# حزز (ح-ز-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B2%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ز - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء مع الزاي
ح ز، ز ح مستعملان
حز:
الحُزُّ: قَطْعٌ في اللَّحْم غيرُ بائن. والفَرْضُ في العظم والعُود غير طائل حَزٌّ أيضاً.
يقالُ: حَزَرْته حَزْاً، واحتزَزْتُه احتِزازاً، قال الشاعر:
وعبدُ يَغُوتٍ تَحجِل الطَّيْرُ حولَه		قد احتَزَّ عُرْشَهِ الحُسامُ المذَكَّرُ
فجُعِلَ الاحتزاز ههنا قَطْعَ العُنُق. والحَزازةُ: هِيْرِيَةٌ في الرَأس، وتجمَع على حَزازٍ. والحزازةُ أيضاً: وَجَعٌ في القَلْب من غَيْظٍ ونحوه.
والحَزّاز يُقال في القَلْب أيضاً، قال الشمّاخ: فلّما شَراها فاضَتِ العَيْنُ عَبْرةً وفي الصَّدْر حُزّازٌ من اللَّومِ حامِزُ وقال:
وقد يَنْبُتُ المَرْعَى على دِمَن الثَّرَى		وتَبْقَى حَزازاتُ النُفوس كما هِـيا
وتقول: أعطيتُه حُزّةً من لَحْمٍ. والحَزّاز من الرجال: الشَّديد على السَّوْق والقِتال، قال: فهيَ تَفَادَى من حَزازٍ ذي حَزِقْ وفي الحديث: أخَذَ بحُزَّته يقال: أخَذَ بعُنقه، وهو من السَّراويل حُزَّة وحُجْزَة، والعُنُق عندي تشبيه به. وحَزّاز القلوب: ما حَزَّ وحكَّ في قلبه.
والحَزيزُ: مَوضِعٌ من الأرض كَثُرتْ حِجارتُه وغَلُظَتْ كأنَّها سكاكينُ، ويجمعُ على حُزّاِن وثلاثة أحِزَّة. وإذا أصاب المرفقُ طَرَفَ كِرْكِرةِ البَعيرِ فقَطَعَه قيل به حازٌّ.
زح:
الزَّحُّ: حَذْبُ الشَّيءِ في العَجَلة. زَحَّه يزُحُّه زَحّاً. والزَّحْزَحة: التَنْحِيةُ عن الشيء يقال زَحْزَحْتُه فتَزَحْزَحَ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ile **الزاي**
**ح ز**، **ز ح** kullanımdadırlar.
**حز**:
**الحُزُّ**: Ette, belirgin olmayan bir kesiktir. Kemikte ve değnekte farz (yarma) ise, uzun olmayan **حَزٌّ** da (sayılır).
Denilir: Onu **حَزَرْته** **حَزْاً** (ile) kestim; ve onu **احتزَزْتُه** **احتِزازاً** (ile) kestim. Şair dedi ki:
وعبدُ يَغُوتٍ تَحجِل الطَّيْرُ حولَه		قد احتَزَّ عُرْشَهِ الحُسامُ المذَكَّرُ
Böylece **الاحتزاز** burada boynun kesilmesi kılındı. **الحَزازةُ**: Baştaki bir hırıldama/çıtırtıdır; **حَزازٍ** üzerine toplanır. **الحَزازةُ** ayrıca: Öfke ve benzerinden kalpte bir ağrıdır.
**الحَزّاز** kalpte de söylenir. **الشمّاخ** dedi ki: فلّما شَراها فاضَتِ العَيْنُ عَبْرةً وفي الصَّدْر حُزّازٌ من اللَّومِ حامِزُ وقال:
وقد يَنْبُتُ المَرْعَى على دِمَن الثَّرَى		وتَبْقَى حَزازاتُ النُفوس كما هِـيا
Ve dersin: Ona etten bir **حُزّةً** verdim. Erkeklerden **الحَزّاز**: Sevk ve savaş üzerine şiddetli olandır. Dedi ki: فهيَ تَفَادَى من حَزازٍ ذي حَزِقْ Hadiste: **أخَذَ بحُزَّته**; denilir: Boynundan tuttu; ve o, şalvardan **حُزَّة** ve **حُجْزَة**’dir; boyun ise, benim yanımda ona benzetmedir. **حَزّاز القلوب**: Kalbinde kesen ve kaşıyan şeydir.
**الحَزيزُ**: Taşları çoğalmış ve kalınlaşmış, sanki bıçaklar gibi olan yerden bir yerdir; **حُزّاِن** ve üç **أحِزَّة** üzerine toplanır. Dirsek devenin **كِرْكِرةِ**sinin ucuna isabet edip onu kestiğinde, onunla **حازٌّ** denilir.
**زح**:
**الزَّحُّ**: Acelede şeyi çekip götürmedir. Onu **زَحَّه**; onu **يزُحُّه**; **زَحّاً** (ile). **الزَّحْزَحة**: Şeyden uzaklaştırmadır; denilir: Onu **زَحْزَحْتُه** de o da **تَزَحْزَحَ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَزَّهُ واحْتَزَّهُ، أي قطعه. والتَحَزُّزُ: التَقَطُّعُ. وفي أسنانه تَحْزيزٌ، أي أُشُرٌ. وقد حَزَّزَ أسنانه. والحَزُّ: الفَرضُ في الشيء، الواحدة حَزَّةٌ. وقد حَزَزْتُ العودَ أحُزُّهُ حَزَّاً. وفي الحديث: "الإثمُ حَزَّازُ القلوب". والحَزُّ: الحينُ والوقتُ. وحُزَّةُ السراويل: حُجْزَتُه. وأما الذي في الحديث: "آخِذٌ بِحُزَّتِهِ" فإنَّما يريد بعنُقه. وهو على التشبيه. والحُزَّةُ: قطعة من اللحم قُطِعت طولاً. قال أعشى باهلة:
تَكْفيه حُزَّةُ فِلْـذٍ إن أَلَـمَّ بـهـامِن الشِواءِ ويُرْوِي شُرْبَهُ الغُمَرُ
والحَزازُ: الهِبْرِيَةُ في الرأس، الواحدة حَزازَةٌ. والحَزازَةُ أيضاً: وجَعٌ في القلب من غَيظٍ ونحوه. قال زفر بن الحارث الكلابيّ:
وقد يَنْبُتُ المَرْعى على دِمَنِ الثرىوَتَبْقى حَزازاتُ النُفوسِ كما هِـيا
قال أبو عبيدة: ضربه مثلاً لرجلٍ يُظهر مودّةً وقلبه نَغِلٌ بالعداوة. قال: وكذلك الحَزَّازُ والحُزَّازُ، بفتح الحاء وضمها. قال: والحَزَّازُ: ما حَزَّ في القلب. وكلُّ شيءٍ حَكَّ في صدركَ فقد حَزَّ. والحَزيزُ: المكان الغليظ المنقاد، والجمع حُزَّانٌ، وأَحِزَّةٌ.

