan üzerinde cinsel birleşme.
68.                        **المُحارَقة**: cinsel birleşme.
69.                        **الحارقةُ**: **الإبْراكُ**.
70.                        Ve **الحارقة**: yırtıcı hayvan.
71.                        Ve **الحُرْقُ**: insanlardan öfkeli olanlar.
72.                         Adam **حَرَقَ**: ahlâkı kötü oldu.
73.                        Ve **الحُرَقةُ** ayrıca: Araplardan bir kabiledir.
