# حزر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B2%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حزر

ح ز ر
حزر ، حرز ، زحر ، زرح ، رزح : مستعملات .
زحر : قال الليث : زَحَرَ يَزْحَرُ زَحِيراً ، وهو إخراج النَّفَس بأَنِينٍ عند عمل أو شدة ، وكذلك التَّزَحّر ، ويقال للمرأة إذا ولدت ولداً زَحَرَتْ به وتَزَحَّرَت عَنْهُ ، وأنشد :
إني زعيم لك أن تَزحَّرِي
عن وَارِمِ الجبهة ضخم المَنْخَرِ
يوقال : هو يَتَزَحَّر بماله شُحّاً .
وقال ابن السّسكيت : يقال : أخذه الزَّحيرُ والزُّحَار ، ورجل زَحَّار . قال : وقال الفرَّاء : أنشدني بعض كلب :
وعند الفقر زَحَّاراً أُنَانَا
حزر : قال الليث الحَزَوَّرُ والجميع الحَزَاوِرَةُ .
وقال ابن السكيت : يقال للغلام إذا راهق ولم يدرك بعدُ حَزَوَّرٌ ، وإذا أدرك وَقَوِي واشتدَّ فهو حَزَوَّرٌ أيضاً ، وقال النابغة :
نزع الحَزَوَّرِ بالرِّشاءِ المُحْصَدِ
وقال أراد البالغ القَوِيَّ .
وقال أبو حاتم في ( الأضداد ) : الحَزَوَّرُ : الغلامُ إذا اشتد وقوي ، والحَزَوَّرُ : الضعيفُ من الرجال وأنشد :
وما أَنا إنْ دَافَعْتُ مِصْرَاعَ بَابِه
بذي صَوْلة فَانٍ ولا بِحَزَوّر
وقال آخر :
إنَّ أحَقَّ النَّاسِ بالمَنِيَّهْ
حَزَوَّرٌ لَيْسَت له ذُرِّيَّهْ
قال : أراد بالحَزَوَّر هاهنا رجلاً بالِغاً
ضَعِيفاً .
قال أحمد بن يحيى : قال سَلَمَة : قال الفراء ، قال : أخبرني الأرْمُ عن أبي عُبَيْدة ، وأبو نصر عن الأصمعي ، وابن الأعرابي عن المُفَضَّلُ قال : الحَزَوَّرُ عند العَرَب : الصَّغيرُ غَيرُ البَالغِ ، ومن العَرَب من يجعل الحَزَوَّر : البالغ القَوِيّ البدن الذي قد حمل السلاح . قلتُ : والقول هو هذا .
شَمِر عن أبي عمرو : الحَزْوَرُ : المكان الغَلِيظُ ، وأنشد :
في عَوْسَجِ الوَادِي ورَضْمِ الحَزْوَر
وقال عَبَّاسُ بن مِرْدَاسٍ :
وذابَ لُعَابُ الشَّمْس فيه وأُزِّرَتْ
بِهِ قامِسَاتٌ من رِعَانٍ وحَزْوَر
وقال الليث : الحَزْرُ : حَزْرُك عدد الشيء بالحَدْس ، تقول أنا أَحْزِرُ هذا الطعام كذا وكذا قفيزاً ، قال : والحَزْرُ : اللَّبنُ الحامض ، وقال الأصمعي : إذا اشتدَّت حُمُوضَة اللبن فهو حازر ، وقال ابن الأعرابي : هو حازر وحامزٌ بمعنى واحد .
ابن شميل عن المُنْتَجِع قال : الحازر : دقيق الشَّعِير وله ريح ليس بطيب .
الليث : الحَزْرَةُ : خِيَارُ المال ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه بعث مُصَدِّقاً فقال : ( لا تأخُذ من حَزَرَات أَنْفسِ الناس شيئاً ، خُذِ الشَّارِفَ والبَكْر ) .
وقال أبو عُبَيْد : الْحَزرَةُ : خِيَارُ المال : وأنشد :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ النّفْسِ
وأنشد شمر :
الحَزَرَاتُ حَزَرَاتُ القَلْبِ
اللُّبُنُ الغِزَار غيرُ اللُّجْبِ
حِقَاقُها الجِلادُ عند اللَّزْبِ
قال شمر : يقال : حَزَرات وحَزُرات .
وقال أبو سعيد : حَزَراتُ الأَمْوالِ : هي التي يَوَدُّها أَرْبَابُها ، وليس كل المال الحَزَرَة ، قال : وهي العلائق ، قال : وفي مثل للعرب :