##### Türkçe

**حَزَّهُ** ve **احْتَزَّهُ**: yani onu kesti. Ve **التَحَزُّزُ**: parçalanma, kesilip parça parça olma. Ve dişlerinde **تَحْزيزٌ** vardır; yani kertikler. Ve dişlerini **حَزَّزَ**. Ve **الحَزُّ**: bir şeyde yarma/oyma (iz açma); bir tanesi **حَزَّةٌ**’dir. Ve ben çubuğu **حَزَزْتُ**; onu **أحُزُّهُ** **حَزَّاً** (yarıp/oyup iz açarak). Ve hadiste: “Günah, kalplerin **حَزَّازُ**’udur.” Ve **الحَزُّ**: vakit ve zaman. Ve **حُزَّةُ السراويل**: onun **حُجْزَتُه**’si (bel bağı/kuşağı yeri). Ama hadiste olan: “**آخِذٌ بِحُزَّتِهِ**” ise, ancak onun boynunu kasteder. Ve bu, benzetme üzerinedir. Ve **الحُزَّةُ**: etten, uzunlamasına kesilmiş bir parça. A‘şâ Bâhile dedi ki:
**تَكْفيه حُزَّةُ فِلْـذٍ إن أَلَـمَّ بـهـامِن الشِواءِ ويُرْوِي شُرْبَهُ الغُمَرُ**

Ve **الحَزازُ**: baştaki kepek; bir tanesi **حَزازَةٌ**’dir. Ve **الحَزازَةُ** ayrıca: öfke ve benzeri şeylerden kalpte bir ağrı. Zufar b. el-Hâris el-Kilâbî dedi ki:
**وقد يَنْبُتُ المَرْعى على دِمَنِ الثرىوَتَبْقى حَزازاتُ النُفوسِ كما هِـيا**

Ebû Ubeyde dedi ki: Onu, bir adam için misal olarak vurdu; (o adam) sevgi gösterir, hâlbuki kalbi düşmanlıkla kinlidir. Dedi ki: Ve bunun gibi **الحَزَّازُ** ve **الحُزَّازُ**; **الحاء**’ın fethası ve zammıyla. Dedi ki: Ve **الحَزَّازُ**: kalpte kesip geçen şeydir. Ve göğsünde seni kaşıyan her şey, muhakkak **حَزَّ** etmiştir. Ve **الحَزيزُ**: kalın, uzanıp giden yer; çoğulu **حُزَّانٌ** ve **أَحِزَّةٌ**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ز ز
حز رأسه واحتزه‏.‏
وحز في رأس القوس‏:‏ فرض فيه ورد الوتر إلى حزها وفرضها‏.‏
وقطع فأصاب المحز‏.‏
وفي صدره حزازة وحزازات‏.‏
قال‏:‏ وتبقى حزازات النفوس كما هيا والخطميّ يذهب بحزاز الرأس‏.‏
وكيف جئت في هذه الحزة ولقيته على حزة منكرة وهذه ومن المجاز‏:‏ تكلم أو أشار فأصاب المحز‏.‏
والإثم ما حز في قلبك والإثم حزاز القلوب‏.‏
وبه حزاز من الوجع‏.‏
قال الشماخ يصف قوساً‏:‏ فلمّا شراها فاضت العين عبرة وفي الصدر حزاز من اللوم حامز

