# حزا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B2%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حزا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حزا

التَّحَزِّي: التَّكَهُّنُ. حَزَى حَزْياً وتَحَزَّى تكَهَّنَ؛ قال رؤْبة:
لا يأْخُذُ التَّأْفِيكُ والتَّحَزِّي
فينا، ولا قوْلُ العِدَى ذو الأَزِّ
والحازِي: الذي ينظر في الأَعضاء وفي خِيلانِ الوجْهِ يتَكَهَّنُ. ابن شميل: الحازِي أَقَلُّ علماً من الطارق، والطارقُ يكاد أَنْ يكون كاهِناً، والحازِي يقول بظَنٍّ وخَوْف، والعائِفُ العالم بالأُمور، ولا يُسْتَعافُ إِلا مَنْ عَلِمَ وجَرَّبَ وعرَفَ، والعَرّافُ الذي يَشُمُّ الأَرض فيعرف مَواقِعَ المياه ويعْرِفُ بأَيِّ بلد هو ويقول دَواءُ الذي بفلان كذا وكذا، ورجل عَرّافٌ وعائِفٌ وعنده عِرَافة وعِيافَةٌ بالأُمور. وقال الليث: الحازِي الكاهِنُ، حَزَا يَحْزُو ويَحْزِي ويتَحَزَّى؛ وأَنشد: ومن تحَزَّى عاطِساً أَو طَرَقا
وقال:
وحازِيَةٍ مَلْبُونَةٍ ومُنَجِسٍ،
وطارقةٍ في طَرْقِها لم تُسَدِّدِ
وقال ابن سيده في موضع آخر: حَزَا حَزْواً وتحَزَّى تكَهَّنَ، وحَزَا الطيرَ حَزْواً: زَجَرَها، قال: والكلمة يائية وواوية. وحَزَى النخلَ حَزْياً: خَرَصه. وحَزَى الطيرَ حَزْياً: زَجَرَها. الأَزهري عن الأَصمعي: حَزَيْتُ الشيء أَحْزِيه إِذا خَرَصتَه وحَزَوْتُ، لغتان من الحازِي، ومنه حَزَيْتُ الطيرَ إِنما هو الخَرْصُ. ويقال لخارص النخل حازٍ، وللذي ينظر في النجوم حَزَّاءٌ، لأَنه ينظر في النجوم وأَحكامها بظنه وتقديره فربما أَصاب. أَبو زيد: حَزَوْنا الطيرَ نحْزُوها حَزْواً زَجَرْناها زَجْراً. قال: وهو عندهم أَن يَنْغِقَ الغُرابُ مستقبِلَ رجل وهو يريد حاجة فيقول هو خير فيخرج، أَو يَنْغِقَ مُسْتدْبِرَه فيقول هذا شر فلا يخرج، وإِن سَنَح له شيء عن يمينه تيَمَّنَ به، أَو سَنَح عن يساره تشاءَم به، فهو الحَزْوُ والزَّجْرُ. وفي حديث هِرقَل: كان حَزَّاء؛ الحَزَّاءُ والحازي: الذي يَحْزُرُ الأَشياء ويقَدِّرُها بظنه. يقال: حَزَوْتُ الشيءَ أَحْزُوه وأَحْزِيه. وفي الحديث: كان لفرعونَ حازٍ أَي كاهِنٌ. وحَزَاه السَّرابُ يَحْزِيه حَزْياً: رَفَعه؛ وأَنشد:
فلما حَزَاهُنَّ السَّرابُ بعَيْنِه
على البِيدِ، أَذْرَى عَبرَةً وتتَبَّعا
وقال الجوهري: حَزَا السَّرابُ الشخصَ يَحْزُوه ويَحْزِيه إِذا رفعه؛ قال ابن بري: صوابه وحزَا الآل؛ وروى ا لأَزهري عن ابن الأَعرابي قال: إِذا رُفِعَ له شخص الشيء فقد حُزِيَ، وأَنشد: فلما حَزَاهُنَّ السرابُ (البيت).
