# حزب (ح-ز-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B2%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Huzme” demet demektir

- Harfler: ح - ز - ب
- Kur'an'da: 20 geçiş · 17 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْأَحْزَابُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F.md) | الْأَفْعَالُ | Partiler | 4 | 4 | [19:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/19:37.md) |
| [الْأَحْزَابِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90.md) | الْأَفْعَالِ | Partiler | 4 | 4 | [11:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/11:17.md) |
| [حِزْبَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%90%D8%B2%D9%92%D8%A8%D9%8E.md) | فِعْلَ | Parti | 3 | 3 | [5:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/5:56.md) |
| [الْأَحْزَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | الْأَفْعَالَ | Partiler | 2 | 2 | [33:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/33:20.md) |
| [حِزْبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%90%D8%B2%D9%92%D8%A8%D9%8D.md) | فِعْلٍ | Parti | 2 | 2 | [23:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/23:53.md) |
| [حِزْبُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%90%D8%B2%D9%92%D8%A8%D9%8F.md) | فِعْلُ | Parti | 2 | 2 | [58:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/58:19.md) |
| [الْحِزْبَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%90%D8%B2%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | الْفِعْلَيْنِ | İki parti | 1 | 1 | [18:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/18:12.md) |
| [حِزْبَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%90%D8%B2%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فِعْلَهُ | Onun partisi | 1 | 1 | [35:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/35:6.md) |
| [وَالْأَحْزَابُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F.md) | وَالْأَفْعَالُ | Ve partiler | 1 | 1 | [40:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/40:5.md) |

## Mücavir kökler — 103 mücavir (131 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 19 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
2. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Onların yanı
3. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
4. [حوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Havz omuz başlarının ön tarafı demektir
5. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
6. [هزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kırılmış kısalmış sopa demektir
7. [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Medede direkleri (kolonları) birbirine bağlayan kirişlerdir
8. [أيك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Gür ormanlık yer, bir ülkenin adı
9. [دحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir
10. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
11. [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yed el veya kol demektir
12. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
13. [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hasiy, Çakıl taşı demektir
14. [زبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Zebra”, derisi çizgili yaban eşeğidir
15. [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sarmaşık demektir
16. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
17. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
18. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
19. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
20. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Beyn topraktaki yarık demektir
21. [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ev arı sürüsü anlamındadır
22. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
23. [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sa’ire” ateşin alevidir
24. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · مري Eskimiş elbise
25. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
26. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadid demir demektir
27. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Petekteki baldır
28. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
29. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
30. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
31. [ثمود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Semûd
32. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “On” demektir
33. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cedle havan tokmağı demektir
34. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ordu demektir
35. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kaldınız
36. [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Liyat” sıva harcı demektir
37. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
38. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Açığa çıkarırsınız
39. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
40. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesinlikle keseceğim
41. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çadırın kurulduğu yer demektir
42. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tanınmayan
43. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
44. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
45. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
46. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
47. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
48. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayağın alt tarafı demektir
49. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
50. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
51. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
52. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
53. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zade : Azık demektir
54. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Tilvi toklu demektir
55. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
56. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Cariye yelkenli sandal demektir
57. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
58. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
59. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
60. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حزب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md), [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md), [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir araya gelip sıkılaşma, sertleşme ve ortak bir hedef ya da fikir etrafında kümelenme |
| Çekirdek Özet 2 | Fikir ve yöneliş birliğiyle kenetlenmiş, ayrışmaya ve mücadeleye hazır insan toplulukları |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate veya batıla sadakat zemininde oluşan, iç dayanışması yüksek organize kutuplaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca modern siyasi fırka veya seçim partisi olarak daraltıp itikadi ve kolektif kenetlenme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حز | Kesme, sıkma, çentik atma, sert ve pürüzlü hale gelme. Bu çekirdeği taşıyan [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) kökünde arazinin sertliği ve kederin nefisteki kabalığı, sertliği belirgindir. | ب | İçeride tutma, sınırlandırma ve barınma işlevi eklenerek sertliğin bir topluluk veya kütle halinde birbirine kenetlenmesi, dışa karşı sert bir küme oluşturması anlamı kazanılmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevreleme, dışarıya karşı koruma sağlama, sınır çekme ve içeri ile dışarıyı ayırma |
| ز | Kesici alet | Kesme, ayırma, sınırları netleştirerek bağımsız bir parça halinde biçme |
| ب | Ev, çadır | İç mekân, toplanma yeri, içine alma, aidiyet ve sığınma |
| حزب | Duvarla çevirip ayırarak bir kap içine veya çadır altına toplama | Çit ile dışarıdan ayrılmış, keskin bir sınırla diğer unsurlardan koparılmış ve tek bir çatı altında sımsıkı toplanarak birleşmiş organizasyon |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert, taşlık ve engebeli arazi (el-hizbâ); cüssesi sıkı, kasları toparlak ve dirençli yaban eşeği (ayr hazâbiye); insanı saran, zorlayan ve toplanıp gelen şiddetli musibet (hazebe’l-emr) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî kasidesinde cüssesi toparlak, eti sıkı ve adalesi birbirine kenetlenmiş yaban eşeğini betimlerken bu kökü kullanır: أَقَبَّ ككَرِّ الأَنْدَريِّ مُعَقْربٌ / حَزابية قد كدَّمَتْه المَساحِلُ |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönemde kabilenin veya bir liderin etrafında fikir, çıkar ya da savunma amacıyla kenetlenen savaşçı zümreler; kişinin günlük olarak kendine tayin ettiği ve aksatmadan yerine getirdiği düzenli ibadet payı (vird/hizb) |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu’n-Nâbiğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حزب kökü, öncelikle Arapça dil alanında "sıkılaşma, sertleşme ve organize bir kütle oluşturma" semantik matrisi üzerinden özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) doğrudan ح-ز-ب biçiminde yaygın bir nominal veya fiili kök bulunmamakta; buna karşılık Arapçadaki sertlik, toplanma ve bölme anlamları, fonetik denkliği olan ח-צ-ב (ḥ-ṣ-b / taş kesmek, oymak, bölmek) veya ח-ב-ר (ḥ-b-r / bağlanmak, ortaklaşmak, topluluk oluşturmak) kökleriyle anlamsal örtüşmeler sergilemektedir. Arapça içindeki gelişimde حز (kesme, kertme, sert arazi) ikili kökünün bir türevi olarak beliren حزب, soyut bir siyasi fırkadan önce fiziksel yapının sımsıkı toplanarak pürüzsüzlüğünü yitirmesi, sert bir kütle (el-hizbâ) halini alması zemininde yükselmiştir. Bu durum, kavramın sonradan ödünç alınmış bir yabancı kelime olmadığını, merkezî Arapça kök dinamikleri içerisinde fiziksel katılıktan ve kütlesel toplanmadan türediğini göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حز çekirdeğinden türeme sertlik ve kütleleşme | Sert arazi, kaslı beden ve başa gelen ağır iş anlamlarından insan topluluğunun kenetlenmesine doğru gelişen yerli semantik evrim | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ח-צ-ب (kesmek, bölmek) ve חבר (birleşmek) ile tematik temas | Doğrudan sesdeş üçlü kök zayıftır; ayırma ve birleştirme eylemlerinin oluşturduğu sınır çizme fonksiyonu Sami zemininde ortaktır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda ikna edici ve doğrudan harf denkliği gösteren geniş bir soydaş kelime tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Koehler-Baumgartner.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حزب | Anlamlı | Toplanmak, sertleşmek, kümelenmek | İnsanların ortak bir fikir veya lider etrafında sıkı bir grup oluşturması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حبز | Anlamlı | Ansızın ölmek, canı çekilmek | Hızlı ve ani bir tükenişi, tutukluğu ifade eden nadir bir kullanımdır | Kur'an'da geçmez; ters biliteral yönelim |
| [زحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kök olarak oluşmayan |
| [زبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AD.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kök olarak oluşmayan |
| [بحز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B2.md) | Anlamlı | İtmek, defetmek, vurmak | Bir nesneyi göğsünden veya arkasından sertçe itip uzaklaştırma hareketi | Kur'an'da geçmez; fiziksel temas |
| بزح | Anlamlı | Böbürlenmek, kibirlenmek | Kişinin kendini üstün görerek böbürlenmesi, çalım satması | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حزب | Merkez | Organize topluluk | Fikir, inanç veya hedef birliğiyle kenetlenmiş, dışa karşı sert ve organize zümre | İç bağı güçlü, mücadeleci grup |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Bir araya gelme | Fikir birliği şartı aranmaksızın her türlü birleşme ve yığılma | Genel ve nötr toplanma |
| [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) | Komşu | Taraftarlık ve yayılma | Bir kimseye tabi olma, ardınca gitme ve fırkalara bölünme | Tabiiyet ve yayılma temelli ayrışma |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Ayrılma ve bölünme | Bütünden koparak bağımsız parçalar ve hizipler oluşturma | Ayrışma ve parçalanma eylemi |
| [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) | Komşu | Kan bağıyla kenetlenme | Soy, kabile veya körü körüne aidiyetle birbirini savunma | Asabiyet ve kan bağı odaklı birlik |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Teklik ve yalnızlık | Topluluktan ayrı, tek başına ve örgütsüz kalma durumu | Parçalanmamış tekillik hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حزب | Kenetlenmiş fırka, vird | Fikir, amaç veya inanç birliğiyle dışa karşı sertleşmiş organize insan topluluğu veya düzenli pay | Kesin |
| Latince | Factio, Secta | Klik, bölük, doktrin takipçileri | Factio siyasi çıkar ve çekişme grubunu, secta ise bir öğretiyi izleyen hizbi karşılar; manevi/vird boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Faction, Party, Cohort | Hizip, fırka, organize küme | Siyasi ve ideolojik hizipleşmeyi net verir; Kur'an'daki ontolojik kutuplaşma (hizbullâh-hizbüşşeytân) derinliğini tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Fraktion, Partei, Bund | Grup, fırka, kenetlenmiş birlik | Bund dayanışma ruhunu, Fraktion ise ana gövdeden ayrılmış sert grubu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Faction, Parti, Ligue | Zümre, cephe, ittifak | Karşılıklı yardımlaşma ve ortak hedef doğrultusunda birleşen organize yapıyı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأَحْزَابُ | Peygamberlere karşı birleşen inkârcı kabileler ve müttefik ordular | Tarihsel kavimlerin ve Medine kuşatmasındaki müttefik kabilelerin ittifakı bağlamında: Âl-i İmrân [3:105](https://lisan.digital/tr/ayet/3:105.md), Hûd [11:17](https://lisan.digital/tr/ayet/11:17.md), Ahzâb [33:20](https://lisan.digital/tr/ayet/33:20.md), Sâd [38:11](https://lisan.digital/tr/ayet/38:11.md), Mü'min [40:5](https://lisan.digital/tr/ayet/40:5.md) |
| حِزْبَ اللَّهِ | Allah’a, elçisine ve müminlere sadakatle bağlanan kurtuluş ehli | İman, velayet ve nihai zafer vaadi bağlamında: Mâide [5:56](https://lisan.digital/tr/ayet/5:56.md), Mücâdele [58:22](https://lisan.digital/tr/ayet/58:22.md) |
| حِزْبَ الشَّيْطَانِ | Şeytanın adımlarını izleyen, hevalarına uyan ve ziyana uğrayanlar | İkiyüzlülük, nankörlük ve kalbi sapma bağlamında: Mücâdele [58:19](https://lisan.digital/tr/ayet/58:19.md), Fâtır [35:6](https://lisan.digital/tr/ayet/35:6.md) |
| كُلُّ حِزْبٍ | Kendi dar fikrini ve mezhebini tek doğru sayıp böbürlenen fırkalar | Dini parçalara ayırma ve grup taassubu bağlamında: Mü'minûn [23:53](https://lisan.digital/tr/ayet/23:53.md), Rûm [30:32](https://lisan.digital/tr/ayet/30:32.md) |
| الْحِزْبَيْنِ | Bir olayın mahiyeti hakkında farklı görüşlere sahip iki gruptan her biri | Ashâb-ı Kehf'in mağarada kalış süresini tartışan iki taraf bağlamında: Kehf [18:12](https://lisan.digital/tr/ayet/18:12.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fırkalar ve velayet doktrini | Hak ehli ile batıl ehlinin itikadi saflaşması; حزب الله ve حزب الشيطان kavramlarının nihai kurtuluş ve hüsranla irtibatı | İman-küfür kutuplaşmasında mutlak aidiyet |
| Fıkıh | İsyancı gruplar (büğât) ve hizipleşme | Kamu düzenini bozan organize fırkaların hukuki statüsü; fırkalaşmanın meşru sınırları | Silahlı veya organize muhalefetin fıkhi hükümleri |
| Tefsir | Ahzâb kıssası ve fırkalaşma yasağı | Hendek Gazvesi'nde toplanan müttefiklerin sosyolojik tahlili ve dini parçalayan mezhepçilik eleştirisi | İttifak etmiş küfür cephesi ve mezhep taassubu |
| Hadis | Kur'an tilaveti ve nafile ibadetler | Kişinin günlük vird edindiği Kur'an cüzü veya namaz payı (hizb) uygulaması | Düzenli, aksatılmayan kişisel ibadet disiplini |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk ayrışması | İtikadi cepheleşme | Hakikat etrafında birleşenler ile batıl etrafında kenetlenenleri saflara ayırma | Dinde hizipleşme kınanırken Allah'a aidiyet yegane meşru hizb sayılır | Kesin |
| İlmi | Doktrin ve metodoloji | Ekol ve mektep disiplini | Ortak bir usul ve düşünce etrafında bilginlerin metodolojik kümelenmesi | İlmi mektepleşme taassuba dönüştüğünde hakikati daraltma riski taşır | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplumsal mücadele | Siyasi parti, klik, koalisyon | Ortak çıkar, ilke veya amaç doğrultusunda organize olup iktidar mücadelesi verme | Kur'an'da Ahzâb, ortak hedefe karşı birleşen menfaat ittifaklarını tanımlar | Kesin |
| İktisadi | Menfaat birlikleri ve tröstler | Çıkar birliği, kartel | Belirli bir ekonomik zümrenin piyasayı kontrol etmek üzere dayanışma içine girmesi | Ekonomik gücün tekelleşip topluma tahakküm kurmasını sağlayan hizipleşme | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık kümeler ve kümeleşme analizi (Cluster analysis) | Bir sistem içindeki elemanların yüksek içsel benzerlik ve dışsal yalıtımla homojen alt bloklar (hizipler) oluşturması mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Grup kutuplaşması ve koalisyon teorisi (In-group/Out-group) | Bireylerin "biz" ve "onlar" ayrımı üzerinden iç dayanışmayı maksimize edip dış gruplara karşı sertleşerek cepheleşmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günümüz parlamenter sistemlerindeki çok partili hayatın seçim partileriyle sınırlı anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حزب kavramı, insanın ontolojik, ahlaki ve itikadi olarak safını belirlediği, zihniyet ve eylem ortaklığıyla kenetlendiği kapsamlı bir aidiyet eksenidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki fırkalaşma ve hizipleşme yergilerini yalnızca siyasi partilere indirgeyip mezhebi taassubu, kabileciliği veya bireyin şeytani adımlara organize iştirakini gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fertten topluma geçişte insanın aidiyet psikolojisini, hakikat karşısındaki saflaşmasını ve tarihteki inkârcı ittifakların doğasını anlamada merkezi bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hendek Gazvesi bağlamındaki ayetlerde (Ahzâb Suresi), dinlerini parçalara ayıran fırkaların eleştirildiği yerlerde (Rûm ve Mü'minûn sureleri) ve nihai aidiyetin belirlendiği ayetlerde (Mücâdele Suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin parçalara bölünerek her grubun kendi elindekiyle övünmesini meşru gören çoğulculuk yanılgısını tashih eder; asıl birliğin hevalarda değil vahiyde olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taşlık, pürüzlü ve sert arazinin oluşturduğu kütle; adaleleri birbirine sıkıca bağlanmış kompakt beden.
- Soyut anlam: Ortak bir fikir, inanç veya gaye etrafında dışa karşı sınır çizerek sımsıkı toplanan organize zümre.
- Sistematik karşılık: İnsan topluluklarının iç bağlarını tahkim ederek diğer kümelerden ayrışması ve karşıt kutuplar (hizbullâh / hizbüşşeytân) üretmesi mekanizması.
- LaTeX modeli: $$U = H_A \cup H_B \quad \text{veya} \quad H_i \subset \Omega, \quad H_i \cap H_j = \emptyset \quad (i \neq j)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde evrensel küme ($U$ veya $\Omega$), ayrık alt kümelere ($H_i, H_j$) bölünmektedir. Her bir hizip ($H$), kendi içinde yüksek birleşme gücüne sahipken, diğer hiziplerle kesişimi boş kümedir ($\emptyset$). Kur'an zaviyesinden nihai evren, Allah'ın hizbi ($H_A$) ile Şeytan'ın hizbi ($H_B$) arasında tüketici bir ikiliğe ayrışmaktadır.

## Geçtiği ayetler (17 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/5:56.md) — حِزْبَ

وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ

Meal (IK): Her kim ki Allah’ı, peygamberini ve mü’minleri dost edinirse; muhakkak ki galig gelecek olanlar Allah’ın taraftarlarıdır.

### [Hud 11:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/11:17.md) — الْأَحْزَابِ

أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Rabbından açık bir delil üzerinde bulunan, ardınca da Rabbı tarafından bir şahid gelen, ondan önce de Musa’nın imam ve rahmet olan kitabını tasdik eden kimse, başkaları gibi midir? İşte onlar; Kur’an’a inanırlar. Herhhangi bir güruh onu inkar ederse; onun varacağı yer ateştir. Bundan şüphen olmasın. Doğrusu o, Rabbın tarafından gelen bir gerçektir, ama insanların çoğu inanmazlar.

### [Rad 13:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/13:36.md) — الْأَحْزَابِ

وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ

Meal (IK): Kendilerine kitab verdiklerimiz, sana indirilenden memnun olurlar. Karşı gruplar içinde de onun bir kısmını inkar edenler vardır. De ki: Ben, ancak Allah’a ibadet etmek ve O’na şirk koşmamakla emrolundum. Ben, hepinizi O’na çağırıyorum ve dönüşüm de O’nadır.

### [Kehf 18:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/18:12.md) — الْحِزْبَيْنِ

ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى لِمَا لَبِثُوا أَمَدًا

Meal (IK): Sonra iki taraftan hangisinin bekledikleri sonucu daha iyi hesaplamış olduğunu belirtmek için onları uyandırdık.

### [Meryem 19:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/19:37.md) — الْأَحْزَابُ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Fırkalar kendi aralarında ihtilafa düştüler. Vay o büyük günü görecek kafirlerin haline.

### [Müminun 23:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/23:53.md) — حِزْبٍ

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

Meal (IK): Ama onlar işlerini kendi aralarında bölük bölük ayırdılar. Her bölük kendi tuttuğu yoldan memnundur.

### [Rum 30:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/30:32.md) — حِزْبٍ

مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

Meal (IK): Onlar ki; dinlerinde ayrılığa düşüp fırka fırka olmuşlardır. Her zümre kendi yanında olanla sevinir durur.

### [Ahzab 33:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/33:20.md) — الْأَحْزَابَ · الْأَحْزَابُ

يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Onlar, birliklerin gitmediğini sanıyorlardı. Birlikler gelmiş olsalardı, kendilerinin çöllerde bedevilerle bulunup sizin haberlerinizi oradan soruşturmayı isterlerdi. Aranızda bulunsalardı bu defa da çok az savaşırlardı.

### [Ahzab 33:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/33:22.md) — الْأَحْزَابَ

وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا

Meal (IK): Mü’minler o birlikleri gördüklerinde dediler ki: İşte bize Allah’ın ve Rasulünün vaad ettiği bu. Allah ve Rasulü doğru söylemiştir. Ve bu, onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı.

### [Fatır 35:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/35:6.md) — حِزْبَهُ

إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ

Meal (IK): Muhakkak ki şeytan, sizin düşmanınızdır. Öyleyse siz de onu düşman edinin. O, taraftarlarını ancak çılgın alevli ateşin yaranı olmaya çağırır.

### [Sad 38:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/38:11.md) — الْأَحْزَابِ

جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ

Meal (IK): Onlar, burada derme çatma gruplardan olma bozguna uğratılmış bir ordudur.

### [Sad 38:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/38:13.md) — الْأَحْزَابُ

وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أُولَئِكَ الْأَحْزَابُ

Meal (IK): Semud, Lut kavmi ve Eyke halkı da. İşte onlar, ayrı topluluklardı.

### [Mü'min 40:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/40:5.md) — وَالْأَحْزَابُ

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ

Meal (IK): Onlardan önce Nuh kavmi de yalanladı. Arkalarından muhtelif topluluklar da. Her ümmet kendi peygamberlerini yakalamaya yeltendi ve hakkı batılla yok etmek için mücadeleye girişti. En sonunda Ben de onları yakaladım. Azabım nasılmış?