##### Türkçe

ح ز ز
**حزَّ** başını kesti ve onu **احتزَّه**.
Ve yayın başında **حزَّ**: onda bir yarık açtı ve kirişi onun **حزِّ**’ına ve onun yarığına geri döndürdü.
Ve kesti de **المحزَّ**’a isabet etti.
Ve göğsünde **حزازة** ve **حزازات** vardır.
Dedi: Ve nefislerin **حزازات**’ı olduğu gibi kalır; ve **الخِطْمِيّ** başın **حزاز**’ını giderir.
Ve bu **الحزَّة**’de nasıl geldin; ve onu inkâr edilen bir **حزَّة** üzerinde buldum; ve bu; ve mecazdandır: konuştu yahut işaret etti de **المحزَّ**’a isabet etti.
Ve günah, kalbinde **حزَّ** eden şeydir; ve günah, kalplerin **حزاز**’ıdır.
Ve onda, ağrıdan bir **حزاز** vardır.
**الشَّمَّاخ** bir yayı vasfederek dedi:
Onu satın alınca göz yaşla doldu; ve göğüste, kınamadan bir **حزاز** vardır, yakıcı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَزُّ: قطْع في عِلاج، وقيل: هو في اللَّحْم ما كان غيرَ بائن، حَزَّه يَحُزُّه حَزّاً واحْتَزَّه احْتِزازاً. وفي الحديث: أَنه احْتَزَّ من كَتِف شاة ثم صَلَّى ولم يتوضأْ؛ هو افْتَعَل من الحَزّ القَطْع، وقيل: الحَزُّ القطع من الشيء في غير إِبانَة؛ وأَنشد:
وعَبْد يَغُوث تَحْجِل الطَّيْرُ حَوْله،
قد احْتَزَّ عُرْشَيْهِ الحُسَامُ المُذَكَّرُ
فجعل الحَزّ ههنا قَطْع العُنق، والمَحَزّ موضعه، وأَعطيته حِذْيَةً من لحم وحُزَّةً من لحم. والتَّحَزُّز: التَّقَطُّع. والحُزَّة: ما قطع من اللحم طولاً؛ قال أَعشى باهلة:
تَكْفِيه حُزَّةُ فِلْذٍ إِن أَلَمَّ بها
من الشِّواءِ، ويُرْوِي شُرْبَه الغُمَرُ
ويقال: ما به وَذْيَةٌ، وهو مثل حُزَّة، وقيل: الحُزَّة القطعة من الكَبِد خاصة، ولا يقال في سَنام ولا لحم ولا غيره حُزّة. والحازّ: قطع في كِرْكِرَة البعير، وهو اسم كالنّاكت والضَّاغط. والحَزّ: الفَرْض في الشيء، الواحدة حَزَّة، وقد حَزَزْت العود أَحُزّه حَزّاً. والحَزّ: فرض في العود والمِسْواك والعظم غير طائل. والتَّحْزِيز: كثرة الحَزِّ كأَسْنان المِنْجَل، وربما كان ذلك في أَطراف الأَسنان، وهو الذي يسمى الأَشَر، وقد حزز أَسنانه، والتَّحْزِيزُ: أَثر الحَزّ أيضاً؛ قال المتنخل الهذلي:
إِن الهَوان، فلا يَكْذِبكُما أَحدٌ،
كأَنه في بَياضِ الجِلْدِ تَحْزِيز
والتَّحَزُّز: التقطُّع. وحَزَّ الشيءُ في صدره حَزّاً: حَكَّ. والحَزازَة والحَزَازُ والحَزَّاز والحُزَّاز، كله: وجع في القلب من خوف؛ قال الشماخ يصف رجلاً باع قوساً من رجل وغبن فيه:
فلما شراها فاضَت العَيْنُ عَبْرَةً،
وفي الصَّدْر حَزَّاز من الهَمِّ حامِزُ
والحزَّاز: ما حَزَّ في القلب. وكلّ شيء حَكّ في صدرك، فقد حَزّ، ويروى حُزَّاز. والحَزْحَزَة: كالحُزّاز. الأَزهري: الحَزَازَة وجع في القلب من غيظ ونحوه، ويجمع حَزَازَات. والحَزَاز أَيضاً: وجع كذلك، قال زفر بن الحرث الكلابي:
وقد يَنْبُت المَرْعَى على دِمَنِ الثَّرَى،
وتَبْقَى حَزَازَاتُ النُّفُوسِ كما هيا
قال أَبو عبيد: ضربه مثلاً لرجل يُظهر مودّة وقلبه نَغِلٌ بالعداوة. والحَزَاحِزُ: الحركات؛ قال أَبو كبير:
وتَبَوَّأَ الأَبْطال، بعد حَزاحِزٍ،
هَكْعَ النَّواحِزِ في مُناخِ المَوْحِفِ
والحَزَاز: هِبْرِيَةٌ في الرأْس كأَنه نُخالة، واحدته حَزَازَةٌ. والحَزُّ: غامِضٌ من الأَرض ينقاد بين غليظتين.
والحَزِيزُ من الأَرض: موضع كثرت حجارته وغلظت كأَنها السَّكاكِين؛ وقيل: هو المكان الغليظ ينقاد. وقال ابن دريد: الحَزِيزُ غلظ في الأَرض فلم يزد على ذلك. ابن شُميل: الحَزِيزُ ما غلظ وصَلُبَ من جَلَد الأَرض مع إِشْرافٍ قليل، قال: وإِذا جلست في بطن المِرْبَد فما أَشْرَفَ من أَعلاه فهو حَزِيزٌ. وفي حديث مطرّف: لقيتُ عَلِيّاً بهذا الحَزِيز؛ هو المُنْهبط من الأَرض، وقيل: هو الغليظ منها، ويجمع على حُِزَّان؛ ومنه قصيد كعب بن زهير:
تَرْمِي الغُيُوبَ بِعَيْنَيْ مُفْرَدٍ لَهَقٍ،
إِذا تَوَقَّدَت الحُزَّان والمِيلُ
وفي المحكم: والجمع أَحِزَّةٌ وحُزَّان وحِزَّانٌ؛ عن سيبويه؛ قال لبيد: بأَحِزَّة الثَّلَبُوتِ يَرْبَأُ فَوْقَها،
قَفْرَ المَرَاقِبِ، خَوْفُها آرَامُها
وقال ابن الرِّقَاعِ يصف ناقة:
نِعْم قُرْقُور المرُورَاتِ، إِذا
غَرِقَ الحُزَّانُ في آلِ السَّرابِ
وقال زهير:
تَهْوي مَدافِعُها في الحَزْنِ ناشِزَة الـ
أَكتاف، نَكَّبَها الحِزَّانُ والأَكَمُ
وقد قالوا: حُزُزٌ، فاحتملوا التضعيف؛ قال كثير عزة:
وكم قد جاوَزَت نِقْضي إِليكمْ
من الحُزُزِ الأَماعِرِ والبِرَاقِ
قال: وليس في القِفاف ولا في الجبال حِزَّانٌ إِنما هي جَلَد الأَرض، ولا يكون الحَزيز إِلاَّ في أَرض كثيرة الحَصْباء. والحَزِيزُ والحَزَازُ من الرجال: الشديدُ على السَّوق والقتال والعمل؛ قال:
فَهْيَ تَفادَى من حَزازٍ ذي حَزِقْ
أَي من حَزَازٍ حَزِقٍ،وهو الشيديد جَذْبِ الرِّباط، وهذا كقولك: هذا ذُو زَيْد وأَتانا ذو تَمْرٍ؛ قال الأَزهري: والمعنى هذا زيد وأَتانا تمر. قال: وسمعت أَعرابيّاً يقول مرّ بنا ذو عَوْن بن عَدِيّ، يريد: مرَّ بنا عون بن عدّي، قال: ومثله كثير في كلامهم، قال: ويقال أَخذ بحُزَّته أَي بعنقه، قال: وهو من السراويل حُزَّة وحُجْزَة، والعنق عندي مشبه به، وحُزَّة السراويل: حُجْزته؛ قال الأَزهري: وقيل أَراد بحُجْزَته، وهي لغة فيها. الأَصمعي: تقول حُجْزة السراويل ولا تقل حُزَّة. ابن الأَعرابي: يقال حُجْزَتُه وحُذْلته وحُزَّتُه وحُبْكَتُه، والحُزَّةُ العُنق. وفي الحديث: آخذ بحُزَّته، والحُزَّة من السراويل الحُجْزة. وفي الحديث عن ابن مسعود، رضي الله عنه: الإِثْم حُزّاز القلوب؛ هي الأُمور التي تَحُزُّ فيها أَي تُؤَثر كما يؤَثر الحَزُّ في الشيء، وهو ما يخطر فيها من أَن تكون معاصي لفقد الطمأْنينة إِليها،وهي بتشديد الزاي جمع حازٍّ. يقال إِذا أَصاب مِرْفَقَ البعير طَرَفُ كِرْكِرَتِه فقطعه وأَدماه، قيل: به حازٌّ. وقال الليث: يعني ما حَزَّ في القلب وحَكَّ. وقال العَدَبَّس الكناني: العَرَك والحازّ واحد، وهو أَن يُحَزَّ في الذراع حتى يُخْلَصَ إِلى اللحم ويُقْطع الجلدُ بحدِّ الكِرْكِرَة. وقال ابن الأَعرابي: إِذا أَثَّر فيه قيل ناكِتٌ، فإِذا حَزَّ به قيل به حازٌّ، فإِذا لم يُدْمه فهو الماسح؛ ورواه شمر: الإِثم حَوَّاز القلوب، بتشديد الواو، أَي يَحُوزها ويتملكها ويغلب عليها، ويروى: الإِثم حَزَّازُ القلوب، بزايين الأُولى مشددة، وهو فعَّال من الحَزّ. والحَزّ: الحِينُ والوقت؛ قال أَبو ذؤَيب:
حتى إِذا حَزَزَتْ مِياهُ رُزُونِهِ،
وبأَيِّ حَزّ مَلاوَةٍ يتقطع
أَي بأَي حين من الدهر. والحَزَّة: الساعة؛ يقال: أَيَّ حَزَّة أَتيتني قضيتُ حقك؛ وأَنشد:
وأَبَنْت للأَشْهاد حَزَّة أَدَّعي
أَي أَبَنْت لهم قولي حين ادَّعيت إِلى قومي فقلت: أَنا فلان بن فلان. قال أَبو الهثيم: سمعت أَبا الحسن الأَعرابي يقول لآخر: أَنت أَثقل من الخاثر، وفسره فقال: هو حَزَّاز يأْخذ على رأْس الفؤاد يُكْره على غِبِّ تُخَمة.
وبعير مَحْزوز: موسوم بِسِمَة الحُزّة يُحَزُّ بشَفْرة ثم يفتل. ابن الأَعرابي: الحَزّ الزيادة على الشرف؛ يقال: ليس في القبيل أَحد يَحُزُّ على كرم فلان أَي يزيد عليه. الأَزهري: قال مبتكر الأَعرابي: المُحازَّة الاسْتِقْصاء، تقول: بيننا حِزاز شديد أَي استقصاء، وبينهما شركة حِزَازٍ إِذا كان كل واحد منهما لا يَثِق بصاحبه.
والحَزْحَزة: من فعل الرئيس في الحرب عند تَعْبِيَة الصفوف، وهو أن يقدّم هذا ويؤخر هذا؛ يقال: هم في حَزاحِز من أَمرهم؛ قال أَبو كبير الهذلي:وتَبَوَّأَ الأَبْطالُ، بعد حَزاحِزٍ،
هَكْعَ النَّواحِزِ في مُناخ المَوْحِف
والموحف: المَنْزل بعينه، وذلك أَن البعير الذي به النُّحاز يترك في مُناخه لا يثار حتى يبرأَ أَو يموت. أَبو زيد: من أَمثالهم: حَزَّت حازَّةٌ من كُوعِها؛ يضرب عند اشتغال القوم، يقول: فالقوم مشغولون بأُمورهم عن غيرها أَي فالحازّة قد شغلها ما هي فيه عن غيرها. وتَحَزْحَز عن الشيء: تَنَحَّى.
والحَزُّ: موضع بالسَّرَاة. وحَزَّازٌ: اسم. وأَبو الحَزَّاز: كنية أَرْبدَ أَخي لبيد الذي يقول فيه:
فَأَخي إِن شَرِبُوا من خَيْرهم،
وأبو الحَزَّاز من أَهل مَلِك