والحَزَا والحَزاءُ جميعاً: نبتٌ يشبِه الكَرَفْس، وهو من أَخْرار البُقول، ولريحه خَمْطَةٌ، تزعم الأَعراب أَن الجن لا تدخل بيتاً يكون فيه الحَزاءُ، والناس يَشْرَبون ماءَه من الرِّيح ويُعَلَّقُ على الصبيان إِذا خُشِيَ على أَحدهم أَن يكون به شيء. وقال أَبو حنيفة: الحَزَا نوعانِ أَحدهما ما تقدم، والثاني شجرة ترتفع على ساق مقدارَ ذراعين أَو أَقلّ، ولها ورقة طويلة مُدْمَجة دقيقةُ الأَطراف على خِلْقَة أَكِمَّةِ الزَّرْع قبل أَن تتَفَقَّأ، ولها بَرَمَة مثل بَرَمَةِ السَّلَمَةِ وطولُ ورَقها كطول الإِصْبَع، وهي شديدة الخُضْرة، وتزداد على المَحْلِ خُضْرَةً، وهي لا يَرْعاها شيء، فإِن غَلِطَ بها البعير فذاقها في أَضعاف العُشْب قتَلَتْه على المكان، الواحدة حَزَاةٌ وحَزَاءةٌ. وفي حديث بعضهم: الحَزاة يشربها أَكايِسُ النساء للطُّشَّةِ؛ الحَزَاة: نبت بالبادية يشبه الكَرَفْس إِلا أَنه أَعظم ورقاً منه، والحَزَا جِنسٌ لها، والطُّشَّةُ الزُّكامُ، وفي رواية: يَشْترِيها أَكايسُ النساء للخافِيَةِ والإِقْلاتِ؛ الخافِيَةُ: الجِنُّ، والإِقلاتُ: مَوْتُ الوَلد، كأَنهم كانوا يَرَوْنَ ذلك من قِبَلِ الجنّ، فإِذا تبَخَّرْنَ به منَعَهُنَّ من ذلك. قال شمر: تقول ريحُ حَزَاء فالنَّجاء؛ قال: هو نباتٌ ذَفِرٌ يُتَدَخَّنُ به للأَرْواح، يُشْبه الكَرَفْسَ وهو أَعظم منه، فيقال: اهْرُبْ إِن هذا ريحُ شرٍّ. قال: ودخل عَمْرو بن الحَكَم النَّهْدِيُّ على يزيد بن المُهَلَّب وهو في الحبس، فلما رآه قال: أَبا خالد ريحُ حَزَاء فالنَّجاء، لا تَكُنْ فَريسةً للأَسَدِ اللاَّبِدِ، أَي أَن هذا تَباشِيرُ شَرٍّ، وما يجيء بعد هذا شرٌّ منه. وقال أَبو الهيثم: الحَزَاء ممدود لا يقصر. وقال شمر: الحَزَاء يمدّ ويقصر. الأَزهري: يقال أَحْزَى يُحْزي إِحْزاءً إِذا هابَ؛ وأَنشد: ونفْسِي أَرادَتْ هَجْرَ ليْلى فلم تُطِقْ
لها الهَجْرَ هابَتْه، وأَحْزَى جَنِينُها
وقال أَبو ذؤَيب:
كعُوذِ المُعَطَّعفِ أَحْزَى لها
بمَصْدَرِه الماءَ رَأْمٌ رَدِي
أَي رَجَع لها رَأْمٌ أَي ولدٌ رديءٌ هالكٌ ضعيفٌ. والعُوذُ: الحديثةُ العهد بالنَّتاج.
والمُحْزَوْزي: المُنْتَصِبُ، وقيل: هو القَلِقُ، وقيل: المُنْكسر. وحُزْوَى والحَزْواءُ وحَزَوْزَى: مواضع. وحُزْوَى: جبل من جبال الدَّهْناء؛ قال الأَزهري: وقد نزلت به. وحُزْوَى، بالضم: اسم عُجْمةٍ من عُجَمِ الدَّهْناء، وهي جُمْهور عظيم يَعْلو تلك الجماهيرَ؛ قال ذو الرمة: نَبَتْ عيناكَ عن طَللٍ بحُزْوَى،
عَفَتْه الريحُ وامْتُنِحَ القِطارَا
والنسبة إِليها حُزَاوِيٌّ؛ وقال ذو الرمة:
حُزَاوِيَّةٌ أَو عَوْهَجٌ مَعْقِلِيَّةٌ
تَرُودُ بأَعْطافِ الرِّمالِ الحَزَاورِ
قال ابن بري: صوابه حُزاويةٍ بالخفض؛ وكذلك ما بعده لأَن قبله: كأَنَّ عُرَى المَرْجانِ منها تعلَّقَتْ
على أُمِّ خِشْفٍ من ظِباءِ المَشاقِر
قال: وقوله الحَزَاور صوابه الحَرَائِر وهي كرائم الرِّمال، وأَما الحَزَاورُ فهي الرَّوابي الصِّغارُ، الواحدة حَزْوَرَةٌ.