### [Mü'min 40:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/40:30.md) — الْأَحْزَابِ

وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَاقَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزَابِ

Meal (IK): İnanmış olan dedi ki: Ey kavmim; doğrusu ben, sizin hakkınızda peygamberleri yalanlayan toplulukların uğradıkları bir günün benzerinden korkuyorum.

### [Zuhruf 43:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/43:65.md) — الْأَحْزَابُ

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Ama aralarında hizibler birbirleriyle ihtilafa düştüler. Acıklı bir günün azabından vay o zulmedenlerin haline.

### [Mücadele 58:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/58:19.md) — حِزْبُ · حِزْبَ

اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Şeytan onlara baskın gelip Allah’ı anmayı unutturmuştur. İşte onlar, şeytanın taraftarlarıdır. İyi bilin ki; şeytanın taraftarları muhakkak hüsrana uğrayanların kendileridir.

### [Mücadele 58:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/ayet/58:22.md) — حِزْبُ · حِزْبَ

لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Allah’a ve ahiret gününe iman eden bir kavmin; kendi babaları, oğulları, kardeşleri veya akrabaları da olsa Allah ve Peygamberine muhalefet eden kimselere sevgi beslediğini göremezsin. İşte onların kalbine Allah, iman yazmış ve katından bir ruh ile onları desteklemiştir. Onları altlarından ırmaklar akan cennetlere sokacaktır. Bunlar orada ebediyyen kalacaklardır. Allah; onlardan razı olmuştur, onlar da Allah’tan hoşnud olmuşlardır. İşte onlar; Allah’ın hizbidir. Dikkat edin; Allah’ın hizbi, felaha erenlerin kendileridir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Huzme” demet demektir. “Hizb” insanların oluşturduğu grup demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي والباء معهما
ح ز ب يستعمل فقط
حزب:
حَزَبَ الأمرُ يَحْزُبُ حَزْباً إذا نابَكَ، قال:
فنِعْمَ أخاً فيما ينوبُ ويحزُبُ
وتَحَزَّبَ القَومُ: تَجَمَّعوا. وحَزَّبْتُ أحزاباً: جَمَّعْتُهم.
والحِزْبُ: أصحابُ الرجل على رَأْيه وأَمِره، قال العجاج:
لقد وجَدْنا مُصْعَباً ُمَستَصعَـبـا		حتى رَمَى الأحزابَ والمُحزِّبا
والمؤمنون حزبُ الله، والكافرون حزبُ الشَّيْطان. وكلُّ طائفةٍ تكون أهواؤهم واحدة فهم حزبٌ.
والحَيْزَبون: العَجوز، النون زائدة كنون الزَّيْتون.
والحِزْباء، ممدودة،: أرض حَزْنةٌُ غليظة، وتُجمَع حَزابيّ، قال:
تحِنُّ إلى الدَّهْنا قَلوصي وقد عَلَت		حَزابيَّ من شَأْز المُناخ جـديبـا
وعَيْرٌ حَزابيةٌ في استداره خَلَقه، قال النابغة:
أَقَبَّ ككَرِّ الأَنْدَريِّ مُعَقْربٌ		حَزابية قد كدَّمَتْه المَساحِلُ
ورَكَبٌ حَزابية، قالك
إن حِري حَزَنْبَـلٌ حَـزابِـيَهْ		إذا قَعَدْتُ فوقَـه نَـبـابِـيَهْ
كالقَدَح المكبوب فَوْقَ الرابيهْ
ويقال: أرادَت: حَزابي أي: رَفَع بي عن الأرض.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي** ve **الباء** onlarla birlikte

**ح ز ب** yalnızca kullanılır.

**حزب**:
**حَزَبَ** iş **يَحْزُبُ** **حَزْباً**; sana isabet ettiği (başına geldiği) zaman, dedi ki:
فنِعْمَ أخاً فيما ينوبُ ويحزُبُ

Ve **تَحَزَّبَ** kavim: toplandılar. Ve ben **حَزَّبْتُ** **أحزاباً**: onları topladım.

Ve **الحِزْبُ**: adamın görüşü ve emri üzere olan kimseleridir; **العجاج** dedi ki:
لقد وجَدْنا مُصْعَباً ُمَستَصعَـبـا		حتى رَمَى الأحزابَ والمُحزِّبا

Ve müminler Allah’ın **حزبُ الله**’ıdır; kâfirler şeytanın **حزبُ الشَّيْطان**’ıdır. Ve hevesleri bir olan her taife, işte onlar bir **حزبٌ**’dur.

Ve **الحَيْزَبون**: kocakarıdır; **النون** ziyadedir, **الزَّيْتون**’un **نون**’u gibi.

Ve **الحِزْباء** (uzatılmış): sert, kaba bir arazidir; **حَزابيّ** diye çoğul yapılır; dedi ki:
تحِنُّ إلى الدَّهْنا قَلوصي وقد عَلَت		حَزابيَّ من شَأْز المُناخ جـديبـا

Ve **عَيْرٌ حَزابيةٌ**: yaratılışının yuvarlaklığında (yuvarlak oluşunda); **النابغة** dedi ki:
أَقَبَّ ككَرِّ الأَنْدَريِّ مُعَقْربٌ		حَزابية قد كدَّمَتْه المَساحِلُ

Ve **رَكَبٌ حَزابية**; dedi ki:
إن حِري حَزَنْبَـلٌ حَـزابِـيَهْ		إذا قَعَدْتُ فوقَـه نَـبـابِـيَهْ
كالقَدَح المكبوب فَوْقَ الرابيهْ

Ve denilir ki: istedi: **حَزابي**; yani: beni yerden yukarı kaldırdı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حِزْبُ الرجل: أصحابه. والحِزْبُ: الوِرْدُ. وقد حَزَّبْتُ القرآن: والحِزْبُ: الطائفة. وتحزَّبوا تجمّعوا. والأحزاب: الطوائف التي تجتمع على محاربة الأنبياء عليهم السلام. والحَزابي: الغليظ القصير، يقال رجل حَزابٍ وَحَزابِيَةٌ أيضاً، إذا كان غليظاً إلى القِصر. والحِزْباءُ: الأرض الغليظة، والحِزْباءَةُ أخصُّ منه؛ والجمع الحَزابي، وأصله مشدّد كما قلنا في الصحاري. وَحَزَبَهُ أمرٌ، أي أصابه. والحيزبون: العجوز.

##### Türkçe

**حِزْبُ** adamın: onun arkadaşlarıdır. Ve **الحِزْبُ**: **الوِرْدُ**’dür. Ve muhakkak ben Kur’ân’ı **حَزَّبْتُ**: ve **الحِزْبُ**: taifedir. Ve **تحزَّبوا**: toplandılar. Ve **الأحزاب**: peygamberlerle (onların üzerine selâm olsun) savaşmak üzere toplanan taifelerdir. Ve **الحَزابي**: kalın kısa (kimsedir); “adam **حَزابٍ** ve ayrıca **حَزابِيَةٌ**” denir; eğer kısalığa doğru kalın ise. Ve **الحِزْباءُ**: kalın (sert) arazidir; ve **الحِزْباءَةُ** ondan daha özeldir; çoğulu **الحَزابي**’dir; ve aslı şeddelidir, **الصحاري** hakkında dediğimiz gibi. Ve ona bir iş **حَزَبَهُ**; yani ona isabet etti. Ve **الحيزبون**: kocakarıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ز ب
حزب ، زحب
استعمل من وجوهه : حَزَب ، زحب .
زحب : قال ابن دريد : الزَّحْبُ : الدُّنُوّ من الأرض ، زَحَبْتُ إلى فلان وزحَبَ إليّ إذا تَدَانيا .
قلت : جعل زَحَب بمعنى زَحف ، ولعلها لغة ، ولا أحفظها لغيره .
حزب : قال الليث : حَزَبَ الأمرُ فهو يَحْزُب حَزْباً إذا نَابَكَ فَقَد حَزَبَك .
قال : والحِزْبُ : أصحابُ الرجل معه على رأيه ، والمنافقون والكافرون حِزْبُ الشيطان ، وكل قوم تَشَاكلت قلوبهم وأعمالهم فهم أَحْزَاب وإن لم يَلْقَ بعضُهم بعضاً بمنزلة عادٍ وثمود وفرعون أولئك الأحزاب . و ) كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ ) ( المؤمنون : 53 ) أي كُلُّ طائفة : هَواهُم واحدٌ .
وتَحَزَّبَ القومُ إذا تَجَمَّعُوا فصاروا أَحْزَاباً .
وحَزَّبَ فلانٌ أَحْزَاباً أي جمعهم ، وقال رؤبة :
لَقَدْ وَجَدتُ مُصْعَباً مُسْتَصْعَبا
حِينَ رَمَى الأَحْزَابَ والمُحَزِّبا
وقال غيره : وِرْدُ الرجل من القرآن والصلاة حِزْبُه .
والحِزْبُ : النَّصِيبُ ، يقال : أعْطِني حِزْبي من المال أي حَظِّي ونَصِيبي .
وقال الليث : الحِزْبَاءَةُ : أرض غليظة حَزْنة ، والجميع الحَزَابِيّ .
وقال شمر : قال أبو عمرو : الحِزْبَاءةُ : مكان غليظ مرتفع .
قال : وقال الأصمعي : الحَزَابِيُّ أماكِنُ مُنْقَادَةٌ غِلاَظٌ مُسْتَدِقَّة .
قال : وبَعِيرٌ حَزَابِيَةٌ إذا كان غَلِيظاً ، ورَجُلٌ حَزَابٍ وحَزَابِيَةٌ أي غَلِيظٌ ، وحِمَارٌ حَزَابِيَةٌ : غَلِيظٌ ، وقال أميّة بن أبي عائذ الهُذَلي :
أَوَاصْحَمَ حَامٍ جَرَامِيزَه
حَزَابِيَةٍ حَيَدَى بالدِّحَالِ
أي حَامٍ نفسَه من الرُّماة وجرامِيزُه ، نفسُه وجَسدُه ، وحَيَدَى أي ذو حَيَدَى ، وأنَّثَ حَيَدَى : لأنه أراد الفَعْلَة ، وقوله : بالدِّحال أي وهو يَكُون بالدِّحَالِ .
قال : وقالت امْرأَةٌ تَصِفُ رَكَبَها :
إنَّ هَنِي حَزَنْبَلٌ حَزَابِيهْ
إذا قَعَدْتُ فَوْقَه نَبَابِيَهْ
وقال ابنُ شُمَيل : الحِزْبَاءَةُ : من أَغْلَظِ القُفِّ ، مرتفع ارْتِفاعاً هَيِّناً في قُفَ أَيَرَّ شَدِيدٍ ، وأنشد :
إذا الشَّرَكُ العَادِيُّ صَدَّ رأَيْتَها
لِرُوسِ الحَزَابِيِّ الغِلاَظِ تَسُومَ
وقال الليث : الحَيْزَنُون : العَجُوزُ ، قال : والنُّونُ زائدة كما زيدت في الزيتون .
أبو عُبَيْد عن الأُمَوي في الحَيْزَبون العَجُوز مثله .
سَلَمَة عن الفرَّاء : الحِزْبُ : النَّوْبةُ في وُرُودِ الماء . والحِزبُ : ما يجعله الرجلُ على نفسه من قراءة وصلاة والحِزْبُ : الصِّنْفُ من النَّاس .
وقال ابن الأعْرَابي : الحِزْبُ : الجَمَاعة من الناس والجِزْبُ ( بالجيم ) : النَّصِيبُ .
وفي الحديث : ( طَرَأَ عَلَيَّ حِزْبي من القرآن فأَحْبَبْتُ ألاَّ أَخْرُجَ حتى أقْضِيَه ) ، طرأ عَلَي يريد أَنَّه بدأ في حزبه ، كأنه طَلَع عليه من قولك : طرأ فلانٌ إلى بَلَد كذا وكذا فهو طارىءٌ إليه أي أنه طلع إليه حَدِيثاً وهو غير تَانِىءٍ به .
والحازِبُ من الشُّغُلِ : ما نَابَك .
ابن الأَعْرَابيّ : حِمَارٌ حَزَابية وهو الحِمَارُ الْجِلْدُ .
ابن السكيت : رَجُلٌ حَزَابٍ وحَزَابِيَة وزَوَازٍ
وَزَوَازِيَة إذا كان غَليظاً إلى القِصَرِ ماهو ، ورَجُلٌ هَوَاهِيَة إذا كان مَنْخُوبَ الفُؤَادِ .

##### Türkçe

ح ز ب
**حزب** , **زحب**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **حَزَب** , **زحب** .

**زحب** : İbn Düreyd dedi: **الزَّحْبُ**: yerden yakınlaşmadır; “**زَحَبْتُ** falana” ve “**زحَبَ** bana” denir; ikisi yakınlaştıkları zaman.
Dedim: **زَحَب**’ı **زَحف** mânasında kıldı; belki o bir dildir; ve onu ondan başkası için ezberlemiyorum.

**حزب** : Leys dedi: “**حَزَبَ** iş” — o **يَحْزُب** **حَزْباً** — sana nâzil olduğu zaman; artık seni **حَزَبَ** etmiştir.
Dedi: ve **الحِزْبُ**: adamın, görüşü üzere onunla beraber olan arkadaşlarıdır; münafıklar ve kâfirler **حِزْبُ الشيطان**’dır; kalpleri ve amelleri birbirine benzeyen her kavim, birbirleriyle karşılaşmamış olsalar bile, **أَحْزَاب**’dır; Âd, Semûd ve Firavun menzilesinde; işte onlar **الأحزاب**. Ve ( **كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ** ) (المؤمنون: 53) yani: her taife; hevaları birdir.
Ve kavim **تَحَزَّبَ** etti; toplandıkları zaman, böylece **أَحْزَاباً** oldular.
Ve falan **حَزَّبَ** **أَحْزَاباً**; yani onları topladı; Rü’be dedi:

لَقَدْ وَجَدتُ مُصْعَباً مُسْتَصْعَبا
حِينَ رَمَى الأَحْزَابَ والمُحَزِّبا

Ve başkası dedi: Kur’ân ve namazdan adamın virdi **حِزْبُه**’dur.
Ve **الحِزْبُ**: nasiptir; denir ki: “Bana maldan **حِزْبي**’mi ver” yani payımı ve nasibimi.
Ve Leys dedi: **الحِزْبَاءَةُ**: kalın, sert bir arazidir; cem’i **الحَزَابِيّ**’dir.
Ve Şemmer dedi: Ebû Amr dedi: **الحِزْبَاءةُ**: kalın, yüksek bir yerdir.
Dedi: ve Asma’î dedi: **الحَزَابِيُّ**: boyun eğen yerlerdir; kalın, inceleşen.
Dedi: ve **بَعِيرٌ حَزَابِيَةٌ**; kalın olduğu zaman; ve **رَجُلٌ حَزَابٍ** ve **حَزَابِيَةٌ**; yani kalın; ve **حِمَارٌ حَزَابِيَةٌ**: kalın; Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:

أَوَاصْحَمَ حَامٍ جَرَامِيزَه
حَزَابِيَةٍ حَيَدَى بالدِّحَالِ

Yani: okçulardan kendini koruyan; ve **جرامِيزُه**: kendisi ve bedeni; ve **حَيَدَى** yani **ذو حَيَدَى**; ve **حَيَدَى**’yı müennes yaptı: çünkü **الفَعْلَة**’yi murad etti; ve onun sözü: **بالدِّحال** yani o, **بالدِّحال** ile olurken.
Dedi: ve bir kadın, bineğini vasfederek dedi:

إنَّ هَنِي حَزَنْبَلٌ حَزَابِيهْ
إذا قَعَدْتُ فَوْقَه نَبَابِيَهْ

Ve İbn Şümeyl dedi: **الحِزْبَاءَةُ**: en kalın **القُفِّ**’tendir; **قُفَ أَيَرَّ شَدِيدٍ** içinde, hafif bir yükselişle yükselmiş; ve inşad etti:

إذا الشَّرَكُ العَادِيُّ صَدَّ رأَيْتَها
لِرُوسِ الحَزَابِيِّ الغِلاَظِ تَسُومَ

Ve Leys dedi: **الحَيْزَنُون**: kocakarıdır; dedi: ve **النُّونُ** zâiddir; zeytûnda artırıldığı gibi.
Ebû Ubeyd, Ümevî’den: **الحَيْزَبون**’da kocakarı; onun misli.
Seleme, Ferrâ’dan: **الحِزْبُ**: suya varmada nöbettir. Ve **الحِزبُ**: adamın, okuma ve namazdan kendi üzerine kıldığı şeydir; ve **الحِزْبُ**: insanlardan sınıftır.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحِزْبُ**: insanlardan cemaat; ve **الجِزْبُ** ( **بالجيم** ) : nasiptir.
Ve hadiste: ( **طَرَأَ عَلَيَّ حِزْبي من القرآن فأَحْبَبْتُ ألاَّ أَخْرُجَ حتى أقْضِيَه** ) ; “**طرأ عَلَي**” demek, onun **حزبه**’nde başladığını murad eder; sanki “Falan, şöyle şöyle bir beldeye **طرأ** etti; o ona **طارىءٌ**’dir” sözünden; yani o, ona yeni olarak çıktı; ve onunla **تَانِىءٍ** değildir.
Ve meşguliyetten **الحازِبُ**: sana nâib olan şeydir.
İbnü’l-A‘râbî: **حِمَارٌ حَزَابية**; o, **الْجِلْدُ** eşektir.
İbnü’s-Sikkît: **رَجُلٌ حَزَابٍ** ve **حَزَابِيَة** ve **زَوَازٍ**
ve **زَوَازِيَة**; kalın olduğu zaman, kısalığa doğru ne ise; ve **رَجُلٌ هَوَاهِيَة**; kalbi delinmiş olduğu zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والزاء وما يثلثهما)
  (حزق) الحاء والزاء والقاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. ومن ذلك [الحِزقُ]: الجماعات. قال عنترة:
  * حِزَقٌ يَمانِيَةٌ لأعجمَ طِمْطِمِ([1]) *
  والحَزيقة من النَّخل: الجماعة. ومن ذلك الحُزُقَّة: الرجُل القصير، وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقه. والحَزْق: شدُّ القوس بالوَتَر. والرجل المتحزِّق: المتشدِّد على [ما] في يديه بُخْلا. ويقولون: الحازق الذي ضاق عليه خُفُّهُ. والقياس في الباب كله واحد.
  (حزك) الحاء والزاء والكاف كلمةٌ واحدة أُراها من باب الإبدال وأنها ليست أصلاً. وهو الاحتزاك، وذلك الاحتزام بالثَّوب. فإمّا أن يكون الكاف بدلَ ميم، وإما أن يكون الزاء بدلاً من باء وأنه الاحتباك. وقد ذكر الاحتباك في بابه.
  (حزل) الحاء والزاء واللام أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. يقال احْزَأَلَّ، إذا ارتفع. واحزألَّتِ الإبلُ على متن الأرض في السَّير: ارتفعت. واحزألَّ الجبلُ: ارتفع في السَّراب.
  (حزم) الحاء والزاء والميم أصلٌ واحد، وهو شدُّ الشيءِ وجمعُه، قياسٌ مطرد. فالحزم: جَودة الرأي، وكذلك الحَزَامة، وذلك اجتماعُه وألاّ يكون مضطرِباً منتشِراً والحزام للسَّرج من هذا. والمتحزِّم: المُتلبّب. والحُزْمَة من الحطب وغيره معروفة([2]). والحَيزُوم والحَزِيم: الصّدر؛ لأنّه مجتَمَع عِظامه ومَشَدُّها.
  يقول العرب: شددتُ لهذا الأمر([3]) حَزِيمي. قال أبو خِراش يصفُ عُقابا:
رَأت قَنَصاً على فَوْتٍ فَضَمّت *** إلى حيزومها ريشاً رطيبا([4])  أي كاد الصَّيد يفوتها. والرطيب: الناعم. أي كسرت جناحَها حين رأت الصيد لتنقضَّ. وأمّا قول القائل:
  * أعددْتُ حَُزْمَةَ وهي مُقْرَبَةٌ([5]) *
  فهي فرسٌ، واسمُها مشتقٌ مما ذكرناه. والحَزَم كالغَصَص في الصّدر، يقال حَزِمَ يَحْزَم حَزَماً؛ ولا يكون ذلك إلا من تجمُّع شيء هناك. فأمّا الحَزْمُ من الأرض فقد يكون من هذا، ويكون من أن يقلب النون ميما والأصل حَزْن، وإنما قلبوها ميما لأنّ الحَزْم، فيما يقولون، أرفع من الحزن.
  (حزن) الحاء والزاء والنون أصلٌ واحد، وهو خشونة الشيء وشِدّةٌ فيه. فمن ذلكَ الحَزْن، وهو ما غلُظ من الأرض. والحُزْن معروف، يقال حَزَنَنِي الشيءُ يحزُنُني؛ وقد قالوا أحزَنني. وحُزَانتك: أهلُك ومن تتحزَّن له.
(حزو/ي) الحاء والزاء والحرف المعتل أصلٌ قليل الكَلِم، وهو الارتفاع. يقال حَزَا السّرابُ الشيءَ يحزُوهُ، إذا رفعَه. ومنه حَزَوْتُ الشيءَ وحَزَيته إذا خَرَصْته([6]). وهو من الباب؛ لأنّك تفعل ذلك ثم ترفعُه ليُعلم كم هو.
  وقد جعلوا في هذا من المهموز كلمةً فقالوا: حَزَأْتُ الإبلَ أحزَؤُها حَزءاً، إذا جمعتَها وسُقْتها؛ وذلك أيضاً رفْعٌ في السَّير. فأمّا الحَزاء فَنبْتٌ.
  (حزب) الحاء والزاء والباء أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. فمن ذلك الحِزب الجماعة من النّاس. قال الله تعالى: ﴿كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ﴾ [الروم 32]. والطائفة من كلِّ شيءٍ حِزْبٌ. يقال قرأَ حِزْبَهُ من القرآن. والحِزْباء: الأرض الغليظة([7]). والحَزَابِيَةُ: الحِمار المجموع الخَلْق.
  ومن هذا الباب الحيزبُون: العجوز، وزادوا فيه الياء والواو والنون، كما يفعلونه في مثل هذا، ليكون أبلغ في الوصف الذي يريدونه.
  (حزر) الحاء والزاء والراء أصلان: أحدهما اشتداد الشيء، والثاني جنسٌ من إعْمال الرّأْي.
  فالأصل الأول: الحَزَاوِرُ، وهي الرّوابي، واحدتها حَزْوَرَة. ومنه الغلام الحَزْوَر([8]) وذلك إذا اشتدّ وقوِي، والجمع حزاورة. ومن* ذلك  حَزَرَ اللَّبنُ والنّبيذُ، إذا اشتدّت حُموضته. وهو حازر. قال:
  * بَعْدَ الذي عَدَا القُروصَ فَحَزَرْ([9]) *
وأما الثالث فقولهم: حزَرتُ الشيء، إذا خرصْتَه، وأنا حازر. ويجوز أن يحمل على هذا قولُهم لخيار المال حَزَرَات. وفي الحديث: "أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم بَعَثَ مُصدِّقاً فقال: لا تأخُذْ مِن حَزَرات أموال الناس شيئاً. خُذِ الشّارِفَ والبَكْرَ وذا العيب". فالحَزرات: الخيار، كأنّ المصدِّق يَحزُِرُ فيُعمِل رأيَه فيأخذُ الخِيار([10]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) صدره كما في المعلقات:  * تأوي له قلص النعام كما أوت *
([2]) في الأصل: "معرفة".
([3]) في الأصل: "هذا الأمر"، صوابه في المجمل.
([4]) البيت من قصيدة لـه في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 70 والقسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57.
([5]) صدر بيت لحنظلة بن فاتك الأسدي، في اللسان (حزم). وعجزه:
* تقفي بقوت عيالنا وتصان *
    وحزمة، بضم الحاء كما في الأصل والقاموس والمخصص (6: 198)، وضبطت في اللسان ونسب الخيل لابن الكلبي بفتحها.
([6]) الخرص: تقدير الشيء بالظن. وفي الأصل: "حرضته"، تحريف.
([7]) يقال حزباء في الجمع، والمفردة حزباءة.
([8]) يقال في وصف الغلام حزور كجعفر، وحزور كعملس.
([9]) أنشده أيضاً في المجمل. والقروص، مصدر لم يرد في المعاجم المتداولة.
([10]) في اللسان وجه آخر للاشتقاق، قال: "سميت حزرة لأن صاحبها لم يزل يحزرها في نفسه كلما رآها".