واحَزْرَتِي وأبْتَغي النَّوافِلاَ
شَمِر عن أبي عُبَيدة قال : الحَزَرات : نُقَاوَةُ المالِ : الذكر والأُنْثَى سواء ، يقال : هي حَزْرَةُ مالِهِ وهي حَزْرَةُ قلبه ، وأنشد شمر :
نُدَافِعُ عنهم كلَّ يَوْم كَرِيهَةٍ
ونَبْذُلُ حَزْراتِ النُّفُوسِ ونَصْبِرُ
وقيل لخيار المال حَزْرة ، لأن صاحِبها يَحْزُرها في نفسه كلما رآها ، ومن أمثال العرب ( عَدَا القَارِصُ فَحَزَر ) يُضْرَبُ للأمْرِ إذا بَلَغَ غايَتَه وأَفْعَمَ .
وَوَجْهٌ حازِرٌ : عَابِسٌ باسِرٌ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحَزْرَةُ : النَّبِقَةُ المُرَّة ، وتُصَغَّر حُزَيْرَة .
رزح : الليث : رزح البَعيرُ رُزُوحاً إذا أَعْيَا فقَامَ . بَعيرٌ رازح وإبِلٌ رَزْحَى : وإبِلٌ مَرَازيحُ ، وبَعير مِرْزَاحٌ كذلك .
والمِرْزِيحُ : الصوتُ ، وأنشد :
ذَرْ ذَا ولكن تَبَصَّر هل تَرى ظُعُناً
تُحْدَى لساقتِها بالدَّوِّ مِرْزِيحُ
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الرَّازحُ : البعير
الذي لا يَتَحَرّك هُزَالاً ، وهو الرازم أيضاً . غيره : وقد رَزَحَ يَرزَحُ رُزوحاً ورَزاحاً .
النضر عن الطائفي قال : المِرْزَحَةُ : خَشبةٌ يُرْفعُ بها العِنَبُ إذا سقط بعضُه على بعض .
والمِرْزَحُ : ما اطمأنَّ من الأرض .
قال الطِّرِمَّاح :
كأن الدُّجَى دونَ البلادِ مُوَكَّلٌ
ببَمَ بِجَنْبَيْ كلِّ عِلْوٍ ومِرْزَحِ
قال أبو بكر الأنباري : رزَح فلان معناه ضَعُفَ وذهب ما في يده ، وأصلُه من رَزاحِ الإبِل إذا ضَعُفَت ولَصِقَت بالأرض فلم يكن بها نُهوض . وقيل : رَزَح ، أُخِذَ من المَرْزَح ، وهو المطمَئِنُّ من الأرضِ ، كأنه ضَعُف عن الارتقاء إلى ما عَلاَ منها .
زرح : أهمله الليث : وقال شمر : الزَّرَاوِحُ : الرَّوابي الصغار ، واحدها زَرْوَح . قال : وقال ابن شميل : الزّرارِحُ من التلال : مُنبسِط من التلال لا يُمسِك الماءَ رَأْسُه صَفَاة وقال ذو الرُّمَّة :
وتَرْجافُ أَلْحِيْهَا إذا ما تَنَصَّبَتْ
على رافع الآلِ التِّلاَلُ الزَّراوحُ
قال : والحَزَاوِرُ مثلها واحدها حَزْورَةٌ ، قال : والمِزْرَحُ : المُتَطَأْطِىءُ من الأرض .
ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : الزُّرَاحُ : النَّشِيطُو الحركات .
حرز : قال الليث : الحِرْزُ : ما أَحْرَزَك من موضعٍ وغير ذلك . تقول : هو في حِرْزٍ لا يُوصَلُ إليه ، واحترزتُ أنا من فلان أي جعَلْتُ نفسي في حِرزٍ ومكان حَريز ، وقد حَرُزَ حَرازةً وحَرَزاً .
قال : والحَرَزُ هو الخَطَر وهو الجَوْزُ المحكوك يَلْعَبُ به الصَّبيُّ ، والجميع الأحْرازُ والأخْطَار .
وقال أبو عَمْرو في ( نوادره ) : الحَرائِزُ من الإبل : التي لا تُبَاعُ نَفَاسَةً بها .
وقال الشَّمَّاخُ :
يُبَاعُ إذا بِيعَ التِّلاَدُ الحرائز
ومن أمثالهم : ( لا حَرِيزَ من بَيْع ) أي أعطيتَنِي ثَمَناً أرضاه لم أَمْتنِع من بيعه .
وقال الراجز يصف فحلاً :
يَهْدِرُ في عَقَائلٍ حَرائِزِ
في مثل صُفْنِ الأَدَمِ المخَارِزِ
ومن الأسماءَ حَرَّازٌ ومُحْرِزٌ وحَريزٌ .
رحز : مهمل .