##### Türkçe

**الحَزُّ**: bir tedavide kesme; ve denildi ki: o, ette ayrılmış olmayan şeydir;
onu **حَزَّه** **يَحُزُّه** **حَزّاً** ve **احْتَزَّه** **احْتِزازاً**. Ve hadiste: onun,
bir koyunun kürek kemiğinden **احْتَزَّ** ettiği, sonra namaz kıldığı ve abdest almadığı (vardır); o, **الحَزّ** “kesme”den **افْتَعَل**’dır;
ve denildi ki: **الحَزُّ** bir şeyden, ayırma olmaksızın kesmedir; ve şu beyit okundu:
وعَبْد يَغُوث تَحْجِل الطَّيْرُ حَوْله،
قد احْتَزَّ عُرْشَيْهِ الحُسَامُ المُذَكَّرُ
Böylece **الحَزّ**’ı burada boynun kesilmesi kıldı; ve **المَحَزّ** onun yeridir. Ve sana etten **حِذْيَةً** ve etten **حُزَّةً** verdim. Ve **التَّحَزُّز**: parçalanma. Ve **الحُزَّة**: etten boyuna kesilen şeydir; Bâhile’nin A‘şâ’sı dedi:
تَكْفِيه حُزَّةُ فِلْذٍ إِن أَلَمَّ بها
من الشِّواءِ، ويُرْوِي شُرْبَه الغُمَرُ
Ve denilir: onda **وَذْيَةٌ** yoktur; o, **حُزَّة** gibidir. Ve denildi ki: **الحُزَّة** özellikle karaciğerden parçadır; ve hörgüçte, ette ve başkasında **حُزّة** denilmez.
Ve **الحازّ**: devenin **كِرْكِرَة**’sinde bir kesiktir; ve o, **النّاكت** ve **الضَّاغط** gibi bir isimdir.
Ve **الحَزّ**: bir şeyde yarma/çentiktir; bir tanesi **حَزَّة**’dir; ve ben çubuğu **حَزَزْت** onu **أَحُزّه** **حَزّاً**. Ve **الحَزّ**: çubukta, misvakta ve kemikte, uzun olmayan bir yarmadır.
Ve **التَّحْزِيز**: orak dişleri gibi **الحَزّ**’ın çokluğudur; ve bazen bu, dişlerin uçlarında olur; ve o, **الأَشَر** diye adlandırılandır; ve o, dişlerini **حزز** etti. Ve **التَّحْزِيزُ**: **الحَزّ**’ın izi de (demektir); el-Mutenahhil el-Huzelî dedi:
إِن الهَوان، فلا يَكْذِبكُما أَحدٌ،
كأَنه في بَياضِ الجِلْدِ تَحْزِيز
Ve **التَّحَزُّز**: parçalanmadır. Ve şey, göğsünde **حَزَّ** etti **حَزّاً**: kaşıdı.
Ve **الحَزازَة** ve **الحَزَاز** ve **الحَزَّاز** ve **الحُزَّاز**; hepsi: korkudan kalpte ağrıdır; eş-Şemmâh, bir adamı tasvir ederek—bir adamdan bir yay satmış ve onda aldanmış—dedi:
فلما شراها فاضَت العَيْنُ عَبْرَةً،
وفي الصَّدْر حَزَّاز من الهَمِّ حامِزُ
Ve **الحزَّاز**: kalpte **حَزَّ** eden şeydir. Ve göğsünde her ne kaşıdıysa, artık **حَزّ** etmiştir; ve **حُزَّاز** diye rivayet edilir. Ve **الحَزْحَزَة**: **الحُزّاز** gibidir. el-Ezherî: **الحَزَازَة** öfke ve benzerinden kalpte ağrıdır; ve **حَزَازَات** olarak çoğul yapılır. Ve **الحَزَاز** da: bunun gibi bir ağrıdır; Züfer b. el-Hâris el-Kilâbî dedi:
وقد يَنْبُت المَرْعَى على دِمَنِ الثَّرَى،
وتَبْقَى حَزَازَاتُ النُّفُوسِ كما هيا
Ebû Ubeyd dedi: onu, bir adam için misal yaptı: sevgi gösterir, hâlbuki kalbi düşmanlıkla **نَغِلٌ**’dür.
Ve **الحَزَاحِزُ**: hareketlerdir; Ebû Kebîr dedi:
وتَبَوَّأَ الأَبْطال، بعد حَزاحِزٍ،
هَكْعَ النَّواحِزِ في مُناخِ المَوْحِفِ
Ve **الحَزَاز**: başta, sanki kepekmiş gibi bir **هِبْرِيَةٌ**’dir; bir tanesi **حَزَازَةٌ**’dir.
Ve **الحَزُّ**: yerden, iki kalının arasında uzayıp giden gizli (dar) bir yerdir.
Ve yerden **الحَزِيزُ**: taşları çoğalan ve kalınlaşan, sanki bıçaklarmış gibi bir yerdir; ve denildi ki: uzayıp giden kalın yerdir. İbn Düreyd dedi: **الحَزِيزُ** yerde bir kalınlıktır; bunun üzerine bir şey artırmadı. İbn Şümeyl: **الحَزِيزُ**, yerin derisinden kalınlaşıp sertleşen şeydir; az bir yükselti ile beraber; dedi ki: ve eğer **المِرْبَد**’in karnında oturursan, onun üstünden yükselen her ne varsa o **حَزِيزٌ**’dir. Ve Mutarrif’in hadisinde: “Bu **الحَزِيز**’de Ali’yle karşılaştım”; o, yerin alçalan kısmıdır; ve denildi ki: onun kalın olanıdır; ve **حُِزَّان** üzerine çoğul yapılır. Ondan, Ka‘b b. Züheyr’in kasidesi:
تَرْمِي الغُيُوبَ بِعَيْنَيْ مُفْرَدٍ لَهَقٍ،
إِذا تَوَقَّدَت الحُزَّان والمِيلُ
Ve **المحكم**’de: çoğul **أَحِزَّةٌ** ve **حُزَّان** ve **حِزَّانٌ**’dır; Sîbeveyh’ten. Lebîd dedi:
بأَحِزَّة الثَّلَبُوتِ يَرْبَأُ فَوْقَها،
قَفْرَ المَرَاقِبِ، خَوْفُها آرَامُها
Ve İbn er-Riqâ‘, bir dişi deveyi tasvir ederek dedi:
نِعْم قُرْقُور المرُورَاتِ، إِذا
غَرِقَ الحُزَّانُ في آلِ السَّرابِ
Ve Züheyr dedi:
تَهْوي مَدافِعُها في الحَزْنِ ناشِزَة الـ
أَكتاف، نَكَّبَها الحِزَّانُ والأَكَمُ
Ve demişlerdir: **حُزُزٌ**; böylece şeddeli (ikiz) harfi taşıdılar; Kesîr ‘Azze dedi:
وكم قد جاوَزَت نِقْضي إِليكمْ
من الحُزُزِ الأَماعِرِ والبِرَاقِ
Dedi ki: **القِفاف**’ta ve dağlarda **حِزَّانٌ** yoktur; o ancak yerin derisidir; ve **الحَزيز** ancak çakılı çok olan bir yerde olur. Ve erkeklerden **الحَزِيزُ** ve **الحَزَازُ**: sevk, savaş ve iş üzerinde şiddetli olandır; dedi ki:
فَهْيَ تَفادَى من حَزازٍ ذي حَزِقْ
Yani **حَزَازٍ حَزِقٍ**’ten; o, bağın çekişinde şiddetli olandır. Ve bu, senin “bu **ذُو زَيْد**’dir ve bize **ذو تَمْرٍ** geldi” demen gibidir; el-Ezherî dedi: anlam: “bu Zeyd’dir ve bize hurma geldi.” Dedi ki: bir bedevîyi işittim, “bize **ذو عَوْن بن عَدِيّ** uğradı” diyordu; yani: “bize Avn b. ‘Adî uğradı.” Dedi ki: bunun benzeri onların sözlerinde çoktur. Dedi ki: ve “onun **حُزَّته**’sinden tuttu” denilir; yani boynundan. Dedi ki: ve o, şalvarda **حُزَّة** ve **حُجْزَة**’dir; ve boyun, bana göre ona benzetilmiştir. Ve şalvarın **حُزَّة**’si: onun **حُجْزَته**’sidir. el-Ezherî dedi: ve denildi ki: onunla **حُجْزَته**’ni kastetti; ve o, onda bir dildir. el-Asma‘î: “şalvarın **حُجْزة**’si” dersin, **حُزَّة** deme. İbn el-A‘râbî: denilir: onun **حُجْزَتُه**’si ve onun **حُذْلته**’si ve onun **حُزَّتُه**’si ve onun **حُبْكَتُه**’si; ve **الحُزَّةُ** boyundur. Hadiste: “onun **حُزَّته**’sinden tutan”; ve şalvardan **الحُزَّة** **الحُجْزة**’dir. Ve İbn Mes‘ûd’dan, Allah ondan razı olsun, hadiste: “**الإِثْم** kalplerin **حُزّاز**’ıdır”; o, içinde **تَحُزُّ** eden şeylerdir; yani, bir şeyde **الحَزُّ**’ın etkilediği gibi etkiler; ve o, ona (kalbe) huzur bulunmamasından dolayı, onun günahlar olabileceğine dair içinde beliren şeydir; ve o, **حازٍّ**’ın çoğulu olarak **الزاي**’ın şeddelenmesiyle (gelmiştir). Denilir: devenin dirseğine, **كِرْكِرَتِه**’nin ucu isabet edip onu keser ve kanatırsa, “onda **حازٌّ** vardır” denilir. Ve el-Leys dedi: yani kalpte **حَزَّ** eden ve kaşıyan şey. Ve el-‘Adebbes el-Kinânî dedi: **العَرَك** ile **الحازّ** birdir; o, kolda **يُحَزَّ** edilmesidir; ta ki ete ulaşsın ve deriyi **كِرْكِرَة**’nin keskinliğiyle kessin. Ve İbn el-A‘râbî dedi: eğer onda iz bıraktıysa **ناكِتٌ** denilir; eğer onunla **حَزَّ** ettiyse “onda **حازٌّ** var” denilir; eğer kanatmadıysa o **الماسح**’tır. Ve Şemr onu rivayet etti: “**الإِثم** kalplerin **حَوَّاز**’ıdır”, **الواو**’un şeddelenmesiyle; yani onları **يَحُوزها** eder, mülk edinir ve onlara galip gelir; ve “**الإِثم** kalplerin **حَزَّازُ**’ıdır” diye rivayet edilir; iki **الزاي** ile, birincisi şeddeli; ve o, **الحَزّ**’dan **فعَّال**’dır.
Ve **الحَزّ**: zaman ve vakittir; Ebû Züeyb dedi:
حتى إِذا حَزَزَتْ مِياهُ رُزُونِهِ،
وبأَيِّ حَزّ مَلاوَةٍ يتقطع
Yani: dehrin hangi vaktinde. Ve **الحَزَّة**: saattir; denilir: “Bana hangi **حَزَّة**’de geldin, hakkını yerine getirdim”; ve şu beyit okundu:
وأَبَنْت للأَشْهاد حَزَّة أَدَّعي
Yani: kavmime nisbet iddia ettiğim vakit sözümü onlara açıkladım; ve dedim: ben falan oğlu falanım. Ebû’l-Heysem dedi: Ebû’l-Hasen el-A‘râbî’nin bir başkasına şöyle dediğini işittim: “Sen **الخاثر**’den daha ağır(sın)”; ve onu açıkladı, dedi ki: o, kalbin başı üzerine alan bir **حَزَّاز**’dır; bir tıka basa yemekten sonra (gelen) ağırlık üzerine zorla (bastırır).
Ve **مَحْزوز** deve: **الحُزّة** damgasıyla damgalanmış; bir bıçakla **يُحَزُّ** edilir, sonra bükülür. İbn el-A‘râbî: **الحَزّ** şeref üzerine artıştır; denilir: kabilede, falanın keremi üzerine **يَحُزُّ** eden, yani ona ziyade eden, hiç kimse yoktur. el-Ezherî: Mübtakir el-A‘râbî dedi: **المُحازَّة** sonuna kadar götürmedir; dersin: aramızda şiddetli **حِزاز** vardır; yani sonuna kadar götürme; ve ikisi arasında **حِزَازٍ** ortaklığı vardır; eğer her biri, arkadaşına güvenmiyorsa.
Ve **الحَزْحَزة**: savaşta safları düzenleme sırasında reis(in) fiilindendir; o, şudur: bunu öne alır, bunu geri bırakır; denilir: onlar işlerinde **حَزاحِز** içindedir; Ebû Kebîr el-Huzelî dedi:
وتَبَوَّأَ الأَبْطالُ، بعد حَزاحِزٍ،
هَكْعَ النَّواحِزِ في مُناخ المَوْحِف
Ve **الموحف**: bizzat menzildir; ve bu, şundandır: onda **النُّحاز** bulunan deve, iyileşinceye yahut ölünceye kadar, konak yerinde bırakılır, kaldırılıp yürütülmez. Ebû Zeyd: onların darb-ı mesellerindendir: “**حَزَّت حازَّةٌ من كُوعِها**”; kavmin meşguliyeti sırasında darb olunur; der ki: kavim, başka şeylerden kendi işlerine meşguldür; yani **الحازّة**’yi, içinde bulunduğu şey, başkasından meşgul etmiştir. Ve şeyden **تَحَزْحَز** etti: uzaklaştı.
Ve **الحَزُّ**: **السَّرَاة**’da bir yerdir. Ve **حَزَّازٌ**: bir isimdir. Ve **أَبو الحَزَّاز**: Lebîd’in kardeşi Erbed’in künyesidir; onun hakkında şöyle diyen:
فَأَخي إِن شَرِبُوا من خَيْرهم،
وأبو الحَزَّاز من أَهل مَلِك