ـ

##### Türkçe

(حâ ve زâ ve onların üçlülenenleri bâbı)
  (حزق) **الحاء** ve **الزاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan [**الحِزقُ**]: cemaatlerdir. Antara dedi:
  * **حِزَقٌ** Yemenî, acem, peltek için([1]) *
  Ve hurmadan **الحَزيقة**: cemaat. Bundan **الحُزُقَّة**: kısa adam; yaratılışının toplanması sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **الحَزْق**: yayı kirişle sıkmaktır. Ve **المتحزِّق** adam: elindekine cimrilikle sıkı sıkıya sarılan. Ve derler: **الحازق**; kendisine mest’i dar gelen kimsedir. Ve bâbın tamamında kıyas birdir.
  (حزك) **الحاء** ve **الزاء** ve **الكاف** tek bir kelimedir; onu ibdâl bâbından görüyorum ve onun asl olmadığını. O, **الاحتزاك**tır; bu da elbiseyle kuşanmaktır. Ya **الكاف** bir **ميم** bedelidir, yahut **الزاء** bir **باء** bedelidir ve o **الاحتباك**tır. **الاحتباك** kendi bâbında zikredilmiştir.
  (حزل) **الحاء** ve **الزاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesidir. **احْزَأَلَّ** denir; yükseldiği zaman. Ve yürüyüşte develer yerin sırtı üzerinde **احزألَّتِ**: yükseldiler. Ve dağ **احزألَّ**: serapta yükseldi.
  (حزم) **الحاء** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da şeyi sıkmak ve toplamaktır; düzenli bir kıyastır. O hâlde **الحزم**: görüşün iyiliğidir; aynı şekilde **الحَزَامة**; bu, onun toplanmasıdır ve dağınık, yayılmış, çalkantılı olmamasıdır; eyerin **الحزام**ı da bundandır. Ve **المتحزِّم**: **المُتلبّب**. Ve odun ve başkasından **الحُزْمَة** bilinir([2]). Ve **الحَيزُوم** ve **الحَزِيم**: göğüstür; çünkü onun kemiklerinin toplanma yeri ve onların sıkıldığı yerdir.
  Araplar der: Bu iş için([3]) **حَزِيمي**mi sıktım. Ebû Hıraş bir kartalı vasfederek dedi:
رَأت قَنَصاً على فَوْتٍ فَضَمّت *** إلى حيزومها ريشاً رطيبا([4])  yani av neredeyse onu kaçıracaktı. Ve **الرطيب**: yumuşak. Yani avı görünce dalmak için kanadını kırdı. Ama söyleyenin sözü:
  * أعددْتُ **حَُزْمَةَ** وهي مُقْرَبَةٌ([5]) *
  o bir attır ve adı, zikrettiğimizden türetilmiştir. Ve **الحَزَم** göğüste gırtlak tıkanması gibidir; **حَزِمَ يَحْزَم حَزَماً** denir; ve bu ancak orada bir şeyin toplanmasından olur. Ama yerden **الحَزْمُ** ise bundan olabilir; ve nûn’u mîm’e çevirmeden de olabilir; asıl **حَزْن**dır; onu mîm’e çevirdiler; çünkü **الحَزْم**ın, dediklerine göre, **الحزن**den daha yüksek olması sebebiyle.
  (حزن) **الحاء** ve **الزاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin pürüzlülüğü ve onda bir sertliktir. Bundan **الحَزْن**: yerden kalın olan şeydir. Ve **الحُزْن** bilinir; **حَزَنَنِي** şey **يحزُنُني** denir; ve **أحزَنني** de demişlerdir. Ve **حُزَانتك**: ehlin ve kendisi için **تتحزَّن** ettiğin kimseler.
(حزو/ي) **الحاء** ve **الزاء** ve illetli harf az kelimeli bir asıldır; o da yükselmedir. **حَزَا** serap, şeyi **يحزُوهُ** denir; onu yükselttiği zaman. Ondan **حَزَوْتُ** şeyi ve **حَزَيته**: onu **خَرَصْته** ettiğim zaman([6]). O, bâbdandır; çünkü sen bunu yaparsın, sonra onun ne kadar olduğu bilinsin diye onu yükseltirsin.
  Ve bunda hemzeliden bir kelime kıldılar da dediler: **حَزَأْتُ** develeri **أحزَؤُها حَزءاً**; onları topladığın ve sürdüğün zaman; bu da yürüyüşte bir yükseltmedir. Ama **الحَزاء** ise bir bitkidir.
  (حزب) **الحاء** ve **الزاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan **الحِزب**: insanlardan cemaat. Allah Teâlâ dedi: ﴿كُلُّ **حِزْبٍ** بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ﴾ [er-Rûm 32]. Her şeyden bir taife **حِزْبٌ**dur. Denir: Kur’ân’dan **حِزْبَهُ**nu okudu. Ve **الحِزْباء**: kalın toprak([7]). Ve **الحَزَابِيَةُ**: yaratılışı toplanmış eşek.
  Ve bu bâbdan **الحيزبُون**: kocakarı; ve onda **الياء** ve **الواو** ve **النون**u artırdılar; bunun benzerinde yaptıkları gibi; istedikleri vasıfta daha beliğ olsun diye.
  (حزر) **الحاء** ve **الزاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi şeyin şiddetlenmesi, ikincisi görüşü işletmenin bir cinsidir.
  Birinci asıl: **الحَزَاوِرُ**; o, tepeler/sekilerdir; bir tanesi **حَزْوَرَة**. Ondan **الغلام الحَزْوَر**([8]); bu, şiddetlendiği ve kuvvetlendiği zamandır; cem‘i **حزاورة**. Ve bundan **حَزَرَ** süt ve nebîz; ekşiliği şiddetlendiği zaman. O, **حازر**dir. Dedi:
  * بَعْدَ الذي عَدَا القُروصَ فَحَزَرْ([9]) *
Ama üçüncüsü, onların sözü: **حزَرتُ** şeyi; onu **خرصْتَه** ettiğin zaman; ve ben **حازر**im. Ve malların hayırlılarına **حَزَرَات** demelerini buna hamletmek caizdir. Hadiste: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم bir sadaka âmili gönderdi de dedi: İnsanların mallarının **حَزَرات**ından hiçbir şey alma. **الشّارِفَ**i ve **البَكْرَ**ı ve ayıplı olanı al.” O hâlde **الحَزرات**: seçkinlerdir; sanki sadaka âmili **يَحزُِرُ** eder de görüşünü işletir, böylece seçkini alır([10]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) Sadrı, muallakâtta olduğu üzere:  * تأوي له قلص النعام كما أوت *
([2]) Asılda: “معرفة”.
([3]) Asılda: “هذا الأمر”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([4]) Beyit, onun bir kasidesindendir; Dîvânu’l-Huzeliyyîn Şenkitî nüshası 70 ve Mecmû‘u Eş‘âri’l-Huzeliyyîn’in ikinci kısmı 57.
([5]) Hanzala b. Fâtik el-Esedî’nin bir beytinin sadrı; Lisân’da (حزم). Ve acûzu:
* تقفي بقوت عيالنا وتصان *
    Ve **حزمة**; **الحاء**ın dammesiyle, asıl ve Kâmûs ve el-Muhassas’ta (6: 198) olduğu gibi; Lisân’da ve İbnü’l-Kelbî’nin Nesebü’l-Hayl’inde fethayla ضبط edilmiştir.
([6]) **الخرص**: zanna göre şeyin takdir edilmesi. Asılda: “حرضته”; tahriftir.
([7]) Cem‘de **حزباء** denir; müfredesi **حزباءة**dır.
([8]) Oğlanın vasfında **حزور**; Ca‘fer gibi, ve **حزور**; ‘Amles gibi, denir.
([9]) Onu el-Mücmel’de de rivayet etti. Ve **القروص**, kaynak; yaygın sözlüklerde gelmemiştir.
([10]) Lisân’da iştikak için başka bir vecih vardır; dedi: “**حزرة** diye adlandırıldı; çünkü sahibi onu her gördüğünde kendi nefsinde durmadan **يحزرها** ederdi.”

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحزب: جماعة فيها غلظ، قال عز وجل: ﴿أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا﴾ [الكهف/12]، ﴿أولئك حزب الشيطان﴾ [المجادلة/19]، وقوله تعالى: ﴿ولما رأى المؤمنون الأحزاب﴾ [الأحزاب/22]، عبارة عن المجتمعين لمحاربة النبي صلى الله عليه وسلم، ﴿فإن حزب الله هم الغالبون﴾ [المائدة/56]، يعني: أنصار الله، وقال تعالى: ﴿يحسبون الأحزاب لم يذهبوا وإن يأت الأحزاب يودوا لو أنهم بادون في الأعراب﴾ [الأحزاب/20]، وبعيده: ﴿ولما رأى المؤمنون الأحزاب﴾ [الأحزاب/22]. *** حزن
- الحزن والحزن: خشونة في الأرض وخشونة في النفس لما يحصل فيه من الغم، ويضاده الفرح، ولاعتبار الخشونة بالغم قيل: خشنت بصدره: إذا حزنته، يقال حزن يحزن، وحزنته وأحزنته قال عز وجل: ﴿لكيلا تحزنوا على ما فاتكم﴾ [آل عمران/153]، ﴿الحمد لله الذي أذهب عنا الحزن﴾ [فاطر/34]، ﴿تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا﴾ [التوبة/92]، ﴿إنما أشكو بثي وحزني إلى الله﴾ [يوسف/86]، وقوله تعالى: ﴿ولا تحزنوا﴾ [آل عمران/139]، و ﴿لا تحزن﴾ [الحجر/88]، فليس ذلك بنهي عن تحصيل الحزن، فالحزن ليس يحصل بالاختيار، ولكن النهي في الحقيقة إنما هو عن تعاطي ما يورث الحزن واكتسابه، وإلى معنى ذلك أشار الشاعر بقوله:
*من سره أن لا يرى ما يسوءه ** فلا يتخذ شيئا يبالي له فقدا*
(البيت لابن الرومي في ديوانه 2/806 بيت مفرد؛ وهو في محاضرات الأدباء للمؤلف 2/325؛ وبصائر ذوي التمييز 2/458؛ والذريعة ص 172.
ونسبه الثعالبي لعبيد الله بن عبد الله بن طاهر في خاص الخاص ص 133 وذكر قبله بيتا، وهو الأرجح).
وأيضا فحث للإنسان أن يتصور ما عليه جلبت الدنيا، حتى إذا ما بغته نائبة لم يكترث بها لمعرفته إياها، ويجب عليه أن يروض نفسه على تحمل صغار النوب حتى يتوصل بها إلى تحمل كبارها.

##### Türkçe

- **الحزب**: İçinde kabalık bulunan bir topluluk; Aziz ve Celil olan şöyle dedi: ﴿أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا﴾ [الكهف/12], ﴿أولئك حزب الشيطان﴾ [المجادلة/19], ve Yüce olanın sözü: ﴿ولما رأى المؤمنون الأحزاب﴾ [الأحزاب/22], Peygamber صلى الله عليه وسلم ile savaşmak için toplananlar hakkında bir ibaredir; ﴿فإن حزب الله هم الغالبون﴾ [المائدة/56], yani: Allah’ın yardımcıları. Ve Yüce olan dedi: ﴿يحسبون الأحزاب لم يذهبوا وإن يأت الأحزاب يودوا لو أنهم بادون في الأعراب﴾ [الأحزاب/20], ve onun ardından: ﴿ولما رأى المؤمنون الأحزاب﴾ [الأحزاب/22]. *** **حزن**
- **الحزن** ve **الحزن**: Yerde bir pürüzlülük ve, onda kederden meydana gelen şey sebebiyle nefiste bir pürüzlülük; ve onun zıddı sevinçtir. Pürüzlülüğün keder ile itibara alınması sebebiyle şöyle denildi: **خشنت بصدره**: onu kederlendirdiğim zaman. Denilir: **حزن يحزن**; ve **حزنته** ve **أحزنته**. Aziz ve Celil olan dedi: ﴿لكيلا تحزنوا على ما فاتكم﴾ [آل عمران/153], ﴿الحمد لله الذي أذهب عنا الحزن﴾ [فاطر/34], ﴿تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا﴾ [التوبة/92], ﴿إنما أشكو بثي وحزني إلى الله﴾ [يوسف/86], ve Yüce olanın sözü: ﴿ولا تحزنوا﴾ [آل عمران/139], ve ﴿لا تحزن﴾ [الحجر/88]. Şu hâlde bu, hüznün elde edilmesinden bir nehiy değildir; çünkü hüzün ihtiyar ile elde olmaz; fakat nehiy hakikatte ancak hüznü miras bırakan ve onu kazandıran şeyi üstlenmekten ve onu edinmektendir. Şair, sözüyle buna işaret etti:
*من سره أن لا يرى ما يسوءه ** فلا يتخذ شيئا يبالي له فقدا*
(Ayet, İbn er-Rûmî’nindir, divanında 2/806 müfred bir beyittir; ve müellifin **محاضرات الأدباء**’sında 2/325; ve **بصائر ذوي التمييز** 2/458; ve **الذريعة** s. 172.
Ve es-Seâlibî onu **خاص الخاص** s. 133’te Ubeydullah b. Abdullah b. Tâhir’e nisbet etti ve ondan önce bir beyit zikretti; ve bu daha râcihtir).
Ve ayrıca, insana, dünyanın üzerine getirdiklerini tasavvur etmesi için bir teşviktir; ta ki bir musibet ona ansızın geldiği zaman, onu bilmesi sebebiyle ona aldırmasın. Ve küçük musibetlere tahammül üzerine nefsini alıştırması ona vaciptir; ta ki onunla büyüklerine tahammüle ulaşsın.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ز ب
هؤلاء حزبي وهم أحزابي ودخلت عليه وعنده الأحزاب وحزب قومه فتحزبوا أي صاروا طوائف‏.‏
وفلان يحازب فلاناً‏:‏ ينصره ويعاضده‏.‏
قال المرار الفقعسيّ‏:‏ ولو قد بلغنا منتهى الحق بيننـا لقل غناء الصلت عمن يحازبه وحزبه أمر وأصابته الحوازب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قرأ حزبه من القرآن وكم حزبـك وهـو الطائفـة التـي وظفهـا علـى نفسـه يقرؤهـا وحزب القرآن‏:‏ جعله أحزاباً‏.‏

