# حرك (ح-ر-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Hark” alev demektir

- Harfler: ح - ر - ك
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تُحَرِّكْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AD%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%91%D9%83%D9%92.md) | تُفَعِّلْ | Hareket ettirme | 1 | 1 | [75:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/ayet/75:16.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dil demektir
2. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Buzağı demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%84.md), [زحزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B2%D8%AD.md), [مرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AC.md), [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin veya eklem noktasının durgunluk halinden çıkarak konum veya yön değiştirmesi, kımıldama |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin nüzul sürecinde zihinsel ve bedensel aceleciliği durdurup ilahi tertip ve sükûnete tabi olma |
| Çekirdek Özet 3 | Taşıyıcı ve edilgen sistemlerin kendi başlarına telaşlı faaliyeti bırakıp kaynağın akışına teslim olması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel yer değiştirme sanıp zihinsel telaş ve iradi tasarruf boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Isı, sürtünme, keskinlik, içsel uyarılma ve sınır boyutu; [حرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B1.md), [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md), [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md), [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) köklerinde görülen enerji ve keskin temas hali | ك | Avuçlama, kavrama ve eklemleşme işlevini katarak içsel enerjiyi ve sürtünmeyi eklem noktasından dışarıya dönük fiziksel bir kımıldamaya ve sarsıntıya dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırlandırılmış bir alanı, içsel enerjiyi tutan korunaklı yapıyı ve bedensel merkezi simgeler |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Üst kısmı, omurgayı, kâhili veya başlangıç noktasındaki yönelişi temsil eder |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Eğilip bükülmeyi, kavrayan eklemi ve kontrol edilen fiziksel eylemi ifade eder |
| حرك | Sınırlı bir yapının eklemleşerek yönelmesi | Korunaklı bir bedensel eksenin (boyun, kâhil) eklem yerlerinden bükülerek durağanlıktan çıkması ve eyleme geçmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Boynun bittiği yer, omurga ile boyun eklemi ve at veya devenin omuz başları (el-hârik); bedenin en çok kımıldayan ve sarsılan eklem noktası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa el-Âmirî atını veya devesini tasvir ederken sırt ve omuz yapısını şu mısra ile nitelemiştir: مُغْبِطُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَلْ |
| Erken Arapça kullanım | Ateşi karıştırmak veya alevlendirmek için kullanılan tahta parçasına el-mihrâk denilmesi ve kılıçla boyun ekleminin vurulması anlamında حَرَكْتُ مَحْرَكَه kullanımı |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Lebîd Muallakası.

### Sami etimolojik katman

Arapça حرك kökü, Sami dillerinde özellikle kımıldama, eklemleşme, sürtünme ve devinim semantik ekseniyle ilişkili görünmektedir. İkili çekirdek olan حر kökü, Proto-Semitik düzeyde hararet, sürtünme ve içsel hareketlilikle bağlantılıdır. İbranicede h-r-k kökü (חרך) doğrudan yanmak veya kafes/örgü arasından bakmak anlamlarına kayarken, Süryanicede ḥ-r-k benzer şekilde sürtünme veya sıyrılma anlam alanı taşır. Ancak bedenin belirli bir eklem noktasının (el-hârik) kıpırdaması üzerinden genel fiziksel devinimi (es-sukûn zıddı) ifade eden müstakil soyut isim ve fiil türetimi en zengin biçimde Arapçada kristalleşmiştir. Dolayısıyla kök, Proto-Semitik sürtünme/ısı matrisinin Arapça bünyesinde mafsal ve devinim kavramına doğru özelleşmiş bir devamı olarak değerlendirilir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boyun ve kürek kemiği mafsalı (el-hârik) | Bedenin en hareketli mafsalından soyut devinim ve kıpırdama kavramına geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥārak ve Süryanice ḥrak | Sürtünme, kıpırdama ve ızgara/örgü eklemleri bağlamında semantik paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı veya uzak katmanlarda düzenli ses denkliği tespit edilemedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرك | Anlamlı | Kımıldamak, durağanlıktan çıkmak | Bedenin veya cismin bir eksen etrafında devinmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D8%B1.md) | Anlamlı | Malı hapsetmek, sıkıştırmak | İhtikâr yapmak, darlık vermek, akışı ve tedavülü durdurup bekletmek | Hareketi durdurup sıkıştırma yönüyle hedef kökle zıtlaşır; Kur'an'da geçmez |
| رحك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte anlamlı bir kök kaydedilmemiştir | Mühmel |
| [ركح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AD.md) | Anlamlı | Dağın sarp ve geniş eteği, dayanılan köşe | Dağ eteği, sığınak veya geniş avlu; bir yere dayanıp yerleşmek | Hareketsizliğe ve dayanmaya işaret eder; Kur'an'da geçmez |
| كحر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte anlamlı bir kök kaydedilmemiştir | Mühmel |
| [كرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte anlamlı bir kök kaydedilmemiştir | Mühmel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرك | Merkez | Kımıldama, devinim | Bir eksen, mafsal veya bulunulan nokta üzerinde durgunluğun sona ermesi | Fiziksel veya uzuvsal kımıldama |
| [نقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%84.md) | Komşu | İntikal, yer değiştirme | Bir nesnenin bir mekândan tamamen başka bir mekâna taşınması | حرك kökünde yerinde kımıldama yeterliyken نقل kökünde toptan mekân değişimi esastır |
| [زحزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%B2%D8%AD.md) | Komşu | Uzaklaştırma, kaydırma | Bir şeyi zorlukla bulunduğu yerden biraz öteye itip kaydırmak | Çaba ve aşamalı yer değiştirme içerir |
| [مرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Karışma, salınma | Serbestçe akıp birbirine karışarak dalgalanma | Düzenli eklem hareketinden ziyade akışkan bir salınımı anlatır |
| [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) | Komşu | Sarsılma, titreme | Şiddetli, korkutucu ve kontrolsüz bir çalkantı ile sarsılma | Şiddet ve panik unsuru barındırır |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Durgunluk, sükûnet | Hareketin durması, dinme, yerinde karar kılma ve yatışma | حرك kökünün mutlak karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرك | Kımıldamak, hareket etmek | Durgunluğun zıddı, mafsal veya cismin devinimi | Kesin |
| Latince | movere, agitare | Hareket ettirmek, kımıldatmak | movere genel hareketi, agitare ise telaşlı ve hızlı kımıldatmayı karşılar | Kesin |
| İngilizce | to move, to stir | Kımıldatmak, harekete geçirmek | to move genel devinimi verir; to stir ise Kur'an bağlamındaki yerinde kıpırdatma nüansını daha iyi yakalar | Kesin |
| Almanca | bewegen, rühren | Hareket ettirmek, kımıldatmak | bewegen mekanik veya genel hareketi, rühren ise içsel veya küçük çaplı kımıldatmayı içerir | Kesin |
| Fransızca | mouvoir, remuer | Oynatmak, kımıldatmak | remuer dil veya uzvun yerinde telaşla kımıldatılmasını tam karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تُحَرِّكْ (Fiil-i muzari / Nehiy) | Dili telaşla kıpırdatmak, aceleyle telaffuza kalkışmak | Vahyin gelişi esnasında Hz. Peygamber'in unutma endişesiyle diliyle vahyi tekrarlamaya girişmesini nehyeden bağlam (Kıyâme [75:16](https://lisan.digital/tr/ayet/75:16.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cisim ve araz teorisi (el-hareke ve's-sukûn) | Âlemin yaratılmışlığı delilinde arazların zıddı olan hareket ve sükûnun sonradan oluşu (hudûs) | Varlığın mekânsal intikali ve sonradan olma niteliği |
| Fıkıh | Namaz fiilleri ve ta'dîl-i erkân | Namazda rükünler arasındaki intikal hareketleri ile namazı bozan amel-i kesîr niteliğindeki bedensel kımıldamalar | İbadet esnasında eylemin meşru veya gayrimeşru bedensel hareketi |
| Tefsir | Nüzul adabı ve vahiy psikolojisi | Kıyâme [75:16](https://lisan.digital/tr/ayet/75:16.md) tefsirinde vahiy inerken Resulullah'ın Cebrail'i karşılama telaşı ve ilahi ezber güvencesi | Vahyi koruma çabasındaki insani kımıldanışın yerini ilahi sükûna bırakması |
| Hadis | Rivayet ve zikir adabı | Hz. Peygamber'in gizli zikir veya kıraat esnasında dudak ve sakalının kımıldamasının (tahrîk) sahâbe tarafından gözlenmesi | Sessiz okumanın en alt sınırı olan dudak kımıldatması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy telakkisi | İnsani telaşı durdurup ilahi tertibe uyum | Alıcı kapasiteyi koruma | Vahiy sürecinde öznenin kendi zihinsel çabasıyla değil, ilahi inşa ile hareket etmesi | Kesin |
| İlmi | Bilgi edinme yöntemi | Girdiyi aceleyle işlemeden önce tam algılama | Algı disiplini | Veri akarken erken çıkarım ve aceleci tasnif hareketlerini durdurup dinleme fazını korumak | Güçlü |
| Siyasi | Emir ve sevk idaresi | Komuta zincirinde vaktinden önce harekete geçmeme | İntizam ve disiplin | Merkezin talimatı olgunlaşmadan sahadaki aktörlerin zamansız kımıldanışını engellemek | Güçlü |
| İktisadi | Pazar dinamikleri | Arz-talep akışında suni manipülasyondan kaçınma | Dolaşım dengesi | Malı hapsederek ([حكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D8%B1.md)) veya panikle spekülatif işlemler yaparak piyasa ritmini bozmamak | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kinetik geçiş ve serbestlik derecesi (Degrees of Freedom) | Bir sistemin durağan dengeden (statik) dinamik duruma geçmesi ve eklemlerin sahip olduğu yönelimsel kımıldama kapasitesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Reaktif acelecilik ve bilişsel ketleme (Cognitive Inhibition) | Dışsal bir veri akışı sırasında zihnin hemen tepki üretme eğilimini durdurarak tam anlamayı bekleme yeteneği | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir lokomotor eylem veya basit bir bedensel refleks sayarak bağlamdaki zihinsel ve epistemolojik telaşı ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın bilgi ve hakikat karşısındaki telaşlı, kontrolsüz ve zamansız müdahale arzusunun (acelecilik) dizginlenmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kıyâme [75:16](https://lisan.digital/tr/ayet/75:16.md) ayetini sadece mekanik bir dil uyarısı gibi görüp, vahyin ontolojik olarak kulun zihinsel inşası değil, ilahi bir cem ve beyan süreci olduğu gerçeğini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca tek bir yerde nehiy kipinde geçmesine rağmen, vahyin geliş tabiatını, Peygamber'in vahiy karşısındaki konumunu ve ilahi kelamın beşeri telaffuz telaşıyla değil, vahiy merkezli bir sükûnetle korunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyâme suresindeki vahiy alma süreci ([75:16](https://lisan.digital/tr/ayet/75:16.md)-19) ve anlam akrabalığı bulunan Tâhâ suresindeki acele etmeme uyarısı ([20:114](https://lisan.digital/tr/ayet/20:114.md)) bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin peygamberin kendi içsel çağrışımları veya ezber telaşıyla şekillenen bir üretim olduğu iddiasını çürütür; vahyin cem ve kıraatinin tamamen ilahi bir tasarruf olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bedenin boyun ve kürek kemiği gibi hareketli eklem yerlerinden kımıldaması, bir cismin durağanlıktan çıkarak devinime geçmesi.
- Soyut anlam: Bilgi ve uyarıcı akışı esnasında içsel telaş ve aceleci tepki gösterme eğilimi; kontrolsüz zihinsel ve bedensel devinim.
- Sistematik karşılık: Bir alıcı sistemin, kaynağın iletimi tamamlanmadan kendi lokal kımıldanışını durdurması ve tam sükûnetle veriyi kabul etme disiplini.
- LaTeX modeli: $$v(t) = 0 \iff \frac{dx}{dt} = 0 \quad \text{veya} \quad \lim_{\Delta t \to 0} \frac{\Delta x}{\Delta t} > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ konumu veya durumu, $t$ zamanı temsil eder. Sükûn hali türevin sıfır olduğu durumu ($v(t)=0$), hareket hali ise konumun zamana göre sıfırdan farklı bir değişime uğramasını ifade eder. Kıyâme [75:16](https://lisan.digital/tr/ayet/75:16.md)'daki nehiy, sistemin kendi lokal türevini sıfırlayarak harici ilahi kaynağın tamamlanmasını beklemesini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B1%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Kıyamet 75:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/ayet/75:16.md) — تُحَرِّكْ

لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ

Meal (IK): Onu acele etmen için dilini onunla beraber oynatma.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Hark” alev demektir. Alevin oynamasından hareket etmek , oynatmak anlamı çıkarılmıştır. “Kaf” “kef”a dönüşmüştür.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والكاف والراء معهما
ح ر ك، ح ك ر، ر ك ح مستعملات
حرك:
حَرَكَ الشيء يحرُكُ حَرْكاً وحركةً وكذلك يَتَحَرُّك. تقول: حَرَكْتُ بالسيف مَحْرَكَه حَرْكاً أي ضَرَبْتُه.
والمَحْرَكُ: مُنَتَهى العُنُق وعند مَفصِل الرأس. والحاركُ: أعلى الكاهل، قال:
مُغْبَطُ الحارِكِ مَحبُوكُ الكَفَلْ
والحَراكيكُ: الحَراقِف، واحدها: حَرْكَكَة.
حكر:
الحَكْرُ: الظُلم في النقص وسُوء المعاشرة. وفلان يحكِرُ فلاناً: أدخَلَ عليه مَشَقّة ومَضَرَّةً في مُعاشَرته ومُعايَشته. وفلان يَحْكِرُ فلاناً حَكْراً. والنَعْت حَكِر، قال الشاعر:
ناعَمَتْها أُمُّ صِدْقٍ بَـرَّةٌ		وأبٌ يُكرِمُها غيرَ حَكِرُ
والحَكْر: ما احتَكرْتَ من طَعام ونحوه ممّا يُؤكَل، ومعناه: الجمع، والفعل: احتَكَر وصاحبه مُحتَكِرٌ ينتظر باحتباسه، الغلاء.
ركح:
الرُكْح: رُكن مُنيفٌ من الجَبَل صَعْبٌ، قال:
كأنَّ فاهُ واللِّجامُ شـاحـي		شَرْخا غَبيطٍ سَلِسٍ مِركاح
أي كأنَّه رُكْح جَبَل. والرُكْح: ناحيةُ البَيت من وَرائه، وُرَّبما كانَ فَضاءً لا بِناءَ فيه.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **الراء** onlarla birlikte

**ح ر ك**، **ح ك ر**، **ر ك ح** kullanımdadırlar

**حرك**:
**حَرَكَ** şeyi **يحرُكُ** **حَرْكاً** ve **حركةً** (olarak) (hareket ettirdi); aynı şekilde **يَتَحَرُّك** (da). Dersin: **حَرَكْتُ** kılıçla onun **مَحْرَكَه**’ini **حَرْكاً**; yani onu vurdum.
Ve **المَحْرَكُ**: boynun sonu ve baş eklemi yanında. Ve **الحاركُ**: küreğin en üstü; dedi ki:
مُغْبَطُ **الحارِكِ** مَحبُوكُ الكَفَلْ
Ve **الحَراكيكُ**: **الحَراقِف**; onun teki: **حَرْكَكَة**.

**حكر**:
**الحَكْرُ**: eksiltmede zulüm ve kötü muamele. Ve falan, falanı **يحكِرُ**: onunla arkadaşlık etmesinde ve birlikte yaşamasında ona meşakkat ve zarar soktu. Ve falan, falanı **يَحْكِرُ** falanı **حَكْراً**. Ve sıfat **حَكِر**; şair dedi ki:
ناعَمَتْها أُمُّ صِدْقٍ بَـرَّةٌ		وأبٌ يُكرِمُها غيرَ **حَكِرُ**
Ve **الحَكْر**: yenen şeylerden olan yiyecek ve benzerinden **احتَكرْتَ** (yani stoklayıp alıkoyduğun) şey; onun manası: toplama; fiil: **احتَكَر**; ve onun sahibi **مُحتَكِرٌ**dür; alıkoymasıyla pahalılığı bekler.

**ركح**:
**الرُكْح**: dağdan yüksek bir köşe; zor (ulaşılır); dedi ki:
كأنَّ فاهُ واللِّجامُ شـاحـي		شَرْخا غَبيطٍ سَلِسٍ مِركاح
Yani sanki o, bir dağın **رُكْح**’ıdır. Ve **الرُكْح**: evin arkasından olan tarafı; belki içinde bina olmayan bir boşluk olurdu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَرَكَةُ: ضدُّ السكون: وحَرَّكْتُهُ فَتَحَرَكَ. ويقال: ما به حَراكٌ، أي حَرَكَةٌ. والمِحْراكُ: المحراث الذي تُحَرَّكُ به النار. وغلامٌ حَرِكٌ، أي خفيفٌ ذكيٌّ. والحارِكُ من الفرس: فُروع الكتفين، وهو أيضاً الكاهلُ. وحَرَكْتُهُ أَحْرُكُهُ حَرْكاً: أصبت حارِكَهُ. والحَرْكَكَةُ: الحَرْقَفَةُ، والجمع الحراكِكُ والحَراكيكُ، ,هي رؤوس الوِركين، ويقال أطراف الوركين ممَّا يلي الأرض إذا قعدتْ.