### Türkçe

**التَّحَزِّي**: **التَّكَهُّنُ**. **حَزَى** **حَزْياً** ve **تَحَزَّى**: kâhinlik yaptı; dedi ki
Rü’be:
لا يأْخُذُ **التَّأْفِيكُ** و**التَّحَزِّي**
فينا، ولا قوْلُ العِدَى ذو الأَزِّ

Ve **الحازِي**: uzuvlara ve yüzün benlerindeki işaretlere bakıp kâhinlik eden kimsedir. İbn
Şümeyl: **الحازِي** bilgice **الطارق**’tan daha azdır; **الطارقُ** neredeyse bir **كاهِن** olur; **الحازِي** zan ve korku ile söyler; **العائِفُ** işlere dair âlim olandır; ancak bilen, tecrübe eden ve tanıyan kimseden **يُسْتَعافُ** olunur; **العَرّافُ** ise yeri koklayıp su yerlerini bilen, hangi beldede olduğunu bilen ve “falancadaki şu hastalığın ilacı şöyledir şöyledir” diyen kimsedir; ve bir adam **عَرّافٌ** ve **عائِفٌ** olur ve onda işlere dair **عِرَافة** ve **عِيافَةٌ** bulunur. Ve dedi
Leys: **الحازِي** **الكاهِنُ**’dir; **حَزَا** **يَحْزُو** ve **يَحْزِي** ve **يتَحَزَّى**; ve inşad etti:
ومن **تحَزَّى** عاطِساً أَو طَرَقا

Ve dedi:
وحازِيَةٍ مَلْبُونَةٍ ومُنَجِسٍ،
وطارقةٍ في طَرْقِها لم تُسَدِّدِ

Ve İbn Sîde başka bir yerde dedi: **حَزَا** **حَزْواً** ve **تحَزَّى**: kâhinlik yaptı; ve **حَزَا الطيرَ** **حَزْواً**: onu ürkütüp kovdu; dedi ki: kelime hem yâ’lı hem vâvlıdır. Ve **حَزَى النخلَ** **حَزْياً**: onu tahminî ölçüp biçti. Ve **حَزَى الطيرَ** **حَزْياً**: onu ürkütüp kovdu. Ezherî, Asmaî’den: **حَزَيْتُ** şeyi **أَحْزِيه**: onu tahminî ölçüp biçtiğim zaman; ve **حَزَوْتُ**; **الحازِي**’den iki lugattır; ve ondan: **حَزَيْتُ الطيرَ**; bu ancak tahminî ölçüp biçmedir. Ve hurma tahminî ölçüp biçen kimseye **حازٍ** denir; yıldızlara bakan kimseye **حَزَّاءٌ** (denir); çünkü o yıldızlara ve onların hükümlerine zannı ve takdiriyle bakar; bazen isabet eder. Ebû Zeyd: **حَزَوْنا الطيرَ** **نحْزُوها** **حَزْواً**: onu kovup ürküttük, kovup ürkütme ile. Dedi ki: onların yanında bu, karga bir adamın karşısına doğru ötüp o bir ihtiyacı murad ederken “bu hayırdır” deyip çıkması; yahut arkasına doğru ötüp “bu şerdir” deyip çıkmaması; ve eğer sağından bir şey görünürse onunla uğur sayması; yahut solundan görünürse onunla uğursuz saymasıdır; işte bu **الحَزْوُ** ve **الزَّجْرُ**’dür. Ve Hırakl hadîsinde: **كان حَزَّاء**; **الحَزَّاءُ** ve **الحازي**: eşyayı tahmin edip zannıyla takdir eden kimsedir. Denir: **حَزَوْتُ** şeyi **أَحْزُوه** ve **أَحْزِيه**. Ve hadîste: Firavun’un bir **حازٍ**’ı vardı, yani bir **كاهِنٌ**. Ve **حَزَاه السَّرابُ** **يَحْزِيه** **حَزْياً**: onu yükseltti; ve inşad etti:
فلما **حَزَاهُنَّ** السَّرابُ بعَيْنِه
على البِيدِ، أَذْرَى عَبرَةً وتتَبَّعا

Ve Cevherî dedi: **حَزَا السَّرابُ** şahsı **يَحْزُوه** ve **يَحْزِيه**: onu yükselttiği zaman; İbn Berrî dedi: doğrusu **وحزَا الآل**’dır; ve Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi ki: bir şeyin şahsı kendisine yükseltilip gösterildiği zaman artık **حُزِيَ** olmuştur; ve inşad etti: فلما **حَزَاهُنَّ** السرابُ
(beyit).