##### Türkçe

ح ز ب
Bunlar benim **حزبي**’mdir ve onlar benim **أحزابي**’mdir; onun yanına girdim, yanında **الأحزاب** vardı. Kavminin **حزب**’i; **فتحزبوا** yani taifeler oldular.
Ve falan, falana **يحازب**: ona yardım eder ve onu destekler.
**المرار الفقعسيّ** dedi:
Ve eğer aramızda hakkın nihayetine ulaşmış olsaydık, **الصلت**’in, onu **يحازبه** ve onun **حزبه** olan kimseye karşı faydası az olurdu. Ve onun işi **حزب** etti ve ona **الحوازب** isabet etti.
Mecazdan: Kur’ân’dan **حزبه**’ni okudu; ve senin **حزبك** ne kadardır? O, kendisine okumayı vazife edindiği taifedir. Ve Kur’ân’ı **حزب** etti: onu **أحزاباً** kıldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحِزْبُ: جَماعةُ الناسِ، والجمع أَحْزابٌ؛ والأَحْزابُ: جُنودُ الكُفَّار، تأَلَّبوا وتظاهروا على حِزبْ النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم، وهم: قريش وغطفان وبنو قريظة. وقوله تعالى: يا قوم إِني أَخاف عليكم مثلَ يومِ الأَحزابِ؛ الأَحْزابُ ههنا: قوم نوح وعاد وثمود، ومن أُهلك بعدهم. وحِزْبُ الرجل: أَصْحابُه وجُنْدُه الذين على رأْيِه، والجَمْعُ كالجمع. والـمُنافِقُونَ والكافِرُونَ حِزْبُ الشَّيطانِ، وكل قوم تَشاكَلَتْ قُلُوبهُم وأَعْمالُهم فهم أَحْزابٌ، وإِن لم يَلْقَ بعضُهم بَعْضاً بمنزلة عادٍ وَثُمودَ وفِرعَوْنَ أُولئك الأَحزابُ. وكل حِزْبٍ بما لَدَيْهم فَرِحُون: كلُّ طائفةٍ هَواهُم واحدٌ. والحِزْبُ: الوِرْدُ. ووِرْدُ الرَّجلِ من القرآن والصلاة: حِزبُه. والحِزْبُ: ما يَجْعَلُه الرَّجل على نَفْسِهِ من قِراءةٍ وصَلاةٍ كالوِرْد. وفي الحديث: طَرَأَ عَلَيَّ حِزْبي مِن القُرْآنِ، فأَحْبَبْتُ أَن لا أَخْرُج حتى أَقْضِيَه. طرأَ عليَّ: يريد أَنه بَدأَ في حِزْبه، كأَنـَّه طَلَعَ عليهِ، من قولك: طَرَأَ فلان إِلى بلَد كذا وكذا، فهو طارئٌ إِليه، أَي إِنه طَلَعَ إِليه حديثاً، وهو غير تانِئٍ به؛ وقد حَزَّبْتُ القُرْآنَ. وفي حديث أَوس بن حذيفة: سأَلتُ أَصحابَ رَسُولِ اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، كيف تُحزِّبونَ القُرآن؟ والحِزْبُ: النَّصيبُ. يقال: أَعْطِني حِزْبِي مِن المال أَي حَظِّي ونَصيبي. والحِزْبُ: النَّوْبةُ في وُرُودِ
الماء. والحِزْبُ: الصِّنْفُ من الناس.
قال ابن الأَعرابي: الحِزْب: الجَماعةُ.
والجِزْبُ، بالجيم: النَّصيبُ.
والحازِبُ مِن الشُّغُلِ: ما نابَكَ.
والحِزْبُ: الطَّائفةُ. والأَحْزابُ: الطَّوائفُ التي تَجتمع على مُحارَبة الأَنبِياء، عليهم السلام، وفي الحديث ذِكْرُ يوم الأَحزاب، وهو غَزْوةُ الخَنْدَقِ. وحازَبَ القومُ وتَحَزَّبُوا: تَجَمَّعوا، وصاروا أَحْزاباً. وحَزَّبَهم: جعلَهم كذلك. وحَزَّبَ فُلان أَحْزاباً أَي جَمَعَهُم وقال رُؤْبة:
لَقَدْ وَجَدْتُ مُصْعَباً مُسْتَصْعَبا، *  حِينَ رَمَى الأَحْزابَ والـمُحَزِّبا وفي حديث الإِفْكِ: وطَفِقَتْ حَمْنةُ تَحازَبُ لها أَي تَتَعَصَّبُ وتَسْعَى سَعْيَ جَماعَتِها الذين يَتَحَزَّبُونَ لها، والمشهور بالراءِ من الحَرْب.
وفي الحديث: اللَّهم اهْزِمِ الأَحْزابَ وزَلزِلْهم؛ الأَحْزابُ: الطَّوائفُ من الناسِ، جمع حِزْب، بالكسر. وفي حديث ابن الزبير، رضي اللّه عنهما: يريد أَن يُحَزِّبَهم أَي يُقَوِّيَهُم ويَشُدَّ منهم، ويَجْعَلَهم من حِزْبه، أَو يَجْعَلَهم أَحْزاباً؛ قال ابن الأَثير: والرواية بالجيم والراء.
وتَحازَبُوا: مالأَ بعضُهم بعضاً فصاروا أَحزاباً.
ومَسْجِدُ الأَحْزاب: معروف، من ذلك؛ أَنشد ثعلب لعبداللّه بن مسلم الهذلي: إِذ لا يَزالُ غَزالٌ فيه يَفْتِنُني،  * يأْوِي إِلى مَسْجِدِ الأحْزابِ، مُنْتَقِبا وحَزَبه أَمرٌ أَي أَصابَه. وفي الحديث: كان إِذا حَزَبه أَمرٌ صَلَّى، أَي إِذا نزل به مُهِمّ أَو أَصابَه غمٌّ. وفي حديث الدُّعاء: اللهم أَنـْتَ عُدَّتِي، إِن حُزِبْتُ، ويروى بالراءِ، بمعنى سُلِبْتُ مِن الحَرَبِ.وحَزَبَه الأَمرُ يَحْزُبه حَزْباً: نابَه، واشتد عليه، وقيل ضَغَطَه، والاسم: الحُزابةُ. وأَمرٌ حازِبٌ وحَزيبٌ: شديدٌ. وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: نَزَلَتْ كرائهُ الأُمُورِ، وحَوازِبُ الخُطُوبِ؛ وهو جمع حازِبٍ، وهو الأَمر الشديدُ. والحَزابِي والحَزابِيَةُ، من الرجال والحَمير: الغَلِيظُ إِلى القِصَرِ ما هو. رجل حَزابٍ وحَزابِيةٌ وزَوازٍ وزَوازِيةٌ(1)
(1 في المحيط: زُوازية، بضم الزاي.) إِذا كان غليظاً إِلى القِصَر ما هو. ورجل هَواهِيةٌ إِذا كان مَنْخُوبَ الفُؤَادِ. وبعير حَزابِيةٌ إِذا كان غليظاً. وحِمارٌ حَزابيةٌ: جَلْدٌ. ورَكَبٌ حَزابِيةٌ: غَليظٌ؛ قالت امرأَة تصف رَكَبَها: إِنَّ هَنِي حَزَنْبَلٌ حَزَابِيَهْ،  * إِذا قَعَدْتُ فَوْقَه نَبا بِيَهْ ويقال: رجل حَزابٍ وحَزابِيَةٌ أَيضاً إِذا كان غَليظاً إِلى القِصَر، والياء للالحاق، كالفَهامِيةِ والعَلانيةِ، من الفَهْمِ والعَلَنِ. قال أُميَّةُ بن أَبي عائذ الهذلي: أَوِ اصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه،  * َزابِيةٍ، حَيَدَى بالدِّحال أَي حامٍ نَفْسه من الرُّماة. وجَرامِيزُه: نفسهُ
وجسدُه. حَيَدَى أَي ذُو حَيَدَى، وأَنَّث حَيَدَى، لأَنه أَراد الفَعْلة. وقوله بالدِّحال أَي وهو يكون بالدِّحال، جمع دَحْلٍ، وهو هُوَّةٌ ضَيِّقةُ الأَعلى، واسِعةُ الأَسْفل؛ وهذا البيت أَورده الجوهري: وأَصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه
قال ابن بري: والصواب أَو اصحم، كما أَوردناه. قال: لأَنه معطوف على جَمَزَى في بيت قبله، وهو: كأَنِّي ورحْلي، إِذا زُعْتُها،  * على جَمَزَى جازِئٍ بالرِّمال قاله يشبه ناقته بحمار وحشٍ، ووَصَفَه بجَمَزى، وهو السَّريع، وتقديره على حمارٍ جَمَزَى؛ وقال الأَصمعي: لم أَسمع بفَعَلَى في صفة المذكرِ إِلاّ في هذا البيت. يعني أَن جَمَزَى، وزَلجَى، ومَرَطى، وبَشَكَى، وما جاءَ على هذا الباب، لا يكون إِلا من صفة الناقة دون الجمل. والجازئ: الذي يَجْزَأُ بالرُّطْب عن الماء. والأَصْحَمُ: حمارٌ يَضْرب إِلى السَّواد والصُّفرة. وحَيَدَى: يَحِيدُ عن ظلِّه لنشاطه. والحِزْباءة: مكان غَليظٌ مرتفعٌ. والحَزابِيُّ: أَماكنُ مُنْقادةٌ غِلاظ مُسْتَدِقَّةٌ. ابن شميل: الحِزْباءة مِن أَغْلَظِ القُفِّ، مُرْتَفِعٌ ارْتِفاعاً هَيِّناً في قُفٍّ أَيَرَّ(1) (1 الأَيَرّ من اليرر أَي الشدة؛ يقال صخر أَيرّ وصخرةٌ يرّاء، والفعل منه: يَرَّ يَيَرُّ.) شَدِيدٍ؛ وأَنشد: إِذا الشَّرَكُ العادِيُّ صَدَّ، رأَيْتَها،  * لرُوسِ الحَزابِيِّ الغِلاظِ، تَسُومُ والحِزْبُ والحِزْباءةُ: الأَرضُ الغَلِيظةُ الشَّدِيدةُ الحَزْنةُ، والجمع حِزْباءٌ وحَزابي، وأَصله مُشَدّد، كما قيل في الصَّحارِي. وأَبو حُزابةَ، فيما ذكر ابن الأَعرابي: الوَلِيدُ بن نَهِيكٍ، أَحدُ بَني رَبِيعَة بن حَنْظَلةَ.
وحَزُّوبٌ: اسم.
والحَيْزَبونُ: العَجُوز، والنون زائدة، كما زيدت في الزَّيتون.

##### Türkçe

**الحِزْبُ**: insanların topluluğu; çoğulu **أَحْزابٌ**’dır. **الأَحْزابُ**: kâfirlerin askerleridir; **حِزبْ النبيّ**’e, صلى اللّه عليه وسلم, karşı birleşip yardımlaştılar; onlar: Kureyş, Ğatafân ve Benû Kurayza’dır. Yüce Allah’ın sözü: “Ey kavmim, ben sizin için **يومِ الأَحزابِ**’ın benzeri(nden) korkuyorum”; **الأَحْزابُ** burada: Nûh kavmi, Âd ve Semûd ve onlardan sonra helâk edilenlerdir.

**وحِزْبُ الرجل**: onun arkadaşları ve onun görüşü üzere olan askeridir; çoğulu, çoğul gibidir.

Münafıklar ve kâfirler **حِزْبُ الشَّيطانِ**’dır. Her kavmin kalpleri ve amelleri birbirine benzeşirse onlar **أَحْزابٌ**’dır; birbirleriyle karşılaşmamış olsalar bile, Âd, Semûd ve Firavun gibi; işte onlar **الأَحزابُ**’dır. “Her **حِزْبٍ** kendilerinde olanla sevinçlidir”: her taifenin hevesi birdir. **الحِزْبُ**: **الوِرْدُ**’dür. Bir adamın Kur’an’dan ve namazdan **وِرْدُ**’u: onun **حِزبُه**’dur. **الحِزْبُ**: adamın, **الوِرْد** gibi, okuma ve namazdan kendi üzerine kıldığı şeydir. Hadiste: “Bana Kur’an’dan **حِزْبي** geldi de, onu bitirinceye kadar çıkmamayı sevdim.” “Bana geldi”: onun **حِزْبه**’inde başladığını kasteder; sanki onun üzerine doğmuş gibidir; senin “Falan kimse şu şu beldeye **طَرَأَ** etti” sözünden; o, ona **طارئٌ**’dir; yani ona yeni olarak çıktı; o, onunla yerleşik (eski) değildir. Ve ben Kur’an’ı **حَزَّبْتُ**. Evs b. Huzeyfe hadîsinde: “Resûlullah’ın, صلى اللّه عليه وسلم, ashabına sordum: Kur’an’ı nasıl **تُحزِّبونَ**?” **الحِزْبُ**: paydır. Denir: “Bana maldan **حِزْبِي**’mi ver”; yani payımı ve nasibimi.

**الحِزْبُ**: suya varışta nöbettir.

**الحِزْبُ**: insanlardan sınıftır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحِزْب**: topluluktur.

**والجِزْبُ** ( **الجيم** ile): paydır.

İşten **الحازِبُ**: sana isabet eden şeydir.

**الحِزْبُ**: taifedir. **الأَحْزابُ**: peygamberlerle, عليهم السلام, savaşmak üzere toplanan taifelerdir. Hadiste **يوم الأَحزاب**’ın zikri vardır; o, **غَزْوةُ الخَنْدَقِ**’tır.

Kavim **وحازَبَ** ve **تَحَزَّبُوا**: toplandılar ve **أَحْزاباً** oldular.

**وحَزَّبَهم**: onları öyle yaptı. “Falan onları **حَزَّبَ** **أَحْزاباً**”; yani onları topladı; Rü’be dedi:
لَقَدْ وَجَدْتُ مُصْعَباً مُسْتَصْعَبا، *  حِينَ رَمَى الأَحْزابَ والـمُحَزِّبا

**حديث الإِفْكِ**’te: “Ve Hamne onun için **تَحازَبُ** etmeye koyuldu”; yani taassup gösterir ve onun için **يَتَحَزَّبُونَ** olan cemaatinin koşuşu gibi koşar; meşhur olan, **الحَرْب**’den **بالراءِ** iledir.

Hadiste: “Allah’ım, **الأَحْزابَ**’ı bozguna uğrat ve onları sars”; **الأَحْزابُ**: insanlardan taifelerdir; kesre ile **حِزْب**’in cem‘idir.

İbnü’z-Zübeyr hadîsinde, رضي اللّه عنهما: onları **يُحَزِّبَهم** istemektedir; yani onları kuvvetlendirir ve onlardan (bir şeyi) sıkılaştırır ve onları kendi **حِزْبه**’inden kılar; yahut onları **أَحْزاباً** kılar; İbnü’l-Esîr dedi: rivayet **بالجيم والراء** iledir.

**وتَحازَبُوا**: birbirlerine yardımlaştılar da **أَحزاباً** oldular.

**ومَسْجِدُ الأَحْزاب**: bilinir; bundan (olarak); Sa‘leb, Abdullah b. Müslim el-Hüzelî için inşad etti:
إِذ لا يَزالُ غَزالٌ فيه يَفْتِنُني، * يأْوِي إِلى مَسْجِدِ الأحْزابِ، مُنْتَقِبا

“Bir iş onu **حَزَبه** etti”; yani ona isabet etti. Hadiste: “Bir iş onu **حَزَبه** ettiğinde namaz kılardı”; yani ona önemli bir şey indiğinde yahut ona bir keder isabet ettiğinde. Dua hadîsinde: “Allah’ım, sen benim hazırlığımsın; eğer **حُزِبْتُ** isem”; **بالراءِ** ile de rivayet edilir; **الحَرَب**’den “**سُلِبْتُ**” manasında. “İş onu **حَزَبَه**; **يَحْزُبه** **حَزْباً**”: ona nöbet etti ve ona ağır geldi; “onu sıktı” da denilmiştir; isim: **الحُزابةُ**.

**وأَمرٌ حازِبٌ** ve **حَزيبٌ**: şiddetlidir. Ali hadîsinde, kerremallahu vecheh: “İşlerin kerihleri ve musibetlerin **حَوازِبُ**’i indi”; o, **حازِبٍ**’in cem‘idir; o da şiddetli iştir.

**والحَزابِي** ve **الحَزابِيَةُ**, erkeklerden ve eşeklerden: kalınlığa ve kısalığa meyilli olan şeydir. **رجل حَزابٍ** ve **حَزابِيةٌ** ve **زَوازٍ** ve **زَوازِيةٌ**(1) kalınlığa ve kısalığa meyilli olduğunda. **رجل هَواهِيةٌ** kalbi delinmiş olduğunda. **بعير حَزابِيةٌ** kalın olduğunda. **حِمارٌ حَزابيةٌ**: serttir. **رَكَبٌ حَزابِيةٌ**: kalındır; bir kadın, binitini vasfederek dedi:
إِنَّ هَنِي حَزَنْبَلٌ حَزَابِيَهْ، * إِذا قَعَدْتُ فَوْقَه نَبا بِيَهْ

Kalınlığa ve kısalığa meyilli olduğunda **رجل حَزابٍ** ve **حَزابِيَةٌ** da denir; **الياء** ilhak içindir; **الفَهامِيةِ** ve **العَلانيةِ** gibi; **الفَهْمِ** ve **العَلَنِ**’den. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
أَوِ اصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه، * َزابِيةٍ، حَيَدَى بالدِّحال

Yani: okçulardan kendisini koruyan (kimse). **وجَرامِيزُه**: kendisi ve bedeni. **حَيَدَى**: yani **ذُو حَيَدَى**; **حَيَدَى**’yı müennes yaptı; çünkü o, fi‘leyi kastetti. “**بالدِّحال**” sözü: yani o, **بالدِّحال** olurken; **دَحْلٍ**’in cem‘idir; o, üstü dar, altı geniş bir çukurdur; bu beyti Cevherî şöyle getirdi:
وأَصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه

İbn Berrî dedi: doğrusu, bizim getirdiğimiz gibi “**أَو اصحم**”dır. Dedi: çünkü o, ondan önceki bir beyitte **جَمَزَى**’ya atfedilmiştir; o da:
كأَنِّي ورحْلي، إِذا زُعْتُها، * على جَمَزَى جازِئٍ بالرِّمال

Onu, devesini bir yaban eşeğine benzeterek söyledi; onu **جَمَزى** ile vasfetti; o, hızlıdır; takdiri: **على حمارٍ جَمَزَى**. Asma‘î dedi: müzekker sıfatında **فَعَلَى**’yı ancak bu beyitte işittim; yani **جَمَزَى** ve **زَلجَى** ve **مَرَطى** ve **بَشَكَى** ve bu bab üzere gelen şeyler, ancak deve (dişi) sıfatından olur; erkek deve sıfatından olmaz. **والجازئ**: tazeyle sudan yetinen kimsedir. **الأَصْحَمُ**: siyahlığa ve sarılığa çalan bir eşektir. **حَيَدَى**: canlılığından dolayı gölgesinden sapar.

**والحِزْباءة**: kalın, yüksek bir yerdir. **والحَزابِيُّ**: boyun eğen yerlerdir; kalın, inceleşen. İbn Şümeyl: **الحِزْباءة** en kalın **القُفِّ**’tendir; **قُفٍّ** içinde az bir yükselişle yükselmiştir; şiddetli bir **أَيَرَّ**(1) içinde; ve inşad etti:
إِذا الشَّرَكُ العادِيُّ صَدَّ، رأَيْتَها، * لرُوسِ الحَزابِيِّ الغِلاظِ، تَسُومُ

**والحِزْبُ** ve **الحِزْباءةُ**: sert, şiddetli, engebeli, katı topraktır; çoğulu **حِزْباءٌ** ve **حَزابي**’dir; aslı şeddelidir; **الصَّحارِي**’de denildiği gibi.

İbnü’l-A‘râbî’nin zikrettiğine göre **وأَبو حُزابةَ**: Rebî‘a b. Hanzala oğullarından, Velîd b. Nehîk’tir.

**وحَزُّوبٌ**: bir isimdir.

**والحَيْزَبونُ**: kocakarıdır; **النون** ziyadedir; **الزَّيتون**’da ziyade edildiği gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ز ب * * حِزْبُ * الرجل أصحابه والحزب أيضا الورد ومنه * أحْزَابُ * القرآن و * الحِزْبُ * أيضا الطائفة و * تحزَّبوا * تجمعوا و * الأحْزَابُ * الطوائف التي تجتمع على محاربة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام

##### Türkçe

* ح ز ب * * **حِزْبُ** *: adamın arkadaşlarıdır; ve **الحزب** ayrıca vird (günlük okunan pay)dır; ondan **أحْزَابُ** Kur’an’dır. Ve **الحِزْبُ** ayrıca taifedir (zümredir). Ve **تحزَّبوا**: toplandılar. Ve **الأحْزَابُ**: peygamberlerle—onların üzerine salât ve selâm olsun—savaşmak üzere toplanan taifelerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحزب: الورد وزنا ومعنى، والورد، إما أنه النوبة في ورود الماء، وهو أصل معناه، كذا في

  المطالع والمشارق والنهاية، أو هو ورد الرجل من القرآن والصلاة، كذا في الأساس ولسان العرب وغيرهما، وإطلاق الحزب على ما يجعله الإنسان على نفسه في وقت مما ذكر مجاز، على ما في المطالع والأساس، وفي الغريبين والنهاية: الحزب: النوبة في ورد الماء، وفي لسان العرب: الحزب الورد، وورد الرجل من القرآن والصلاة: حزبه، انتهى، فتعين أن يكون المراد من قول المؤلف الورد هو النوبة في ورد الماء لأصالته، فلا إهمال من الجوهري والمجد على ما زعم شيخنا. وفي الحديث  طرأ علي حزبي من القرآن فأحببت أن لا أخرج حتى أقضيه  طرأ علي يريد أنه بدأ في حزبه كأنه طلع عليه، من قولك طرأ فلان إلى بلد كذا وكذا فهو طارئ إليه، أي طلع إليه حديثا غيرتان فيه، وقد حزبت القرآن: جعلته أحزابا، وفي حديث أوس بن حذيفة  سألت أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم كيف تحزبون القرآن  وكل ذلك إطلاق إسلامي، كما لا يخفى والحزب: الطائفة، كما في الأساس وغيره. وفي لسان العرب: الحزب: الصنف من الناس:  كل حزب بما لديهم فرحون أي كل طائفة هواهم واحد. وفي الحديث:  اللهم اهزم الأحزاب وزلزلهم  . الأحزاب: الطوائف من الناس جمع حزب بالكسر، ويمكن أن يكون تسمية الحزب من هذا المعنى، أي الطائفة التي وظفها على نفسه يقرؤها، فيكون مجازا، كما يفهم من الأساس.
 والحزب: السلاح، أغفله في لسان العرب والصحاح، وأورده في المحكم، والسلاح: آلة الحرب ونسبه الصاغاني لهذيل وقال: سموه تشبيها وسعة. والحزب: جماعة الناس، والجمع أحزاب، وبه صدر ابن منظور، وأورده في الأساس، وغيره من كتب اللغة، وليس بتكرار مع ما قبله ولا عطف تفسير كما زعمه شيخنا، ويظهر ذلك بالتأمل والأحزاب جمعه أي الحزب وتطلق على جمع أي طوائف كانوا تألبوا وتظاهروا على حرب النبي صلى الله عليه وسلم وفي الصحاح على محاربة الأنبياء عليهم السلام، وهو إطلاق شرعي. والحزب: النصيب، يقال: أعطني حزبي من المال أي حظي ونصيبي، كما في المصباح والصراح ولعل إغفال الجوهري والمجد إياه لما ذهب إليه ابن الأعرابي، ونقل عنه ابن منظور: الحزب: الجماعة. والجزب بالجيم: النصيب، وقد سبق، فلا إهمال حينئذ كما زعمه شيخنا والحزب: جند الرجل، جماعته المستعدة للقتال ونحوه، أورده أهل الغريب وفسروا به قوله تعالى:  أولئك حزب الشيطان  أي جنده، وعليه اقتصر الجوهري. وحزب الرجل: أصحابه الذين على رأيه والجمع كالجمع، والمنافشقون والكافرون حزب الشيطان، وكل قوم تشاكلت قلوبهم وأعمالهم فهم أحزاب وإن لم يلق بعضهم بعضا، كذا في المعجم.
 وفي التنزيل  إني أخاف عليكم مثل يوم الأحزاب  فهم قوم نوح وعاد وثمود ومن أهلكه الله من بعدهم مثل فرعون، أولئك الأحزاب. وفي الحديث ذكر يوم الأحزاب هو غزوة الخندق، وسورة الأحزاب معروفة، ومسجد الأحزاب من المساجد المعروفة التي بنيت على عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم، أنشد ثعلب:
  إذ لا يزال غزال فيه يفتنـنـي                      يأوي إلى مسجد الأحزاب منتقبا