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ز ز * * حَزَّهُ * قطعه وبابه رد و * احْتَزَّهُ * أيضا و * الحَزُّ * الفرض في الشيء والواحدة * حَزّةٌ * وقد * حَزّ * العود من باب رد أيضا وفي الحديث ﴿الإثم * حَوَازُّ * القلوب﴾ يعني ما حز فيها وحك ولم يطمئن عليه القلب و * حُزَّةُ * السراويل بالضم حجزته وفي الحديث ﴿آخذ بحزته﴾ أي بعنقه وهو على التشبيه و * الحَزَازُ * الهبرية في الرأس الواحدة * حزَازَةٌ * و * الحَزَازَةُ * أيضا وجع في القلب من غيظ ونحوه

##### Türkçe

* ح ز ز * **حَزَّهُ**: onu kesti; babı **رَدَّ**’dir. Ve **احْتَزَّهُ**: yine (aynı). Ve **الحَزُّ**: bir şeydeki yarma/oyma; bir tanesi **حَزّةٌ**’dir. Ve muhakkak **حَزّ**: **رَدَّ** babından da (gelir). Ve hadiste: { günah, kalplerin **حَوَازُّ**’udur } yani onda yarıp iz bırakan, kaşıyan ve kalbin onun üzerine sükûnet bulmadığı şey. Ve **حُزَّةُ** السراويل (ضم ile): onun kuşağı/kemeri. Ve hadiste: { onun **حزته**’sinden tutuyorum } yani boynundan; bu, teşbih üzerinedir. Ve **الحَزَازُ**: baştaki **الهبرية**; bir tanesi **حزَازَةٌ**’dir. Ve **الحَزَازَةُ**: yine, öfke ve benzeri şeyden kalpte bir ağrı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحز: القطع من الشيء في غير إبانة، ويقال: الحز: قطع في علاج، وقيل: هو في اللحم ما كان غير بائن، حزه يحزه حزا، كالاحتزاز. وفي الحديث:  أنه احتز من كتف شاة ثم صلى ولم يتوضأ  . الحز: الفرض في الشيء، كالعود والمسواك والعظم، الواحدة حزة، وقد حززت العود أحزه حزا. الحز: الحين والوقت، قال أبو ذؤيب:
  حتى إذا جزرت مياه رزونه                      وبأي حز ملاوة تتقـطـع أي بأي حين من الدهر. عن ابن الأعرابي: الحز: الزيادة على الشرف والكرم. وليس في نصه والكرم كالإحزاز، لغة في الحز، نقله الصاغاني، يقال: ليس في القبيلة من يحز على كرم فلان، أي يزيد عليه. الحز: الغامض من الأرض ينقاد بين غليظين. الحز: ع، بالسراة، وقيل أرض تلي السراة بين تهامة واليمن. الحز: الرجل الغليظ الكلام، كالمحز، كمكر، بالكسر. يقال: إذا أصاب المرفق طرف كركرة البعير فقطعه وأدماه قيل: به حاز. وقال العدبس الكناني: العرك والحاز واحد، وهو أن يحز في الذراع حتى يخلص إلى اللحم ويقطع الجلد بحد الكركرة. وقال ابن الأعرابي: إذا أثر فيه قيل: ناكت، فإذا حز به قيل: به حاز، فإن لم يدمه فماسح. وقال غيره: الحاز قطع في كركرة البعير، وهو اسم كالناكت والضاغط. والحزة من السروايل بالضم: الحجزة. قال الأزهري: لغة فيها، وأنكره الأصمعي فقال: تقول حجزة السروايل ولا تقل حزة. وقال ابن الأعرابي: يقال: حجزته وحذلته وحزته وحبكته. الحزة: العنق، وفي الحديث:  أخذ بحزته  وقال بعضهم إن تسميته للعنق إنما هو على التشبيه. الحزة: قطعة من اللحم قطعت طولا، قال أعشى باهلة:
  تكفيه حزة فلـذ إن ألـم بـهـا                      من الشواء ويروى شربه الغمر أو خاص بالكبد ولا يقال في سنام ولا لحم ولا غيره. وحزة بالفتح: ع بين نصيبين ورأس عين، على الخابور، ثم كانت عنده وقعة بين قيس وتغلب. حزة: د، قرب الموصل، شرقي دجلة، بناه أردشير بن بابك. حزة أيضا: ع بالحجاز. وتقول: بيننا حزاز. الحزاز ككتاب: الاستقصاء، كالمحازة، قاله مبتكر الأعرابي. ونقله الأزهري. يقال: الخطمي يذهب بحزاز الرأس، الحزاز، بالفتح: الهبرية في الرأس، وكأنه نخالة، والحزازة واحدته. قال الأزهري: الحزازة: وجع في القلب من غيظ ونحوه، والجمع حزازات، قال زفر بن الحارث الكلابي:
  وقد ينبت المرعى على دمن الثرى                      وتبقى حزازات النفوس كما هـيا قال أبو عبيد: ضربه مثلا لرجل يظهر مودة وقلبه يغلي بالعداوة. حزازة، بلا لام، ابن إبراهيم هكذا في سائر النسخ، وهو غلط وصوابه إبراهيم بن سليمان بن حزازة الكوفي النهمي المحدث، فحزازة اسم جده، كما حققه الحافظ وغيره، حدث عن خلاد بن عيسى، وعنه الأصم. الحزاز، ككتان: كل ما حز في القلب وحك في الصدر، قال الشماخ يصف رجلا باع قوسا من رجل وغبن فيه:
  فلما شراها فاضت العين عـبـرة                      وفي الصدر حزاز من الهم حامز ويضم، وهكذا روي في قول الشماخ أيضا. الحزاز: الرجل الشديد على السوق والقتال والعمل، كالحزيز، كأمير، والحزاز والحزازي، بفتحهما، قال الشاعر:
  فهي تعادى من حزاز ذي حزق

  أي حزاز حزق، وهو الشديد جذب الرباط، وهذا كقولك: هذا ذو زيد، أي هذا زيد، حققه الأزهري. الحزاز: الطعام يحمض في المعدة لفساده فيحز في القلب، ومنه قولهم لآخر: أنت أثقل من الحزاز، هكذا نقله أبو الهيثم عن أبي الحسن الأعرابي. حزاز بن كاهل بن عذرة بن سعد هذيم بن زيد بن ليث بن سود بن أسلم بن الحاف بن قضاعة، اسم جد لخالد بن عرفطة بن أبرهة حليف بني زهرة، كذا في أنساب البكري. وقال ابن فهد في معجمه: هو الليثي ويقال البكري، ويقال: القضاعي، ويقال: العذري، مع أن عذرة من قضاعة. قلت الصواب الأخير، روى عنه مولاه مسلم وعبد الله بن يسار، وأبو عثمان النهدي، واستعمله معاوية على بعض حروبه، وتوفي سنة ستين. اسم جد لجمرة بن النعمان العذري واسمه عدي بن حزاز بن كاهل، قال أبو عبيد البكري: هو أول عذري قدم على النبي صلى الله عليه وسلم بالصدقة، وزاد ابن فهد: أقطعه النبي صلى الله عليه وسلم وادي القرى. جد لعبد الله بن ثعلبة بن صعير، ويقال: ابن أبي صعير بن زيد بن عمرو العذري حليف بني زهرة، له رؤية ورواية، ولأبيه صحبة. وروى عن ثعلبة ابنه عبد الله هذا، وعبد الرحمن بن كعب، وكان عبد الله يكنى أبا محمد. قلت: وأبوه ثعلبة بن صعير كان شاعرا، وهو الذي روى عنه الزهري، الصحابيين، وهم الأربعة المذكورون، وحيث عرفت أن كلهم من بني عذرة على الصحيح، وجدهم واحد، كان على المصنف أن يقول: وابن كاهل من عذرة، منهم فلان وفلان، ليكون أتم في السياق والفائدة، كما لا يخفى، فتأمل. والحزيز، كأمير: المكان الغليظ المنقاد، وقيل هو الموضع الذي كثرت حجارته وغلظت كأنها السكاكين. وقال ابن دريد: الحزيز: غلظ من الأرض. فلم يزد على ذلك. وقال ابن شميل: الحزيز: ما غلظ وصلب من جلد الأرض مع إشراف قليل. وفي حديث مطرف: لقيت عليا بهذا الحزيز. هو المنهبط من الأرض. ج: حزان بالضم والكسر. ومنه قصيد كعب بن زهير:
  ترمي الغيوب بعيني مفرد لهق                      إذا توقدت الحزان والـمـيل في المحكم: والجمع أحزة وحزان وحزان عن سيبويه، قال لبيد:
  بأحزة الثلبوت يربأ فوقهـا                      قفر المراقب خوفها آرامها وقال ابن الرقاع يصف ناقة:
  نعم قرقور الـمـرورات إذا                      غرق الحزان في آل السراب وقال زهير:
  تهوي مدافعها في الحزن ناشزة ال                      أكتاف نكبها الـحـزان والأكـم قد قالوا: حزز، بضمتين، فاحتملوا التضعيف، قال كثير عزة:
  وكم قد جاوزت نقصي إليكم                      من الحزز الأماعز والبراق