##### Türkçe

**الحَرَكَةُ**: sükûnun zıddı: ve “onu hareket ettirdim de hareket etti.” Ve denir: “onda **حَراكٌ** yoktur”, yani **حَرَكَةٌ** (hareket) yoktur. Ve **المِحْراكُ**: onunla ateşin hareket ettirildiği saban. Ve **غلامٌ حَرِكٌ**: yani hafif, zeki. Ve attan **الحارِكُ**: iki omuzun çıkıntılarıdır; o aynı zamanda **الكاهلُ**’dir. Ve “onu **حَرَكْتُهُ** **أَحْرُكُهُ** **حَرْكاً**”: onun **حارِكَهُ**’ini vurdum (isabet ettirdim). Ve **الحَرْكَكَةُ**: **الحَرْقَفَةُ**; çoğulu **الحراكِكُ** ve **الحَراكيكُ**; onlar iki kalçanın başlarıdır; ve denir: oturduğunda yere bitişik olan taraftan iki kalçanın uçları.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والكاف والراء
حرك ، حكر ، ركح : مستعملة .
حكر : الليث : الحَكْر : الظُّلْمُ والتَّنَقُّصُ وسُوء العِشْرَةِ . يقال : فلان يَحْكِر فلاناً إذا أَدْخَلَ عليه مَشَقّة ومَضَرَّة في مُعاشَرَته ومُعايَشَته ، والنَّعْتُ حَكِر .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَكْر : اللِّجاجَة . والحَكْرُ : ادّخارُ الطَّعام للتّرَبُّص .
وقال الليث : الحَكْرُ : ما احْتَكَرْت من طعام ونَحْوه ممَّا يُؤْكَلُ . ومعناه الجَمْعُ . وصاحِبُه مُحْتَكِر وهو احتِباسُه انتِظارَ الغَلاء ، وأَنْشَد :
نَعَّمَتْها أُمُّ صِدْق بَرَّةٌ
وأَبٌ يُكْرِمُها غَيْرُ حَكِرْ
ابن شُمَيل : إنَّهم لَيَتَحَكَّرُون في بَيْعهم : ينظُرون ويَتَربَّصُون . وإنَّه لَحَكِر لا يزال يحبِس سِلعتَه . والسوق مادَّةٌ حتى يبيعَ بالكثِير من شِدَّة حَكْرِه أي من شِدة احتباسه وترَبُّصِة . قال : والسوق مادة أي مُلأى رجالا وبيُوعاً . وقد مدَّت السُّوق تمُدُّ مدّاً .
حرك : الليث : تقول : حَرَكَ الشيءُ يحرُك حَرَكاً وحَرَكَة وكذلك يتحرَّك وتقول : قد أعْيا فما به حَراكٌ . قال . وتقول : حركْت مَحْركَه بالسيف حَرْكا ، والمَحْرَك : مُنتهى العُنُقِ عند مِفْصل الرّأس . والحاركُ : أعلى الكاهِل ، وقال لَبيد :
مُغْبِطُ الحارِكِ مَحْبُوك الكَفَل
أبو زَيْد : حَرَكَه بِالسيف حَرْكاً إذا ضرب عُنقَه قال : والمَحْرَكُ : أَصْلُ العُنُق من أعْلاَها .
ويقال لِلْحَارك : مَحْرَك بفتح الرَّاء : وهو
مَفْصِل ما بيْن الكاهِلِ والعُنُق ثم الكاهل : وهو بين المَحْرَك والمَلْحاء ، والظَّهْرُ : ما بين المَحْرَك إلى الذَّنَب .
وقال الليث : الحَرَاكِيكُ هي الحَرَاقِفُ واحدها حَرْكَكَة .
ثعلب عن ابْن الأَعرابِي : حَرَكَ إذا منع من الحَقّ الذي عليه .
وحَرِكَ إذا عُنَّ عن النِّساء . والحَرِيكُ : العِنِّين .
وقال الفرّاء : حَركْتُ حَارِكَه : قَطَعْتُه فهو مَحْرُوك ، ورُوِي عن أَبِي هُرَيْرَة أَنَّهُ قال : ( آمَنْتُ بِمُحرِّف القُلُوبِ ) ورَوَاهُ بَعْضُهم آمَنْتُ بمُحَرِّك القُلُوبِ ، قال الفرّاء : المُحَرِّفُ : المُزِيل ، والمُحَرِّكُ : المُقَلِّب ، وقال العَبَّاس : والمُحَرِّكُ أجْوَدُ لأَنَّ السُّنَّة تُؤيِّدُه : ( يَا مُقَلِّب القُلُوب ) .
ركح : أبو عُبَيْد عَن الأُمَوِيّ : أركَحْتُ إليه أي اسْتَنَدْتُ إليه . وقال الفراء : لَجَأْتُ إليه .
الليث : الرُّكْحُ : رُكْن من الجَبَل مُنِيفٌ صَعْبٌ ، وأنشد :
كأنَّ فاهُ واللِّجَامُ شَاحِي
شَرْجَا غَبِيطٍ سَلِسٍ مِرْكاحِ
أي كأنه رُكْح جَبَل . قلت : والمِرْكاحُ من الأقْتاب غَيْر ما فَسَّرَه اللَّيْثُ .
أقْرَأنِي الإيادِيُّ لأَبي عُبَيْد عن الأصْمَعِي قال : المِرْكاح : القَتَب الذي يَتَأخَّر فيكون مَرْكَبُ الرَّجُل فيه على آخِرةِ الرَّحْل ، وهذا هو الصحيح .
شَمِر عن ابن الأعرابي : رُكْحُ الجبل : جانِبه وحرْفُه ، ورُكْحُ كلِّ شيء : جانبُه .
ويقال : أركحْتُ ظَهْري إليه أي ألْجأْت ظَهْري إليه . وقال أبو كَبِيرٍ الهُذَلِيّ :
ولقد نُقِيمُ إِذا الخُصوم تنَافَدُوا
أحلامَهم صَعَر الخَصيم المُجْنِفِ
حتى يظلَّ كأنَّه مُتَثَبِّت
بُركُوحِ أمْعَزَ ذي رُيودٍ مُشْرف
قال : معناه يظَلُّ من فَرَقي أن يتكلَّم فيُخطىءَ ويزلّ كأنه يمشي بِرُكْح جبل : وهو جانبُه وحرْفه فيخافُ أن يزِلَّ ويسقُط .
وقال أبو خَيْرة : الرَّكْحاءُ : الأرضُ الغلِيظة المُرْتفعة . وفي الحديث : ( لا شُفعةَ في فناء ولا طَريق ولا رُكْح ) . قال أبو عُبيْد : الرُّكْحُ : ناحيةُ البيْت من ورائِه ، وربما كان فضَاءً لا بِناءَ فيه . وقال القُطَامِيُّ :
أما ترى ما غَشِيَ الأرْكاحَا
وقال ابنُ ميَّادة :
ومُضَبَّر عَرِد الزِّجاجِ كأنَّه
إرَمٌ لِعَادَ مُلَزَّزُ الأرْكاح
وإرَم : قبر عليه حجارة . ومُضَبَّر يَعْنِي رأسَهَا كأنه قبْر . والأرْكاح : الآساس والأركانُ والنَّواحي .
قال : ورواه بعْضُهم :
ألا تَرَى ما غَشِيَ الأكْراحا
قال : وهي بيوت الرُّهْبان قُلت : ويقال لها : الأُكْيَراحُ ، وما أراها عربيَّة .
أبو عُبيد عن أبي عُبيْدة : الرُّكْحة : البقِيَّة من الثَّرِيد تبْقى في الجفْنة ، ومنه قيل للجَفنة المُرْتَكِحة إذا اكْتَنَزَت بِالثَّريد .
ويقال : إنَّ لفلان ساحةً يتَرَكَّحُ فيها أي يَتوسَّع .
وفي النودار : تَرَكَّح فلان في المعِيشة إذا تَصَرّف فيها .
وتَرَكَّح بالمكان تَلبَّث به .
وركَحَ الساقي على الدَّلْوِ إذا اعْتَمد عليها نَزْعاً ، والرّكْحُ : الاعْتماد .
وأنْشَدَ الأصْمَعِيّ :
فصادفْتَ أهْيَفَ مثل القِدْحِ
أجْرَدَ بالدَّلْو شَديد الرّكْحِ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **الراء**
**حرك** , **حكر** , **ركح** : kullanımdadır.

**حكر** : el-Leys: **الحَكْر**: zulüm ve eksiltme ve kötü geçinmedir. Denir ki: falan, falana **يَحْكِر** eder; onunla arkadaşlık etmesinde ve birlikte yaşamasında ona meşakkat ve zarar soktuğu zaman; niteleme ise **حَكِر**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَكْر**: inatçılıktır. Ve **الحَكْرُ**: pusuya yatmak için yiyeceği depolamaktır.

El-Leys dedi: **الحَكْرُ**: yenecek şeylerden ve benzerlerinden, yiyecekten **احْتَكَرْت** ettiğin şeydir. Manası toplamadır. Sahibi **مُحْتَكِر**’dir; o da pahalılığı bekleyerek onu alıkoymasıdır. Ve inşad etti:
نَعَّمَتْها أُمُّ صِدْق بَرَّةٌ
وأَبٌ يُكْرِمُها غَيْرُ حَكِرْ

İbn Şümeyl: Şüphesiz onlar satışlarında **لَيَتَحَكَّرُون** ederler: bakarlar ve beklerler. Ve şüphesiz o **لَحَكِر**’dir; malını durmadan alıkoyar. Ve çarşı, **مادَّةٌ**’dir; ta ki **حَكْرِه**’nin şiddetinden, yani alıkoymasının ve bekleyişinin şiddetinden çokla satsın. Dedi: ve çarşı **مادة**’dir; yani erkeklerle ve satışlarla doludur. Ve çarşı uzatıldı; uzatır, uzatmadır.

**حرك** : el-Leys: dersin ki: **حَرَكَ** şey, **يحرُك** **حَرَكاً** ve **حَرَكَة**; ve yine **يتحرَّك**. Ve dersin ki: yoruldu; artık onda **حَراكٌ** yoktur. Dedi. Ve dersin ki: kılıçla onun **مَحْرك**’ini **حَرْكا** **حركْت** ettim. Ve **المَحْرَك**: baş eklemi yanında boynun sonudur. Ve **الحاركُ**: küreğin en üstüdür. Lebîd dedi:
مُغْبِطُ الحارِكِ مَحْبُوك الكَفَل

Ebû Zeyd: kılıçla onu **حَرْكاً** **حَرَكَه** etti; boynunu vurduğu zaman. Dedi: ve **المَحْرَكُ**: boynun üst tarafından köküdür.

Ve **الحَارك** için denir: **مَحْرَك** ( **الرَّاء**’ın fethiyle): o,
kürek ile boyun arasındaki eklemdir. Sonra kürek: o, **المَحْرَك** ile **المَلْحاء** arasındadır. Ve sırt: **المَحْرَك** ile kuyruk arasındadır.

El-Leys dedi: **الحَرَاكِيكُ** , **الحَرَاقِفُ**’tur; bir tanesi **حَرْكَكَة**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **حَرَكَ**; üzerine olan haktan men ettiği zaman.

Ve **حَرِكَ**; kadınlardan aciz kaldığı zaman. Ve **الحَرِيكُ**: iktidarsızdır.

El-Ferrâ dedi: onun **حَارِك**’ini **حَركْتُ** ettim: onu kestim; o da **مَحْرُوك**’tur. Ve Ebû Hureyre’den rivayet olundu ki o dedi: ( **آمَنْتُ بِمُحرِّف القُلُوبِ** ) ve bazısı onu ( **آمَنْتُ بمُحَرِّك القُلُوبِ** ) diye rivayet etti. El-Ferrâ dedi: **المُحَرِّفُ**: giderici; **المُحَرِّكُ**: çeviricidir. El-‘Abbâs dedi: ve **المُحَرِّكُ** daha iyidir; çünkü sünnet onu destekler: ( **يَا مُقَلِّب القُلُوب** ).

**ركح** : Ebû ‘Ubeyd, el-Umevî’den: **أركَحْتُ** ona; yani ona dayandım. El-Ferrâ dedi: ona sığındım.

El-Leys: **الرُّكْحُ**: dağdan yüksek, sarp bir köşedir. Ve inşad etti:
كأنَّ فاهُ واللِّجَامُ شَاحِي
شَرْجَا غَبِيطٍ سَلِسٍ مِرْكاحِ
Yani sanki o, bir dağın **رُكْح**’ıdır. Dedim: ve **المِرْكاحُ** semerlerden, el-Leys’in tefsir ettiğinden başkadır.

El-İyâdî bana okuttu; Ebû ‘Ubeyd için, el-Asma‘î’den: dedi: **المِرْكاح**: geriye kalan semerdir; böylece adamın bindiği yer, eyerin arka tarafında olur; ve bu doğrudur.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: dağın **رُكْحُ**’u: yanı ve kenarıdır. Ve her şeyin **رُكْحُ**’u: yanıdır.

Ve denir: **أركحْتُ** sırtımı ona; yani sırtımı ona sığındırdım. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
ولقد نُقِيمُ إِذا الخُصوم تنَافَدُوا
أحلامَهم صَعَر الخَصيم المُجْنِفِ
حتى يظلَّ كأنَّه مُتَثَبِّت
بُركُوحِ أمْعَزَ ذي رُيودٍ مُشْرف
Dedi: manası: konuşup hata eder ve sürçer diye korkumdan durup kalır; sanki bir dağın **رُكْح**’u ile yürür: o, onun yanı ve kenarıdır; böylece sürçüp düşmekten korkar.

Ebû Hayra dedi: **الرَّكْحاءُ**: kaba, yüksek arazidir. Ve hadiste: ( **لا شُفعةَ في فناء ولا طَريق ولا رُكْح** ). Ebû ‘Ubeyd dedi: **الرُّكْحُ**: evin arkasından olan tarafıdır; bazen içinde bina olmayan bir boşluk olur. El-Kutâmî dedi:
أما ترى ما غَشِيَ الأرْكاحَا
Ve İbn Meyyâde dedi:
ومُضَبَّر عَرِد الزِّجاجِ كأنَّه
إرَمٌ لِعَادَ مُلَزَّزُ الأرْكاح
Ve **إرَم**: üzerinde taşlar olan kabirdir. Ve **مُضَبَّر**; onun başını kasteder: sanki kabirdir. Ve **الأرْكاح**: temel(ler) ve köşeler ve taraflardır.

Dedi: ve bazısı onu şöyle rivayet etti:
ألا تَرَى ما غَشِيَ الأكْراحا
Dedi: ve o, rahiplerin evleridir. Dedim: ve ona **الأُكْيَراحُ** denir; ve ben onu Arapça görmüyorum.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **الرُّكْحة**: çanakta kalan tirid artığıdır. Ondan dolayı, tiridle dolduğu zaman çanağa **المُرْتَكِحة** denildi.

Ve denir: şüphesiz falanın bir sahası vardır; onda **يَتَرَكَّحُ** eder; yani genişler.

Ve **النودار**’da: falan, geçimde **تَرَكَّح** etti; onda tasarruf ettiği zaman.

Ve **تَرَكَّح** mekânda: onda oyalanıp kaldı.

Ve sakî, kova üzerinde **رَكَحَ** etti; çekişte ona dayandığı zaman. Ve **الرّكْحُ**: dayanmadır.