  قلت: البيت لعبد الله بن مسلم بن جندب الهذلي، وكان من قصته أنه لما ولي الحسن بن يزيد المدينة منع المذكور أن يؤم بالناس في مسجد الأحزاب فقال له: أصلح الله الأمير لم منعتني مقامي ومقام آبائي وأجدادي قبلي? قال ما منعك منه إلا يوم الأربعاء، يريد قوله:
  يا للرجال ليوم الأربعاء أماينفك يحدث لي بعد النهى طربا إذ لا يزال، إلخ، كذا في المعجم. ودخلت عليه وعنده الأحزاب، وقد تبجح شيخنا في الشرح كثيرا، وتصدى بالتعرض للمؤلف في عبارته، وأحال بعض ذلك على مقدمة شرحه للحزب النووي وتاريخ إتمامه على ما قرأت بخطه سنة 1163 بالمدينة المنورة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وقرأت المقدمة المذكورة فرأيته أحال فيها على شرحه هذا، فما أدري أيهما أقدم، وقد تصدى شيخنا العلامة عبد الله بن سليمان الجرهزي الشافعي مفتي بلدنا زبيد حرسها الله تعالى للرد على المجد، وإبطال دعاويه النازلة بكل غور ونجد، والله حكيم عليم.
 وحازبوا وتحزبوا: صاروا أحزابا، وحزبهم فتحزبوا، أي صاروا طوائف وفلان يحازب فلانا، أي ينصره ويعاضده، كذا في الأساس. قلت: وفي حديث الإفك  وطفقت حمنة تحازب لها  أي تتعصب وتسعى سعي جماعتها الذين يتحزبون لها، والمشهور بالراء.
 وتحزب القوم: تجمعوا وقد حزبتهم أي الأحزاب تحزيبا أي جمعتهم، قال رؤبة:
  لقد وجدت مصعبا مستصعبا
  حين رمى الأحزاب والمحزبا كذا في  المعجم  وحزبه الأمر يحزبه حزبا: نابه أي أصابه واشتد عليه، أوضغطه فجأة، وفي الحديث:  كان إذا حزبه أمر صلى  أي إذا نزل به مهم وأصابه غم، وفي حديث الدعاء  اللهم أنت عدتي إن حزبت  ، والاسم الحزابة، بالضم، والحزب أيضا بفتح فسكون كالمصدر، ويقال: امر حازب وحزيب: شديد. والحازب من الشغل: ما نابك ج حزب بضم فسكون، كذا في نسختنا وضبطه شيخنا بضمتين، وفي حديث علي:  نزلت كرائه الأمور وحوازب الخطوب  جمع حازب، وهو الأمر الشديد. وفي الأساس: أصابته الحوازب.
 والحزابي والحزابية بكسر الموحدة فيهما مخففتين من الرجال والحمير: الغليظ إلى القصر ما هو، وعبارة الصحاح: الغليظ القصير، رجل حزاب وحزابية وزواز وزوازية إذا كان غليظا إلى القصر ما هو، ورجل هواهية إذا كان منخوب الفؤاد، وبعير حزابية إذا كان غليظا، وحمار حزابية: جلد، وركب حزابية: غليظ، قالت امرأة تصف ركبها:
  إن هني حزنبل حزابيه
  إذا قعدت فوقه نبا بيه ويقال: رجل حزاب وحزابية إذا كان غليظا إلى القصر، والياء للإلحاق كالفهامية والعلانية، من الفهم والعلن قال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  كأني ورحلي إذا رعـتـهـا                      على جمزى جازىء بالرمال
  أواصحم حـام جـرامـيزه                      حزابية حيدى بـالـدحـال يشبه ناقته بحمار وحش، ووصفه بجمزى وهو السريع، وتقديره على حمار جمزى، وقال الأصمعي: لم أسمع بفعلى في صفة المذكر إلا في هذا البيت، يعني أن جمزى وزلجى

  ومرطى وبشكى وما جاء على هذا الباب لا يكون إلا من صفة الناقة دون الجمل، والجازئ: الذي يجزأ بالرطب عن الماء، والأصحم: حمار يضرب إلى السواد والصفرة، وحيدى: يحيد عن ظله لنشاطه، حام نفسه من الرماة، وجراميزه: نفسه وجسده، والدحال: جمع دحل، وهو هوة ضيقة الأعلى واسعة الأسفلز كذا في لسان العرب، كالحنزاب كقنطار، وفي نسخة كميزاب، وفي أخرى كقتال، وكلاهما تصحيف وغلط.
 والحزب والحزباءة، بكسرهما: الأرض الغليظة الشديدة الحزنة، وعن ابن شميل: الحزباءة من أغلظ القف مرتفع ارتفاعا هينا في قف أير شديد، وأنشد:
  إذا الشرك العادي صد رأيتها                      لروس الحزابي الغلاظ تسوم ج حزباء وحزابي وأصله مشدد كما قيل الصحاري: وفي بعض أقوال الأئمة: الحزباءة: مكان غليظ مرتفع، والحزابى: أماكن منقادة غلاظ مستدقة.
 وأبو حزابة بالضم فيما ذكر ابن الأعرابي: الوليد بن نهيك أحد بني ربيعة بن حنظلة، وقال البلاذري: هو الوليد بن حنيفة بن سفيان بن مجاشع بن ربيعة بن وهب بن عبدة بن ربيعة بن حنظلة الذي يقول:
  أنا أبو حزابة الشيخ الفان وكان يقول: أشقى الفتيان المفلس الطروب، وثواب ككتان ابن حزابة، له ذكر وكذا ابنه قتيبة بن ثواب له ذكر في ث و ب وبالفتح أبو بكر محمد بن محمد بن أحمد بن حزابة الإبريسمي المحدث مات قبل الستين وثلاثمائة بسمرقند.
 وحزوب كتنور اسم.
 وحازبته: كنت من حزبه أو تعصبت له.
 والحنزاب بالكسر، كقنطار: الديك ونونه زائدة، وقيل إن موضعه في ح ن ز ب بناء على أصالة النون و: جزر البر، و: ضرب من القطا.
 وذات الحنزاب: ع، قال رؤبة:
  يضرحن من قيعان ذات الحنزاب
  في نحر سـوار الـيدين ثـلاب والحنزوب بالضم: نبات.
 ومما يستدرك عليه: الحيزبون: العجوز، ونونه زائدة، كما زيدت في الزيتون، أو التي لا خير فيها، وهذا محل ذكره، صرح به الجوهري وقاطبة أئمة النحو كذا في لسان العرب، وتبعه شيخنا، وقد أهمله المصنف تقصيرا، وقيل: الحيزبون: الشهمة الذكية، قال الهذلي:
  يلبط فيها كل حيزبون وبنو حنزابة بالكسر: بنو الفرات، ولا يكادون يخفون على من له معرفة، ذكره البرازني في مشيخته.

##### Türkçe

**الحزب**: **الورد** vezin ve mana bakımından; ve **الورد**: ya suya varmada nöbet olmasıdır; bu, onun mana bakımından aslıdır; **المطالع** ve **المشارق** ve **النهاية**’de böyle. Yahut o, adamın Kur’an ve namazdan **ورد**’udur; **الأساس** ve **لسان العرب** ve başkalarında böyle. Ve **الحزب**’ün, insanın zikredilenden bir vakitte kendi üzerine kıldığı şeye ıtlakı mecazdır; **المطالع** ve **الأساس**’ta olana göre. Ve **الغريبين** ve **النهاية**’de: **الحزب**: suya varmada nöbet. Ve **لسان العرب**’da: **الحزب** **الورد**’dur; ve adamın Kur’an ve namazdan **ورد**’u: onun **حزبه**’idir; bitti. Öyleyse müellifin “**الورد**” sözünden muradın, asliyeti sebebiyle suya varmada nöbet olması tayin olunur; böylece şeyhimizin zannettiği üzere **الجوهري** ve **المجد**’den bir ihmal yoktur. Ve hadiste: “Kur’an’dan **حزبي** bana arız oldu da, onu yerine getirinceye kadar çıkmamayı sevdim.” “**طرأ علي**” demek, onun **حزبه**’inde başladığıdır; sanki ona طلوع etti; “**طرأ** فلan şu şu beldeye” sözünden; o, ona **طارئ**’dir; yani onda yeni olarak ona طلوع etti, onda iki gayret (değişiklik) olmaksızın. Ve “**حزبت** Kur’an’ı”: onu **أحزابا** kıldım. Ve **أوس بن حذيفة** hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabına sordum: Kur’an’ı nasıl **تحزبون** ediyorsunuz?” Bütün bunlar İslâmî bir ıtlaktır; gizli değildir. Ve **الحزب**: taife; **الأساس** ve başkalarında olduğu gibi. Ve **لسان العرب**’da: **الحزب**: insanlardan صنف: “**كل حزب بما لديهم فرحون**” yani her taifenin hevası birdir. Ve hadiste: “Allah’ım, **الأحزاب**’ı bozguna uğrat ve onları sars.” **الأحزاب**: insanlardan taifeler; kesre ile **حزب**’ün cem‘i. Ve **الحزب**’ün isimlendirilmesi bu manadan olabilir; yani kendi üzerine vazife kıldığı, okuduğu taife; böylece mecaz olur; **الأساس**’tan anlaşıldığı gibi.

Ve **الحزب**: silah; **لسان العرب** ve **الصحاح**’ta onu ihmal etti; **المحكم**’de onu zikretti. Ve silah: harp aleti; **الصاغاني** onu **هذيل**’e nisbet etti ve dedi: onu teşbih ve genişlik sebebiyle isimlendirdiler. Ve **الحزب**: insanların cemaati; cem‘i **أحزاب**; bununla İbn Manzûr başladı; ve onu **الأساس**’ta ve lugat kitaplarının başkalarında zikretti. Bu, öncekiyle tekrar değildir ve şeyhimizin zannettiği gibi tefsir atfı da değildir; teemmülle bu görünür. Ve **الأحزاب** onun cem‘idir, yani **الحزب**’ün; ve, Nebî صلى الله عليه وسلم ile savaş üzerine birleşip yardımlaşmış her ne taifeler idiyse onların cem‘ine ıtlak olunur; **الصحاح**’ta peygamberlerle عليهم السلام savaşmaya (dair) olarak; bu şer‘î bir ıtlaktır. Ve **الحزب**: nasip; denir: “Bana maldan **حزبي**’mi ver” yani payım ve nasibim; **المصباح** ve **الصراح**’ta olduğu gibi. Belki **الجوهري** ve **المجد**’in onu ihmal etmesi, İbnü’l-A‘râbî’nin gittiği şey sebebiyledir; İbn Manzûr ondan nakletti: **الحزب**: cemaat. Ve **الجزب** **بالجيم**: nasip; ve geçti; o halde şeyhimizin zannettiği üzere ihmal yoktur. Ve **الحزب**: adamın askeri; savaş ve benzeri için hazırlanmış cemaati; ehl-i garîb onu zikretti ve onunla Allah تعالى’nın sözü: “**أولئك حزب الشيطان**”ı tefsir ettiler; yani onun askeri; **الجوهري** bununla iktifa etti. Ve “**حزب** الرجل”: onun görüşü üzere olan ashabı; cem‘i, cem‘ gibi. Ve münafıklar ve kâfirler **حزب الشيطان**’dır. Ve kalpleri ve amelleri birbirine benzeyen her kavim, birbirleriyle karşılaşmamış olsalar bile, **أحزاب**’dır; **المعجم**’de böyle.

Ve tenzîlde: “**إني أخاف عليكم مثل يوم الأحزاب**”; onlar Nûh kavmi ve Âd ve Semûd ve onlardan sonra Allah’ın helâk ettiği kimselerdir; Firavun gibi; işte onlar **الأحزاب**’dır. Ve hadiste **يوم الأحزاب**’ın zikri Hendek gazvesidir. Ve **سورة الأحزاب** mâlûmdur. Ve **مسجد الأحزاب** Resûlullah صلى الله عليه وسلم عهدinde bina edilmiş mâlûm mescidlerdendir. Sa‘leb inşad etti:
  إذ لا يزال غزال فيه يفتنـنـي                      يأوي إلى مسجد الأحزاب منتقبا

Dedim: Beyit, **عبد الله بن مسلم بن جندب الهذلي**’nindir. Kıssasından: Hasan b. Yezîd Medine’ye vali olunca, zikredileni **مسجد الأحزاب**’da insanlara imamlık etmekten men etti. Ona dedi: “Allah emîri ıslah etsin; niçin beni, makamımı ve benden önce babalarımın ve dedelerimin makamını men ettin?” Dedi: “Seni ondan men eden ancak Çarşamba günüdür.” Şu sözünü kasteder:
  يا للرجال ليوم الأربعاء أماينفك يحدث لي بعد النهى طربا إذ لا يزال، إلخ، **المعجم**’de böyle. Ve onun yanına girdim; yanında **الأحزاب** vardı. Şeyhimiz şerhte çokça böbürlendi; müellife ibaresinde ilişmekle uğraştı; bunun bir kısmını, **الحزب النووي** şerhinin mukaddimesine ve tamamlanma tarihine havale etti; Medine-i Münevvere’de 1163 senesinde kendi hattıyla okuduğum üzere; üzerinde en faziletli salât ve selâm olanın sakin olduğu yere. Zikredilen mukaddimeyi okudum; onda bu şerhine havale ettiğini gördüm; hangisi daha önce, bilmiyorum. Ve şeyhimiz allâme **عبد الله بن سليمان الجرهزي الشافعي**—belde­miz Zebîd’in müftüsü, Allah تعالى onu korusun—**المجد**’e reddiye vermeye ve onun her çukur ve her yüksek yerde inen iddialarını iptal etmeye girişti. Allah حكيم ve عليم’dir.

Ve **حازبوا** ve **تحزبوا**: **أحزابا** oldular. Ve “**حزبهم**” de, “**فتحزبوا**” yani taifeler oldular. Ve “Falanca falancayı **يحازب** eder” yani ona yardım eder ve onu destekler; **الأساس**’ta böyle. Dedim: **حديث الإفك**’te: “Ve Hamne onun lehine **تحازب** etmeye koyuldu”; yani taassup eder ve onun için **يتحزبون** eden cemaatinin sa‘yi gibi sa‘y eder; meşhur olan **بالراء** iledir.

Ve **تحزب** قوم: toplandılar. Ve “Onları **حزبتهم**” yani **الأحزاب**’ı **تحزيبا** (ile) yani onları topladım. Rü’be dedi:
  لقد وجدت مصعبا مستصعبا
  حين رمى الأحزاب والمحزبا
**المعجم**’de böyle. Ve “İş onu **حزبه**; **يحزبه** **حزبا**”: ona nöbet etti, yani ona isabet etti ve ona ağır geldi; yahut onu ansızın sıkıştırdı. Ve hadiste: “Bir iş onu **حزبه** ettiği vakit namaz kılardı”; yani ona mühim bir şey indiğinde ve ona gam isabet ettiğinde. Ve dua hadîsinde: “Allah’ım, sen benim hazırlığımsın; eğer **حزبت** (olursa)…” İsim **الحزابة**’dır; zamme ile. Ve **الحزب** dahi, fetha sonra sükûn ile, masdar gibi. Ve denir: **امر حازب** ve **حزيب**: şiddetli. Ve işten **الحازب**: sana nöbet eden şey; cem‘i **حزب** zamme sonra sükûn ile; nüshamızda böyle; şeyhimiz onu iki zamme ile ضبط etti. Ve Ali hadîsinde: “İşlerin kerihleri ve musibetlerin **حوازب**’i indi”; **حازب**’in cem‘idir; o, şiddetli iştir. Ve **الأساس**’ta: “Ona **الحوازب** isabet etti.”

Ve **الحزابي** ve **الحزابية**—ikisi de **الموحدة**’nın kesresiyle, ikisinde de hafifletilmiş—erkeklerden ve eşeklerden: kalınlığa meyleden kısalık olan şeydir. Ve **الصحاح** ibaresi: kalın kısa. “Adam **حزاب** ve **حزابية** ve **زواز** ve **زوازية** olur; eğer kalınlığa meyleden kısalık ise.” Ve “Adam **هواهية** olur; eğer kalbi delinmiş ise.” Ve “Deve **حزابية** olur; eğer kalın ise.” Ve “Eşek **حزابية**: sert.” Ve “Binek **حزابية**: kalın.” Bir kadın bineğini vasfederek dedi:
  إن هني حزنبل حزابيه
  إذا قعدت فوقه نبا بيه
Ve denir: “Adam **حزاب** ve **حزابية** olur; eğer kalınlığa meyleden kısalık ise.” Ve **الياء** ilhâk içindir; **الفهامية** ve **العلانية** gibi; **الفهم** ve **العلن**’den. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
  كأني ورحلي إذا رعـتـهـا                      على جمزى جازىء بالرمال
  أواصحم حـام جـرامـيزه                      حزابية حيدى بـالـدحـال
Devesini yaban eşeğine benzetir; onu **جمزى** ile vasfeder; o, süratlidir. Takdiri: “Süratli bir eşek üzerinde.” Ve **الأصمعي** dedi: Bu beyitte olan dışında, müzekker sıfatında **فعلى** üzerine işitmedim; yani **جمزى** ve **زلجى**.

Ve **مرطى** ve **بشكى**; ve bu bap üzere gelen şey, ancak devenin sıfatından olur, erkek deveden değil. Ve **الجازئ**: yaş ot ile sudan müstağni olan (suya ihtiyaç duymayan) kimsedir. Ve **الأصحم**: siyahlığa ve sarılığa çalan bir eşektir. Ve **حيدى**: canlılığından dolayı gölgesinden sapar; okçulardan kendini korudu. Ve **جراميزه**: onun nefsi ve bedenidir. Ve **الدحال**: **دحل**’ın cem‘idir; o, üstü dar, altı geniş bir çukurdur; **لسان العرب**’da böyle. **كالحنزاب كقنطار**; ve bir nüshada **كميزاب**, bir diğerinde **كقتال**; ve ikisi de tashif ve hatadır.

Ve **الحزب** ve **الحزباءة**, ikisinin de kesresiyle: sert, şiddetli, engebeli (hüzünlü) topraktır. İbn Şümeyl’den: **الحزباءة**, en kalın **قف**’tan olup, çok şiddetli bir **قف** içinde az bir yükselişle yükselmiş (yerdir). Ve şu beyti okudu:
إذا الشرك العادي صد رأيتها                      لروس الحزابي الغلاظ تسوم
**حزباء** ve **حزابي**; ve aslı şeddelidir, **الصحاري** denildiği gibi. Ve imamların bazı sözlerinde: **الحزباءة**: kalın, yüksek bir mekândır; ve **الحزابى**: boyun eğen (uzanan), kalın, inceleşen mekânlardır.

Ve **أبو حزابة** (zammeyle), İbnü’l-A‘râbî’nin zikrettiğine göre: Rebîa b. Hanzala oğullarından Velîd b. Nüheyk’tir. Belâzürî dedi: o, şu söyleyen Hanzala b. Rebîa b. Vehb b. Rebîa b. Abde b. Rebîa b. Mücâşi‘ b. Süfyân b. Hanîfe’nin oğlu Velîd’dir:
أنا أبو حزابة الشيخ الفان
Ve derdi: en bedbaht delikanlı, iflas etmiş, neşeli olandır. Ve **ثواب** (keten gibi) İbn **حزابة**; onun zikri vardır; ve yine oğlu **قتيبة بن ثواب**’ın zikri vardır; **ث و ب**’da. Ve fetha ile: muhaddis **أبو بكر محمد بن محمد بن أحمد بن حزابة الإبريسمي**; Semerkand’da üç yüz altmıştan önce öldü.

Ve **حزوب** (tennûr gibi) bir isimdir.

Ve **حازبته**: onun hizbinden oldum yahut onun için taassup gösterdim.