### Türkçe

ح ز ر
**حزر** ، **حرز** ، **زحر** ، **زرح** ، **رزح** : kullanımdadırlar.

**زحر** : Leys dedi: **زَحَرَ يَزْحَرُ زَحِيراً**; bu, bir iş yahut şiddet anında inlemeyle nefes çıkarmaktır; **التَّزَحّر** de böyledir. Kadına, bir çocuk doğurduğunda: onunla **زَحَرَتْ** ve ondan **تَزَحَّرَت** denir. Şu beyit okunmuştur:
Ben sana kefilim ki **تَزحَّرِي**
Alın şişi, burun deliği iri olana karşı.
Ve denilir: O, malı yüzünden cimrilik olarak **يَتَزَحَّر**.
İbn es-Sikkît dedi: Denilir: Onu **الزَّحيرُ** ve **الزُّحَار** aldı; ve **زَحَّار** bir adam. Dedi: Ferrâ dedi: Bana Kelb’den biri şu beyti okuttu:
Ve fakirlik yanında **زَحَّاراً** inlememiz.

**حزر** : Leys dedi: **الحَزَوَّرُ**; çoğulu **الحَزَاوِرَةُ**.
İbn es-Sikkît dedi: Oğlana, ergenliğe yaklaşıp henüz erişkinliğe ulaşmadığında **حَزَوَّرٌ** denir; erişkinliğe ulaşıp kuvvetlenip şiddetlendiğinde o da **حَزَوَّرٌ**dur. Nâbiga dedi:
**الحَزَوَّرِ**’in çekişi, biçilmiş ip ile.
Ve dedi: Kuvvetli erişkini kastetti.
Ebû Hâtim (الأضداد)’da dedi: **الحَزَوَّرُ**: oğlan, şiddetlenip kuvvetlendiğinde; ve **الحَزَوَّرُ**: erkeklerden zayıf olan. Şu beyit okunmuştur:
Ben, kapısının kanadını ittirirsem,
Ne gücü tükenmiş bir saldırı sahibiyle, ne de bir **حَزَوّر** ileyim.
Bir başkası dedi:
İnsanların ölümle en layık olanı,
Zürriyeti olmayan bir **حَزَوَّرٌ**dur.
Dedi: Burada **الحَزَوَّر** ile, erişkin
zayıf bir adamı kastetti.
Ahmed b. Yahyâ dedi: Seleme dedi: Ferrâ dedi; dedi: Bana el-Arm, Ebû Ubeyde’den haber verdi; Ebû Nasr, Asmaî’den; İbnü’l-A‘râbî, el-Mufaddal’dan dedi ki: **الحَزَوَّرُ** Araplar katında: erişkin olmayan küçük; Araplardan kimi de **الحَزَوَّر**’u: silah taşımış, bedeni kuvvetli erişkin yapar. Ben dedim: söz işte budur.

Şemir, Ebû Amr’dan: **الحَزْوَرُ**: kalın/sert yer. Şu beyit okunmuştur:
Vadinin **عَوْسَج**’inde ve **الحَزْوَر**’un taş yığını içinde.
Abbâs b. Mirdâs dedi:
Güneşin salyası onda eridi ve kuşatıldı,
Onunla, **رِعَان** ve **حَزْوَر**’dan yükseltiler içinde duranlar.
Leys dedi: **الحَزْرُ**: senin bir şeyin sayısını tahminle takdir etmendir; “Ben bu yemeği şu kadar şu kadar **قفيزاً** **أَحْزِرُ**” dersin. Dedi: **الحَزْرُ**: ekşi süttür. Asmaî dedi: Sütün ekşiliği şiddetlendiğinde o **حازر**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: O **حازر** ve **حامزٌ**dur; anlamca birdir.
İbn Şümeyl, el-Münteci‘den dedi: **الحازر**: arpa unudur; onda hoş olmayan bir koku vardır.
Leys: **الحَزْرَةُ**: malın seçkini. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki bir zekât tahsildarı gönderdi de şöyle dedi: “İnsanların nefislerinin **حَزَرَات**’ından hiçbir şey alma; **الشَّارِفَ** ve **البَكْر** al.”
Ebû Ubeyd dedi: **الْحَزرَةُ**: malın seçkini. Şu beyit okunmuştur:
**الحَزَرَاتُ** nefislerin **حَزَرَاتُ**’ıdır.
Şemir şu beyti okuttu:
**الحَزَرَاتُ** kalbin **حَزَرَاتُ**’ıdır,
Bol sütlü develer, **اللُّجْب** olmayan,
**حِقَاقُها** deriler, **اللَّزْب** yanında.
Şemir dedi: **حَزَرات** ve **حَزُرات** denir.
Ebû Saîd dedi: **حَزَراتُ الأَمْوالِ**: sahiplerinin arzuladığı şeylerdir; her mal **الحَزَرَة** değildir. Dedi: onlar **العلائق**’tir. Dedi: Arapların bir meselinde:
“Vah **واحَزْرَتِي**! ve ben nafileleri ararım.”
Şemir, Ebû Ubeyde’den dedi: **الحَزَرات**: malın saf/arı kısmıdır; erkek ve dişi eşittir. Denilir: O, onun malının **حَزْرَةُ**’sidir; ve o, onun kalbinin **حَزْرَةُ**’sidir. Şemir şu beyti okuttu:
Her gün onlardan bir çirkinliği savarız,
Ve nefislerin **حَزْراتِ**’ını veririz ve sabrederiz.
Ve denildi ki: Malın seçkinine **حَزْرة** denmiştir; çünkü sahibi onu her gördüğünde kendi nefsinde **يَحْزُرها**. Arapların mesellerindendir: “**عَدَا القَارِصُ فَحَزَر**”; iş, sonuna ulaşıp taşınca söylenir.
Ve **وَوَجْهٌ حازِرٌ**: çatık, asık suratlı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَزْرَةُ**: acı **النَّبِقَة**; küçültmesi **حُزَيْرَة** yapılır.