Ve el-Asma‘î inşad etti:
فصادفْتَ أهْيَفَ مثل القِدْحِ
أجْرَدَ بالدَّلْو شَديد الرّكْحِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
  (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
  (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر زمانٌ.
فالأوّل حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً. والحَرَس: الحُرَّاس. وأمَّا حُرِيسَة الجَبَل، التي جاءت في الحديث، فيقال هي الشاة يُدركها اللَّيل قَبْلَ أُوِيِّها إلى مأواها، فكأنها حُرِسَتْ هناك. وقال أبو عبيدة في حريسة الجبل: يجعلها بعضهم السَّرِقَة نفسَها؛ يقال حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً، إذا سَرَق. وهذا إنْ صحَّ فهو قريبٌ من الباب؛ لأنَّ السارق يرقُب الشيء كأنّه يحرُسه حتَّى يتمكَّن منه. والأوّلُ أصحّ. وذلك قول أهل اللغة إنّ الحريسَةَ هي المحروسة. فيقول: "[ليس] فيما يحرس بالجبل قَطْع" لأنّه ليس بموضع* حِرْز.
  (حرش) الحاء والراء والشين أصلٌ واحدٌ يرجع إليه فروعُ الباب. وهو الأثَر والتحزيز. فالحَرْش الأَثَر ومنه سمِّي الرجل حراشاً([2]). ولذلك يسمُّون الدِّينارَ أحْرَش لأنّ فيه خشونة. ويسمُّون الضبَّ أحْرَشَ؛ لأنَّ في جلده خشونةً وتحزيزاً.
  ومن هذا الباب حَرَشْتُ [الضبّ([3])]، وذلك أنْ تمسح جُحْرَهُ وتحرّكَ يدَكَ حتَّى يَظن أنّها حيّة فيُخْرِج ذَنبَه فتأخذَه. وذلك المَسْح له أثَرٌ. فهو من القياس الذي ذكرناه. والحَرِيش: نوعٌ من الحيات أرقَطُ. وربَّما قالوا حيّة حَرْشاء، كما يقولون رَقْطاء قال:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ([4])  والحَرْشاء: حَبَّة تنبُت شبيهةٌ بالخَرْدَلِ. قال أبو النجم:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ([5]) *
  فأمّا قولُهم حَرَّشْت بينَهم، إذا أغرَيْتَ وألقيتَ العداوة، فهو من الباب؛ لأن ذلك كتحزيزٍ يقع في الصُّدور والقلوب.
  ومن ذلك تسميتهم النُّقْبة، وهي أوَّل الجَرَب يَبْدُو، حَرْشاء. يقال نُقْبةٌ حَرْشاء، وهي الباِثرَة([6]) التي لم تُطْلَ. وأنشد:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا([7])فأمّا قوله:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين([8]) *
  فيقال إنّه شيءٌ في القطن لا تدَيِّثُهُ المطارق([9])، ولا يكون ذلك إلاّ لخشونةٍ فيه.
  (حرص) الحاء والراء والصاد أصلان: أحدهما الشّقّ، والآخر الجَشَع.
  فالأول الحَرْصُ الشَّقُّ؛ يقال حَرَص القَصَّار الثوبَ إذا شقَّه. والحارِصَة من الشِّجاج: التي تشقُّ الجلد. ومنه الحرِيصة والحارِصَةُ، وهي السحابة التي تَقْشِر وجْهَ الأرض مِن شِدّة وَقْع مطرِها. قال:
  * انهلالُ حريصَةٍ([10]) *
  وأمّا الجَشَع والإفراط في الرَّغْبة فيقال حَرَصَ إذا جَشَع يَحْرُِص حِرْصا، فهو حريصٌ. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾ [النحل 37]. ويقال حُرِصَ المَرْعَى([11])، إذا لم يُتْرك منه شيء؛ وذلك من الباب، كأنّه قُشِر عن وجْه الأرض.
   (حرض) الحاء والراء والضاد أصلان: أحدهما نبت، والآخَر دليلُ الذَّهاب والتّلَف والهلاك والضَّعف وشِبهِ ذلك.
  أمَّا الأوّل فالحُرْض الأُشنان، ومُعالِجُه الحَرّاض. والإحْرِيض: العُصْفُر. قال:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ([12]) *
  والأصل الثاني: الحَرَض، وهو المُشرِف على الهلاك. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾ [يوسف 85]. ويقال حَرَّضْتُ فلاناً على كذا. زعم ناسٌ أنّ هذا من الباب. قال أبو إسحاق البصريُّ([13]) الزَّجّاج: وذلك أنّه إذا خالف فقَدْ أفْسَد. وقوله تعالى: ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾ [الأنفال 65]، لأنهم إذا خالَفُوه فقد أُهلِكوا. وسائر الباب مقاربٌ هذا؛ لأنَّهم يقولون هو حُرْضَة، وهو الذي يُنَاوَلُ قِدَاحَ الميسر ليضرب بها.
  ويقال إنّه لا يأكل اللحمَ أبداً بثَمن، إنّما يأكل ما يُعْطَى، فيُسمَّى حُرْضَةً، لأنه لا خَيرَ عنده.
  ومن الباب قولُهم للذي لا يُقاتِل ولا غَنَاء عِنْدَه ولا سِلاح معَه حَرَض. قال الطرِمّاح:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ([14]) *
  ويقال حَرَض الشّيءُ وأحرضَهُ  غيره، إذا فَسَد وأفسَدهُ غيرُه. وأحْرَضَ الرّجُل، إذا وُلِد له [ولَدُ] سَوء. وربما قالوا حَرَضَ الحالبان النّاقَة، إذا احتلبا لبنَها كلَّه.
  (حرف) الحاء الراء والفاء ثلاثة أصول: حدُّ الشيء، والعُدول، وتقدير الشَّيء.
  فأمّا الحدّ فحرْفُ كلِّ شيء حدُّه، كالسيف وغيره. ومنه الحَرْف، وهو الوجْه. تقول: هو مِن أمرِه على حَرْفٍ واحد، أي طريقة واحدة. قال الله تعالى ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾ [الحج 11]. أي على وجه واحد. وذلك أنّ العبد يجبُ عليه طاعةُ ربِّه تعالى عند السرّاء والضرّاء، فإذا أطاعَه عند السّرّاء وعَصاه عند الضرّاء فقد عَبَدَه على حرفٍ. ألا تراه قال تعالى: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾ [الحج 11]. ويقال للناقةِ حَرْفٌ. قال قوم: هي الضامر، شبِّهت بحرف السَّيف. وقال آخرون: بل هي الضَّخْمة، شبِّهت بحرف الجبل، وهو جانبُه. قال أوس:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ([15])  وقال كعب بن زهير:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ([16])  والأصل الثاني: الانحراف عن الشَّيء. يقال انحرَفَ عنه يَنحرِف انحرافاً. وحرّفتُه أنا عنه، أي عدَلتُ به عنه. ولذلك يقال مُحَارَفٌ، وذلك إذا حُورِف كَسْبُه فمِيلَ به عنه، وذلك كتحريف الكلام، وهو عَدْلُه عن جِهته. قال الله تعالى: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه([17])﴾ [النساء 46، المائدة 13].
  والأصل الثالث: المِحراف، حديدة يقدَّر بها الجِراحات عند العِلاج. قال:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما([18])  وزعم ناسٌ أنّ المُحارَفَ من هذا، كأنّه قُدِّر عليه رزقُه كما تقدَّر الجِراحةُ بالمحْراف.
  ومن هذا الباب فلان يَحْرُف لِعياله، أي يكسِب. وأجْوَدُ مِن هذا أن يقال فيه إنّ الفاءَ مبدلةٌ من ثاء. وهو من حَرَثِ أي كَسَبَ وجَمَعَ. وربما قالوا أحْرَفَ فلانٌ إحرافاً، إذا نَما مالُه وَصَلُح. وفلان حَرِيفُ فلانٍ أي مُعامِلُه. وكل ذلك من حَرَفَ واحترف أي كسَب. والأصلُ ما ذكرناه.
  (حرق) الحاء والراء والقاف أصلان: أحدهما حكُّ الشَّيء بالشيء مع حرارة والتهاب، وإليه يرجع فروعٌ كثيرة. والآخَر شيءٌ من البَدَن.
  فالأول قولهم حَرَقْتُ الشيءَ إذا بردْتَ وحككْتَ بعضَهُ ببعض. والعرب تقول: "هو يَحْرُقُ عليك الأُرَّم غَيظاً"، وذلك إذا حكَّ أسنانَه بعضَها ببعض. والأُرَّم هي الأسنان. قال:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا([19])  وقرأ ناسٌ: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه([20])﴾ [طه 97]، قالوا: معناه لنبرُدنَّه بالمبارد. والحَرَق: النَّار. والحَرَقُ في الثَّوب([21]). والحَرُوقاء هذا الذي يقال لـه الحُرَّاق. وكلُّ ذلك قياسُه واحد.
  ومن الباب قولهم للذي ينقطع شَعَْره وينسل حَرِقٌ. قال:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ([22]) *
  والحُرْقَانُ: المَذَح في الفخِذين، وهو من احتكاك إحداهما بالأخرى. ويقال فَرَسٌ حُرَاقٌ([23]) إذا كان يتحرَّق في عَدْوِه. وسَحابٌ حَرِقٌ، إذا كان شديدَ البَرْق. وأحْرَقَني النّاسُ بلَوْمهم: آذَوْني. ويقال إنّ المُحارقَةَ جِنسٌ من المباضعة. وماء حُرَاقٌ: مِلحٌ شديد المُلوحة.
  وأمّا الأصل الآخر فالحارقة، وهي العَصب الذي يكون في الورِك. يقال رجلٌ محروقٌ، إذا انقطعت حارِقَتُه. قال:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ([24]) *
   (حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
  (حرم) الحاء والراء والميم أصلٌ واحد، وهو المنْع والتشديد. فالحرام: ضِدُّ الحلال. قال الله تعالى: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾ [الأنبياء 95]. وقرئت: ﴿وحِرْمٌ([25])﴾. وسَوْطٌ مُحرَّم، إذا لم يُلَيَّن بعدُ. قال الأعشى:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا([26]) *
  والقطيع: السوط، والمحرَّم الذي لم يمرَّن ولم يليَّنْ بعدُ. والحريم: حريم البئرِ، وهو ما حَولَها، يحرَّم على غير صاحبها أن يحفِر فيه. والحَرَمَانِ: مكة والمدينة، سمِّيا بذلك لحرمتهما، وأنّه حُرِّم أن يُحدَث فيهما أو يُؤْوَى مُحْدِثٌ. وأحْرَم الرّجُل بالحجّ، لأنه يحرُم عليه ما كان حلالاً له من الصَّيد والنساءِ وغير ذلك. وأحرم الرّجُل: دخل في الشهر الحرام. قال:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا([27])  ويقال المُحْرِم الذي* له ذِمَّة. ويقال أحْرَمْتُ الرّجُلَ قَمرْتُه، كأنَّك حرمْتَه ما طمِعَ فيه منك. وكذلك حَرِم هو يَحْرَم حَرَماً، إذا لم يَقْمُر. والقياس واحدٌ، كأنه مُنِع ما طَمِع فيه. وحَرَمْتُ الرّجلَ العطية حِرماناً، وأحرمْتُه، وهي لغة رديّة. قال:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا([28])  ومَحارِم اللَّيل: مخاوفه التي يحرُم على الجبان أن يسلُكَها. وأنشد ثعلب:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُمَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ([29]) *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ([30]) ويقال من الإحرام بالحجِّ قوم حُرُمٌ وحَرَامٌ، ورجلٌ حَرَامٌ. ورجُلٌ حِرْمِيٌّ منسوب إلى الحَرَم. قال النابغة:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما([31])  والحَرِيم: الذي حُرِّم مَسُّهُ فلا يُدْنَى منه.  وكانت العرب إذا حجُّوا ألقَوا ما عليهم من ثيابهم فلم يلبَسوها في الحرَم، ويسمَّى الثوبُ إذا حرّم لُبسه الحَريم. قال:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ([32])  ويقال بين القوم حُرْمةٌ ومَحْرَُمة، وذلك مشتقٌّ من أنه حرامٌ إضاعتُه وترْكُ حِفظِه. ويقال إنّ الحَرِيمةَ اسمُ ما فات من كل همٍّ مطموعٍ فيه.
  ومما شذَّ الحيْرَمَة: البقرة.
  (حرن) الحاء والراء والنون أصلٌ واحد، وهو لزوم الشي للشيء لا يكادُ يفارقه. فالحِرَان في الدّابة معروف، يقال حَرَنَ وحَرُن. والمَحَارن من النَّحْل: اللواتي يلصَقْن بالشَُّهد فلا يبرحْن أو يُنْزَعْنَ. قال:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا([33]) *
  وكذلك قول الشماخ:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ([34])هي التي لا تبرح أعلَى الجبل. ويقال حَرَنَ في البيع فلا يزيد ولا ينقُص.
  (حرو/ي) الحاء والراء وما بعدها معتل. أصول ثلاثة: فالأوّل جنس من الحرارة، والثاني القرب والقصد، والثالث الرُّجوع.
  فالأوّل الحَرْوُ. من قولك وجَدْتُ في فمي حَرْوَة وحَرَاوةً، وهي حرارةٌ مِن شيءٍ يُؤْكل كالخردَل ونحوِه. ومن هذا القياس حَرَاةُ النار، وهو التهابها. ومنه الحَرَة الصَّوت والجَلَبةُ.
  وأمّا القُرب والقَصْد فقولهم أنت حَرىً أنْ تفعل كذا. ولا يثنَّى على هذا اللفظ ولا يُجمَع. فإذا قلت حَرِيٌّ قلت حرِيّان وحريُّون وأحرياء للجماعة([35]). وتقول هذا الأمر مَحْراةٌ لكذا. ومنه قولهم: هو يتحرَّى الأمر، أي يقصِدُه.
ويقال إنَّ الحَرا مقصور: موضع البَيْض، وهو الأفحوص. ومنه تحرَّى بالمكان: تلبَّثَ. ومنه قولهم نزلتُ بِحَرَاهُ وَبِعَراه، أي بعَقْوتَه.
  والثالث: قولهم حَرَى الشّيءُ يَحرِي حَرْياً، إذا رجع ونَقَص. وأحراه الزمانُ. ويقال للأفعى التي كَبِرت ونقص جسمُها حاريَةٌ. وفي الدعاء عليه يقولون: "رماهُ الله بأفعَى حاريةٍ"، لأنها تنقُص من مرور الزمان عليها وتَحْرِي، فذلك أخبثُ. وفي الحديث: "لما مات رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم جعل جسمُ أبي بكر يَحْرِي حتى لَحق به".
  (حرب) الحاء والراء والباء أصولٌ ثلاثة: أحدها السّلْب، والآخر دويْبَّة، والثالث بعضُ المجالس.
  فالأوَّل: الحَرْب، واشتقاقها من الحَرَب وهو السَّلْب. يقال حَرَبْتُه مالَه، وقد حُرِب مالَه، أي سُلِبَه، حَرَباً. والحريب: المحروب. ورجل مِحْرَابٌ: شجاعٌ قَؤُومٌ بأمر الحرب مباشرٌ لها. وحَريبة الرَّجُل: مالُه الذي يعيش به، فإذا سُلِبَه لم يَقُمْ بعده. ويقال أسَدٌ حَرِبٌ، أي من شدّة غضبِه كأنّه حُرِب شيئاً أي سُلِبه. وكذلك الرجل الحَرِب.
  وأما الدويْبَّة [فـ] الحِرباء. يقال أرض مُحَرْبئة، إذا كثُر حِرباؤها. وبها شبِّه الحِرْباء، وهي مسامير الدُّروع. وكذلك حَرَابيّ المَتن، وهي لَحَماتُهُ.
  والثالث: *المحراب، وهو صدر المجلس، والجمع محاريب. ويقولون: المحراب الغرفةُ في قوله تعالى: ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾ [مريم 11]. وقال:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا([36])  ومما شذَّ عن هذه الأصول الحُرْبة. ذكر ابنُ دريد أنها الغِرارَة السَّوداء. وأنشد:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا([37])  (حرت) الحاء والراء والتاء أصلٌ واحد، وهو الدَّلْك، يقال حَرَته حَرْتاً، إذا دلكه دَلْكاً شديداً.
  (حرث) الحاء والراء والثاء أصلانِ متفاوتان: أحدهما الجمع والكَسْب، والآخر أنْ يُهْزَل الشيء.
  فالأوّل الحَرْث، وهو الكَسْب والجمع، وبه سمِّي الرجل حارثاً. وفي الحديث: "احْرُثْ لدُنْياكَ كأنَّك تعيش أبداً، واعمَلْ لآخرتِك كأنك تموت غداً".
  ومن هذا الباب حرث الزَّرع. والمرأة حرث الزَّوج؛ فهذا تشبيه، وذلك أنه مُزدَرَع ولده. قال الله تعالى: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾ [البقرة 223]. والأحرِثة: مَجارِي الأوتار في الأفواق([38])؛ لأنّها تجمعها.
  وأمّا الأصل الآخر فيقال حَرَثَ ناقتَه: هَزَلها؛ أحرثها أيضاً. ومن ذلك قول الأنصار لمّا قال لهم معاوية: ما فعلَتْ نواضحُكم؟ قالوا: أحْرثْنَاها يَوْمَ بَدْرٍ.
   (حرج) الحاء والراء والجيم أصلٌ واحد، وهو معظم الباب وإليه مرجع فروعه، وذلك تجمُّع الشيء وضِيقُه. فمنه الحَرَج جمع حَرَجة، وهي مجتمع شجرٍ. ويقال في الجمع حَرَجات. قال:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ([39]) ويقال حِراجٌ أيضاً. قال:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ([40]) *
  ومن ذلك الحرَجَ الإثم، والحَرَج الضِّيق. قال الله تعالى: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾ [الأنعام 125]. ويقال حَرِجَتِ العينُ تَحرَج، أي تحارُ. وتقول: حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك، أي حرُم. ويقال أحْرَجَها بتطليقةٍ، أي حرّمَها. ويقولون: أكسَعَها بالمُحْرِجات، يريدون بثلاث تطليقات. والحَرَج: السَّرير الذي تُحمَل عليه الموتى. والمِحَفَّةُ حَرَجٌ. قال:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني([41])  وناقة حَرَجٌ وحُرْجُوجٌ: ضامرة، وذلك تداخُلُ عظامِها ولحمِها. ومنه الحَرِجُ الرّجل الذي لا يكاد يبرحُ القتال.
  ومما شذّ عن هذا الباب قولهم إنّ الْحِرْجَ الوَدَعة، والجمع أحراج. ويقال هو نَصيب الكلْب من لحم الصَّيْد. قال جحدر:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ([42])  ويقال الحِرْج الحِبالُ تُنْصَب. قال:
  * كأنّها حرج حابلِ([43]) *
  (حرد) الحاء والراء والدال أصولٌ ثلاثة: القصد، والغضَب، والتنحِّي.
  فالأوَّل: القصد. يقال حَرَدَ حَرْدَهُ، أي قصد قصده، قال الله تعالى:
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾ [القلم 25]. [و] قال:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ([44])  ومن هذا الباب الحُرُود: مبَاعر الإبل، واحدها حِرْد.
  والثاني: الغضب؛ يقال حَرِدَ الرّجل غَضِبَ حَرْداً، بسكون الراء([45]). قال الطرمّاح:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ([46]) *
  ويقال أسَدٌ حارد. قال:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ([47])  والثالث: التنحِّي والعُدول. يقال نَزلَ فلانٌ حريداً، أي منتحِّياً. وكوكب حَريد. قال جرير:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا([48])  قال أبو زيد: الحريد ها هنا: المتحوِّل عن قومه. وقد حَرَدَ حُرُوداً. يقول إنَّا لا نَنْزِل في غير قومنا من ضعف وذِلّة؛ لقوّتنا وكثْرتنا. والمحرَّد من كل شيء: المعوَّج. وحارَدَتِ الناقة، إذ قلَّ لبنُها، وذلك أنّها عَدَلَتْ عمَّا كانت عليه من الدّرّ. وكذلك حارَدَت السنة إذا قَلّ مطرها. وحَبْلٌ مُحَرَّدٌ، إذا ضُفر فصارت لـه حِرفةٌ لاعوِجاجه.
  (حرذ) الحاء والراء والذال ليس أصلاً، وليست فيه عربيةٌ صحيحة. وقد قالوا إنّ الحِرذَون دويْبَّة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في القاموس: "وحرزه حفظه، أو هو إبدال والأصل حرسه".
([2]) في أسمائهم حراش، ككتاب، وحراش، كشداد.
([3]) التكملة في المجمل.
([4]) البيت في المجمل واللسان (حرش، طحن). والمطحان: المترحية المستديرة.
([5]) اللسان (حرش) والحيوان (4: 11) والجمهرة (2: 133).
([6]) في الأصل: "الناشرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "حتى كأني شقي"، صوابه من المجمل واللسان.
([8]) أنشده في المجمل (حرش)، وذكر أن مفرده "حرشون". لكن ابن منظور أنشده في (حرشن).
([9]) ديثت المطارق الشيء: لينته. وفي الأصل: "لا تدشه المطارف". وفي المجمل: "لا يدبثه المطارق"، صوابهما ما أثبت من اللسان (ديث).
([10]) جزء من بيت للحادرة الذبياني في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي، والمفضليات (1: 24)، واللسان (حرص). وهو بتمامه:
ظلم البطاح لـه انهلال حريصة *** فصفا النطاف لـه بعيد المقلع([11]) في الأصل: "المعنى"، صوابه من المجمل.
([12]) البيت من أبيات أربعة في نوادر أبي زيد 222 واللسان (حرض).
([13]) هو أبو إسحاق إبراهيم بن السري بن سهل الزجاج، تلميذ المبرد، المتوفى سنة 311.
([14]) جزء من بيت له في ديوانه 86 واللسان (حرض). وهو بتمامه:
من يرم جمعهم يجدهم مراجيـ *** ـح حماة للعزل الأحراض([15]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في مادة (أشر).
([16]) سبق الكلام على هذا البيت في حواشي مادة (أشر)
([17]) من الآية 46 في النساء، والآية 13 في المائدة. وفي الآية 41 من المائدة: (يحرفون الكلم من بعد مواضعه).
([18]) للقطامي في ديوانه 71 واللسان (حرف، ضجم). ويروى: "على النفر" بالفاء، وهو الورم أو خروج الدم. وفي الديوان: "حاولها" بدل: "عالجها".
([19]) الرجز في اللسان (حرق، أرم). وفي (أرم) توجيه كسر همزة "إنما" وفتحها.
([20]) هذه قراءة أبي جعفر من رواية ابن وردان، ووافقه الأعمش. وقرئ: (لنحرقنه) من الإحراق، وهي قراءة أبي جعفر من رواية ابن جماز، ووافقه الحسن. وباقي القراء: (لنحرقنه) من التحريق. انظر إتحاف فضلاء البشر 307.
([21]) في اللسان: "والحرق: أن يصيب الثوب احتراق من النار… ابن الأعرابي: الحرق: النقب في الثوب من دق القصار". وفي المجمل: "والحرق في الثوب من الدق".
([22]) لأبي كبير الهذلي، كما سبق في حواشي (برو/ي 234) من الجزء الأول، وصدره:
* ذهبت بشاشته فأصبح واضحا *
([23]) يقال: حراق، كزعاق، وحراق، كرمان.
([24]) لأبي محمد الحذلمي، كما في اللسان (فتق، صفق). وأنشده أيضاً في اللسان (حرق) بدون نسبة. وانظر أمالي ثعلب 232.
([25]) هي قراءة حمزة والكسائي وأبي بكر وطلحة والأعمش وأبي عمرو. وانظر سائر القراءات في تفسير أبي حيان (6: 338).
([26]) في (قطع): "تراقب كفي". وصدره كما في ديوان الأعشى 201 واللسان (حرم):
* ترى عينها صغواء في جنب مؤقها *
([27]) للراعي كما في خزانة الأدب (1: 503) واللسان (حرم) وجمهرة أشعار العرب 176. وهذا الإنشاد يوافق ما في المجمل. ورواية سائر المصادر: "ودعا فلم أر مثله".
([28]) البيت من أبيات لشقيق بن السليك، أو ابن أخي زر بن حبيش، في اللسان (حرم).
([29]) الأبيات في المجمل، والأول والثاني منهما في اللسان (دمج)، والأخيران فيه (حرم، زلج). البهرج: المباح. والورع بالفتح: الجبان. والمزلج: الدون الذي ليس بتام الحزم.
([30]) يروى أيضاً "مخارم الليل" أي أوائله. وهي رواية اللسان (خرم).
([31]) ديوان النابغة 67 والمجمل واللسان (حرم). المخف: الخفيف المتاع. والأدم: الجلد.
([32]) المجمل واللسان (حرم). وفي الأخير: "كرى عليه" وانظر السيرة 129.
([33]) لابن مقبل في اللسان (حبض، حرن). وصدره: * كأن أصواتها من حيث تسمعها *
([34]) ديوان الشماخ 91 واللسان (وقف، حرن).
([35]) وكذلك إذا قلت حر، كشج؛ ثنيته أو جمعته.
([36]) لوضاح اليمن في اللسان (حرب) والأغاني (6: 43) والجمهرة (1: 219).
([37]) البيتان في اللسان (حرب).
([38]) الأفواق: جمع فوق، بالضم؛ وهو من السهم موضع الوتر. وفي الأصل: "الأفراق" تحريف.
([39]) البيت للمجنون كما في الحيوان (5: 173) والأغاني (1: 17).
([40]) للحجاج في ديوانه 64 واللسان (حرج).
([41]) لامرئ القيس في ديوانه 126 واللسان (حرج، قرر)، وسيعيده في (قر).
([42]) البيت في اللسان (حرج).
([43]) جزء من بيت في اللسان (حرج) وهو بتمامه:
وشر الندامى من تبيت ثيابه *** مجففة كأنها حرج حابل  وفي الأصل: "كأنها حرج نابل وحابل"، صوابه في المجمل واللسان.
([44]) الشطران في اللسان (حرد). ونسبهما التبريزي في التهذيب لحسان.
([45]) وبتحريكها أيضاً، والتسكين أكثر.
([46]) في المجمل:               * وابن أبي سلمى على حرد *
ولم أعثر على هذا الشعر في ديوان الطرماح.
([47]) للفرزدق في ديوانه 172 والحيوان (3: 97) وعيون الأخبار (4: 122) ومعاهد التنصيص (1: 102).
([48]) ديوان جرير 173 واللسان (حرد).