Ve **الحَزَا** ve **الحَزاءُ** ikisi birlikte: kerevize benzeyen bir bitkidir; sebzelerin seçkinlerindendir; kokusunda bir **خَمْطَةٌ** vardır; bedevîler, içinde **الحَزاءُ** bulunan bir eve cinlerin girmediğini iddia ederler; insanlar onun suyunu rüzgârdan (korunmak için) içerler; ve çocuklara, onlardan birinde bir şey olmasından korkulduğu zaman asılır. Ebû Hanîfe dedi: **الحَزَا** iki türdür: birincisi geçen (tür)dür; ikincisi ise, bir gövde üzerinde iki arşın yahut daha az miktarda yükselen bir ağaçtır; onun, ekinin tomurcuğunun patlamadan önceki yaratılışı üzere, uzun, birbirine geçmiş, uçları ince bir yaprağı vardır; ve onun, **السَّلَمَةِ**’nin **بَرَمَة**’si gibi bir **بَرَمَة**’si vardır; yaprağının uzunluğu parmak uzunluğu gibidir; çok şiddetli yeşildir; kuraklık üzerinde daha da yeşillenir; hiçbir şey onu otlamaz; eğer deve onda yanılıp da onu otun katları içinde tadarsa, onu bulunduğu yerde öldürür; tekili **حَزَاةٌ** ve **حَزَاءةٌ**’dır. Bazılarının hadîsinde: **الحَزاة**’yi kadınların akıllıları **للطُّشَّةِ** için içer; **الحَزَاة**: çölde kerevize benzeyen bir bitkidir; ancak ondan daha büyük yapraklıdır; **الحَزَا** onun bir cinsidir; **الطُّشَّةُ** ise nezledir. Bir rivayette: kadınların akıllıları onu **للخافِيَةِ** ve **الإِقْلاتِ** için satın alır; **الخافِيَةُ**: cinlerdir; **الإِقلاتُ**: çocuğun ölmesidir; sanki onlar bunu cinler tarafından (geldi) görürlerdi; onunla buhurlandıkları zaman onları bundan men ederdi. Şemmer dedi: “**ريحُ حَزَاء** فالنَّجاء” derler; dedi ki: o, ruhlar için onunla tütsülenilen, keskin kokulu bir bitkidir; kerevize benzer, ondan daha büyüktür; “kaç, çünkü bu şer kokusudur” denir. Dedi ki: Amr b. el-Hakem en-Nehdî, hapiste iken Yezîd b. el-Mühelleb’in yanına girdi; onu görünce dedi ki: “Ey Ebû Hâlid, **ريحُ حَزَاء** فالنَّجاء; yapışıp kalan aslana av olma”; yani bu, şerrin ilk belirtileridir; bundan sonra gelen, ondan daha şerdir. Ebû’l-Heysem dedi: **الحَزَاء** uzatmalıdır, kısaltılmaz. Şemmer dedi: **الحَزَاء** uzatılır ve kısaltılır. Ezherî: **أَحْزَى** **يُحْزي** **إِحْزاءً**: korktuğu zaman denir; ve inşad etti:
ونفْسِي أَرادَتْ هَجْرَ ليْلى فلم تُطِقْ
لها الهَجْرَ هابَتْه، وأَحْزَى جَنِينُها

Ve Ebû Züeyb dedi:
كعُوذِ المُعَطَّعفِ **أَحْزَى** لها
بمَصْدَرِه الماءَ رَأْمٌ رَدِي

Yani ona bir **رَأْمٌ** döndü; yani kötü, helâk, zayıf bir yavru. Ve **العُوذُ**: doğumdan yeni olmuş olandır.

Ve **المُحْزَوْزي**: dimdik duran; ve denildi ki: o, huzursuz olandır; ve denildi ki: kırık olandır. Ve **حُزْوَى** ve **الحَزْواءُ** ve **حَزَوْزَى**: yerlerdir. Ve **حُزْوَى**: **الدَّهْناء** dağlarından bir dağdır; Ezherî dedi: ben oraya indim. Ve **حُزْوَى**, damme ile: **الدَّهْناء**’nın acemlerinden bir acemenin adıdır; o, büyük bir kum yığınıdır; o yığınların üstüne yükselir; Zû’r-Rumme dedi:
نَبَتْ عيناكَ عن طَللٍ ب**حُزْوَى**،
عَفَتْه الريحُ وامْتُنِحَ القِطارَا

Ve ona nisbet **حُزَاوِيٌّ**’dir; ve Zû’r-Rumme dedi:
حُزَاوِيَّةٌ أَو عَوْهَجٌ مَعْقِلِيَّةٌ
تَرُودُ بأَعْطافِ الرِّمالِ الحَزَاورِ

İbn Berrî dedi: doğrusu cer ile **حُزاويةٍ**’dir; ve ondan sonrası da böyledir; çünkü ondan önce:
كأَنَّ عُرَى المَرْجانِ منها تعلَّقَتْ
على أُمِّ خِشْفٍ من ظِباءِ المَشاقِر

Dedi ki: ve onun sözü **الحَزَاور**’in doğrusu **الحَرَائِر**’dir; onlar kumların seçkinleridir; **الحَزَاورُ** ise küçük tepeler/sekilerdir; tekili **حَزْوَرَةٌ**’dir.