**رزح** : Leys: **رزح** deve **رُزُوحاً**; yorulup da kalktığında. **رازح** bir deve; **رَزْحَى** develer; ve **مَرَازيحُ** develer; ve **مِرْزَاحٌ** deve de böyledir.
Ve **المِرْزِيحُ**: sestir. Şu beyit okunmuştur:
Bunu bırak; fakat bak, görüyor musun bir göçü,
Onun sürücüsüne **الدَّوِّ** ile **مِرْزِيحُ** sesleniyor.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الرَّازحُ**: zayıflıktan hareket etmeyen devedir; o **الرازم** da denir. Başkası: ve o **رَزَحَ يَرزَحُ رُزوحاً ورَزاحاً**.
Nadr, Tâifî’den dedi: **المِرْزَحَةُ**: üzümün bir kısmı bir kısmının üzerine düştüğünde onunla üzümün kaldırıldığı bir tahtadır.
Ve **المِرْزَحُ**: yerin alçalmış/düzleşmiş kısmıdır.
Tırimmâh dedi:
Sanki gece karanlığı, beldelerin altında görevlendirilmiş,
Her yüksekliğin ve her **مِرْزَح**’ın iki yanında, **ببَمَ** ile.
Ebû Bekr el-Enbârî dedi: “Falanca **رزَح**”ın manası: zayıfladı ve elindekiler gitti. Aslı, develerin **رَزاحِ**’ından gelir; zayıflayıp yere yapıştıklarında ve onlarda kalkış bulunmadığında. Ve denildi: **رَزَح**; **المَرْزَح**’tan alınmıştır; o, yerin alçak kısmıdır; sanki onun yüksek olanına yükselmekten zayıf kaldı.

**زرح** : Leys onu ihmal etti. Şemir dedi: **الزَّرَاوِحُ**: küçük tepeler; tekili **زَرْوَح**. Dedi: İbn Şümeyl dedi: tepelerden **الزّرارِحُ**: tepelerden yayvan olan; suyu tutmaz; başı düz kaya olur. Zü’r-Rumme dedi:
Onun iki çenesinin titremesi, dikildiğinde,
Serap yükseltisinin üzerinde, tepeler **الزَّراوحُ**.
Dedi: **الحَزَاوِرُ** da onun gibidir; tekili **حَزْورَةٌ**. Dedi: **المِزْرَحُ**: yerin alçak olanıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزُّرَاحُ**: hareketleri çevik olan.

**حرز** : Leys dedi: **الحِرْزُ**: seni bir yerden ve başka şeyden koruyan şeydir. “O, kendisine ulaşılamayan bir **حِرْزٍ** içindedir” dersin. “Ben falancadan **احترزتُ**” yani kendimi bir **حِرزٍ** ve bir mekâna koydum. **حَريز** bir yer; ve o **حَرُزَ حَرازةً وحَرَزاً**.
Dedi: **الحَرَزُ**: tehlikedir; ve o, çocukların oynadığı, oyulmuş cevizdir; çoğulu **الأحْرازُ** ve **الأخْطَار**.
Ebû Amr (نوادره)’de dedi: develerden **الحَرائِزُ**: kıymetliliğinden dolayı satılmayanlardır.
Şemmâh dedi:
Eski mal satıldığında **الحرائز** satılır.
Ve onların mesellerindendir: “**لا حَرِيزَ من بَيْع**” yani bana razı olacağım bir bedel verdin; onu satmaktan kaçınmam.
Râciz, bir aygırı vasfederken dedi:
**حَرائِزِ** olan **عَقَائلٍ** içinde böğürür,
Dikilmiş deriler gibi, delinmiş olanlar misali.
İsimlerden: **حَرَّازٌ** ve **مُحْرِزٌ** ve **حَريزٌ**.

**رحز** : ihmal edilmiştir.