ـ

##### Türkçe

(حâ ve râ ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)
  (حرز) **الحاء** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da korumadan ve sakınmadan (gelir). Denir: **حَرَزْتُه** ve o **احترزَ** etti; yani sakındı. Ve birtakım insanlar, bu **الزّاء**’ın bir **سين**’den değiştirilmiş olduğunu, aslın da **الحَرْس** olduğunu söyler; bu bir veçhedir. Ve Halîl’e ait olan kitapta, **الحَرَز**’ın, onunla oynanan, ovulmuş bir ceviz olduğu (yazılıdır); çoğulu **أحْراز**. Dedik: Bu, kendisine dönülmeyecek bir şeydir ve onun için bir anlam yoktur.
  (حرس) **الحاء** ve **الراء** ve **السين** iki asıldır: biri koruma, diğeri zaman.
Birincisi: **حَرَسَه يَحْرُسُه حَرْساً**. Ve **الحَرَس**: **الحُرَّاس** (bekçiler). **حُرِيسَة الجَبَل**’e gelince—ki hadiste gelmiştir—denir ki o, barınağına sığınmasından önce gece kendisine yetişen koyundur; sanki orada korunmuş gibidir. Ebû Ubeyde **حريسة الجبل** hakkında dedi ki: Bazıları onu bizzat hırsızlığın kendisi yapar; denir: **حَرَس يَحْرِسُ حَرْساً**; çaldığı zaman. Bu sahih olursa, bâba yakındır; çünkü hırsız, şeye göz diker; sanki onu korur da ondan iyice imkân buluncaya kadar (bekler). Birincisi daha sahihtir. Bu, dil ehlinin sözüdür: **الحريسَة** korunmuş olan şeydir. Şöyle der: “Dağda korunan şeyde kesme yoktur”; çünkü o, **حِرْز** yeri değildir.
  (حرش) **الحاء** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; bâbın dalları ona döner. O da iz ve çiziktirip yarmadır. Şu hâlde **الحَرْش** izdir; ondan dolayı adama **حراشاً** adı verilmiştir. Bu yüzden dinara **أحْرَش** derler; çünkü onda pürüzlülük vardır. Ve keler’e **أحْرَشَ** derler; çünkü derisinde pürüzlülük ve çizik çizik yarılma vardır.
  Ve bu bâbdandır: **حَرَشْتُ** [**الضبّ**]; bu, onun deliğini sıvazlaman ve elini hareket ettirmen (demektir); ta ki onun bir yılan olduğunu sansın da kuyruğunu çıkarsın; sen de onu yakalarsın. Ve o sıvazlamanın bir izi vardır. O, zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **الحَرِيش**: benekli bir yılan türüdür. Bazen **حيّة حَرْشاء** derler; nasıl ki **رَقْطاء** derler. Şair dedi:
بِحَرْشاءَ مِطْحَانٍ كأنّ فحيحَها *** إذا فَزِعَتْ ماءٌ هُرِيقَ على جمْرِ
  Ve **الحَرْشاء**: hardala benzer şekilde biten bir tanedir. Ebû’n-Necm dedi:
  * وانْحَتَّ مِن حَرشاءِ فَلْجٍ خَرْدَلهْ *
  “**حَرَّشْت بينَهم**” sözlerine gelince—kışkırttığın ve düşmanlığı attığın zaman—o da bâbdandır; çünkü bu, göğüslerde ve kalplerde meydana gelen bir çizik çizik yarılma gibidir.
  Ve bundan, **النُّقْبة**’ye—ki uyuzun ilk belirmesidir—**حَرْشاء** adını vermeleridir. Denir: **نُقْبةٌ حَرْشاء**; o, sürülmemiş olan **الباِثرَة**’dir. Ve şu beyit okunmuştur:
وحَتَّى كأنِّي يتقي بي مُعَبَّدٌ *** به نُقْبة حَرْشاءُ لم تَلْقَ طاليا
  Şu sözüne gelince:
  * كما تطايَرَ مَنْدُوفُ الحراشِين *
  denir ki o, pamukta bir şeydir; tokmaklar onu yumuşatmaz; bu da ancak onda bir pürüzlülük bulunmasıyla olur.
  (حرص) **الحاء** ve **الراء** ve **الصاد** iki asıldır: biri yarma, diğeri açgözlülük.
  Birincisi: **الحَرْصُ** yarıktır; denir: **حَرَص القَصَّار الثوبَ**; onu yardığı zaman. Ve yarıklardan (**الشِّجاج**) **الحارِصَة**: deriyi yaran (yarık)tır. Ondandır **الحرِيصة** ve **الحارِصَةُ**; o, yağmurunun şiddetli düşüşünden yerin yüzünü soyan buluttur. Dedi ki:
  * انهلالُ حريصَةٍ *
  Açgözlülüğe ve istekte aşırılığa gelince, denir: **حَرَصَ**; açgözlülük ettiği zaman, **يَحْرُِص حِرْصا**; o hâlde o **حريصٌ**tur. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ﴾. Ve denir: **حُرِصَ المَرْعَى**; ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; bu da bâbdandır; sanki yerin yüzünden soyulmuş gibidir.
   (حرض) **الحاء** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: biri bitki, diğeri gitmenin, telef olmanın, helâkın, zayıflığın ve bunun benzerlerinin delilidir.
  Birincisine gelince: **الحُرْض** **الأُشنان**’dır; onunla uğraşan **الحَرّاض**dır. Ve **الإحْرِيض**: serçedir. Dedi ki:
  * مُلْتَهِبٌ كلَهَبِ الإحْرِيضِ *
  İkinci asıl: **الحَرَض**; o, helâke yaklaşmış olandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً﴾. Ve denir: **حَرَّضْتُ** falanı şuna. Bir topluluk, bunun bâbdan olduğunu iddia etti. Ebû İshâk el-Basrî **الزَّجّاج** dedi: Bu, şu sebepledir: Muhalefet ederse, bozmuş olur. Ve Allah Teâlâ’nın sözü ﴿حَرِّضِ المُؤْمِنِينَ عَلَى القِتَالِ﴾; çünkü onlar ona muhalefet ederlerse helâk edilmiş olurlar. Bâbın geri kalanı buna yakındır; çünkü onlar “o **حُرْضَة**’dir” derler; o, onunla vurması için kendisine kumar okları verilen kimsedir.
  Ve denir ki o, eti asla bir bedel karşılığında yemez; ancak kendisine verilen şeyi yer; bu yüzden ona **حُرْضَةً** denir; çünkü onda hayır yoktur.
  Ve bâbdandır: Savaşmayan, kendisinde fayda bulunmayan ve yanında silah olmayan kimseye **حَرَض** demeleri. et-Tırımmah dedi:
  * حُمَاةً للعُزَّلِ الأحراضِ *
  Ve denir: **حَرَض** şey ve başkası onu **أحرضَهُ**; bozulduğu ve başkasının onu bozduğu zaman. Ve **أحْرَضَ** adam; kendisine kötü [bir] çocuk doğduğu zaman. Bazen derler: **حَرَضَ الحالبان النّاقَة**; iki sağan onun sütünü bütünüyle sağdığı zaman.
  (حرف) **الحاء** **الراء** ve **الفاء** üç asıldır: şeyin kenarı, sapma, ve şeyin ölçülmesi.
  Kenara gelince: Her şeyin **حرْفُ**’u onun kenarıdır; kılıç ve başkası gibi. Ondandır **الحَرْف**; o da yüzdür. Dersin: O, işinde tek bir **حَرْفٍ** üzeredir; yani tek bir yol üzeredir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهََ عَلَى حَرْفٍ﴾; yani tek bir yüz üzere. Bu, şu sebepledir: Kulun, bollukta ve darlıkta Rabbine itaat etmesi gerekir; bollukta itaat edip darlıkta isyan ederse, onu bir **حَرْفٍ** üzere ibadet etmiş olur. Görmez misin ki Allah Teâlâ dedi: ﴿فَإِنْ أصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ﴾. Ve deveye **حَرْفٌ** denir. Bir kavim dedi ki: O, zayıf (deve)dir; kılıcın kenarına benzetilmiştir. Başkaları dedi ki: Bilakis o, iri (deve)dir; dağın kenarına benzetilmiştir; o da onun yanıdır. Evs dedi:
حَرْفٌ أخُوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ *** وعَمُّها خالُها قوداءُ مِئشيرُ
  Ka‘b b. Züheyr dedi:
حرفٌ أخوها أبوها مِن مهجَّنةٍ *** وعَمُّها خالُها جرداءُ شِمْلِيلُ
  İkinci asıl: şeyden sapmadır. Denir: **انحرَفَ** ondan, **يَنحرِف انحرافاً**. Ve ben onu ondan **حرّفتُه**; yani onu ondan çevirdim. Bu yüzden **مُحَارَفٌ** denir; bu, kazancı kendisinden çevrilip ondan saptırıldığı zaman olur; bu, sözün tahrifi gibidir; o da onu yönünden çevirmektir. Allah Teâlâ dedi: ﴿يُحَرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه﴾.
  Üçüncü asıl: **المِحراف**; tedavi sırasında yaralar onunla ölçülen bir demirdir. Dedi ki:
إذا الطَّبيب بمِحْرافَيْهِ عالَجَها *** زادَتْ على النَّقْرِ أو تحرِيكِها ضَجَما
  Bir topluluk, **المُحارَف**’ın bundan olduğunu iddia etti; sanki rızkı ona takdir edilmiş gibidir; nasıl ki yara **المحْراف** ile takdir edilir.
  Ve bu bâbdandır: Falan, ailesi için **يَحْرُف** eder; yani kazanır. Bundan daha iyi olan, onda **الفاء**’ın bir **ثاء**’dan değiştirilmiş olduğunun söylenmesidir. O, **حَرَثِ**’tendir; yani kazandı ve topladı. Bazen derler: Falan **أحْرَفَ** etti **إحرافاً**; malı arttığı ve düzeldiği zaman. Ve falan, falanın **حَرِيفُ**’idir; yani onunla muamele edendir. Bunların hepsi **حَرَفَ** ve **احترف**’tan; yani kazandı (demektir). Asıl, zikrettiğimizdir.
  (حرق) **الحاء** ve **الراء** ve **القاف** iki asıldır: biri, sıcaklık ve alevlenme ile birlikte şeyi şeyle ovmaktır; ona birçok dallar döner. Diğeri, bedenden bir şeydir.
  Birincisi: “**حَرَقْتُ** şeyi” sözleridir; yani rendeledin ve onun bir kısmını bir kısmına sürdün. Araplar der ki: “O, öfkeden sana karşı **يَحْرُقُ** **الأُرَّم**”; bu, dişlerini birbirine sürttüğü zamandır. **الأُرَّم** dişlerdir. Dedi ki:
نُبِّئْتُ أحْماءَ سُليمَى إنَّما *** باتُوا غِضاباً يَحْرُقُون الأرَّمَا
  Bir topluluk okudu: ﴿لَنَحْرُقَنَّهُ ثمَّ لِنَنْسِفَنَّه﴾; dediler ki manası: onu eğelerle rendeleyeceğiz. Ve **الحَرَق**: ateştir. Ve elbisede **الحَرَق**. Ve **الحَرُوقاء**: ona **الحُرَّاق** denilen şeydir. Bunların hepsinin kıyası birdir.
  Ve bâbdandır: Saçı kopan ve dökülen kimseye **حَرِقٌ** demeleri. Dedi ki:
  * حَرِقَ المَفَارِق كالبُراءِ الأعْفَرِ *
  Ve **الحُرْقَانُ**: iki uylukta sürtünmeden olan yara; bu, birinin diğerine sürtünmesindendir. Ve denir: **فَرَسٌ حُرَاقٌ**; koşusunda yanıp tutuşur gibi olduğu zaman. Ve **سَحابٌ حَرِقٌ**; şimşeği şiddetli olduğu zaman. Ve insanlar beni kınamalarıyla **أحْرَقَني**: bana eziyet ettiler. Ve denir ki **المُحارقَةَ** cinsel birleşmenin bir cinsidir. Ve **ماء حُرَاقٌ**: çok tuzlu, tuzluluğu şiddetli (su).
  Diğer asla gelince: **الحارقة**; o, kalçada bulunan sinirdir. Denir: **رجلٌ محروقٌ**; **حارِقَتُه** koptuğu zaman. Dedi ki:
  * يَشُولُ بالمِحْجَنِ كالمحروقِ *
   (حرك) **الحاء** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir asıldır; **الحركة** sükûnun zıddıdır. Ve bâbdandır **الحارِكانِ**; onlar iki omuzun birleştiği yerdir; çünkü ikisi de durmadan hareket eder. Ve aynı şekilde **الحراكيك**; onlar **الحراقِفُ**tur; tekili **حَرْكَكَة**’dir.
  (حرم) **الحاء** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da men etme ve sıkılaştırmadır. Şu hâlde **الحرام**: **الحلال**’ın zıddıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيةٍ أَهْلَكنْاَهَا﴾. Ve şöyle de okunmuştur: ﴿وحِرْمٌ﴾. Ve **سَوْطٌ مُحرَّم**; henüz yumuşatılmadığı zaman. el-A‘şâ dedi:
  * تُحاذِر كَفِّي والقَطيعَ المُحَرَّمَا *
  Ve **القطيع**: kamçıdır; **المحرَّم** ise henüz alıştırılmamış ve yumuşatılmamış olandır. Ve **الحريم**: kuyunun **حريم**’i; o, onun çevresidir; sahibinden başkasına orada kazı yapması haram kılınır. Ve **الحَرَمَانِ**: Mekke ve Medine; hürmetlerinden dolayı böyle adlandırıldılar; ve onlarda bir şey ihdas etmek yahut bir ihdas edeni barındırmak haram kılındı. Ve adam hac ile **أحْرَم** etti; çünkü avdan, kadınlardan ve bunun dışındaki kendisine helâl olan şeylerden ona haram olur. Ve adam **أحرم** etti: haram aya girdi. Dedi ki:
قَتَلُوا ابنَ عفّانَ الخليفةَ مُحْرِماً *** فمضى ولم أَرَ مثلَه مقتولا
  Ve **المُحْرِم** denir; *zimmeti olan kimse. Ve denir: Adamı **أحْرَمْتُ**; onu yendim; sanki sen, senden umduğu şeyi ona haram kılmışsın gibidir. Ve aynı şekilde o **حَرِم** eder, **يَحْرَم حَرَماً**; yenmediği zaman. Kıyas birdir; sanki umduğu şeyden men edilmiştir. Ve adama bağışı **حَرَمْتُ**; **حِرماناً**. Ve onu **أحرمْتُ**; bu kötü bir dildir. Dedi ki:
ونُبِّئْتُها أحْرَمْت قَومَها *** لتَنْكِحَ في مَعْشرٍ آخَرِينا
  Ve **مَحارِم اللَّيل**: gecenin korkuları; korkağın onlara girmesi haram olur. Sa‘leb okudu:
واللهِ لَلنَّومُ وبِيضٌ دُمَّجُ ***  أَهْوَنُ مِن لَيْلِ قِلاصٍ تَمْعَجُ
مَحَارِمُ اللَّيلِ لَهُنّ بَهْرَجُ *** حِين يَنام الوَرَعُ المزَلَّجُ
  Ve denir: Hac ihramından olan topluluk **حُرُمٌ** ve **حَرَامٌ**; ve adam **حَرَامٌ**. Ve **حِرْمِيٌّ** adam: **الحَرَم**’e nisbetlidir. en-Nâbiga dedi:
لِصَوْتِ حِرْمِيَّةٍ قالت وقد رحلوا *** هل في مُخِفِّيكُم من يَبتغي أَدَما
  Ve **الحَرِيم**: dokunması haram kılınmış olan; ona yaklaşılmaz. Araplar hac yaptıklarında üzerlerindeki elbiseleri çıkarırlardı; onları haramda giymezlerdi; elbise, giyilmesi haram kılındığı zaman ona **الحَريم** denir. Dedi ki:
كَفى حَزَناً مَرِّي عليه كأنّهُ *** لَقىً بين أيدي الطائِفِين حريمُ
  Ve denir: Kavim arasında **حُرْمةٌ** ve **مَحْرَُمة** vardır; bu, onu zayi etmenin ve korumasını terk etmenin haram olmasından türemiştir. Ve denir ki **الحَرِيمة**: her umulan kaygıdan kaçıp giden şeyin adıdır.
  Ve şâz olanlardan: **الحيْرَمَة**; inektir.
  (حرن) **الحاء** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; o, şeyin şeye yapışıp ondan neredeyse ayrılmamasıdır. Şu hâlde binek hayvanda **الحِرَان** bilinir; denir: **حَرَنَ** ve **حَرُن**. Ve arıdan **المَحَارن**: bal peteğine yapışan, ayrılmayan yahut çekilip çıkarılmayanlardır. Dedi ki:
  * صَوْتُ المحابِضِ يَنْزِعْن المَحَارِينا *
  Ve aynı şekilde eş-Şemmâh’ın sözü:
فما أرْوَى ولو كَرُمَتْ علينا *** بأدْنَى مِنْ موقَّفَةٍ حَرُونِ
  o, dağın tepesinden ayrılmayan (deve)dir. Ve denir: Satışta **حَرَنَ** etti; ne artırdığı ne eksilttiği zaman.
  (حرو/ي) **الحاء** ve **الراء** ve ondan sonrası illetli olan (harflerle). Üç asıl: birincisi sıcaklığın bir cinsi, ikincisi yakınlık ve kasıt, üçüncüsü dönüş.
  Birincisi: **الحَرْوُ**. Senin “ağzımda **حَرْوَة** ve **حَرَاوةً** buldum” sözündendir; o, hardal ve benzeri yenilen bir şeyden olan bir sıcaklıktır. Bu kıyastandır: **حَرَاةُ النار**; o, onun alevlenmesidir. Ondandır **الحَرَة**: ses ve gürültüdür.
  Yakınlık ve kasıt ise: “Sen şunu yapmaya **حَرىً**sın” sözleridir. Bu lafız üzerine ikileme yapılmaz ve çoğul yapılmaz. **حَرِيٌّ** dediğin zaman, ikilisi **حرِيّان** ve çoğulu **حريُّون** ve cemaat için **أحرياء** (dersin). Ve dersin: Bu iş, şuna senin için **مَحْراةٌ**dır. Ondandır: “O, işi **يتحرَّى** eder”; yani onu kasteder.
ويقال إنَّ **الحَرا** مقصور: yumurtanın yeri; o, **الأفحوص**’tur. Ondandır: Mekânda **تحرَّى** etti; oyalanıp bekledi. Ondandır: “**بِحَرَاهُ وَبِعَراه** indim”; yani onun **بعَقْوتَه**’sinde.
  Üçüncüsü: “Şey **حَرَى** eder, **يَحرِي حَرْياً**” sözleridir; döndüğü ve eksildiği zaman. Zaman onu **أحراه** etti. Ve bedeni büyüyüp eksilen yılana **حاريَةٌ** denir. Ona bedduada derler ki: “Allah onu **بأفعَى حاريةٍ** ile vursun”; çünkü zamanın geçmesiyle ondan eksilir ve **تَحْرِي** eder; bu daha habistir. Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم vefat edince Ebû Bekir’in bedeni **يَحْرِي** etmeye başladı; ta ki ona yetişti.”
  (حرب) **الحاء** ve **الراء** ve **الباء** üç asıldır: biri soyma, diğeri küçük bir hayvancık, üçüncüsü meclislerin bir kısmı.
  Birincisi: **الحَرْب**; onun türeyişi **الحَرَب**’dendir; o da soyma (dır). Denir: Malını ona **حَرَبْتُ**; ve malı **حُرِب** edildi; yani soyuldu; **حَرَباً**. Ve **الحريب**: soyulmuş olandır. Ve **رجل مِحْرَابٌ**: cesur, savaş işini ayakta tutan, ona doğrudan girişen (kimsedir). Ve adamın **حَريبة**’si: onunla yaşadığı malıdır; o soyulursa, ondan sonra ayağa kalkmaz. Ve denir: **أسَدٌ حَرِبٌ**; yani öfkesinin şiddetinden, sanki bir şeyden **حُرِب** edilmiş, yani soyulmuş gibidir. Aynı şekilde **الرجل الحَرِب**.
  Küçük hayvancığa gelince: **الحِرباء**. Denir: **أرض مُحَرْبئة**; onun **حِرباء**’sı çok olduğu zaman. Onunla **الحِرْباء**’ya benzetilmiştir; o da zırhların çivileridir. Ve aynı şekilde **حَرَابيّ المَتن**; o, onun et parçalarıdır.
  Üçüncüsü: * **المحراب**; o, meclisin baş tarafıdır; çoğulu **محاريب**. Ve Allah Teâlâ’nın sözü ﴿فَخَرَجَ علَى قَوْمِهِ مِنَ المِحْراب﴾’da **المحراب**’ın oda olduğunu söylerler. Ve dedi ki:
رَبَّةُ مِحرابٍ إذا جئتُها *** لم ألقَها أوْ أَرتَقِي سُلَّمَا
  Bu asıllardan şâz olanlardan: **الحُرْبة**. İbn Düreyd, onun siyah bir torba olduğunu zikretti. Ve şu beyit okundu:
وصَاحبٍ صاحبتُ غيرِ أَبْعَدا *** تراهُ بين الحُرْبَتَينِ مَسْنَدَا
  (حرت) **الحاء** ve **الراء** ve **التاء** tek bir asıldır; o da ovmadır. Denir: Onu **حَرَته حَرْتاً**; onu şiddetli bir ovmayla ovduğun zaman.
  (حرث) **الحاء** ve **الراء** ve **الثاء** birbirinden farklı iki asıldır: biri toplama ve kazanma, diğeri şeyin zayıflatılmasıdır.
  Birincisi: **الحَرْث**; o, kazanma ve toplamadır; bununla adama **حارثاً** adı verilmiştir. Hadiste: “Dünyan için **احْرُثْ** et; sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi; âhiretin için amel et; sanki yarın ölecekmişsin gibi.”
  Ve bu bâbdandır: ekini **حرث** etmek. Ve kadın, kocanın **حرث**’ıdır; bu bir benzetmedir; bu da, onun çocuğunun ekildiği yer olmasındandır. Allah Teâlâ dedi: ﴿نساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ﴾. Ve **الأحرِثة**: **الأفواق**’ta tellerin geçtiği kanallardır; çünkü onları toplar.
  Diğer asla gelince: denir: Devesini **حَرَثَ** etti; onu zayıflattı; onu **أحرثها** da eder. Ondandır: Ensâr’ın, Muâviye onlara “su çeken develeriniz ne yaptı?” dediğinde söyledikleri: “Bedir günü onları **أحْرثْنَاها** ettik.”
   (حرج) **الحاء** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir asıldır; o, bâbın çoğudur ve dallarının dönüşü onadır; bu da şeyin toplanması ve darlığıdır. Ondandır **الحَرَج**; **حَرَجة**’nin çoğuludur; o, ağaç topluluğudur. Çoğulda **حَرَجات** denir. Dedi ki:
أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا *** بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ
  Ve **حِراجٌ** da denir. Dedi ki:
  * عايَنَ حيَّاً كالحراج نَعَمُهْ *
  Ondandır: **الحرَجَ** günah, ve **الحَرَج** darlık. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَنْ يُرِدْ أنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً﴾. Ve denir: Göz **حَرِجَت** eder, **تَحرَج** eder; yani şaşırır. Ve dersin: Zulmün bana **حَرِجَ** etti; yani haram oldu. Ve denir: Onu bir boşamayla **أحْرَجَ** etti; yani onu haram kıldı. Ve “onu **بالمُحْرِجات** ile topallattı” derler; üç boşamayı kastederler. Ve **الحَرَج**: ölülerin taşındığı sedyedir. Ve **المِحَفَّةُ** bir **حَرَجٌ**dur. Dedi ki:
فإمّا تَرَيْنِي في رِحالةِ جابرٍ  *** على حَرَجٍ كالقَرّ تَخْفِق أكفاني
  Ve **ناقة حَرَجٌ** ve **حُرْجُوجٌ**: zayıf (deve); bu, kemiklerinin ve etinin birbirine girmesidir. Ondandır: **الحَرِجُ**; savaşmaktan neredeyse ayrılmayan adam.
  Bu bâbdan şâz olanlardan: **الْحِرْجَ**’in deniz kabuğu (**الوَدَعة**) olduğunu söylemeleridir; çoğulu **أحراج**. Ve av etinden köpeğin payı olduğu söylenir. Cehdar dedi:
وتقدُّمي للَّيْثِ أرْسُفُ مُوثَقاً *** حتى أُكابِرَه على الأحْراجِ
  Ve denir: **الحِرْج**; kurulan iplerdir. Dedi ki:
  * كأنّها حرج حابلِ *
  (حرد) **الحاء** ve **الراء** ve **الدال** üç asıldır: kasıt, öfke, ve uzaklaşıp çekilme.
  Birincisi: kasıt. Denir: **حَرَدَ حَرْدَهُ**; yani kastını kastetti. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾. Ve dedi ki:
أقبل سَيْلٌ جاءَ مِنْ عِنْدِ اللهْ  *** يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ
  Ve bu bâbdandır **الحُرُود**: develerin yatak yerleri; tekili **حِرْد**.
  İkincisi: öfke. Denir: Adam **حَرِدَ**; **حَرْداً** öfkelendi; **الراء**’ın sükûnuyla. et-Tırımmah dedi:
  * وابن سَلْمى على حَرْدِ *
  Ve denir: **أسَدٌ حارد**. Dedi ki:
لعَلكِ يوما أن تَرَيْنِي كأنّما *** بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ
  Üçüncüsü: uzaklaşıp çekilme ve sapma. Denir: Falan **حريداً** indi; yani çekilip ayrılmış olarak. Ve **كوكب حَريد**. Cerîr dedi:
نَبْنِي على سَنَنِ العَدُوِّ بُيُوتَنَا *** لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا
  Ebû Zeyd dedi: Buradaki **الحريد**: kavminden ayrılıp yer değiştiren (kimsedir). Ve o **حَرَدَ حُرُوداً** eder. “Biz, zayıflıktan ve zillet yüzünden kavmimizden başkasının yanında inmeyiz; gücümüz ve çokluğumuz sebebiyle” der. Ve her şeyden **المحرَّد**: eğri olandır. Ve deve **حارَدَت** etti; sütü azaldığı zaman; bu, sağmadan olduğu hâlden saptığı içindir. Ve aynı şekilde yıl **حارَدَت** etti; yağmuru azaldığı zaman. Ve **حَبْلٌ مُحَرَّدٌ**; bükülüp örüldüğü ve eğriliğinden dolayı ona bir şekil verildiği zaman.
  (حرذ) **الحاء** ve **الراء** ve **الذال** bir asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur. “**الحِرذَون** küçük bir hayvancıktır” demişlerdir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿لاتحرك به لسانك﴾ [القيامة/16]، الحركة: ضد السكون ولا تكون إلا للجسم، وهو انتقال الجسم من مكان إلى مكان، وربما قيل: تحرك كذا: إذا استحال، وإذا زاد في أجزائه وإذا نقص من أجزائه.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿**لاتحرك به لسانك**﴾ [Kıyâme/16], **الحركة**: **السكون**’un zıddıdır ve ancak cisim için olur; o, cismin bir yerden bir yere intikalidir. Bazen de denildi: **تحرك** şöyle: eğer değişime uğradıysa; ve eğer parçalarında arttıysa; ve eğer parçalarından eksildiyse.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ر ك
ركب حارك البعير وهو أعلى كاهله‏:‏ وحركت البعير‏:‏ أصبت حاركه‏.‏
وتقول‏:‏ ظللت اليوم أحرك هذا البعير أي أسيره فلا يكاد يسير‏.‏