  قالوا: وليس في القفاف ولا في الجبال حزان، إنما هي جلد الأرض، ولا يكون الحزيز إلا في أرض كثيرة الحصباء. الحزيز: ماء عن يسار سميراء للقاصد مكة حرسها الله تعالى. الحزيز: ع بديار كلب، يقال له حزيز الكلب، الحزيز، ع بديار ضبة. الحزيز: ع بالبصرة، قال ابن شميل: إذا جلست في بطن المربد فما أشرف من أعلاه حزيز. الحزيز: ع بديار كلب ابن وبرة بالبصرة يقال له حزيز الجوأب وهو غير حزيز الكلب. الحزيز: ع بطريق البصرة. الحزيز: ع لمحارب. والحزيز: ع لغني بن أعصر. الحزيز: ع لعكل. والحزيز: ماء لبني أسد، يقال له حزيز صفية. وحزيز تلعة، وحزيز رامة، وحزيز غول: مواضع في بلاد العرب فهي ثلاثة عشر موضعا، ذكر منها الصاغاني ثلاثة. وفاته حزيز: قرية باليمن، وإليها نسب يزيد بن مسلم الجرتي، لكونه انتقل من جرت إليها، وهي أيضا قرية بها، هكذا ضبطه الرشاطي، وضبطه السمعاني بكسر الحاء، والأول الصواب. والحزحزة: ألم في القلب من خوف أو وجع، والجمع حزاحز، قال الشماخ:
  وصدت صدودا عن ذريعة عثلـب                      ولا بني عياذ في الصدور حزاحز الحزحزة أيضا: من فعل الرئيس في الحرب عند تعبية الصفوف وهو تقديم بعض وتأخير بعض، يقال: هم في حزاحز من أمرهم، قال أبو كبير الهذلي:
  وتبوأ الأبطال بعـد حـزاحـز                      هكع النواحز في مناخ الموحف والموحف: المنزل بعينه، وذلك أن البعير الذي به النحاز يترك في مناخه لا يثأر حتى يبرأ أو يموت. التحزيز: كثرة الحز كأسنان المنجل، وربما كان ذلك في أطراف الأسنان، يقال: في أسنانه تحزيز، أي أشر، وقد حززها تحزيزا. والتحزز: التقطع، ويقال بينهما شركة حزاز، ككتاب، إذا كان لا يثق كل واحد منهما بصاحبه، نقله الأزهري عن مبتكر الأعرابي. قال أبو زيد: في المثل: حزت حازة من كوعها. يضرب في، ونص النوادر: عند اشتغال القوم، يقول: فالقوم مشغولون بأمرهم عن غيره، أي فالحازة قد شغلها ما هي فيه عن غيرها. وحواز القلوب، بتشديد الزاي، ذكره شمر في ح-و-ز، وكان الأولى ذكره هنا، وسيأتي الكلام عليه في محله. ومما يستدرك عليه: المحز: موضع الحز، أي القطع، ومنه قولهم: قطع فأصاب المحز. ويقال رد الوتر إلى حزها، وهو فرض في رأس القوس. والحزة، بالضم: القطعة من كل شيء، كالبطيخ وغيره، هكذا يستعمله أهل الشام. والتحزيز: أثر الحز، قال المتنخل الهذلي:
  إن الهوان فلا يكذبكما أحـد                      كأنه في بياض الجلد تحزيز والحزاحز: الحركات. والحزة، بالفتح، الساعة، يقال: أي حزة أتيتني قضيت حقك، وأنشد أبو عمرو لساعدة بن العجلان:
  ورميت فوق ملاءة محبوكة                      وأبنت للأشهاد حزة أدعي أي ساعة أدعي. والحزة: الحالة، يقال: جئت على حزة منكرة، أي حالة أو ساعة. وقال الليث بعير محزوز: موسوم بسمة الحزة، وهو أن يحز في العضد والفخذ بشفرة ثم يفتل فتبقى الحزة كالثؤلول. والحزاز ككتان: وجع في القلب. وتحزحز عن المكان: تنحى، مقلوب تزحزح. وأبو الحزاز كشداد: كنية أربد الشاعر أخي لبيد بن ربيعة الشاعر لأمه الذي يقول فيه:
  فأخي إن شربوا من خيرهم                      وأبو الحزاز من أهل ملك وكسحاب بدر بن حزاز المازني، شاعر معاصر للنابغة الذبياني. وأسد بن حزاز في بكر بن هوازن، كما نقله الحافظ. ويقال: تكلم أو أشار فأصاب المحز. وهو مجاز، قاله الزمخشري.

##### Türkçe

**الحز**: şeyden, ayırıp koparmaksızın kesmedir; ve denilir ki: **الحز**: bir tedavide kesmedir; ve denildi: o, ette, ayrılıp kopmamış olan şeydir; onu **حزه يحزه حزا** (keser), **كالاحتزاز** (koparırcasına kesme gibi). Ve hadiste: “Şüphesiz o, bir koyunun kürek kemiğinden koparırcasına kesti, sonra namaz kıldı ve abdest almadı.”

**الحز**: şeydeki yarma/oymadır; **كالعود والمسواك والعظم** (çubuk, misvak ve kemik gibi); bir tanesi **حزة**’dir; ve “çubuğu **حززت العود أحزه حزا** (kestim/yardım)” demişsindir.

**الحز**: vakit ve zamandır. Ebû Züeyb dedi ki:
  “Hatta ne zaman ki Rezûne’nin suları çekildi,
                      ve hangi **حز**’da (hangi vakitte) **ملاوة** (uzun bir süre) kesilip parçalanır?”
Yani: zamanın hangi vaktinde.

İbnü’l-A‘râbî’den: **الحز**: şeref ve kerem üzerine artıştır. Ve onun metninde “ve kerem” yoktur; **كالإحزاز** (ihzâz gibi), **الحز**’da bir dildir; onu Sâgânî nakletti; denilir ki: “Kabilede, falanın keremi üzerine **يحز** (artan) kimse yoktur”; yani onun üzerine artar.

**الحز**: yerin, iki kalın/sert (yer) arasında uzayıp giden gizli/derin kısmıdır.

**الحز**: Sırât’ta bir yer adıdır; ve denildi: Tihâme ile Yemen arasında Sırât’a bitişik bir arazidir.

**الحز**: sözü kaba olan adamdır; **كالمحز** gibi; **كمكر** gibi; kesre ile.

Denilir ki: dirseğin, devenin **كركرة**’sinin (göğüs çıkıntısının) ucuna isabet edip onu keser ve kanatırsa: “onda **حاز** vardır” denilir.

Ad‘abes el-Kinânî dedi ki: **العرك** ile **الحاز** birdir; o da, kolda, ete ulaşıncaya kadar kesmesi ve **كركرة**’nin keskinliğiyle deriyi kesmesidir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onda iz bırakırsa **ناكت** denilir; onunla keserse “onda **حاز** vardır” denilir; eğer onu kanatmazsa **ماسح** (sürtüp geçen)tir.

Başkası dedi ki: **الحاز** devenin **كركرة**’sinde bir kesiktir; ve o, **كالناكت والضاغط** (nâkit ve dâğıt gibi) bir isimdir.

**الحزة** (zammesiyle), şalvarlardan: **الحجزة**’dir. Ezherî dedi ki: onda bir dildir; Asma‘î bunu inkâr etti ve dedi ki: “**حجزة السروايل** dersin, **حزة** deme.”

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: denilir: “Onu **حجزته** ve **حذلته** ve **حزته** ve **حبكته**.”

**الحزة**: boyundur; ve hadiste: “Onun **حزته**’sinden (boynundan) tuttu.” Ve bazısı dedi ki: boyna bu adlandırması ancak benzetme üzerinedir.

**الحزة**: uzunlamasına kesilmiş bir et parçasıdır. A‘şâ Bâhile dedi ki:
  “Ona, şayet ona dokunursa, kızartmadan bir **حزة** yeter;
                      ve içeceğini **الغمر** (bol su) sular.”
Veya karaciğere mahsustur; ve hörgüçte, ette ve başkasında söylenmez.

**حزة** (fethayla): Hâbûr üzerinde, Nasîbîn ile Re’su Ayn arasında bir yer adıdır; sonra onun yanında Kays ile Tağlib arasında bir savaş oldu.

**حزة**: Musul yakınında, Dicle’nin doğusunda bir köydür; onu Erdeşîr b. Bâbek bina etti.

**حزة** ayrıca: Hicaz’da bir yer adıdır.

Ve dersin ki: “Aramızda **حزاز** vardır.”

**الحزاز** (kitâb vezninde): istiksâdır (sonuna kadar araştırıp tüketme); **كالمحازة** (muhâze gibi); bunu Mübtakir el-A‘râbî söyledi. Ezherî de onu nakletti. Denilir ki: “Hatmî, başın **حزاز**’ını giderir.”