Ve **الحنزاب** kesre ile, **قنطار** gibi: horozdur; ve **النون**’u ziyadedir. Ve denildi ki: **النون**’un aslî oluşuna binaen yeri **ح ن ز ب**’dedir. Ve: karanın havucu; ve: **القطا**’dan bir tür.

Ve **ذات الحنزاب**: bir yer adıdır; Ru’be dedi:
يضرحن من قيعان ذات الحنزاب
في نحر سـوار الـيدين ثـلاب
Ve **الحنزوب** zamma ile: bir bitkidir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الحيزبون**: kocakarıdır; ve **النون**’u ziyadedir; **الزيتون**’da ziyade edildiği gibi. Yahut içinde hayır olmayan (kadın)dır; ve burası onun zikredileceği yerdir; Cevherî ve nahiv imamlarının tamamı bunu açıkça söyledi; **لسان العرب**’da böyle; ve şeyhimiz ona tâbi oldu. Musannif onu kusurla ihmal etti. Ve denildi ki: **الحيزبون**: hamiyetli, zeki (kimse)dir. Hüzeylî dedi:
يلبط فيها كل حيزبون
Ve **بنو حنزابة** kesre ile: Fırat oğullarıdır; ve marifeti olan kimseye neredeyse gizli kalmazlar; Berâznî bunu meşîhasında zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَزَبَهُ
1 حَزَبَهُ حزب حزبه حزبة , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. حَزُبَ , (Mgh, Msb,) inf. n. حَزْبٌ, (K, TA,) It (an event) befell him: (S, A, Mgh, Msb, K:) and it became severe to him; distressed him; or pressed severely, or heavily, upon him: or it straitened him, or overcame him, (K, TA,) suddenly, or unexpectedly. (TA.)

حزّب
2 حزّب حزب , (A, K,) inf. n. تَحْزِيبٌ, (K,) He collected, congregated, or assembled, people: (TA:) he collected, or formed, people into أَحْزَاب, (A, K,) i. e. parties, classes, bodies, divisions, or the like. (A.) ― -b2- (tropical:) He divided the Kur-لn into أَحْزَاب, (S, A, Mgh, TA,) meaning set portions for particular acts of prayer, &c.; the doing of which is forbidden. (Mgh.) [But it may also be used as meaning (assumed tropical:) He divided the Kur-لn into sixtieth portions.]

حازبهُ
3 حازبهُ حازب حازبه حازبة He was, or became, of the number of his partisans, or party: (TA:) he helped, or aided, him. (A.) ― -b2- See also 5.

تحزّبوا
5 تحزّبوا حزب تحزب تحزبوا They became [or formed themselves into] أَحْزَاب, (A, Msb, K,) i. e. parties, classes, bodies, divisions, or the like; (A;) as also ↓ حازبوا: (K:) they collected themselves together, (S, Mgh, * TA,) against (عَلَى) others. (Mgh.)

حَزْبٌ
حَزْبٌ حزب and ↓ حُزَابَةٌ A severe, or distressing, event: or one that straitens, or overcomes, (K, TA,) suddenly, or unexpectedly. (TA.)

حِزْبٌ
حِزْبٌ حزب , in its primary acceptation, A party, or company of men, assembling themselves on account of an event that has befallen them (لِأَمْرِ حَزَبَهُمْ): (Ksh and Bd in v. 61:) [and then, in a general sense,] an assembly, a collective body, or company, of men: (IAar, A, Mgh, L, K:) a party, portion, division, or class, (S, A, L, Msb, K, TA,) of men: (L, Msb, TA:) the troops, or combined forces, of a man; (K, TA;) his party, partisans, or faction, prepared, or ready, for fighting and the like: (TA:) the companions, (S, K,) sect, or party in opinions or tenets, (K,) of a man: (S, K:) any party agreeing in hearts and actions, whether meeting together or not: (El-Moajam, TA:) pl. أَحْزَابٌ. (S, A, Mgh, Msb, L, K.) And the pl., with the article, Those people who leagued together to wage war against Mohammad: (K:) or the parties that combined to war with the prophets. (S.) And in the Kur xl. 31, The people of Noah and 'ءd and Thamood, and those whom God destroyed after them, (K, TA,) as the people of Pharaoh. (TA.) And يَوْمُ الأَحْزَابِ [The day of the combined forces;] the day [or war] of the moat (الخَنْدَق). (Mgh, Msb, TA.) ― -b2- I. q. وِرْدٌ, (S, Mgh, Msb, K, TA,) either in its proper sense, A turn, or time, of coming to water: or in the sense next following, which is tropical. (TA.) ― -b3- (tropical:) A set portion of the Kur-لn, (A, Mgh, L, TA,) and of prayer, (Mgh, L, TA,) &c., (Mgh,) of which a man imposes upon himself the recital (A, Mgh, TA) on a particular occasion, (Mgh,) or at a particular time; (TA;) a set portion of prayer, and of recitation [of the Kur-لn], &c., which a person is accustomed to perform: (Msb:) pl. as above. (Mgh.) You say, قَرَأَ حِزْبَهُ مِنَ القُرْآنِ (tropical:) [He recited his set portion of the Kur-لn]. (A.) And كَمْ حِزْبُكَ (tropical:) [How much is thy set portion of the Kur-لn ?]. (A.) ― -b4- [Also (assumed tropical:) A sixtieth portion of the Kur-لn.] ― -b5- (assumed tropical:) A portion, share, or lot, (Msb, TA,) of wealth, or property: or perhaps a mistranscription for جِزْبٌ; since IAar says that حِزْبٌ signifies “ a company of men; ” and جِزْبٌ “ a portion, share, or lot. ” (TA.) -A2- A weapon, or weapons, of war; syn. سِلَاحٌ; (M, A, K, TA;) i. e. آلَةٌ حَرْبٍ. (TA.) -A3- See also what next follows.

حِزْبَآءٌ
حِزْبَآءٌ حزبآء , (S,) or ↓ حِزْبٌ and حِزْبَآءَةٌ, (K, TA,) Rugged ground: (S, K:) or very rugged ground: (TA:) or the first signifies hard, elevated ground: (Ham p. 664:) and the last, a most rugged tract of [high ground such as is termed] قُفّ, slightly elevated, in another hard قُفّ; (ISh, TA;) or a rugged, elevated place: (TA:) the first is a pl.; (K;) [or rather a coll. gen. n., of which the last is the n. un.; i. e.,] the last is a more special term than the first; (S;) and the pl. is حَزَابٍ, (S, in copies of the K حَزَابِى,) like صَحَارٍ, originally حَزَابِىٌّ; (S, TA;) and also explained as signifying extended, rugged, narrow places. (TA.)

حَزَابٍ
حَزَابٍ حزاب Thick, coarse, rude, or bulky, and short; as also ↓ حِنْزَابٌ: (S:) thick, coarse, rude, or bulky, and inclining to shortness; as also ↓ حَزَابِيَةٌ, (S, K,) in which the ى is for the purpose of quasi-coordination to the quadriliteral-radical class, as in فَهَامِيَةٌ and عَلَانِيَةٌ from فَهْمٌ and عَلَنٌ, (S,) and ↓ حِنْزَابٌ; (K;) applied to a man, (S, TA,) and to an ass: (TA:) and ↓ حَزَابِيَةٌ also signifies thick, coarse, rude, or bulky, applied to a camel, and to a pubes; and hardy, strong, or sturdy, applied to an ass. (TA.) -A2- Also pl. of حِزْبَآءُ. (S.)

حَزِيبٌ
حَزِيبٌ حزيب : see حَازِبٌ.

حُزَابَةٌ
حُزَابَةٌ حزابه حزابة : see حَزْبٌ.

حَزَابِيَةٌ
حَزَابِيَةٌ حزابيه حزابية : see حَزَابٍ, in two places.

حَازِبٌ
حَازِبٌ حازب and ↓ حَزِيبٌ A severe, or distressing, event: pl. [app. of either word] حُزْبٌ, (K,) or, accord. to MF, حُزُبٌ; and pl. of the former word حَوَازِبُ. (TA.) ― -b2- Also, the former, What falls to one's lot, of work. (TA.)

حِنْزَابٌ
حِنْزَابٌ حنزاب , in which the ن is said by some to be augmentative, and by others to be radical: (TA:) see حَزَابٍ, in two places. ― -b2- Also The carrot of the land (جَزَرُ البَرِّ: [this would rather seem to mean the wild carrot, but for what here follows:]) the carrot of the sea (جَزَرُ البَحْرِ) is called قُسْطٌ. (S.) [See also art. حنزب.] ― -b3- The cock. (K.) ― -b4- A species of [the birds called] قَطًا. (K.) [See also art. حنزب.]

حُنْزُوبٌ
حُنْزُوبٌ حنزوب A certain plant [app. that called حِنْزَابٌ, mentioned above: see art. حنزب].

حَيْزَبُونَ
حَيْزَبُونَ حيزبون An old woman: (S, TA:) or [an old woman] in whom is no good: (TA:) or a cunning, or crafty, old woman. (Har p. 76.) The ن is augmentative, as it is in زَيْتُونٌ. (TA.)

##### Türkçe

**حَزَبَهُ**
1 **حَزَبَهُ** **حزب** **حزبه** **حزبة** , (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **حَزُبَ** , (Mgh, Msb,) mastar ismi **حَزْبٌ**, (K, TA,) O’na (bir olay) isabet etti: (S, A, Mgh, Msb, K:) ve ona şiddetli oldu; onu sıkıntıya soktu; yahut ona şiddetle, yahut ağır biçimde, bastırdı: yahut onu daralttı, yahut ona galip geldi, (K, TA,) ansızın, yahut beklenmedik şekilde. (TA.)

**حزّب**
2 **حزّب** **حزب** , (A, K,) mastar ismi **تَحْزِيبٌ**, (K,) İnsanları topladı, bir araya getirdi yahut cem etti: (TA:) insanları **أَحْزَاب** hâline topladı yahut oluşturdu, (A, K,) yani fırkalar, sınıflar, topluluklar, bölümler yahut benzerleri. (A.) ― -b2- (mecaz:) Kur’ân’ı **أَحْزَاب**’a böldü, (S, A, Mgh, TA,) yani belirli namaz fiilleri vb. için belirlenmiş kısımlar; bunu yapmak yasaktır. (Mgh.) [Fakat şu mânada da kullanılabilir (varsayılan mecaz): Kur’ân’ı altmışta bir kısımlara böldü.]

**حازبهُ**
3 **حازبهُ** **حازب** **حازبه** **حازبة** Onun taraftarlarının yahut fırkasının sayısından oldu yahut oldu: (TA:) ona yardım etti yahut destek oldu. (A.) ― -b2- 5’e de bak.

**تحزّبوا**
5 **تحزّبوا** **حزب** **تحزب** **تحزبوا** **أَحْزَاب** oldular [yahut kendilerini **أَحْزَاب** hâline getirdiler], (A, Msb, K,) yani fırkalar, sınıflar, topluluklar, bölümler yahut benzerleri; (A;) bunun gibi ↓ **حازبوا**: (K:) kendilerini bir araya topladılar, (S, Mgh, * TA,) başkalarına karşı (عَلَى). (Mgh.)

**حَزْبٌ**
**حَزْبٌ** **حزب** ve ↓ **حُزَابَةٌ** Şiddetli yahut sıkıntı verici bir olay: yahut ansızın, yahut beklenmedik şekilde, daraltan yahut galip gelen bir şey. (K, TA.) (TA.)

**حِزْبٌ**
**حِزْبٌ** **حزب** , aslî kabulünde, Kendilerine isabet eden bir olay sebebiyle (لِأَمْرِ **حَزَبَهُمْ**) bir araya toplanan bir fırka yahut erkekler topluluğu: (Ksh ve Bd, 61. âyette:) [sonra, genel mânada,] bir cemaat, toplu bir kitle yahut erkekler topluluğu: (IAar, A, Mgh, L, K:) erkeklerden bir fırka, pay, bölüm yahut sınıf, (S, A, L, Msb, K, TA,): (L, Msb, TA:) bir kimsenin askerleri yahut birleşik kuvvetleri; (K, TA;) onun fırkası, taraftarları yahut hizbi, savaşma ve benzeri için hazırlanmış yahut hazır: (TA:) bir kimsenin yoldaşları, (S, K,) görüşlerde yahut inançlarda mezhebi yahut fırkası, (K,) : (S, K:) kalplerde ve fiillerde uyuşan herhangi bir fırka; bir araya gelsinler yahut gelmesinler: (El-Moajam, TA:) çoğulu **أَحْزَابٌ**. (S, A, Mgh, Msb, L, K.) Ve çoğulu, başında harf-i tarif ile, Muhammed’e karşı savaşmak üzere ittifak eden o insanlar: (K:) yahut peygamberlerle savaşmak üzere birleşen fırkalar. (S.) Ve Kur’ân’da xl. 31’de, Nûh kavmi ve ‘Âd ve Semûd ve Allah’ın onlardan sonra helâk ettiği kimseler, (K, TA,) Firavun kavmi gibi. (TA.) Ve **يَوْمُ الأَحْزَابِ** [Birleşik kuvvetler günü;] hendek (الخَنْدَق) günü [yahut savaşı]. (Mgh, Msb, TA.) ― -b2- **وِرْدٌ** ile aynı mânadadır, (S, Mgh, Msb, K, TA,) ya hakikî mânasında, suya gelmenin sırası yahut vakti: yahut bir sonraki mânada ki o mecazdır. (TA.) ― -b3- (mecaz:) Kur’ân’dan, (A, Mgh, L, TA,) ve namazdan, (Mgh, L, TA,) vb.den, (Mgh,) bir kimsenin belirli bir münasebette, (Mgh,) yahut belirli bir vakitte; (TA;) bir kimsenin yapmaya alıştığı namazdan ve [Kur’ân] kıraatinden vb.den belirlenmiş bir kısım: (Msb:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (Mgh.) Şöyle dersin: **قَرَأَ حِزْبَهُ مِنَ القُرْآنِ** (mecaz:) [Kur’ân’dan kendi belirlenmiş kısmını okudu]. (A.) Ve **كَمْ حِزْبُكَ** (mecaz:) [Kur’ân’dan senin belirlenmiş kısmın ne kadardır?]. (A.) ― -b4- [Ayrıca (varsayılan mecaz:) Kur’ân’ın altmışta bir kısmı.] ― -b5- (varsayılan mecaz:) Mal yahut mülkten bir kısım, pay yahut hisse: (Msb, TA,) yahut belki **جِزْبٌ** için bir yanlış yazımdır; zira IAar, **حِزْبٌ**’ün “erkeklerden bir topluluk” mânasına geldiğini; **جِزْبٌ**’ün ise “bir kısım, pay yahut hisse” olduğunu söyler. (TA.) -A2- Bir silah yahut savaş silahları; eş anlamlısı **سِلَاحٌ**; (M, A, K, TA;) yani **آلَةٌ حَرْبٍ**. (TA.) -A3- Ayrıca bir sonraki şeye de bak.

**حِزْبَآءٌ**
**حِزْبَآءٌ** **حزبآء** , (S,) yahut ↓ **حِزْبٌ** ve **حِزْبَآءَةٌ**, (K, TA,) Engebeli arazi: (S, K:) yahut çok engebeli arazi: (TA:) yahut birincisi sert, yüksek araziyi ifade eder: (Ham s. 664:) ve sonuncusu, başka bir sert **قُفّ** içinde, az yükselmiş, [**قُفّ** denilen türden] en engebeli bir yüksek arazi parçasını; (ISh, TA;) yahut engebeli, yüksek bir yer: (TA:) birincisi bir çoğuldur; (K;) [yahut daha doğrusu, sonuncusu onun tekil ismi olan bir cins isimdir; yani] sonuncusu birinciden daha hususî bir terimdir; (S;) ve çoğulu **حَزَابٍ**’dır, (S, K nüshalarında **حَزَابِى**, ) **صَحَارٍ** gibi, aslında **حَزَابِىٌّ**; (S, TA;) ve ayrıca “uzanmış, engebeli, dar yerler” mânasında da açıklanmıştır. (TA.)

**حَزَابٍ**
**حَزَابٍ** **حزاب** Kalın, kaba, sert yahut iri ve kısa; bunun gibi ↓ **حِنْزَابٌ**: (S:) kalın, kaba, sert yahut iri, ve kısalığa meyleden; bunun gibi ↓ **حَزَابِيَةٌ**, (S, K,) burada **ى** dörtlü köklüler sınıfına sözde-uyum sağlamak içindir; **فَهَامِيَةٌ** ve **عَلَانِيَةٌ**’de olduğu gibi, **فَهْمٌ** ve **عَلَنٌ**’den, (S,) ve ↓ **حِنْزَابٌ**; (K;) bir erkeğe, (S, TA,) ve bir eşeğe uygulanır: (TA:) ve ↓ **حَزَابِيَةٌ** ayrıca, deveye ve kasık kıllarına uygulanarak kalın, kaba, sert yahut iri mânasına gelir; ve eşeğe uygulanarak dayanıklı, güçlü yahut sağlam mânasına gelir. (TA.) -A2- Ayrıca **حِزْبَآءُ**’nun çoğuludur. (S.)

**حَزِيبٌ**
**حَزِيبٌ** **حزيب** : **حَازِبٌ**’e bak.

**حُزَابَةٌ**
**حُزَابَةٌ** **حزابه** **حزابة** : **حَزْبٌ**’e bak.

**حَزَابِيَةٌ**
**حَزَابِيَةٌ** **حزابيه** **حزابية** : iki yerde **حَزَابٍ**’a bak.

**حَازِبٌ**
**حَازِبٌ** **حازب** ve ↓ **حَزِيبٌ** Şiddetli yahut sıkıntı verici bir olay: çoğulu [görünüşe göre iki kelimeden herhangi birinin] **حُزْبٌ**, (K,) yahut MF’ye göre **حُزُبٌ**; ve birinci kelimenin çoğulu **حَوَازِبُ**. (TA.) ― -b2- Ayrıca, birincisi, işten bir kimseye düşen pay. (TA.)

**حِنْزَابٌ**
**حِنْزَابٌ** **حنزاب** , burada **ن**’in bazılarınca ziyade, bazılarınca aslî olduğu söylenir: (TA:) iki yerde **حَزَابٍ**’a bak. ― -b2- Ayrıca Karadaki havuç (**جَزَرُ البَرِّ**: [bu, aşağıda gelen şey olmasaydı, daha ziyade yabani havuç mânasına benzerdi:]) denizdeki havuca (**جَزَرُ البَحْرِ**) **قُسْطٌ** denir. (S.) [Ayrıca **حنزب** maddesine de bak.] ― -b3- Horoz. (K.) ― -b4- **قَطًا** denilen kuşlardan bir tür. (K.) [Ayrıca **حنزب** maddesine de bak.]

**حُنْزُوبٌ**
**حُنْزُوبٌ** **حنزوب** Belli bir bitki [görünüşe göre yukarıda zikredilen **حِنْزَابٌ** denilen: **حنزب** maddesine bak].

**حَيْزَبُونَ**
**حَيْزَبُونَ** **حيزبون** Yaşlı bir kadın: (S, TA:) yahut kendisinde hayır bulunmayan [yaşlı bir kadın]: (TA:) yahut kurnaz yahut hilekâr bir yaşlı kadın. (Har s. 76.) **ن** ziyadedir; **زَيْتُونٌ**’da olduğu gibi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَزَبَ
حَزَبَ U ( n. ac. حَزْب 1 ),
a.  Befell; weighed down ( misfortune ).

حَزَّبَ
حَزَّبَ II ,
a.  Assembled, got together ( partisans ); formed a party.

b.  Divided into chapters, sections ( book ).

حَاْزَبَ
حَاْزَبَ III ,
a.  Was, became a partisan of.

تَحَزَّبَ
تَحَزَّبَ V ,
a.  Gathered together; coalesced; leagued, banded together.

حَزْب
حَزْب 1 ,
a.  Misfortune, calamity.

حِزْب
حِزْب 2 , ( pl. أَحْزَاْب 38 ),
a.  Band, company, troop; party, faction; sect.

b.  Section, division.

حَاْزِب
حَاْزِب 21 ,  حُزَاْبَة 24t ,  حَزِيْب 25 ,
a.  see 1 .

حَيْزَبُوْن
حَيْزَبُوْن
a.  Hag.

##### Türkçe

حَزَبَ
**حَزَبَ** I ( n. ac. **حَزْب** 1 ),
a. Musibet (başına) geldi; (musibet) ağır bastı, (onu) ağırlaştırdı.

حَزَّبَ
**حَزَّبَ** II ,
a. (Yandaşları) topladı, bir araya getirdi; bir fırka oluşturdu.

b. (Kitabı) bablara, kısımlara böldü.

حَاْزَبَ
**حَاْزَبَ** III ,
a. Birinin yandaşı oldu, (birinin) yandaşı hâline geldi.

تَحَزَّبَ
**تَحَزَّبَ** V ,
a. Bir araya toplandı; kaynaştı; ittifak etti, birleşip toplandı.

حَزْب
**حَزْب** 1 ,
a. Musibet, felâket.