##### Türkçe

ح ر ك
Deveye **حارك** bindi; o, onun hörgücünün üst tarafıdır: ve deveyi **حركت**: onun **حارك**’ine isabet ettirdim.
Ve dersin ki: Bugün bu deveyi **أحرك** olarak gölgeledim; yani onu yürütürüm de neredeyse yürümez.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَرَكة: ضد السكون، حَرُك يحْرُك حَرَكةً وحَرْكاً وحَرَّكه فتَحَرَّك، قال الأَزهري: وكذلك يَتَحَرَّك، وتقول: قد أَعيا فما به حَرََاك، قال ابن سيده: وما به حَرَاك أَي حَرَكة؛ وفلان ميمون العَرِيكةِ والحَرِيكة.
والمِحْراكُ: الخشبة التي تُحَرَّك بها النار.
الأَزهري: وتقول حَرَكْتُ مَحْرَكَه بالسيف حَرْكاً. والمَحْركُ: منتهى العُنق عند المفصل من الرأْس. والمَحْرَكُ: مَقْطع العنق. والحارِكُ: أَعلى الكاهل، وقيل فَرْع الكاهل، وقيل الحارِكُ منبت أَدنى العُرْف إِلى الظهر الذي يأْخذ به الفارس إِذا ركب، وقيل الحارِكُ عظم مشرف من جانبي الكاهل اكتنفه فَرْعا الكتفين؛ قال لبيد:
مُغْبِطُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَلْ
قال الجوهري: الحارِكُ من الفرس فروع الكتفين وهو أَيضاً الكاهل. أَبو زيد: حَركه بالسيف حَرْكاً إِذا ضرب عنقه، قال: والمَحْرَكُ أَصل العنق من أَعلاها، قال: ويقال للحارِكِ مَحْرَك، بفتح الراء، وهو مَفْصِلُ ما بين الكاهل والعُنق ثم الكاهل، وهو بين المَحْرَك والمَلْحاءِ، والظهر ما بين المَحْرَك للذنب، قال الأَزهري: وهو قول أَبي عبيد، وقال الفراء: حَرَكْتُ حارِكَهُ قطعته فهو مَحْرُوك. والحُرْكُوك: الكاهل. ابن الأَعرابي: حَرَك إِذا منع من الحق الذي عليه، وحَرِكَ إِذا عُنَّ عن النساء. وروي عن أَبي هريرة أَنه قال: آمنت بمُحَرِّف القلوب، ورواه بعضهم: آمنت بمُحَرِّك القلوب؛ قال الفراء: المحرِّف المزيل، والمحرِّك المقلب؛ وقال أَبو العباس: المحرِّك أَجود لأَن السنة تؤَيده يا مُقَلِّب القلوب. والحَرْكَكَةُ: الحُرْقُوف، والجمع حَرَاكِيك، وكل ذلك اسم كالكاهل والغارب، وهذا الجمع نادر، وقد يجوز أَن يكون كراهية التضعيف كما حكى سيبويه قَرادِيد في جمع قَرْدَدٍ، لأَن هذا لا يدغم لمكان الإِلحاق. وحَرَكه يَحْرُكه حَرْكاً: أَصاب منه أَيَّ ذلك كان. وحَرَك حَرْكاً: شكا أَيّ ذلك كان. وحَرَكهُ: أَصاب وسطه غير مشتق. ورجل حَرِيك: ضعيف الحَرَاكِيكِ، الحَرِيكُ الذي يضعف خَصْرُه إِذا مشى كأَنه ينقلع عن الأَرض، والأُنثى حَرِيكة. والحَرِيك: العِنِّين. قال ابن سيده: والحَرِيك في بعض اللغات العِنِّين. وغلام حَرِكٌ أَي خفيف ذَكِيٌّ. والحَرْكَكَةُ: الحَرْقَفة، والجمع الحَرَاكِكُ والحَرَاكِيك، وهي رؤُوس الوركين، ويقال أَطراف الوركين مما يلي الأرض إِذا قعدت.

##### Türkçe

**الحَرَكة**: sükûnun zıddı; **حَرُك** **يحْرُك** **حَرَكةً** ve **حَرْكاً** (diye) ve onu **حَرَّكه**; böylece **فتَحَرَّك**. el-Ezherî dedi: Aynı şekilde **يَتَحَرَّك** (da denir). Ve dersin ki: “Yoruldu; onda **حَرََاك** yoktur.” İbn Sîde dedi: “Onda **حَرَاك** yoktur” yani hareket; ve falan kimse **ميمون العَرِيكةِ** ve **الحَرِيكة**(dir).

**والمِحْراكُ**: ateşin onunla hareket ettirildiği tahta.

el-Ezherî: Ve dersin: “Kılıçla onun **مَحْرَك**’ini **حَرْكاً** hareket ettirdim.” **والمَحْركُ**: baştan olan eklem yerinde boynun sonu. **والمَحْرَكُ**: boynun kesim yeri.

**والحارِكُ**: küreğin en üstü; ve “küreğin dalı” denildi; ve “**الحارِكُ**: binici bindiği zaman onunla tuttuğu, sırta doğru yele’nin en aşağısının bittiği yer” denildi; ve “**الحارِكُ**: küreğin iki yanından yüksekçe bir kemiktir; iki omuz dalı onu kuşatır” denildi; Lebîd dedi:
مُغْبِطُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَلْ

el-Cevherî dedi: Atta **الحارِكُ** omuzların dallarıdır; o aynı zamanda kürektir. Ebû Zeyd: “Kılıçla onu **حَرْكاً** **حَركه**” (denir), boynunu vurduğu zaman. Dedi: **والمَحْرَكُ** boynun üst tarafından köküdür. Dedi: **الحارِكِ**’e **مَحْرَك** da denir, **الراء**’nın fethiyle; ve o, kürek ile boyun arasındaki şeyin eklemidir; sonra kürektir; ve o, **المَحْرَك** ile **المَلْحاءِ** arasındadır; ve sırt, **المَحْرَك** ile kuyruğun (başı) arasındaki şeydir. el-Ezherî dedi: Bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür. Ferrâ dedi: “Onun **حارِك**’ini **حَرَكْتُ**: onu kestim; böylece o **مَحْرُوك**tur.” **والحُرْكُوك**: kürek. İbnü’l-A‘râbî: **حَرَك**: üzerinde olan hakkı vermekten alıkoyduğu zaman; ve **حَرِكَ**: kadınlardan yana **عُنَّ** olduğu zaman. Ebû Hureyre’den rivayet edildi ki o dedi: “Kalpleri **مُحَرِّف** olana iman ettim.” Bazıları onu şöyle rivayet etti: “Kalpleri **مُحَرِّك** olana iman ettim.” Ferrâ dedi: **المحرِّف** gideren (yerinden eden)dir; **المحرِّك** çeviren (döndüren)dir. Ebû’l-Abbâs dedi: **المحرِّك** daha iyidir; çünkü sünnet onu destekler: “Ey kalpleri **مُقَلِّب** olan.”

**والحَرْكَكَةُ**: **الحُرْقُوف**; çoğulu **حَرَاكِيك**; bunların hepsi, kürek ve hörgüç gibi bir isimdir. Bu çoğul nadirdir; ve taz‘îfin (çiftlemenin) kerih görülmesi sebebiyle olması caizdir; Sîbeveyh’in **قَرادِيد**’i, **قَرْدَدٍ**’in çoğulunda hikâye ettiği gibi; çünkü bu, ilhâk sebebiyle idğam edilmez. **وحَرَكه يَحْرُكه حَرْكاً**: ondan herhangi birini isabet ettirdi; hangisi olursa olsun. **وحَرَك حَرْكاً**: şikâyet etti; hangisi olursa olsun. **وحَرَكهُ**: onun ortasını isabet ettirdi; türemiş değildir. **ورجل حَرِيك**: **الحَرَاكِيكِ**’i zayıf (olan); **الحَرِيكُ** yürüdüğü zaman beli zayıflayan, sanki yerden sökülüp çıkıyormuş gibi olan kimsedir; dişisi **حَرِيكة**.

**والحَرِيك**: **العِنِّين**. İbn Sîde dedi: Bazı lehçelerde **الحَرِيك** **العِنِّين**’dir. **وغلام حَرِكٌ**: yani hafif, zeki. **والحَرْكَكَةُ**: **الحَرْقَفة**; çoğulu **الحَرَاكِكُ** ve **الحَرَاكِيك**; ve onlar, kalçaların başlarıdır; ve “oturduğun zaman yere yakın olan kalçaların uçları” denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ر ك * * الحَرَكَةُ * ضد السكون و * حَرّكَهُ فتَحَرَّك * وما به * حَرَاكٌ * أي حركة وغلام * حَرِكٌ * أي خفيف ذكي و * الحَارِكُ * من الفرس فروع الكتفين وهو الكاهل

##### Türkçe

* ح ر ك * * **الحَرَكَةُ** * sükûnun zıddıdır ve **حَرّكَهُ فتَحَرَّك**: onu hareket ettirdi de hareket etti; ve onda **حَرَاكٌ**: yani hareket; ve **حَرِكٌ** oğlan: yani hafif, zeki; ve attan **الحَارِكُ**: iki omuzun dallarıdır; o da kahildir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حرك، ككرم، حركا، بالفتح قال شيخنا: ذكر الفتح مستدرك لفظا ومعنى، أما لفظا فإن الإطلاق كاف فيه، كما هو اصطلاحه، وأما معنى فإنه غير صحيح، إذ لا قائل به، بل صرح ابن القطاع والفيومي وغير واحد أنه محرك، ككرم كرما، وشرف شرفا، ونحوهما. قلت: وهذا الذي أنكره شيخنا هو الواقع في كتاب العين، والمضبوط بالفتح هكذا، ومثله في نسخ العباب، فتقييده بالفتح في محله؛ لإزالة الاشتباه، فإنه جاء على غير قياس الباب، فتأمل. وحركة هو بالتحريك، وإنما لم يضبطه لشهرته: ضد سكن. وحركته فتحرك، وروى عن أبي هريرة رضي الله عنه أنه قال: آمنت بمحرف القلوب ورواه بعضهم بمحرك القلوب. قال الفراء: المحرف: المزيل، والمحرك: المقلب، وقال أبو العباس: المحرك أجود؛ لأن السنة تؤيده: يا مقلب القلوب. ويقال: ما به حراك، كسحاب: أي حركة، قاله ابن سيده، يقال: قد أعيا فما به حراك، ونقل الخفاجي - في العناية في سورة النجم - وقد يكسر، قال شيخنا: ولا يلتفت إليه، فإن الصواب كما ضبطه المصنف. والمحراك: خشبة يحرك بها النار وهي المحراث أيضا. والمحرك كمقعد: أصل العنق من أعلاها قاله أبو زيد، وهو منتهى العنق عند المفصل من الرأس.

  والحارك: أعلى الكاهل من الفرس وقيل: هو عظم مشرف من جانبيه اكتنفه فزعا الكتفين، وقيل: هو منبت أدنى العرف إلى الظهر الذي يأخذ به من يركبه قال أبو دواد:
  أرب الـدين فـأعـددت لـه                      مشرف الحارك محبوك الكتد والجمع حوارك، قال ذو الرمة:
  ونوم كحشو الطير نازعت صحبتي                      على شعب الكيران فوق الحوارك والحركوك بالضم: الكاهل. والحرككة: الحرقوف، حراكك، وحراكيك وهي رؤوس الوركين، ويقال: أطراف الوركين مما يلي الأرض إذا قعدت كما في الصحاح، وقال ابن سيده: وكل ذلك اسم كالكاهل والغارب، وهذا الجمع نادر، وقد يجوز أن يكون كراهية التضعيف كما حكى سيبويه قراديد في جميع قردد؛ لأن هذا لا يدغم لمكان الإلحاق. وقال ابن دريد: الحريك كأمير في بعض اللغات: العنين، وقد حرك، كفرح: إذا عن عن النساء، وهذه عن ابن الأعرابي. قال ابن دريد: والحريك: من يضعف خصره فإذا مشى رأيته كأنه يتقلع عن الأرض وهي حريكة بهاء. وقال ابن الأعرابي: حرك بالفتح: إذا امتنع من الحق الذي عليه وفي بعض الأصول: منع.
 وحرك فلانا: أصاب حاركه عن أبي عمرو. وقال الفراء: حركت حاركه: قطعته فهو محروك. وقال ابن عباد: المحترك: اللازم لحارك بعيره. وقال الجوهري: رجل حرك ككتف وهو: الغلام الخفيف الذكي.
 ومما يستدرك عليه: يقال: فلان ميمون العريكة، والحريكة بمعنى. وقال أبو زيد: حركه بالسيف حركا: إذا ضرب عنقه. وقال غيره: حركه يحركه حركا: أصاب منه أي ذلك كان. وحرك حركا: شكا أي ذلك كان. وحركه: أصاب وسطه غير مشتق. ورجل حريك: ضعيف الحراكيك. والمحراك: الميل الذي تحرك به الدواة، عن الليث. وقال أبو عمرو: إذا قل صيد البحر قيل: حرك يحرك بالكسر، وهي أيام الحراك بالضم، وذلك في الصيف.وحرك يحرك، بالضم: إذا ألحف في المسألة. وقال ابن عباد والزمخشري: يقال ظللت اليوم أحرك هذا البعير، أي: أسيره فلا يسير.
 قال ابن عباد: والحركرك: الغليظ القوي.

##### Türkçe

**حرك**; **كرم** gibi; **حركا**; fetha ile. Şeyhimiz dedi: fethanın zikri lafız ve mana bakımından müstedrektir; lafız bakımından ise, onda mutlak bırakma kâfidir, onun ıstılahı üzere; mana bakımından ise, o sahih değildir; zira onunla söyleyen yoktur. Bilakis İbnü’l-Kattâ‘ ve el-Feyyûmî ve birden başkası, onun **محرك** olduğunu açıkça söylemiştir; **كرم** gibi **كرما**; ve **شرف** **شرفا**; ve ikisi benzerleri. Dedim: Şeyhimizin inkâr ettiği bu, **كتاب العين**’de vâki olandır; ve fetha ile ضبط edilmiş olan böyledir; ve **العباب** nüshalarında da onun benzeri vardır. Öyleyse fetha ile kayıtlamak yerindedir; karışıklığı gidermek için; çünkü o, باب kıyasının dışında gelmiştir; öyleyse düşün. Ve **حركة** o, tahrîk ile (yani harekeli olarak)dır; ancak şöhreti sebebiyle onu ضبط etmedi: **سكن**’in zıddı. Ve onu hareket ettirdim, derken o hareket etti. Ebû Hureyre’den (Allah ondan razı olsun) rivayet olundu ki o dedi: “Kalpleri çevirenin iman ettim”; ve bazısı onu “kalpleri döndüren” ile rivayet etti. el-Ferrâ dedi: **المحرف**: gideren; ve **المحرك**: çeviren. Ebû’l-‘Abbâs dedi: **المحرك** daha iyidir; çünkü sünnet onu destekler: “Ey kalpleri çeviren.” Ve denir: onda **حراك** yok; **سحاب** gibi: yani hareket; onu İbn Sîde söyledi. Denir: yoruldu, artık onda **حراك** yok. el-Hafâcî nakletti – en-Necm sûresinde **العناية**’de – ve bazen kesrelenir. Şeyhimiz dedi: ona iltifat edilmez; zira doğru olan, musannifin ضبط ettiği gibidir. Ve **المحراك**: onunla ateşin hareket ettirildiği bir tahta; ve o, **المحراث** da’dır. Ve **المحرك** **مقعد** gibi: boynun üst tarafından kökü; onu Ebû Zeyd söyledi; ve o, baştan olan mafsal yanında boynun sonudur.

Ve **الحارك**: atın **كاهل**’inin en üstü; ve denildi: o, iki yanından yüksek bir kemiktir; onu iki omuzun iki **فزع**’ı kuşatmıştır; ve denildi: o, yele’nin sırta yakın en aşağısının bittiği yerdir; ona binenin tuttuğu yer; Ebû Duvâd dedi:

Dînin ihtiyacını gördüm de onun için hazırladım
**الحارك**’i yüksek, **الكتد**’i sıkı örülmüş.

Ve cem‘i **حوارك**. Zü’r-Rumme dedi:

Ve kuşun içi gibi bir uyku; arkadaşlığım çekişti
**الكيران**’ın şubesinde, **الحوارك**’ın üstünde.

Ve **الحركوك** damme ile: **الكاهل**. Ve **الحرككة**: **الحرقوف**. **حراكك** ve **حراكيك**: ve onlar, kalçaların başlarıdır; ve denir: oturduğunda yere yakın olan kalçaların uçları; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn Sîde dedi: bunların hepsi, **الكاهل** ve **الغارب** gibi bir isimdir. Ve bu cem‘ nâdirdir; ve taz‘îften hoşlanmama sebebiyle olması câiz olabilir; Sîbeveyh’in, **قردد**’in tamamında **قراديد**’i hikâye ettiği gibi; çünkü bu, ilhâk sebebiyle idğam edilmez. İbn Düreyd dedi: **الحريك** **أمير** gibi, bazı lugatlarda: **العنين**; ve **حرك** etti, **فرح** gibi: kadınlardan dolayı **عن** olduysa. Ve bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. İbn Düreyd dedi: ve **الحريك**: beli zayıflayan kimsedir; yürüdüğünde onu görürsün, sanki yerden sökülür gibi; ve o, **حريكة** hâ ile’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **حرك** fetha ile: üzerindeki hakkı vermekten imtina ettiğinde. Ve bazı asıllarda: engelledi.

Ve **حرك** birini: onun **حارك**’ine isabet etti; Ebû ‘Amr’dan. el-Ferrâ dedi: onun **حارك**’ini **حركت** ettim: onu kestim; o da **محروك**’tur. İbn ‘Abbâd dedi: **المحترك**: devesinin **حارك**’ine yapışıp kalan. el-Cevherî dedi: **حرك** bir adam, **كتف** gibi; o: hafif, zeki oğlandır.

Ve onun üzerine müstedrek olanlardandır: denir: falan **ميمون العريكة**’dir; ve **الحريكة** mana bakımından. Ebû Zeyd dedi: onu kılıçla **حركا** **حركه** etti: boynunu vurduğunda. Başkası dedi: onu **حركه** eder, onu **يحركه** eder, **حركا**: ondan bir şeye isabet etti; hangisi olursa olsun. Ve **حرك** **حركا**: şikâyet etti; hangisi olursa olsun. Ve **حركه**: onun ortasına isabet etti; مشتق değildir. Ve **حريك** bir adam: **حراكيك**’i zayıf. Ve **المحراك**: onunla hokkayı hareket ettirdiğin mil; el-Leys’ten. Ebû ‘Amr dedi: deniz avı azaldığında denir: **حرك** eder, **يحرك** eder, kesre ile; ve o, damme ile **أيام الحراك**’tır; ve bu, yazdadır. Ve **حرك** eder, **يحرك** eder, damme ile: istemede ısrar ettiğinde. İbn ‘Abbâd ve ez-Zemahşerî dedi: denir: bugün şu deveyi **أحرك** eder halde kaldım; yani onu yürütürüm de yürümez.

İbn ‘Abbâd dedi: ve **الحركرك**: kalın, güçlü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَرُكَ
1 حَرُكَ حر حرك , aor. حَرُكَ , (IKtt, Msb, K,) inf. n. حَرَكٌ, (IKtt, Msb, MF,) or حَرْكٌ, with fet-h, (K,) as in the 'Eyn and O, but disallowed by MF, (TA,) [and probably transcribed from some lexicon in which, as is often the case, “ with fet-h ” relates to the medial radical letter,] and حَرَكَةٌ, (K,) or this is an inf. n. of un.; (Msb; [but in general usage it is not thus restricted;]) and ↓ تحرّك [which is the more common]: (S, Msb, K:) [both signify the same; It, or he, moved; was, or became, in a state of motion. commotion, or agitation; shook, shook about, wabbled, tottered, waggled, wagged, or nodded: or the latter verb, more properly, it, or he, was put, or it put itself, or he put himself, in a state of motion, commotion, or agitation: and the latter also signifies he became active; said of a growing child, and of a young gazelle &c.: (see حَرِكٌ:)] the former is the contr. of سَكَنَ; (Msb, K;) and the latter is quasi-pass. of حَرَّكْتُهُ. (S, Msb, K.) -A2- حَرَكَهُ, (AA, S, K,) aor. حَرُكَ , inf. n. حَرْكٌ, (S,) He hit, or hurt, his (a man's, AA, K) حَارِك. (AA, S, K.) Accord. to Fr, حَرَكَ حَارِكَهُ He cut his حَارِك. (TA.) And accord. to AZ, حَرَكَهُ بِالسَّيْفِ, inf. n. حَرْكْ, He smote [meaning severed] his neck with the sword. (TA.) -A3- حَرِكَ, aor. حَرَكَ , (IAar, K,) inf. n. حَرَكٌ, (TK,) He was, or became, incapable of coition (IAar, K) with women. (IAar, TA.)

حرّكهُ
2 حرّكهُ حرك حركه حركة , [inf. n. تَحْرِيكٌ,] He moved; put in motion; put in a state of motion, commotion, or agitation; moved about; agitated, stirred, or shook; it, or him. (S, Msb, K.) [Hence,] حرّك أَحْشَائِى [It agitated my bowels] is like the phrase حرّك مِنِّى [it agitated me], said by one who has been agitated by reason of an event or affair. (Ham p. 183.) ― -b2- [He made it (a letter) movent; i. e., made it to be immediately followed by a vowel; contr. of سَكَّنَهُ.] ― -b3- He urged him (a camel) to go, but he went not. (Ibn-'Abbلd, Z.)

تحرّك
5 تحرّك أحار أحرى حار حرى حرك تحرك : see 1. ― -b2- [Also It (a letter) was, or became, movent; i. e., immediately followed by a vowel; contr. of سَكَنَ.] حَرِكٌ, applied to a boy, Light, active, agile, brisk, lively, or sprightly; and sharp, or quick, in intellect. (S, K.)

حَرَكَةٌ
حَرَكَةٌ حرك حركه حركة Motion; commotion; agitation; contr. of سُكُونٌ; (S, Msb, K; *) and so ↓ حَرَاكٌ, (S, Msb, K,) as in the phrase, مَا بِهِ حَرَاكٌ [There is not in him any motion]: (S, K:) and, accord. to El-Khafلjee, حِرَاكٌ also; but this is disallowed by MF. (TA.) [The first, accord. to the Msb, is an inf. n. of un.: but see 1.] ― -b2- [Also Activity: often used in this sense in the classical language, and in the present day. ― -b3- And A letter's having a vowel immediately following: and a vowel itself.]

حَرْكَكَةٌ
حَرْكَكَةٌ حرككه حرككة i. q. حَرْقَفَةٌ [q. v.]: (S: [in the K حُرْقُوفٌ, which is evidently a mistake:]) pl. حَرَاكِكُ and حَرَاكِيكُ, (S, K,) meaning the heads, (S, TA,) or extremities, (TA,) of the two hips, or haunches, that are next the ground when one sits: (S, TA:) in the latter pl., which is extr., the ى may be inserted for euphony, because of the double ك. (TA.)

حُرْكُوكٌ
حُرْكُوكٌ حرك حركوك : see حَارِكٌ.

حَرَاكٌ
حَرَاكٌ حر حراك حران حرى : see حَرَكَةٌ.

حَرِيكٌ
حَرِيكٌ حر حري حريك Incapable of coition; (IAar, K;) applied to a man and to a horse. (IAar, TA in art. عجز.) ― -b2- One who is weak in the waist, so that, when he walks, he is as though he were plucking up himself [or his feet] from the ground: (IDrd, K: *) fem. with ة. (K.) A man weak in the حَرَاكِيك [pl. of حَرْكَكَةٌ, q. v.]. (TA.)

حَارِكٌ
حَارِكٌ حار حارك The كَاهِل [or withers]; (S;) as also ↓ حُرْكُوكٌ: (K:) and the branches of the two shoulder-blades of a horse: (S:) or the upper part of the كاهل (K) of a horse: (TA:) or a bone projecting from the two sides thereof, (K, TA,) bordered by the two branches of the two shoulder-blades: (TA:) or the place of growth of the lowest part of the mane, next the back, upon which he who mounts lays hold: (K:) or حَارِكَانِ signifies the place where the two shoulderblades meet. (Msb.)

مَحْرَكٌ
مَحْرَكٌ محر محرك The upper extremity of the neck, (AZ, K, TA,) at the joint of the head. (TA.)

مُحَرِّكُ القُلُوبِ
مُحَرِّكُ القُلُوبِ محرك القلوب The Turner [or Mover] of hearts; [applied to God;] occurring in a trad., in which some read in its stead مُحَرِّفُ القُلُوبِ, meaning “ The Remover of hearts: ” (Fr, TA:) Abu-l-'Abbلs says that the former is preferable. (TA.)

مِحْرَاكٌ
مِحْرَاكٌ محر محراك A thing, (S,) or piece of wood, (K,) with which a fire is stirred. (S, K.) ― -b2- A style with which a receptacle for ink is stirred. (Lth, TA.)

مُحْتَرِكٌ
مُحْتَرِكٌ محترك One who keeps, or cleaves, to the حَارِك of his camel. (Ibn-'Abbلd, K.)

##### Türkçe

حَرُكَ
1 **حَرُكَ** حر حرك , muzâri‘ı **حَرُكَ** , (IKtt, Msb, K,) mastarı **حَرَكٌ**, (IKtt, Msb, MF,) yahut **حَرْكٌ**, fetha ile, (K,) ‘Eyn’de ve O’da olduğu üzere; fakat MF tarafından caiz görülmez, (TA,) [ve muhtemelen bir sözlükten nakledilmiştir ki onda, çoğu kez olduğu gibi, “fetha ile” orta kök harfine ilişkindir,] ve **حَرَكَةٌ**, (K,) yahut bu, birim mastardır; (Msb; [fakat genel استعمالda böylece sınırlandırılmış değildir;]) ve ↓ **تحرّك** [ki daha yaygındır]: (S, Msb, K:) [ikisi de aynı mânaya gelir; o, yahut o kimse, hareket etti; hareket hâlinde oldu yahut hareket hâline girdi; kımıldanma yahut çalkalanma; sallandı, sağa sola sallandı, sendeledi, bocaladı, kuyruk salladı, salladı yahut başını salladı: yahut ikinci fiil, daha doğru olarak, o, yahut o kimse, hareket, kımıldanma yahut çalkalanma hâline konuldu; yahut o, kendini, yahut o kimse, kendini hareket, kımıldanma yahut çalkalanma hâline koydu: ve ikinci ayrıca, o kimse etkin oldu mânasına gelir; büyüyen çocuk ve genç ceylan vb. hakkında söylenir: (bk. **حَرِكٌ**:)] birincisi **سَكَنَ**’nın zıddıdır; (Msb, K;) ikincisi ise **حَرَّكْتُهُ**’nun شبه-meçhûlüdür. (S, Msb, K.) -A2- **حَرَكَهُ**, (AA, S, K,) muzâri‘ı **حَرُكَ** , mastarı **حَرْكٌ**, (S,) onun (bir adamın, AA, K) **حَارِك**’ine vurdu yahut incitti. (AA, S, K.) Fr’ye göre, **حَرَكَ حَارِكَهُ** onun **حَارِك**’ini kesti. (TA.) Ve AZ’ye göre, **حَرَكَهُ بِالسَّيْفِ**, mastarı **حَرْكْ**, kılıçla onun boynuna vurdu [yani kesti]. (TA.) -A3- **حَرِكَ**, muzâri‘ı **حَرَكَ** , (IAar, K,) mastarı **حَرَكٌ**, (TK,) kadınlarla cinsel birleşmeye güç yetiremez oldu yahut öyle oldu. (IAar, TA.)

حرّكهُ
2 **حرّكهُ** حرك حركه حركة , [mastarı **تَحْرِيكٌ**,] hareket ettirdi; harekete koydu; hareket, kımıldanma yahut çalkalanma hâline koydu; sağa sola hareket ettirdi; çalkaladı, karıştırdı yahut salladı; onu yahut onu (kimseyi). (S, Msb, K.) [Bundan dolayı,] **حرّك أَحْشَائِى** [bağırsaklarımı çalkaladı] ibaresi, bir olay yahut iş sebebiyle çalkalanmış olan kimsenin söylediği **حرّك مِنِّى** [beni çalkaladı] ibaresi gibidir. (Ham p. 183.) ― -b2- [Onu (bir harfi) harekeli yaptı; yani onu hemen bir harekenin takip etmesini sağladı; **سَكَّنَهُ**’nun zıddı.] ― -b3- Onu (bir deveyi) yürümeye sevk etti, fakat o yürümedi. (Ibn-'Abbلd, Z.)

تحرّك
5 **تحرّك** أحار أحرى حار حرى حرك تحرك : bk. 1. ― -b2- [Ayrıca o (bir harf) harekeli oldu yahut harekeli hâle geldi; yani hemen bir harekenin takip ettiği (harf) oldu; **سَكَنَ**’nın zıddı.] **حَرِكٌ**, bir oğlana nispetle: hafif, faal, çevik, atik, canlı yahut şen; ve zekâda keskin yahut süratli. (S, K.)

حَرَكَةٌ
**حَرَكَةٌ** حرك حركه حركة Hareket; kımıldanma; çalkalanma; **سُكُونٌ**’un zıddı; (S, Msb, K; *) ve bunun gibi ↓ **حَرَاكٌ**, (S, Msb, K,) “**مَا بِهِ حَرَاكٌ** [onda hiçbir hareket yoktur]” ibaresinde olduğu üzere: (S, K:) ve El-Khafلjee’ye göre **حِرَاكٌ** da; fakat bu MF tarafından caiz görülmez. (TA.) [Birincisi, Msb’ye göre, birim mastardır: fakat bk. 1.] ― -b2- [Ayrıca Faaliyet: klasik dilde ve günümüzde bu mânada çokça kullanılır. ― -b3- Ve bir harfin hemen ardından bir harekenin gelmesi: ve bizzat hareke.]

حَرْكَكَةٌ
**حَرْكَكَةٌ** حرككه حرككة **حَرْقَفَةٌ** ile aynı mânadadır [bk.]: (S: [K’da **حُرْقُوفٌ**, ki bu açıkça bir hatadır:]) çoğulu **حَرَاكِكُ** ve **حَرَاكِيكُ**, (S, K,) iki kalçanın yahut butların, oturulduğunda yere en yakın olan başları, (S, TA,) yahut uçları, (TA,) mânasınadır: (S, TA:) ikinci çoğulda, ki bu nadirdir, çift **ك** sebebiyle ahenk için **ى** sokulabilir. (TA.)

حُرْكُوكٌ
**حُرْكُوكٌ** حرك حركوك : bk. **حَارِكٌ**.

حَرَاكٌ
**حَرَاكٌ** حر حراك حران حرى : bk. **حَرَكَةٌ**.