حِزْب
**حِزْب** 2 , ( pl. **أَحْزَاْب** 38 ),
a. Bölük, cemaat, takım; fırka, hizip; mezhep.

b. Kısım, bölüm.

حَاْزِب
**حَاْزِب** 21 , **حُزَاْبَة** 24t , **حَزِيْب** 25 ,
a. 1’e bak.

حَيْزَبُوْن
**حَيْزَبُوْن**
a. Kocakarı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حزب
حَزَبَ - يَحْزُبُ - حِزْب - حِزبَيْن - أَحْزاب
حَزَبَ - يَحْزُبُ + كائن أو أمر+ كائناً أو شيئاً أو عدداً من الكائنات أو الأشياء: يقسمها مجموعات ثم يلفها حزماً حزماً: يختار ثم يعزل كل  مجموعة متشابهة منها، ثم يضمها ويحزمها ويشدها ويعصها إلى بعضها بشدة حتى تصير قريباً من شيء واحد
حِزْب: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من" حَزَبَ - يَحْزُبُ ": الأفراد المتشابهين من مجموعة أكبر، والمنضمة والمتجمعة والمتآزرة مع بعضها: وهي اصطلاحاً جمع مكون من عدد من الأفراد ينصرون كائناً أو فرداً أو دين أو ملة أو فكرة، ويتعاونون معاً من أجل ذلك
حِزبَيْن: مثنى " حِزْب "
أَحْزَاب: جمع  " حِزْب "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عزل عدد من الأشياء المتشابهة من مجموعة أكبر ثم جمعها في رزمة محزومة ومصرورة ومشدودة بشدة"، وهي:
حَزَبَ - يَحْزُبُ، عَصَبَ - يَعْصِبُ، صَرَّ - يَصُرُّ، عَصَر - يَعْصِرُ، لَفَّ - يَلُفُّ، ضَغَثَ - يَضْغَثُ
حزب
 	﴿ومن يتول الله ورسوله والذين آمنوا فإن حزب الله هم الغالبون(56)﴾ المائدة ﴿لا تجد قوما يؤمنون بالله واليوم الآخر يوادون من حاد الله ورسوله ولو كانوا آباءهم أو أبناءهم أو إخوانهم أو عشيرتهم أولئك كتب في قلوبهم الإيمان وأيدهم بروح منه ويدخلهم جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها رضي الله عنهم ورضوا عنه أولئك حزب الله ألا إن حزب الله هم المفلحون(22)﴾ المجادلة
 	﴿فتقطعوا أمرهم بينهم زبرا كل حزب بما لديهم فرحون(53)﴾ المؤمنون ﴿من الذين فرقوا دينهم وكانوا شيعا كل حزب بما لديهم فرحون(32)﴾ الروم
 	﴿إن الشيطان لكم عدو فاتخذوه عدوا إنما يدعو حزبه ليكونوا من أصحاب السعير(6)﴾ فاطر ﴿استحوذ عليهم الشيطان فأنساهم ذكر الله أولئك حزب الشيطان ألا إن حزب الشيطان هم الخاسرون(19)﴾ المجادلة
حزبين
 	﴿ثم بعثناهم لنعلم أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا(12)﴾ الكهف
الأحزاب
 	﴿فاختلف الأحزاب من بينهم فويل للذين كفروا من مشهد يوم عظيم(37)﴾ مريم ﴿فاختلف الأحزاب من بينهم فويل للذين ظلموا من عذاب يوم أليم(65)﴾ الزخرف
 	﴿أفمن كان على بينة من ربه ويتلوه شاهد منه ومن قبله كتاب موسى إماما ورحمة أولئك يؤمنون به ومن يكفر به من الأحزاب فالنار موعدهفلا تكن في مرية منه إنه الحق من ربك ولكن أكثر الناس لا يؤمنون(17)﴾ هود ﴿والذين آتيناهم الكتاب يفرحون بما أنزل إليك ومن الأحزاب من ينكر بعضه قل إنما أمرت أن أعبد الله ولا أشرك به إليه أدعو وإليه مآب(36)﴾ الرعد
 	﴿يحسبون الأحزاب لم يذهبوا وإن يأت الأحزاب يودوا لو أنهم بادون في الأعراب يسألون عن أنبائكم ولو كانوا فيكم ما قاتلوا إلا قليلا(20)﴾ الأحزاب ﴿ولما رأى المؤمنون الأحزاب قالوا هذا ما وعدنا الله ورسوله وصدق الله ورسوله وما زادهم إلا إيمانا وتسليما(22)﴾ الأحزاب
 	﴿جند ما هنالك مهزوم من الأحزاب(11)﴾ ص ﴿وقال الذي آمن ياقوم إني أخاف عليكم مثل يوم الأحزاب(30)﴾ غافر
 	﴿وثمود وقوم لوط وأصحاب الأيكة أولئك الأحزاب(13)﴾ ص ﴿كذبت قبلهم قوم نوح والأحزاب من بعدهم وهمت كل أمة برسولهم ليأخذوه وجادلوا بالباطل ليدحضوا به الحق فأخذتهم فكيف كان عقاب(5)﴾ غافر
مختار الصحاح
● [حزب] ح ز ب: حِزْبُ الرجل أصحابه والحزب أيضا الورد ومنه أحْزَابُ القرآن و الحِزْبُ أيضا الطائفة و تحزَّبوا تجمعوا و الأحْزَابُ الطوائف التي تجتمع على محاربة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام
الراغب
حزب
- الحزب: جماعة فيها غلظ، قال عز وجل: }أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا﴿[الكهف/12]،﴾أولئك حزب الشيطان﴿[المجادلة/19]، وقوله تعالى:﴾ولما رأى المؤمنون الأحزاب﴿[الأحزاب/22]، عبارة عن المجتمعين لمحاربة النبي صلى الله عليه وسلم،﴾فإن حزب الله هم الغالبون﴿[المائدة/56]، يعني: أنصار الله، وقال تعالى:﴾يحسبون الأحزاب لم يذهبوا وإن يأت الأحزاب يودوا لو أنهم بادون في الأعراب﴿[الأحزاب/20]، وبعيده:﴾ولما رأى المؤمنون الأحزاب{ [الأحزاب/22].***
ملخص اللسان
وجوه اللفظ:  والحِزْبُ: النَّوْبةُ في وُرُودِ الماء. - والحازِبُ مِن الشُّغُلِ: ما نابَكَ.  نابَه، واشتد عليه - النَّصيبُ. - وكل قوم تَشاكَلَتْ  قُلُوبهُم وأَعْمالُهم فهم أَحْزابٌ، الصِّنْفُ من الناس.  أَصْحابُه وجُنْدُه الذين على رأْيِه، الحِزْبُ: جَماعةُ الناسِ،
1.     حَزَبَه الأَمرُ يَحْزُبه حَزْباً: نابَه، واشتد عليه،
2.     الحِزْبُ: جَماعةُ الناسِ،
3.     الأَحْزابُ: الطَّوائفُ من الناسِ،
4.     والأَحْزابُ: جُنودُ الكُفَّار، تأَلَّبوا وتظاهروا على حِزبْ النبيّ، (ص) وهم: قريش وغطفان وبنو قريظة.
5.      الأَحْزابُ: قوم نوح وعاد وثمود، ومن أُهلك بعدهم.
6.     وحِزْبُ الرجل: أَصْحابُه وجُنْدُه الذين على رأْيِه،
7.     والحِزْبُ: الصِّنْفُ من الناس.
8.      الحِزْب: الجَماعةُ.
9.     حِزْبُ الشَّيطانِ: الـمُنافِقُونَ والكافِرُونَ وكل قوم تَشاكَلَتْ  قُلُوبهُم وأَعْمالُهم فهم أَحْزابٌ،
10.                        وكل حِزْبٍ بما لَدَيْهم  فَرِحُون: كلُّ طائفةٍ هَواهُم واحدٌ.
11.                        والأَحْزابُ: الطَّوائفُ التي تَجتمع على  مُحارَبة الأَنبِياء، عليهم السلام،
12.                        والحِزْبُ: الوِرْدُ.
13.                        والحِزْبُ: ما يَجْعَلُه الرَّجل على نَفْسِهِ من قِراءةٍ وصَلاةٍ كالوِرْد.
14.                        والحِزْبُ: النَّصيبُ.
15.                        أَعْطِني حِزْبِي مِن المال أَي حَظِّي ونَصيبي.
16.                        والحِزْبُ: النَّوْبةُ في وُرُودِ الماء.
17.                        والحازِبُ مِن الشُّغُلِ: ما نابَكَ.
18.                        والحِزْبُ: الطَّائفةُ.
19.                        يوم الأَحزاب، وهو غَزْوةُ الخَنْدَقِ.
20.                        وحازَبَ القومُ وتَحَزَّبُوا: تَجَمَّعوا، وصاروا أَحْزاباً.
21.                        وحَزَّبَ فُلان أَحْزاباً أَي جَمَعَهُم
22.                        وطَفِقَتْ حَمْنةُ تَحازَبُ لها أَي تَتَعَصَّبُ  وتَسْعَى سَعْيَ جَماعَتِها الذين يَتَحَزَّبُونَ لها،
23.                        : يريد أَن يُحَزِّبَهم أَي  يُقَوِّيَهُم ويَشُدَّ منهم،
24.                        وتَحازَبُوا: مالأَ بعضُهم بعضاً فصاروا أَحزاباً.
25.                        ومَسْجِدُ الأَحْزاب: معروف،
26.                        وحَزَبه أَمرٌ أَي أَصابَه.
27.                        كان إِذا حَزَبه أَمرٌ صَلَّى،  أَي إِذا نزل به مُهِمّ أَو أَصابَه غمٌّ.
28.                        وقيل ضَغَطَه، والاسم: الحُزابةُ.
29.                        وأَمرٌ حازِبٌ وحَزيبٌ: شديدٌ.
30.                        والحَزابِي والحَزابِيَةُ، من الرجال والحَمير: الغَلِيظُ إِلى القِصَرِ  .
31.                        وبعير حَزابِيةٌ إِذا كان غليظاً.
32.                        وحِمارٌ حَزابيةٌ: جَلْدٌ.
33.                         ورَكَبٌ حَزابِيةٌ: غَليظٌ؛
34.                        والحِزْباءة: مكان غَليظٌ مرتفعٌ.
35.                         والحَزابِيُّ: أَماكنُ مُنْقادةٌ  غِلاظ مُسْتَدِقَّةٌ.
36.                        الحِزْباءة مِن أَغْلَظِ القُفِّ، مُرْتَفِعٌ ارْتِفاعاً هَيِّناً في قُفٍّ أَيَرَّ الأَيَرّ من اليرر أَي الشدة؛
37.                        والحِزْبُ والحِزْباءةُ: الأَرضُ الغَلِيظةُ الشَّدِيدةُ الحَزْنةُ،
38.                        والحَيْزَبونُ: العَجُوز،
لسان العرب
● - حزب: الحِزْبُ: جَماعةُ الناسِ، والجمع أَحْزابٌ؛ والأَحْزابُ: جُنودُ الكُفَّار، تأَلَّبوا وتظاهروا على حِزبْ النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم، وهم: قريش وغطفان وبنو قريظة. وقوله تعالى: يا قوم إِني أَخاف عليكم مثلَ يومِ الأَحزابِ؛ الأَحْزابُ ههنا: قوم نوح وعاد وثمود، ومن أُهلك بعدهم.  وحِزْبُ الرجل: أَصْحابُه وجُنْدُه الذين على رأْيِه، والجَمْعُ كالجمع.  والـمُنافِقُونَ والكافِرُونَ حِزْبُ الشَّيطانِ، وكل قوم تَشاكَلَتْ  قُلُوبهُم وأَعْمالُهم فهم أَحْزابٌ، وإِن لم يَلْقَ بعضُهم بَعْضاً بمنزلة عادٍ وَثُمودَ وفِرعَوْنَ أُولئك الأَحزابُ. وكل حِزْبٍ بما لَدَيْهم  فَرِحُون: كلُّ طائفةٍ هَواهُم واحدٌ. والحِزْبُ: الوِرْدُ. ووِرْدُ الرَّجلِ من القرآن والصلاة: حِزبُه. والحِزْبُ: ما يَجْعَلُه الرَّجل على نَفْسِهِ من قِراءةٍ وصَلاةٍ كالوِرْد. وفي الحديث: طَرَأَ عَلَيَّ حِزْبي مِن القُرْآنِ، فأَحْبَبْتُ أَن لا أَخْرُج حتى أَقْضِيَه. طرأَ عليَّ: يريد أَنه بَدأَ في حِزْبه، كأَنـَّه طَلَعَ عليهِ، من قولك: طَرَأَ فلان إِلى بلَد  كذا وكذا، فهو طارئٌ إِليه، أَي إِنه طَلَعَ إِليه حديثاً، وهو غير  تانِئٍ به؛ وقد حَزَّبْتُ القُرْآنَ. وفي حديث أَوس بن حذيفة: سأَلتُ أَصحابَ رَسُولِ اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، كيف تُحزِّبونَ القُرآن؟ والحِزْبُ: النَّصيبُ. يقال: أَعْطِني حِزْبِي مِن المال أَي حَظِّي ونَصيبي.  والحِزْبُ: النَّوْبةُ في وُرُودِ  \<ص:309>  الماء. والحِزْبُ: الصِّنْفُ من الناس.  قال ابن الأَعرابي: الحِزْب: الجَماعةُ.  والجِزْبُ، بالجيم: النَّصيبُ.  والحازِبُ مِن الشُّغُلِ: ما نابَكَ.  والحِزْبُ: الطَّائفةُ. والأَحْزابُ: الطَّوائفُ التي تَجتمع على  مُحارَبة الأَنبِياء، عليهم السلام، وفي الحديث ذِكْرُ يوم الأَحزاب، وهو غَزْوةُ الخَنْدَقِ.  وحازَبَ القومُ وتَحَزَّبُوا: تَجَمَّعوا، وصاروا أَحْزاباً.  وحَزَّبَهم: جعلَهم كذلك. وحَزَّبَ فُلان أَحْزاباً أَي جَمَعَهُم وقال  رُؤْبة:  لَقَدْ وَجَدْتُ مُصْعَباً مُسْتَصْعَبا، *  حِينَ رَمَى الأَحْزابَ والـمُحَزِّبا  وفي حديث الإِفْكِ: وطَفِقَتْ حَمْنةُ تَحازَبُ لها أَي تَتَعَصَّبُ  وتَسْعَى سَعْيَ جَماعَتِها الذين يَتَحَزَّبُونَ لها، والمشهور بالراءِ من  الحَرْب.  وفي الحديث: اللَّهم اهْزِمِ الأَحْزابَ وزَلزِلْهم؛ الأَحْزابُ: الطَّوائفُ من الناسِ، جمع حِزْب، بالكسر.  وفي حديث ابن الزبير، رضي اللّه عنهما: يريد أَن يُحَزِّبَهم أَي  يُقَوِّيَهُم ويَشُدَّ منهم، ويَجْعَلَهم من حِزْبه، أَو يَجْعَلَهم أَحْزاباً؛ قال ابن الأَثير:  والرواية بالجيم والراء.  وتَحازَبُوا: مالأَ بعضُهم بعضاً فصاروا أَحزاباً.  ومَسْجِدُ الأَحْزاب: معروف، من ذلك؛ أَنشد ثعلب لعبداللّه بن مسلم الهذلي:  إِذ لا يَزالُ غَزالٌ فيه يَفْتِنُني،  * يأْوِي إِلى مَسْجِدِ الأحْزابِ، مُنْتَقِبا  وحَزَبه أَمرٌ أَي أَصابَه. وفي الحديث: كان إِذا حَزَبه أَمرٌ صَلَّى،  أَي إِذا نزل به مُهِمّ أَو أَصابَه غمٌّ. وفي حديث الدُّعاء: اللهم  أَنـْتَ عُدَّتِي، إِن حُزِبْتُ، ويروى بالراءِ، بمعنى سُلِبْتُ مِن  الحَرَبِ.وحَزَبَه الأَمرُ يَحْزُبه حَزْباً: نابَه، واشتد عليه، وقيل ضَغَطَه، والاسم: الحُزابةُ.  وأَمرٌ حازِبٌ وحَزيبٌ: شديدٌ. وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه:  نَزَلَتْ كرائهُ الأُمُورِ، وحَوازِبُ الخُطُوبِ؛ وهو جمع حازِبٍ، وهو الأَمر الشديدُ.  والحَزابِي والحَزابِيَةُ، من الرجال والحَمير: الغَلِيظُ إِلى القِصَرِ  ما هو. رجل حَزابٍ وحَزابِيةٌ وزَوازٍ وزَوازِيةٌ(1)  (1 في المحيط: زُوازية، بضم الزاي.) إِذا كان غليظاً إِلى القِصَر ما هو. ورجل هَواهِيةٌ إِذا كان مَنْخُوبَ الفُؤَادِ. وبعير حَزابِيةٌ إِذا كان غليظاً. وحِمارٌ حَزابيةٌ: جَلْدٌ. ورَكَبٌ حَزابِيةٌ: غَليظٌ؛ قالت امرأَة تصف رَكَبَها:  إِنَّ هَنِي حَزَنْبَلٌ حَزَابِيَهْ،  * إِذا قَعَدْتُ فَوْقَه نَبا بِيَهْ  ويقال: رجل حَزابٍ وحَزابِيَةٌ أَيضاً إِذا كان غَليظاً إِلى القِصَر،  والياء للالحاق، كالفَهامِيةِ والعَلانيةِ، من الفَهْمِ والعَلَنِ. قال أُميَّةُ بن أَبي عائذ الهذلي:  أَوِ اصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه،  * َزابِيةٍ، حَيَدَى بالدِّحال  أَي حامٍ نَفْسه من الرُّماة. وجَرامِيزُه: نفسهُ  \<ص:310>  وجسدُه. حَيَدَى أَي ذُو حَيَدَى، وأَنَّث حَيَدَى، لأَنه أَراد الفَعْلة. وقوله بالدِّحال أَي وهو يكون بالدِّحال، جمع دَحْلٍ، وهو هُوَّةٌ ضَيِّقةُ الأَعلى، واسِعةُ الأَسْفل؛ وهذا البيت أَورده الجوهري:  وأَصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه  قال ابن بري: والصواب أَو اصحم، كما أَوردناه. قال: لأَنه معطوف على جَمَزَى في بيت قبله، وهو:  كأَنِّي ورحْلي، إِذا زُعْتُها،  * على جَمَزَى جازِئٍ بالرِّمال  قاله يشبه ناقته بحمار وحشٍ، ووَصَفَه بجَمَزى، وهو السَّريع، وتقديره على حمارٍ جَمَزَى؛ وقال الأَصمعي: لم أَسمع بفَعَلَى في صفة المذكرِ إِلاّ في هذا البيت. يعني أَن جَمَزَى، وزَلجَى، ومَرَطى، وبَشَكَى، وما جاءَ على هذا الباب، لا يكون إِلا من صفة الناقة دون الجمل. والجازئ: الذي يَجْزَأُ بالرُّطْب عن الماء. والأَصْحَمُ: حمارٌ يَضْرب إِلى السَّواد والصُّفرة. وحَيَدَى: يَحِيدُ عن ظلِّه لنشاطه.  والحِزْباءة: مكان غَليظٌ مرتفعٌ. والحَزابِيُّ: أَماكنُ مُنْقادةٌ  غِلاظ مُسْتَدِقَّةٌ. ابن شميل: الحِزْباءة مِن أَغْلَظِ القُفِّ، مُرْتَفِعٌ ارْتِفاعاً هَيِّناً في قُفٍّ أَيَرَّ(1)  (1 الأَيَرّ من اليرر أَي الشدة؛ يقال صخر أَيرّ وصخرةٌ يرّاء، والفعل منه: يَرَّ يَيَرُّ.) شَدِيدٍ؛ وأَنشد:  إِذا الشَّرَكُ العادِيُّ صَدَّ، رأَيْتَها،  * لرُوسِ الحَزابِيِّ الغِلاظِ، تَسُومُ  والحِزْبُ والحِزْباءةُ: الأَرضُ الغَلِيظةُ الشَّدِيدةُ الحَزْنةُ، والجمع حِزْباءٌ وحَزابي، وأَصله مُشَدّد، كما قيل في الصَّحارِي.  وأَبو حُزابةَ، فيما ذكر ابن الأَعرابي: الوَلِيدُ بن نَهِيكٍ، أَحدُ  بَني رَبِيعَة بن حَنْظَلةَ.  وحَزُّوبٌ: اسم.  والحَيْزَبونُ: العَجُوز، والنون زائدة، كما زيدت في الزَّيتون.