حَرِيكٌ
**حَرِيكٌ** حر حري حريك Cinsel birleşmeye güç yetiremez; (IAar, K;) bir adama ve bir ata uygulanır. (IAar, TA, md. عجز.) ― -b2- Belde zayıf olan kimse; öyle ki yürüdüğünde sanki kendini [yahut ayaklarını] yerden söküp alıyormuş gibidir: (IDrd, K: *) müennesi ة ile. (K.) **حَرَاكِيك**’te ( **حَرْكَكَةٌ**’nin çoğulu, bk.) zayıf bir adam. (TA.)

حَارِكٌ
**حَارِكٌ** حار حارك **كَاهِل** [yahut cidago]; (S;) ve ayrıca ↓ **حُرْكُوكٌ**: (K:) ve bir atın iki kürek kemiğinin dalları: (S:) yahut bir atın **كاهل**’inin üst kısmı: (K) (TA:) yahut onun iki yanından çıkıntı yapan bir kemik, (K, TA,) iki kürek kemiğinin iki dalıyla çevrili: (TA:) yahut yelenin en alt kısmının, sırtın yanında, bindiği kimsenin tutunduğu büyüme yeri: (K:) yahut **حَارِكَانِ** iki kürek kemiğinin birleştiği yeri ifade eder. (Msb.)

مَحْرَكٌ
**مَحْرَكٌ** محر محرك Boynun başla eklem yerindeki üst ucu. (AZ, K, TA,) (TA.)

مُحَرِّكُ القُلُوبِ
**مُحَرِّكُ القُلُوبِ** محرك القلوب Kalplerin çeviricisi [yahut hareket ettiricisi]; [Allah hakkında kullanılır;] bir rivayette geçer; onda bazıları bunun yerine **مُحَرِّفُ القُلُوبِ** okur; mânası “kalpleri giderici”dir: (Fr, TA:) Abu-l-'Abbلs der ki birincisi daha tercihe şayandır. (TA.)

مِحْرَاكٌ
**مِحْرَاكٌ** محر محراك Ateşin karıştırıldığı bir şey, (S,) yahut bir parça odun. (K,) (S, K.) ― -b2- Mürekkep kabının karıştırıldığı bir kalem. (Lth, TA.)

مُحْتَرِكٌ
**مُحْتَرِكٌ** محترك Devesinin **حَارِك**’ine yapışıp duran yahut ona tutunan kimse. (Ibn-'Abbلd, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَرُكَ
حَرُكَ U ( n. ac. حَرَك 4 ,  حَرَكَة 4t ),
a.  Moved, stirred.

حَرَّكَ
حَرَّكَ II ,
a.  Moved, set in motion; induced.

b.  Made movent, put a vowel on ( letter ).

تَحَرَّكَ
تَحَرَّكَ V ,
a.  see I .

حَرَكَة
حَرَكَة 4t ,
a.  Motion, movement; gesture.

b.  Vowel-point.

c.  Commotion, disturbance; insurrection, revolution.

حَرِك
حَرِك 5 ,
a.  Agile, nimble, sprightly, brisk.

مَحْرَك
مَحْرَك 17 ,
a.  Nape of the neck.

حَاْرِك
حَاْرِك 21 ,
a.  Upper part of the back.

b.  Withers ( horse ).

حَرَاْك
حَرَاْك 22 ,
a.  Movement, motion.

مِحْرَاْك
مِحْرَاْك 45 ,
a.  Poker.

b.  Intriguer, agitator.

حَرَّكَ
N. Ag. حَرَّكَ II
a.  [ art. ], The Mover or Turner ( God ).

b.  Moving.

حَرَّكَ
N. P. حَرَّكَ II ,
a.  Moved; agitated.

b.  Having a vowel ( letter ).

حَارَك
حَارَك
a.  see 21 supra.

##### Türkçe

**حَرُكَ**
**حَرُكَ** U ( n. ac. **حَرَك** 4 ,  **حَرَكَة** 4t ),
a. Hareket etti, kımıldadı.

**حَرَّكَ**
**حَرَّكَ** II ,
a. Hareket ettirdi, harekete geçirdi; sevk etti.

b. Hareketli kıldı, (harfe) bir hareke koydu.

**تَحَرَّكَ**
**تَحَرَّكَ** V ,
a. I’e bak.

**حَرَكَة**
**حَرَكَة** 4t ,
a. Hareket, devinim; işaret.

b. Hareke.

c. Kargaşa, karışıklık; ayaklanma, devrim.

**حَرِك**
**حَرِك** 5 ,
a. Çevik, atik, şen, canlı.

**مَحْرَك**
**مَحْرَك** 17 ,
a. Ense.

**حَاْرِك**
**حَاْرِك** 21 ,
a. Sırtın üst kısmı.

b. (Atın) cidagosu.

**حَرَاْك**
**حَرَاْك** 22 ,
a. Hareket, devinim.

**مِحْرَاْك**
**مِحْرَاْك** 45 ,
a. Ateş karıştırma çubuğu.

b. Entrikacı, kışkırtıcı.

**حَرَّكَ**
N. Ag. **حَرَّكَ** II
a. [ art. ], Hareket Ettiren yahut Döndüren (Tanrı).

b. Hareket ettiren.

**حَرَّكَ**
N. P. **حَرَّكَ** II ,
a. Hareket ettirilmiş; çalkalanmış.

b. Hareke sahibi (harf).

**حَارَك**
**حَارَك**
a. Yukarıda 21’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حرك
حَرُكَ - يَحْرُكُ - حَرَّك - يُحَرِّكُ
حَرُكَ - يَحْرُكُ + الكائن: ضد " سكن": ينتقل من وضع الراحة والسكون والهدوء إلى وضع الحركة والانتقال والاضطراب والتقلقل
حَرَّك - يُحَرِّكُ: على وزن " فـَعـَّل" من " حَرُكَ - يَحْرُكُ": جعله "يَحْرُكُ " على وجه التكرار والشدة: يؤثر على شيء فيجعله ينتقل من وضع السكون إلى وضع الحركة: تغير الموضع والمكان باستمرار نسبة للزمن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تحرك وتقدم الكائن أو الفعل أو الأمر بحركة ذاتية دافعة، والتقدم والانتقال بشكل مستمر من غير تقطع"، وهي:
خَلَا - يَخْلُو، مَضَى - يَمْضِي، سَرَى - يَسْرِي، جَرَى - يَجْرِي، سارَ - يَسِيْرُ، حَرُكَ - يَحْرُكُ
حَرَّك - يُحَرِّك
 	﴿لا تحرك به لسانك لتعجل به (16)﴾ القيامة
مختار الصحاح
● [حرك] ح ر ك: الحَرَكَةُ ضد السكون و حَرّكَهُ فتَحَرَّك وما به حَرَاكٌ أي حركة وغلام حَرِكٌ أي خفيف ذكي و الحَارِكُ من الفرس فروع الكتفين وهو الكاهل
معجم الفرائد القرآنية
ح  ر  ك
" تُحَرِّكْ" في قوله تعالى:" لا تُحَرِّكْ بـِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَـلَ بـِهِ "(16) القيامة .
الحركة: ضد السكون، وهي انتقال الشيء من حيز إلى حيز .
الراغب
حرك
- قال تعالى: }لاتحرك به لسانك{ [القيامة/16]، الحركة: ضد السكون ولا تكون إلا للجسم، وهو انتقال الجسم من مكان إلى مكان، وربما قيل: تحرك كذا: إذا استحال، وإذا زاد في أجزائه وإذا نقص من أجزائه.
ملخص اللسان
1.     حَرُك يحْرُك حَرَكةً وحَرْكاً الحَرَكة: ضد السكون،
2.     وحَرَكه يَحْرُكه حَرْكاً: أَصاب منه أَيَّ ذلك كان.
3.     وما به حَرَاك أَي حَرَكة؛
4.     والمِحْراكُ: الخشبة التي تُحَرَّك بها النار.
5.     والمَحْركُ: منتهى العُنق عند المفصل من الرأْس.
6.     والمَحْرَكُ: مَقْطع العنق.
7.     والحارِكُ: أَعلى الكاهل،
8.     الحارِكُ منبت أَدنى العُرْف إِلى الظهر الذي يأْخذ به الفارس إِذا ركب،
9.      الحارِكُ عظم مشرف من جانبي الكاهل اكتنفه فَرْعا الكتفين؛
10.                        الحارِكُ من الفرس فروع الكتفين وهو أَيضاً الكاهل.
11.                        حَركه بالسيف حَرْكاً إِذا ضرب عنقه،
12.                        والمَحْرَكُ أَصل العنق من  أَعلاها،
13.                        والحُرْكُوك: الكاهل.
14.                        حَرَك إِذا منع من الحق الذي عليه،
15.                        وحَرِكَ إِذا عُنَّ عن النساء.
16.                        والمحرِّك المقلب؛
17.                        والحَرْكَكَةُ: الحُرْقُوف،
18.                        وحَرَك حَرْكاً: شكا أَيّ ذلك كان.
19.                        وحَرَكهُ: أَصاب وسطه.
20.                        ورجل حَرِيك: ضعيف الحَرَاكِيكِ،
21.                         الحَرِيكُ الذي يضعف خَصْرُه إِذا مشى كأَنه ينقلع عن الأَرض،
22.                        والحَرِيك: العِنِّين.
23.                        وغلام حَرِكٌ أَي خفيف ذَكِيٌّ.
24.                        والحَرْكَكَةُ: الحَرْقَفة، وا
25.                        الحَرَاكِكُ والحَرَاكِيك، وهي رؤُوس الوركين،
لسان العرب
● - حرك: الحَرَكة: ضد السكون، حَرُك يحْرُك حَرَكةً وحَرْكاً وحَرَّكه    فتَحَرَّك، قال الأَزهري: وكذلك يَتَحَرَّك، وتقول: قد أَعيا فما به حَرََاك،    قال ابن سيده: وما به حَرَاك أَي حَرَكة؛ وفلان ميمون العَرِيكةِ    والحَرِيكة.    والمِحْراكُ: الخشبة التي تُحَرَّك بها النار.    الأَزهري: وتقول حَرَكْتُ مَحْرَكَه بالسيف حَرْكاً. والمَحْركُ: منتهى    العُنق عند المفصل من الرأْس. والمَحْرَكُ: مَقْطع العنق.    والحارِكُ: أَعلى الكاهل، وقيل فَرْع الكاهل، وقيل الحارِكُ منبت أَدنى    العُرْف إِلى الظهر الذي يأْخذ به الفارس إِذا ركب، وقيل الحارِكُ عظم    مشرف من جانبي الكاهل اكتنفه فَرْعا الكتفين؛ قال لبيد:    مُغْبِطُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَلْ    قال الجوهري: الحارِكُ من الفرس فروع الكتفين وهو أَيضاً الكاهل. أَبو    زيد: حَركه بالسيف حَرْكاً إِذا ضرب عنقه، قال: والمَحْرَكُ أَصل العنق من    أَعلاها، قال: ويقال للحارِكِ مَحْرَك، بفتح الراء، وهو مَفْصِلُ ما بين    الكاهل والعُنق ثم الكاهل، وهو بين المَحْرَك والمَلْحاءِ، والظهر ما    بين المَحْرَك للذنب، قال الأَزهري: وهو قول أَبي عبيد، وقال الفراء:    حَرَكْتُ حارِكَهُ قطعته فهو مَحْرُوك. والحُرْكُوك: الكاهل. ابن الأَعرابي:    حَرَك إِذا منع من الحق الذي عليه، وحَرِكَ إِذا عُنَّ عن النساء. وروي عن    أَبي هريرة أَنه قال: آمنت بمُحَرِّف القلوب، ورواه بعضهم: آمنت    بمُحَرِّك القلوب؛ قال الفراء: المحرِّف المزيل، والمحرِّك المقلب؛ وقال أَبو    العباس: المحرِّك أَجود لأَن السنة تؤَيده يا مُقَلِّب القلوب.    والحَرْكَكَةُ: الحُرْقُوف، والجمع حَرَاكِيك، وكل ذلك اسم كالكاهل والغارب، وهذا    الجمع نادر، وقد يجوز أَن يكون كراهية التضعيف كما حكى سيبويه قَرادِيد في    جمع قَرْدَدٍ، لأَن هذا لا يدغم لمكان الإِلحاق. وحَرَكه يَحْرُكه    حَرْكاً: أَصاب منه أَيَّ ذلك كان. وحَرَك حَرْكاً: شكا أَيّ ذلك كان.    وحَرَكهُ: أَصاب وسطه غير مشتق. ورجل حَرِيك: ضعيف الحَرَاكِيكِ، الحَرِيكُ الذي    يضعف خَصْرُه إِذا مشى كأَنه ينقلع عن الأَرض، والأُنثى حَرِيكة.    والحَرِيك: العِنِّين. قال ابن سيده: والحَرِيك في بعض اللغات العِنِّين. وغلام    حَرِكٌ أَي خفيف ذَكِيٌّ. والحَرْكَكَةُ: الحَرْقَفة، والجمع    الحَرَاكِكُ والحَرَاكِيك، وهي رؤُوس الوركين، ويقال أَطراف الوركين مما يلي الأرض    إِذا قعدت.
مقاييس اللغة:
(حرك) الحاء والراء والكاف أًصلٌ واحد، فالحركة ضدُّ السكون. ومن الباب الحارِكانِ، وهما ملتقى الكتِفَين، لأنَّهما لا يزالان يتحرَّكان. وكذلك الحراكيك، وهي الحراقِفُ، واحدتها حَرْكَكَة.
القاموس المحيط:
حَرُكَ، ككَرُمَ، حَرْكاً، بالفتح، وحَرَكَةً ضِدُّ سَكَنَ. وحَرَّكْتُهُ فَتَحَرَّكَ. وما به حَراكٌ، كسحابٍ حَرَكَةٌ. والمِحْراكُ خَشَبَةٌ يُحَرَّكُ بها النارُ. وكمَقْعَدٍ أصْلُ العُنُقِ من أعْلاها. والحارِكُ أعْلَى الكاهِلِ، وعَظْمٌ مُشْرِفٌ من جانبَيْهِ، ومَنْبِتُ أدْنَى العُرْفِ إلى الظَّهْرِ الذي يأخُذُ به مَن يَرْكَبُه.
والحُرْكُوكُ: الكاهِلُ، والحَرْكَكَةُ: الحُرْقُوفُ، ج: حَراكِكُ وحَراكِيكُ. وكأَميرٍ: العِنِّينُ، وقد حَرِكَ كفرِحَ، ومَن يَضْعُفُ خَصْرُه، فإِذا مَشَى كأَنه يَتَقَلَّعُ، وهي بهاءٍ. وحَرَكَ: امْتَنَعَ من الحَقِّ الذي عليه، و فلاناً: أصابَ حارِكَهُ. والمُحْتَرِكُ: اللازمُ لحارِكِ بعيرِه. وككتِفٍ: الغُلامُ الخفيفُ الذَّكِيُّ.
تاج العروس:
ح ر ك
حَرُكَ ككَرُمَ حَركاً بالفَتْحِ قالَ شيخُنا : ذِكْرُ الفَتْحِ مُستَدرَكٌ لَفْظاً ومَعْنى أَمّا لَفْظاً فإِنّ الإطْلاقَ كافٍ فيه كما هو اصْطِلاحُه وأما مَعْنًى فإِنّه غيرُ صَحِيحٍ إِذ لا قائِلَ بهِ بل صَرّح ابنُ القَطاعِ والفَيومِي وغيرُ واحِد أَنّه مُحَرَّكٌ ككَرُمَ كَرَماً وشَرُفَ شَرَفاً ونحوِهما . قلت : وهذا الذي أَنْكَرَه شيخُنا هو الواقِعُ في كِتابِ العَيْنِ والمَضْبُوط بالفَتْحِ هكَذا ومثلُه في نُسَخِ العبابِ فتَقْيِيدُه بالفتحِ في مَحَلِّه ؛ لإِزالَةِ الاشْتِباه فإنه جاءَ على غيرِ قِياسِ البابِ فتَأَمّلْ . وحَرَكَةً هو بالتّحْرِيكِ وِإنَّما لم يَضْبُطْه لشُهْرَتِه : ضِدّ سَكَنَ . وحَرَّكْتُه فتَحَرَّكَ ورُوِى عن أبي هُرَيْرَةَ رضي اللّه عنه أَنّه قال : آمنْتُ بمُحَرِّفِ القُلُوبِ ورواه بعضهم بمُحَرِّكِ القلوبِ . قال الفَرّاءُ : المُحَرفُ : المُزِيل والمُحَركُ : المُقَلِّبُ وقال أَبو العبّاسِ : المُحَركُ أَجودُ ؛ لأَنّ السُّنَّةَ تؤيِّدُه : يا مُقَلِّبَ القُلُوبِ . ويُقال : ما بِه حَراكٌ كسَحابٍ : أي حَرَكَةٌ قالَه ابنُ سِيدَه يُقال : قد أَعْيَا فما به حَراكٌ ونَقَلَ الخَفاجِي - في العِنايَةِ في سُورةِ النَّجْمِ - وقد يُكْسَر قالَ شيخُنا : ولا يُلْتَفَتُ إِليه فإنَّ الصوابَ كما ضَبَطَه المُصنِّف . والمِحْراكُ : خَشَبَةٌ يُحَرَّكُ بها النّارُ وهي المِحْراثُ أيضاً . والمَحْرَكُ كمَقْعَدٍ : أَصْلُ العُنُق من أَعْلاها قاله أَبو زَيْد وهو مُنْتَهَى العُنُقِ عِنْدَ المَفْصِلِ من الرَّأْسِ
والحارِكُ : أَعْلَى الكاهِلِ من الفَرَسِ وقيل : هو عَظْمٌ مُشْرِفٌ من جانِبَيهِ اكْتَنَفَه فَزعا الكَتِفَيْن وقيل : هو مَنْبِتُ أَدْنَى العُرفِ إِلى الظّهْرِ الذي يَأْخُذ به مَنْ يَركَبُه قال أَبو دُوادٍ :
أَرِبَ الدِّينُ فأَعْدَدْتُ لَه ... مُشْرِفَ الحارِكِ مَحْبُوكَ الكَتَدْ والجَمْعُ حَوارِكُ قال ذُو الرمَّةِ :
ونَوْمٍ كحَشوِ الطَّيرِ نازَعْتُ صُحْبتِي ... على شُعَبِ الكِيرانِ فَوْقَ الحَوارِكِ والحُركُوكُ بالضم : الكاهِلُ . والحَركَكَةُ : الحُرقُوفُ حَراكِكُ وحَراكِيكُ وهي رُؤُوس الوِرِكَيْنِ ويُقال : أَطْراف الوَرِكَيْنِ مِمّا يَلي الأرْضَ إِذا قَعَدْتَ كما في الصِّحاحِ وقال ابنُ سِيدَه : وكُلّ ذلك اسمٌ كالكاهِلِ والغارِبِ وهذا الجَمْعُ نادِرٌ وقد يَجُوزُ أَن يكونَ كَراهِيَةَ التَّضْعِيفِ كما حَكَى سِيبَوَيْه قرادِيدَ في جميع قَردَدٍ ؛ لأَنّ هذا لا يُدْغَم لمكانِ الإِلْحاقِ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : الحَرِيكُ كأَمِيرٍ في بعضِ اللُّغاتِ : العِنِّين وقد حَرِكَ كفَرِحَ : إِذا عُنَّ عَن النِّساءِ وهذه عن ابنِ الأَعْرابِي . قال ابنُ دُرَيْد : والحَرِيكُ : من يَضْعُفُ خَصْرُه فإِذا مَشَى رأَيْتَه كأنه يَتَقَلَّعُ عن الأَرْضِ وهِيَ حَرِيكَةٌ بهاءٍ . وقال ابن الأَعرابِي : حَرَكَ بالفتح : إِذا امْتَنَعَ من الحَقِّ الذي عَلَيه وفي بعضِ الأُصولِ : مَنَعَ
وحَرَكَ فلاناً : أَصابَ حارِكَه عن أبي عَمْرو . وقالَ الفَرّاءُ : حرَكْتُ حارِكَه : قَطَعْتُه فهو مَحْرُوكٌ . وقال ابنُ عَبّادٍ : المُحْتَرِكُ : اللازِمُ لِحارِكِ بَعِيرِه . وقالَ الجَوْهَرِيُّ : رَجُلٌ حَرِكٌ ككَتِف وهو : الغُلامُ الخَفِيفُ الذَّكِيُ
ومما يُستَدْركُ عليه : يُقال : فلانٌ ميمُونُ العَرِيكَةِ والحَرِيكَةِ بمعنًى . وقال أَبو زَيْدٍ : حَرَكَه بالسَّيفِ حَركاً : إذا ضَرَبَ عُنُقَه . وقال غيرُه : حَرَكَه يَحْرُكُه حَركاً : أَصابَ منه أي ذلك كان . وحَرَكَ حَركاً : شَكَا أي ذلك كانَ . وحَرَكَه : أَصابَ وَسَطَه غيرَ مُشْتَق . ورجلٌ حَرِيكٌ : ضَعِيفُ الحَراكِيكِ . والمِحْراكُ : المِيلُ الذي تُحَرَّكُ به الدَّواةُ عن الليث . وقال أَبو عمرو : إِذا قلًّ صيدُ البَحْرِ قيل : حَرِك يَحْرَك بالكسرِ وهي أَيّام الحراكِ بالضم وذلك في الصَّيفِ . وحَرُكَ يَحْرُك بالضّمِّ : إِذا أَلْحَفَ في المَسأَلَةِ . وقال ابنُ عبّادٍ والزَّمَخْشَرِيّ : يُقال ظَلِلْتُ اليومَ أحَرِّكُ هذا البَعِيرَ أي : أسَيِّرُه فلا يَسِيرُ
قال ابنُ عبّاد : والحَرَكْرَكُ : الغَلِيظُ القَوِيّ

##### Türkçe

حرك
**حَرُكَ** - **يَحْرُكُ** - **حَرَّك** - **يُحَرِّكُ**
**حَرُكَ** - **يَحْرُكُ** + canlı: “**سكن**”ın zıddı: rahatlık, sükûn ve dinginlik hâlinden hareket, intikal, çalkantı ve sallantı hâline intikal eder.
**حَرَّك** - **يُحَرِّكُ**: “**فـَعـَّل**” vezni üzere, “**حَرُكَ** - **يَحْرُكُ**”tan: onu, tekrar ve şiddet vechi üzere “**يَحْرُكُ**” kıldı: bir şeye tesir eder de onu sükûn hâlinden hareket hâline intikal ettirir: zaman nispetiyle mevzi ve mekânı sürekli olarak değiştirir.