مقاييس اللغة:
(حزب) الحاء والزاء والباء أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. فمن ذلك الحِزب الجماعة من النّاس. قال الله تعالى: ﴿كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ﴾ [الروم 32]. والطائفة من كلِّ شيءٍ حِزْبٌ. يقال قرأَ حِزْبَهُ من القرآن. والحِزْباء: الأرض الغليظة([7]). والحَزَابِيَةُ: الحِمار المجموع الخَلْق.
ومن هذا الباب الحيزبُون: العجوز، وزادوا فيه الياء والواو والنون، كما يفعلونه في مثل هذا، ليكون أبلغ في الوصف الذي يريدونه.
القاموس المحيط:
الحِزْبُ، بالكسر الوِرْدُ، والطَّائِفَةُ، والسِّلاحُ، وجَماعَةُ النَّاسِ. والْأَحْزَابُ جَمْعُهُ، وجَمْعٌ كانوا تَأَلَّبُوا وتَظَاهَرُوا على حَرْبِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم، وجُنْدُ الرَّجُلِ، وأصْحابُهُ الذين على رَأيِهِ، و " إني أخافُ عليكم مِثْلَ يومِ الْأَحْزَابِ " هُمْ قومُ نوحٍ، وعادٌ وثَمُودُ، ومَنْ أَهْلَكَهُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِم. وحازَبُوا وتَحَزَّبُوا صاروا أحْزاباً، وقد حَزَّبْتُهُمْ تَحْزِيباً. وحَزَبَهُ الأَمْرُ نَابَهُ، واشْتَدَّ عَلَيه أو ضَغَطَهُ، والاسمُ الحُزَابَةُ، بالضم، والحَزْبُ أيضاً، كالمَصْدَرِ. وأمْرٌ حازِبٌ وحَزِيبٌ شَدِيدٌ، ج حُزْبٌ. والحَزَابِي، والحَزابِيَةُ، مُخَفَّفَتَيْنِ الغَلِيظُ إلى القِصَرِ، كالحِنْزابِ، بالكسر.
والحِزْبُ والحِزْباءَةُ، بكسرهما: الْأَرْضُ الغَلِيظَةُ، ج: حِزْبَاءُ وحَزَابِيُّ. وأبو حُزَابَةَ، بالضم: الوَلِيدُ بنُ نَهِيكٍ. وثَوَّابُ ابنُ حُزابَةَ: له ذِكْرٌ. وبالفتح: محمدُ بنُ محمدِ بنِ أحمدَ بنِ حَزَابَةَ المُحَدِّثُ. وكَتَنُّورٍ: اسمٌ. وحازَبْتُه: كُنْتُ من حِزْبَهِ.
تاج العروس:
ح ز ب
الحِزْبُ : الوِرْدُ وَزْناً ومَعْنًى والوِرْدُ إمَّا أَنَّه النَّوْبَةُ في ورُودِ المَاءِ وهو أَصْلُ معناهُ كذا في
المَطَالع والمشارق والنِّهَايَةِ أَو هو وِرْدُ الرَّجُلِ منَ القُرْآنِ والصَّلاَةِ كذا في الأَساس ولسان العرب وغيرِهما وإطلاقُ الحِزْبِ على ما يَجْعَلُه الإِنسانُ على نَفْسِه في وقتٍ مما ذُكِرَ مجازٌ على ما في المطالع والأَساس وفي الغَرِيبَيْنِ والنهاية : الحِزْبُ : النَّوْبَةُ في وِرْدِ المَاءِ وفي لسان العرب : الحِزْبُ الوِرْدُ وَوِرْدُ الرَّجُلِ مِنَ القُرْآنِ والصَّلاَةِ : حِزْبُه انْتَهَى فَتَعيَّنَ أَنْ يَكُونَ المُرَادُ من قولِ المؤلفِ الوِرْدُ هو النَّوْبَةُ فِي وِرْدِ المَاءِ لأَصالَتِهِ فَلاَ إهْمَالَ منَ الجوهَريِّ والمَجْدِ عَلَى ما زَعَمَ شَيْخُنَا . وفي الحديث " طَرَأَ عَلَيَّ حِزْبِي مِنَ القُرْآنِ فَأَحْبَبْتُ أَنْ لاَ أَخْرُجَ حَتَّى أَقْضِيَهُ " طَرَأَ عَلَيَّ يُرِيدُ أَنَّهُ بَدَأَ في حِزْبِه كأَنَّهُ طَلَعَ عليه من قولك طَرَأَ فلانٌ إلى بَلَدِ كَذَا وكذَا فهو طارِئٌ إليه أَي طَلَعَ إليه حديثاً غَيْرتَانٍ فيه وقدْ حَزَّبْتُ القُرْآنَ : جَعَلْتُه أَحْزَاباً وفي حَدِيثِ أَوْسِ بنِ حُذَيْفَةَ " سَأَلْتُ أَصْحَابَ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ تُحَزِّبُونَ القُرْآنَ " وكُلُّ ذلكَ إطْلاَقٌ إسْلاَمِيٌّ كَمَا لاَ يَخْفَى والحِزْبُ : الطَّائِفَةُ كما في الأَساس وغيره . وفي لسان العرب : الحِزْبُ : الصِّنْفُ مِنَ الناس : " كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ أَيْ كُلُّ طَائِفَةٍ هَوَاهُمْ وَاحِدٌ . وفي الحديث : " اللَّهُمَّ اهْزِمِ الأَحْزَابَ وزَلْزِلْهم " . الأَحزابُ : الطوائف من الناسِ جَمْعُ حِزْبٍ بِالكَسْرِ ويمكن أَن يكونَ تسميةُ الحِزْبِ من هذا المَعْنَى أَيِ الطَّائِفَةِ التي وَظَّفَهَا على نَفْسِه يَقْرَؤُهَا فيكون مَجَازاً كما يُفْهَمُ من الأَساس
والحِزْبُ : السِّلاَحُ أَغْفَلَه في لسان العرب والصحاح وأَورده في المحكم والسِّلاَحُ : آلَةُ الحَرْبِ ونَسَبَه الصاغانيُّ لِهُذَيْلٍ وقال : سَمَّوْهُ تَشْبِيهاً وسَعَةً . والحِزْبُ : جَمَاعَةُ النَّاسِ والجَمْع أَحْزابٌ وبه صَدَّرَ ابنُ مَنْظُورٍ وأَوردَه في الأَسَاس وغيره من كتب اللغة وليس بتَكْرَارٍ مع ما قَبْلَهُ ولا عطف تَفْسِيرٍ كما زَعَمَه شيخُنَا ويظهرُ ذلك بالتأَمل والأَحْزَابُ جَمْعُه أَيِ الحِزْبِ وتُطْلَقُ عَلَى جَمْعٍ أَيْ طَوَائِفَ كَانُوا تَأَلَّبُوا وتَظَاهَرَوا عَلَى حَرْبِ النبيِّ صلى الله عليه وسلم وفي الصحاح علَى مُحَارَبَةِ الأَنْبِيَاءِ عليهمُ السلام وهُوَ إطْلاقٌ شَرْعِيٌّ . والحِزْبُ : النَّصِيبُ يُقَال : أَعْطِنِي حِزْبِي مِنَ المَالِ أَيْ حَظِّي ونَصِيبِي كما في المصباح والصُّرَاح ولَعلَّ إغْفَالَ الجوهريّ والمَجْدِ إيّاهُ لِمَا ذَهَبَ إليه ابنُ الأَعرابيّ ونَقَلَ عنه ابنُ مَنْظُورٍ : الحِزْبُ : الجَمَاعَةُ . والجِزْبُ بالجِيمِ : النَّصِيبُ وقد سَبَق فلا إهْمال حينئذٍ كما زعمه شيخُنا والحِزْبُ : جُنْدُ الرَّجُلِ جَمَاعَتُهُ المُسْتَعِدَّةُ لِلْقِتَالِ ونحوِهِ أَوْرَدَهُ أَهْلُ الغَرِيبِ وفَسَّرُوا به قولَه تَعَالى : " أُولَئكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ " أَيْ جُنْدُه وعليه اقْتَصَرَ الجوهَريُّ. وحِزْبُ الرَّجُلِ : أَصْحَابُه الذينَ على رَأْيِه والجَمْعُ كالجَمْعِ والمَنَافشقُونَ والكافِرُونَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ وكُلُّ قَوْمٍ تَشاكَلَتْ قُلُوبُهُمْ وأَعْمَالهُمْ فَهُمْ أَحْزَابٌ وإنْ لَمْ يَلْقَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً كَذَا في المُعْجَمِ
وفي التَّنْزِيلِ " إنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِثلَ يَوْمِ الأَحْزَابِ " فهُمْ قَوْمُ نُوح وعادٌ وثَمُودُ ومَنْ أَهْلَكَه اللهُ مِنْ بَعْدِهِمْ مثل فِرْعَوْنَ أُولَئك الأحزاب . وفي الحديث ذكر يَوْم الأحزابِ هُوَ غَزْوَةُ الخَنْدَقِ وسُورَةُ الأَحْزَاب مَعْرُوفَةٌ ومَسْجِدُ الأَحْزابِ من المساجدِ المعروفةِ التي بُنِيَتْ على عَهْدِ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم أنشد ثعلب :
إذْ لاَ يَزَالُ غَزَالٌ فيه يَفْتِنُنِي ... يَأْوِي إلى مَسْجِدِ الأَحْزَاب مُنْتَقِبَا
قُلْتُ : البَيْتُ لِعَبْدِ اللهِ بنِ مسْلِمِ بنِ جُنْدَبٍ الهُذَلِيِّ وكان من قِصَّتِه أَنَّه لَمَّا وَلِيَ الحَسَنُ بنُ يَزِيدَ المَدِينَةَ مَنَعَ المَذْكورَ أَن يَؤُمَّ بالنَّاسِ في مَسْجِدِ الأَحْزَابِ فَقَالَ له : أَصْلَحَ اللهُ الأَميرَ لِمَ مَنَعْتَنِي مُقَامِي ومُقَام آبَائِي وأَجْدَادِي قَبْلِي ؟ قالَ مَا مَنَعَك منه إلاَّ يَوْمُ الأَرْبَعَاءِ يُرِيدُ قَوْلَه :
" يَا لَلرِّجَالِ لِيَوْمِ الأَرْبِعَاءِ أَمَايَنْفَكُّ يُحْدِثُ لِي بَعْدَ النُّهَى طَرَبَا إذْ لاَ يَزَال إلخ كَذَا في المعجم . ودَخَلْتُ عليه وعنده الأَحزابُ وقد تَبجَّحَ شَيْخُنَا في الشرح كثيراً وتصدى بالتعرض للمؤلف في عبارته وأحال بعض ذلك على مُقَدَّمَةِ شَرْحِه للحِزبِ النَّوَوِيِّ وتاريخ إتمامه على ما قَرَأْت بخطه سنة 1163 بالمدينة المنوَّرة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام وقرأْت المقدمة المذكورة فرأيته أَحال فيها على شرحه هذا فما أَدْرِي أَيُّهما أَقدمُ وقد تَصَدَّى شيخُنا العلامة عبدُ الله بن سُلَيْمَان الجرهزيّ الشافعيُّ مُفْتِي بَلَدِنا زَبِيدَ حَرَسَهَا الله تعالى للرَّدِّ على المَجْد وإبْطَالِ دَعَاوِيهِ النَّازِلَةِ بكُلِّ غَوْرٍ ونَجْد والله حَكِيمٌ عَلِيمٌ
وحَازَبُوا وتَحَزَّبُوا : صَارُوا أَحْزَاباً وحَزَّبهُمْ فَتَحَزَّبُوا أَي صَارُوا طَوَائِفَ وفُلاَنٌ يُحَازِبُ فُلاَناً أي يَنْصُرُه ويُعَاضِدُه كذا في الأَساس . قُلت : وفي حديث الإِفْكِ " وطَفِقَتْ حَمْنَةُ تَحَازَبُ لهَا " أَيْ تَتَعَصَّبُ وتَسْعَى سَعْيَ جَمَاعَتِهَا الذين يَتَحَزَّبُونَ لَهَا والمَشْهُورُ بالرَّاءِ
وتَحَزَّبَ القَوْمُ : تَجَمَّعُوا وقَدْ حَزَّبْتهُمْ أَيِ الأَحْزَابَ تَحْزيباً أَيْ جَمَعْتهُمْ قال رؤبَة :
" لقدْ وَجَدْتُ مُصْعَباً مُسْتَصْعِبَا
" حِينَ رَمَى الأَحْزَابَ والمُحَزِّبَا كذا في " المعجم " وحَزَبَهُ الأَمْرُ يَحْزُبُه حَزْباً : نَابَه أَيْ أَصَابَهُ واشْتَدَّ عليه أَوْضَغَطَهُ فَجْأَةً وفي الحديثِ : " كَانَ إذَا حَزَبَهُ أَمْرٌ صَلَّى " أَيْ إذَا نَزَلَ به مُهِمٌّ وأَصَابَه غَمٌّ وفي حَدِيثِ الدُّعَاءِ " اللَّهُمَّ أَنْتَ عُدَّتِي إنْ حُزِبْتُ " والاسْمُ الحُزَابَةُ بالضَّمِّ والحَزْبُ أَيْضاً بفَتْحٍ فسُكُونٍ كالمَصْدَرِ ويقال : امْرٌ حَازِبٌ وحَزِيبٌ : شَدِيدٌ . والحَازِبُ من الشُّغْلِ : مَا نَابَكَ ج حُزْبٌ بضَمٍّ فسُكُونٍ كَذَا في نُسْخَتِنَا وضَبَطَه شيخُنَا بضَمَّتَيْنِ وفي حَدِيثِ عَلِيٍّ : " نَزَلَتْ كَرَائِهُ الأُمُورِ وحَوَازِبُ الخُطُوبِ " جَمْعُ حَازِبٍ وهو الأَمْرُ الشديدُ . وفي الأَساس : أَصَابَتْهُ الحَوَازِبُ
والحَزَابِي والحَزَابِيَةُ بكَسْرِ المُوَحَّدَةِ فيهما مُخَفَّفَتَيْنِ مِنَ الرِّجَالِ والحَمِيرِ : الغَلِيظُ إلى القِصَرِ مَا هُوَ وعبارة الصحاح : الغَلِيظُ القَصِيرُ رَجُلٌ حَزَابٍ وحَزَابِيَةٌ وَزَوَازٍ وَزَوَازِيَةٌ إذَا كَانَ غَلِيظاً إلَى القِصَرِ مَا هُوَ وَرجُلٌ هَوَاهِيَةٌ إذا كَانَ مَنخُوبَ الفُؤَادِ وَبعِيرٌ حَزَابِيَةٌ إذا كانَ غَلِيظاً وحِمَارٌ حَزَابِيَةٌ : جَلْدٌ ورَكَبٌ حَزَابِيَةٌ : غَلِيظٌ قالتِ امْرَأَةٌ تَصِفُ رَكَبَهَا :
" إنَّ هَنِي حَزَنْبَلٌ حَزَابِيَهْ
" إذَا قَعَدْتُ فَوْقَهُ نَبَا بِيَهْ ويقال : رَجُلٌ حَزَابٍ وحَزَابِيَةٌ إذَا كَانَ غَلِيظاً إلى القِصَرِ واليَاءُ لِلإِلْحَاقِ كالفَهَامِيَةِ والعَلاَنِيَةِ من الفَهْم والعَلَنْ قال أُمَيَّةُ بنُ أَبِي عَائِذ الهُذَلِيُّ :
كَأَنِّي وَرَحْلِي إذَا رُعْتُهَا ... عَلَى جَمَزَى جَازِىءٍ بالرِّمَالِ
أَوَاصْحَمَ حَامٍ جَرَامِيزَهُ ... حَزَابِيَةٍ حَيَدَى بالدِّحَالِ يُشَبِّهُ نَاقَتَهُ بِحِمَارِ وَحْشٍ وَوَصَفَه بجَمْزَى وهو السَّرِيعُ وتقديرُه عَلَى حِمَارٍ جَمَزَى وقال الأَصمعيُّ : لَمْ أَسْمَعْ بفَعَلَى في صِفَةِ المُذَكَّرِ إلاَّ في هَذَا البَيْتِ يَعْنِي أَنَّ جَمَزَى وزَلَجَى
ومَرَطَى وبَشَكَى وما جَاءَ على هذا البابِ لا يكونُ إلاّ من صِفَةِ الناقةِ دُونَ الجَمَلِ والجَازِئُ : الذي يَجْزَأُ بالرُّطْب عن الماءِ والأَصْحَمُ : حِمَارٌ يَضْرِبُ إلى السَّوَادِ والصُّفْرَةِ وَحَيَدَى : يَحِيدُ عن ظِلِّه لنَشَاطِه حَامٍ نفسَه من الرُّمَاةِ وجَرَامِيزه : نَفْسُه وجَسَدُه والدِّحَال : جَمْعُ دَحْلٍ وهو هُوَّةٌ ضَيِّقَةُ الأَعْلَى وَاسِعَةُ الأَسْفَلِز كَذَا في لسان العرب كالحِنْزَابِ كقِنْطَار وفي نسخة كمِيزَابٍ وفي أُخرَى كقِتَال وكلاهما تَصْحِيفٌ وغَلَطٌ
والحِزْب والحِزْبَاءَةُ بكَسْرِهِمَا : الأَرْضُ الغَلِيظَةُ الشَّدِيدَةُ الحَزْنَةُ وعن ابن شُميل : الحِزْبَاءَةُ مِنْ أَغْلَظِ القُفِّ مرتفع ارتفاعاً هَيِّناً في قُفٍّ أَيَرَّ شَدِيدٍ وأَنشد :
إذَا الشَّرَكُ العَادِيُّ صَدَّ رأَيْتَهَا ... لِرُوسِ الحَزَابِيّ الغِلاَظِ تَسُومُ ج حِزْبَاءٌ وحَزَابِي وأَصْلُهُ مُشَّدَّدُ كما قِيلَ الصَّحَارِي : وفي بَعْضِ أَقْوَالِ الأَئِمَّةِ : الحِزْبَاءَةُ : مَكَانٌ غَلِيظٌ مُرْتَفِعٌ والحَزَابى : أَمَاكِنُ مُنْقَادَةٌ غِلاَظٌ مُسْتَدِقَّةٌ
وأَبُو حُزَابَةَ بالضَّمِّ فيما ذَكَر ابنُ الأَعرابيّ : الوَلِيدُ بنُ نَهِيكٍ أَحَدُ بَنِي رَبِيعَةَ بنِ حَنْظَلَةَ وقال البَلاَذُرِيّ : هو الوَلِيدُ بن حَنِيفَة بنِ سُفْيَانَ بن مُجَاشِعِ بنِ رَبِيعَةَ بنِ وهبِ بنِ عَبَدَةَ بنِ رَبِيعَةَ بنِ حَنْظَلَةَ الذي يقول :
" أَنَا أَبُو حُزَابَةَ الشَّيْخُ الفَانْ وكَانَ يَقُولُ : أَشْقَى الفِتْيَانِ المُفْلِسُ الطَّرُوبُ وَثوَّاب كَكَتَّانٍ ابن حُزَابَةَ له ذِكْرٌ وكَذَا ابنُه قُتَيْبَةُ بنُ ثَوَّابٍ له ذِكْرٌ في ث و ب وبالفَتْح أَبو بَكْر مُحَمَّدُ بنُ محمد بن أَحْمَدَ بن حَزَابَةَ الإِبْرَيْسَمِيّ المُحَدِّثُ ماتَ قبلَ الستينَ وثلاثمائَة بسَمَرْقَنْدَ
وحَزُّوبٌ كَتَنُّورٍ اسم
وحَازَبْتُه : كنتُ من حِزْبِهِ أَوْ تَعَصَّبْتُ له
والحِنْزَابُ بالكَسْرِ كقِنطار : الدِّيكُ ونونُه زائدةُ وقيل إن موضعه في ح ن ز ب بناءً على أَصالَةِ النون و : جَزَرُ البَرِّ و : ضَرْبٌ مِنَ القَطَا
وذَاتُ الحِنْزَابِ : ع قال رؤبة :
" يَضْرَحْنَ مِنْ قِيعَانِ ذَاتِ الحِنْزَابْ
" في نَحْرِ سَوَّارِ اليَدَيْنِ ثَلاَّبَ والحُنْزُوبُ بالضَّمِّ : نَبَاتٌ
ومما يستدرك عليه : الحَيْزَبُونُ : العَجُوزُ ونُونُه زائدةٌ كما زيدت في الزَّيْتُونِ أَو التي لا خَيْرَ فيها وهذا مَحَلُّ ذِكره صرَّح به الجوهريُّ وقَاطِبَةُ أَئِمَّةِ النحوِ كذا في لسان العرب وتَبِعه شيخُنا وقد أَهملَه المصنف تقصيراً وقيل : الحَيْزَبُونُ : الشَّهْمَةُ الذَّكِيَّةُ قال الهُذَلِيّ :
" يَلْبِطُ فِيهَا كُلُّ حَيْزَبُونِ وبَنُو حِنْزَابَةَ بالكَسْرِ : بَنُو الفُرَاتِ ولا يَكَادُونَ يَخْفَوْنَ عَلَى مَنْ لَهُ مَعْرِفَةٌ ذَكَرَه البرازنيّ في مَشْيَخَتِهِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