Ve lafız, “canlının yahut fiilin yahut işin, itici öz-hareket ile hareket etmesi ve ilerlemesi; ve kesinti olmaksızın sürekli surette ilerleme ve intikal” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**خَلَا** - **يَخْلُو**، **مَضَى** - **يَمْضِي**، **سَرَى** - **يَسْرِي**، **جَرَى** - **يَجْرِي**، **سارَ** - **يَسِيْرُ**، **حَرُكَ** - **يَحْرُكُ**
**حَرَّك** - **يُحَرِّك**
	﴿**لا تحرك به لسانك لتعجل به (16)**﴾ Kıyâme

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**حرك**] ح ر ك: **الحَرَكَةُ** sükûnun zıddıdır; ve **حَرّكَهُ** de, böylece **تَحَرَّك**; ve onda **حَرَاكٌ** yoktur, yani hareket; ve **غلام حَرِكٌ** yani hafif, zeki; ve attan **الحَارِكُ** iki omuzun dallarıdır; o da **الكاهل**dir.

Muʿcemü’l-Ferâʾid el-Kurʾâniyye
ح  ر  ك
“**تُحَرِّكْ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**لا تُحَرِّكْ بـِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَـلَ بـِهِ**” (16) Kıyâme.
**الحركة**: sükûnun zıddı; o, şeyin bir hayyizden bir hayyize intikalidir.

Râgıb
حرك
- Yüce Allah dedi: }**لاتحرك به لسانك**{ [Kıyâme/16]; **الحركة**: sükûnun zıddı; ve ancak cisim için olur; o, cismin bir mekândan bir mekâna intikalidir. Bazen de denildi: **تحرك** şu: eğer değişime uğrarsa; ve eğer parçalarında artarsa; ve eğer parçalarından eksilirse.

Lisân özeti
1. **حَرُك** **يحْرُك** **حَرَكةً** ve **حَرْكاً**: **الحَرَكة** sükûnun zıddıdır.
2. Ve **حَرَكه** **يَحْرُكه** **حَرْكاً**: ondan herhangi birini isabet etti, o hangisi olursa olsun.
3. Ve onda **حَرَاك** yoktur, yani **حَرَكة**;
4. Ve **المِحْراكُ**: ateşin onunla hareket ettirildiği tahta.
5. Ve **المَحْركُ**: baştan olan eklem yanında boynun nihayeti.
6. Ve **المَحْرَكُ**: boynun kesim yeri.
7. Ve **الحارِكُ**: **الكاهل**in üstü,
8. **الحارِكُ**, binici bindiği vakit onunla tuttuğu, sırta doğru yelenin en aşağısının bittiği yer,
9. **الحارِكُ**, **الكاهل**in iki yanından yüksekçe bir kemiktir; iki omuz dalı onu kuşatır;
10. Attan **الحارِكُ**, iki omuzun dallarıdır; o aynı zamanda **الكاهل**dir.
11. **حَركه بالسيف حَرْكاً**: boynunu vurduğu zaman.
12. Ve **المَحْرَكُ**: boynun en üstünden boynun aslı,
13. Ve **الحُرْكُوك**: **الكاهل**.
14. **حَرَك**: üzerinde olan hakkı vermekten imtina ettiği zaman.
15. Ve **حَرِكَ**: kadınlardan yana iktidarsız olduğu zaman.
16. Ve **المحرِّك**: çevirip döndüren;
17. Ve **الحَرْكَكَةُ**: **الحُرْقُوف**;
18. Ve **حَرَك حَرْكاً**: şikâyet etti; o hangisi olursa olsun.
19. Ve **حَرَكهُ**: onun orta kısmını isabet etti.
20. Ve **رجل حَرِيك**: **الحَرَاكِيكِ**i zayıf,
21. **الحَرِيكُ**: yürüdüğü vakit beli zayıflayan; sanki yerden sökülüp çıkıyormuş gibi.
22. Ve **الحَرِيك**: **العِنِّين**.
23. Ve **غلام حَرِكٌ**: yani hafif, zeki.
24. Ve **الحَرْكَكَةُ**: **الحَرْقَفة**; ve
25. **الحَرَاكِكُ** ve **الحَرَاكِيك**: onlar kalçaların başlarıdır.

Lisânü’l-ʿArab
● - **حرك**: **الحَرَكة**: sükûnun zıddı; **حَرُك** **يحْرُك** **حَرَكةً** ve **حَرْكاً**; ve **حَرَّكه** de, böylece **تَحَرَّك**. Ezherî dedi: ve yine **يَتَحَرَّك**; ve dersin: yoruldu; onda **حَرَاك** yoktur. İbn Sîde dedi: onda **حَرَاك** yoktur, yani **حَرَكة**; ve falan **ميمون العَرِيكةِ** ve **الحَرِيكة**. Ve **المِحْراكُ**: ateşin onunla hareket ettirildiği tahta. Ezherî: ve dersin: **حَرَكْتُ مَحْرَكَه بالسيف حَرْكاً**. Ve **المَحْركُ**: baştan olan eklem yanında boynun nihayeti. Ve **المَحْرَكُ**: boynun kesim yeri. Ve **الحارِكُ**: **الكاهل**in üstü; ve denildi: **الكاهل**in dalı; ve denildi: **الحارِكُ**, binici bindiği vakit onunla tuttuğu, sırta doğru yelenin en aşağısının bittiği yer; ve denildi: **الحارِكُ**, **الكاهل**in iki yanından yüksekçe bir kemiktir; iki omuz dalı onu kuşatır; Lebîd dedi:
مُغْبِطُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَلْ
Cevherî dedi: attan **الحارِكُ**, iki omuzun dallarıdır; o aynı zamanda **الكاهل**dir. Ebû Zeyd: **حَركه بالسيف حَرْكاً**: boynunu vurduğu zaman; dedi: ve **المَحْرَكُ**: boynun en üstünden boynun aslı; dedi: ve **الحارِك**e **مَحْرَك** denilir, **الراء**ın fethiyle; o, **الكاهل** ile boyun arasındaki şeyin mafsalıdır; sonra **الكاهل**; ve o, **المَحْرَك** ile **المَلْحاءِ** arasındadır; ve sırt, **المَحْرَك** ile kuyruğa kadar olan şeydir. Ezherî dedi: bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür. Ferrâ dedi: **حَرَكْتُ حارِكَهُ**: onu kestim; o da **مَحْرُوك**tur. **الحُرْكُوك**: **الكاهل**. İbnü’l-Aʿrâbî: **حَرَك**: üzerinde olan hakkı vermekten men ettiği zaman; ve **حَرِكَ**: kadınlardan yana iktidarsız olduğu zaman. Ebû Hureyre’den rivayet olundu ki dedi: **آمنت بمُحَرِّف القلوب**; ve bazısı onu şöyle rivayet etti: **آمنت بمُحَرِّك القلوب**. Ferrâ dedi: **المحرِّف**: gideren; ve **المحرِّك**: çevirip döndüren. Ebû’l-Abbâs dedi: **المحرِّك** daha iyidir; çünkü sünnet onu destekler: **يا مُقَلِّب القلوب**. Ve **الحَرْكَكَةُ**: **الحُرْقُوف**; cem‘i **حَرَاكِيك**; ve bunların hepsi, **الكاهل** ve **الغارب** gibi bir isimdir. Bu cem‘ nadirdir; ve te‘dîfin kerih görülmesi sebebiyle olması caizdir; Sîbeveyh’in **قَرادِيد**i, **قَرْدَدٍ** cem‘inde naklettiği gibi; çünkü bu, ilhâk sebebiyle idğam edilmez. Ve **حَرَكه يَحْرُكه حَرْكاً**: ondan herhangi birini isabet etti; o hangisi olursa olsun. Ve **حَرَك حَرْكاً**: şikâyet etti; o hangisi olursa olsun. Ve **حَرَكهُ**: onun orta kısmını isabet etti; مشتق değildir. Ve **رجل حَرِيك**: **الحَرَاكِيكِ**i zayıf; **الحَرِيكُ**: yürüdüğü vakit beli zayıflayan; sanki yerden sökülüp çıkıyormuş gibi; dişisi **حَرِيكة**. Ve **الحَرِيك**: **العِنِّين**. İbn Sîde dedi: ve **الحَرِيك** bazı dillerde **العِنِّين**dir. Ve **غلام حَرِكٌ**: yani hafif, zeki. Ve **الحَرْكَكَةُ**: **الحَرْقَفة**; cem‘i **الحَرَاكِكُ** ve **الحَرَاكِيك**; onlar kalçaların başlarıdır; ve denilir: oturduğun vakit yere yakın olan kalçaların uçları.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**حرك**) **الحاء** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da **الحركة** sükûnun zıddıdır. Babdan: **الحارِكانِ**; ikisi omuzların buluşma yeridir; çünkü ikisi durmadan hareket eder. Ve yine **الحراكيك**; onlar **الحراقِف**tir; tekili **حَرْكَكَة**.

el-Qâmûsü’l-Muhît:
**حَرُكَ**; **ككَرُمَ**; **حَرْكاً**; fetha ile; ve **حَرَكَةً**: **سَكَنَ**ın zıddı. Ve **حَرَّكْتُهُ** de, böylece **فَتَحَرَّكَ**. Ve onda **حَراكٌ** yoktur; **كسحابٍ**: **حَرَكَةٌ**. Ve **المِحْراكُ**: ateşin onunla hareket ettirildiği tahta. Ve **كمَقْعَدٍ**: boynun en üstünden boynun aslı. Ve **الحارِكُ**: **الكاهِل**in üstü; ve iki yanından yüksekçe bir kemik; ve sırta doğru yelenin en aşağısının bittiği yer; ona binenin tuttuğu yer.
Ve **الحُرْكُوكُ**: **الكاهِلُ**; ve **الحَرْكَكَةُ**: **الحُرْقُوفُ**; cem‘: **حَراكِكُ** ve **حَراكِيكُ**. Ve **كأَميرٍ**: **العِنِّينُ**; ve **حَرِكَ**; **كفرِحَ**: kadınlardan yana iktidarsız olduğu vakit. Ve beli zayıflayan kimse; yürüdüğü vakit sanki yerden sökülüp çıkıyormuş gibi; dişisi **بهاءٍ** iledir. Ve **حَرَكَ**: üzerinde olan haktan imtina etti. Ve falanı: onun **حارِك**ini isabet etti. Ve **المُحْتَرِكُ**: devesinin **حارِك**ine yapışıp kalan. Ve **ككتِفٍ**: hafif, zeki oğlan.

Tâcü’l-ʿArûs:
ح ر ك
**حَرُكَ**; **ككَرُمَ**; **حَركاً** fetha ile. Şeyhimiz dedi: fethanın zikri lafız ve mana bakımından istidrâktir. Lafız bakımından: mutlak bırakmak onda kâfidir; onun ıstılahı böyledir. Mana bakımından: o sahih değildir; çünkü onu söyleyen yoktur; bilakis İbnü’l-Kattâʿ ve Feyyûmî ve birden başkası, onun **مُحَرَّكٌ** olduğunu, **ككَرُمَ**ın **كَرَماً** ve **شَرُفَ**un **شَرَفاً** ve benzerleri gibi olduğunu açıkça söyledi. Dedim: Şeyhimizin inkâr ettiği bu, **كتابِ العَيْن**de vâkidir ve fetha ile ضبط edilmiştir; böylece. Ve onun benzeri **العباب** nüshalarında da vardır; fetha ile kayıtlamak yerindedir; karışıklığı gidirmek içindir; çünkü babın kıyasına aykırı olarak gelmiştir; öyleyse düşün. Ve **حَرَكَةً**: o, tahrîk iledir; ve onu şöhreti sebebiyle ضبط etmedi: **سَكَنَ**ın zıddı. Ve **حَرَّكْتُه** de, böylece **فَتَحَرَّكَ**. Ebû Hureyre’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olundu ki dedi: **آمنْتُ بمُحَرِّفِ القُلُوبِ**; ve bazısı onu **بمُحَرِّكِ القلوبِ** ile rivayet etti. Ferrâ dedi: **المُحَرفُ**: gideren; ve **المُحَركُ**: çevirip döndüren. Ebû’l-Abbâs dedi: **المُحَركُ** daha iyidir; çünkü sünnet onu teyit eder: **يا مُقَلِّبَ القُلُوبِ**. Ve denilir: onda **حَراكٌ** yoktur; **كسَحابٍ**: yani **حَرَكَةٌ**; bunu İbn Sîde söyledi. Denilir: yoruldu; onda **حَراكٌ** yoktur. Hafeçî, **العِنايَة**de, **سُورةِ النَّجْمِ**de nakletti: bazen kesrelenir. Şeyhimiz dedi: ona iltifat edilmez; çünkü doğru olan, musannifin ضبط ettiği gibidir. Ve **المِحْراكُ**: ateşin onunla hareket ettirildiği tahta; o aynı zamanda **المِحْراثُ**tır. Ve **المَحْرَكُ**; **كمَقْعَدٍ**: boynun en üstünden boynun aslı; bunu Ebû Zeyd söyledi; ve o, baştan olan eklem yanında boynun nihayetidir.
Ve **الحارِكُ**: attan **الكاهِل**in üstü; ve denildi: iki yanından yüksekçe bir kemiktir; iki omuz dalı onu kuşatır; ve denildi: sırta doğru yelenin en aşağısının bittiği yer; ona binenin tuttuğu yer. Ebû Duvâd dedi:
أَرِبَ الدِّينُ فأَعْدَدْتُ لَه ... مُشْرِفَ الحارِكِ مَحْبُوكَ الكَتَدْ
Ve cem‘i **حَوارِكُ**tur. Zü’r-Rumme dedi:
ونَوْمٍ كحَشوِ الطَّيرِ نازَعْتُ صُحْبتِي ... على شُعَبِ الكِيرانِ فَوْقَ الحَوارِكِ
Ve **الحُركُوكُ** zamme ile: **الكاهِلُ**. Ve **الحَركَكَةُ**: **الحُرقُوفُ**; **حَراكِكُ** ve **حَراكِيكُ**; onlar kalçaların başlarıdır; ve denilir: **الصِّحاح**ta olduğu üzere, oturduğun vakit yere yakın olan kalçaların uçları. İbn Sîde dedi: ve bunların hepsi, **الكاهِل** ve **الغارِب** gibi bir isimdir. Bu cem‘ nadirdir; ve te‘dîfin kerih görülmesi sebebiyle olması caizdir; Sîbeveyh’in **قرادِيد**i, **قَردَدٍ** cem‘inde naklettiği gibi; çünkü bu, ilhâk sebebiyle idğam edilmez. İbn Düreyd dedi: **الحَرِيكُ**; **كأَمِيرٍ**; bazı dillerde: **العِنِّين**; ve **حَرِكَ**; **كفَرِحَ**: kadınlardan yana iktidarsız olduğu vakit; bu, İbnü’l-Aʿrâbî’dendir. İbn Düreyd dedi: ve **الحَرِيكُ**: beli zayıflayan kimsedir; yürüdüğü vakit onu sanki yerden sökülüp çıkıyormuş gibi görürsün; ve o, **حَرِيكَةٌ**dır, **بهاءٍ** ile. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **حَرَكَ** fetha ile: üzerinde olan haktan imtina ettiği vakit. Ve bazı asıllarda: men etti.
Ve **حَرَكَ فلاناً**: onun **حارِك**ini isabet etti; Ebû ʿAmr’dan. Ferrâ dedi: **حرَكْتُ حارِكَه**: onu kestim; o da **مَحْرُوكٌ**tur. İbn Abbâd dedi: **المُحْتَرِكُ**: devesinin **حارِك**ine yapışıp kalan. Cevherî dedi: **رَجُلٌ حَرِكٌ**; **ككَتِف**; o: hafif, zeki oğlandır.
Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: denilir: falan **ميمُونُ العَرِيكَةِ** ve **الحَرِيكَةِ**; mana bakımından. Ebû Zeyd dedi: **حَرَكَه بالسَّيفِ حَركاً**: boynunu vurduğu vakit. Başkası dedi: **حَرَكَه يَحْرُكُه حَركاً**: ondan herhangi birini isabet etti; o hangisi olursa olsun. Ve **حَرَكَ حَركاً**: şikâyet etti; o hangisi olursa olsun. Ve **حَرَكَه**: onun orta kısmını isabet etti; مشتق değildir. Ve **رجلٌ حَرِيكٌ**: **الحَراكِيكِ**i zayıf. Ve **المِحْراكُ**: **الليث**ten: hokkayı onunla hareket ettirdiğin mil. Ebû ʿAmr dedi: deniz avı azaldığı vakit denilir: **حَرِك** **يَحْرَك** kesre ile; ve o, **أَيّام الحراكِ**tır zamme ile; ve bu yazdadır. Ve **حَرُكَ** **يَحْرُك** zamme ile: istemede ısrar ettiği vakit. İbn Abbâd ve Zemahşerî dedi: denilir: **ظَلِلْتُ اليومَ أحَرِّكُ هذا البَعِيرَ** yani: onu yürütürüm; fakat yürümez.
İbn Abbâd dedi: ve **الحَرَكْرَكُ**: kalın, güçlü.