**الحزاز** (fethayla): baştaki **الهبرية**’dir; sanki kepek kırıntısıdır; onun bir tanesi **الحزازة**’dir.

Ezherî dedi ki: **الحزازة**: öfke ve benzerinden kalpte bir ağrıdır; çoğulu **حزازات**’tır. Züfer b. el-Hâris el-Kilâbî dedi ki:
  “Ot, toprağın gübresi üzerinde biter;
                      ve nefislerin **حزازات**’ı, olduğu gibi kalır.”
Ebû Ubeyd dedi ki: onu, sevgi gösterip kalbi düşmanlıkla kaynayan bir adam için mesel yaptı.

**حزازة**, lamsız: İbn İbrâhîm, bütün nüshalarda böyle (gelmiştir); o yanlıştır; doğrusu: Kûfeli Nehmî muhaddis **إبراهيم بن سليمان بن حزازة**’dir; **حزازة** onun dedesinin adıdır; hâfız ve başkaları bunu tahkik ettiği üzere; Hallâd b. Îsâ’dan rivayet etti; ondan da el-Asamm (rivayet etti).

**الحزاز** (kettân vezninde): kalpte kesen ve göğüste kaşıyan her şeydir. Şemmâh, bir adamdan yay satın alıp onda aldanan bir adamı vasfederek dedi ki:
  “Onu satın alınca göz yaşla dolup taştı;
                      ve göğüste, yakıcı bir kederden bir **حزاز** (vardı).”
Ve zamme ile de (gelir); Şemmâh’ın sözünde de böyle rivayet edilmiştir.

**الحزاز**: çarşıya, savaşa ve işe karşı şiddetli adamdır; **كالحزيز** gibi; **كأمير** gibi. Ve **الحزاز** ile **الحزازي**, ikisinin de fethasıyla. Şair dedi ki:
  “O, **حزاز** (olan) bir **ذي حزق**’dan (hızk sahibi olandan) düşmanlık görür.”

Yani: **حزاز حزق**; o, bağın (kayışın) çekişini şiddetli yapandır. Bu, senin “bu **ذو زيد**’dir” demen gibidir; yani “bu Zeyd’dir”; Ezherî bunu tahkik etti.

**الحزاز**: yiyecek bozulmasından dolayı midede ekşir de kalbi keser; bundan, bir başkasına sözleri: “Sen **الحزاز**’dan daha ağır(sın).” Ebû’l-Heysem bunu Ebû’l-Hasen el-A‘râbî’den böyle nakletti.

**حزاز** b. Kâhil b. ‘Uzra b. Sa‘d Huzeym b. Zeyd b. Leys b. Sûd b. Eslem b. el-Hâf b. Kudâ‘a: Benî Zühre’nin müttefiki Hâlid b. ‘Arfata b. Ebrehe’nin bir dedesinin adıdır; Bekrî’nin ensâbında böyle (geçer).

İbn Fehd, mu‘ceminde dedi ki: o **الليثي**’dir; ve denilir **البكري**; ve denilir **القضاعي**; ve denilir **العذري**; ‘Uzra, Kudâ‘a’dan olduğu hâlde. Ben derim ki: doğrusu sonuncusudur. Mevlâsı Müslim ve ‘Abdullâh b. Yesâr ve Ebû ‘Osmân en-Nehdî ondan rivayet etti; Muâviye onu bazı savaşları üzerine görevlendirdi; ve altmış yılında vefat etti.

Cemre b. en-Nu‘mân el-‘Uzrî’nin bir dedesinin adıdır; onun adı: ‘Adî b. **حزاز** b. Kâhil’dir. Ebû Ubeyd el-Bekrî dedi ki: o, sadaka ile Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) gelen ilk ‘Uzrî’dir. İbn Fehd artırdı: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ona **وادي القرى**’yı iktâ etti.

‘Abdullâh b. Sa‘lebe b. Sa‘îr’in dedesidir; ve denilir: Benî Zühre’nin müttefiki ‘Uzrî Zeyd b. ‘Amr b. Ebî Sa‘îr’in oğlu. Onun görmesi ve rivayeti vardır; babasının da sahâbeliği vardır. Sa‘lebe’den, oğlu ‘Abdullâh bu (kimse) ve ‘Abdurrahmân b. Ka‘b rivayet etti; ‘Abdullâh’ın künyesi Ebû Muhammed idi.

Ben derim ki: onun babası Sa‘lebe b. Sa‘îr şair idi; ve Zührî’nin kendisinden rivayet ettiği odur; sahâbîler, zikredilen dört kişidir. Ve her birinin sahih olana göre Benî ‘Uzra’dan olduğunu bildiğin vakit, dedeleri birdir. Musannifin, “ve İbn Kâhil ‘Uzra’dandır; onlardan falan ve falan” demesi gerekirdi ki, siyakta ve faydada daha tamam olsun; gizli olmadığı üzere; öyleyse düşün.

Ve **الحزيز** (emîr vezninde): uzayıp giden kaba/sert yerdir; ve denildi: taşları çoğalıp kalınlaşan, sanki bıçaklar gibi olan yerdir.

İbn Düreyd dedi ki: **الحزيز**: yerden bir kalınlıktır; bunun üzerine bir şey artırmadı.

İbn Şümeyl dedi ki: **الحزيز**: yer derisinin, az bir yükseltiyle birlikte kalınlaşıp sertleşen kısmıdır.

Mutarrif’in hadisinde: “Ali ile bu **الحزيز**’de karşılaştım.” O, yerin alçalan kısmıdır.

Çoğulu: **حزان** (zamme ve kesre ile).

Bundan, Ka‘b b. Züheyr’in kasidesi:
  “Tek başına, ince (bir) gözle gayblere atar;
                      **الحزان** ve **الميل** sağlamda tutuştuğu zaman.”

**المحكم**’de: çoğul **أحزة** ve **حزان** ve Sîbeveyh’ten **حزان**. Lebîd dedi ki:
  “**بأحزة** **الثلبوت**’un (sarp yerlerinin) üzerinde yükselir;
                      gözetleme yerlerinin ıssızı, onun **آرام**’ından korkar.”

İbn er-Rikâ‘, bir dişi deveyi vasfederek dedi ki:
  “Evet, geçişlerin **قرقور**’u (güçlüsü), ne zaman ki
                      serap âlinde **الحزان** boğulur.”

Züheyr dedi ki:
  “Onun itişleri, **الحزن**’da (sert yerde) yükselmiş (hâlde) düşer;
                      omuzlar; onun yanlarını **الحزان** ve **الأكم** (tümsekler) çarpar.”

Demişlerdir ki: **حزز** (iki zamme ile); böylece şeddeli (harfi) taşıdılar. Kesîr ‘Azze dedi ki:
  “Nice kez, size doğru, benim eksiğimi aşmışımdır;
                      **الحزز**’dan, **الأماعز** ve **البراق** (yerlerinden).”

Dediler ki: Ne **القفاف**’da ne de dağlarda **حزان** vardır; ancak o, yerin derisidir; **الحزيز** ancak çakılı çok olan bir yerde olur. **الحزيز**: Mekke’yi kasteden için **سميراء**’nın solunda bir sudur; Allah Teâlâ onu korusun. **الحزيز**: Kelb diyarında bir yer; ona **حزيز الكلب** denir. **الحزيز**: **ضبة** diyarında bir yer. **الحزيز**: Basra’da bir yer; İbn Şümeyl dedi ki: **المربد**’in karnında oturduğun zaman, onun en üstünden görünen şey **حزيز**’dir. **الحزيز**: Basra’da Kelb b. Vebere diyarında bir yer; ona **حزيز الجوأب** denir ve o, **حزيز الكلب**’ten başkadır. **الحزيز**: Basra yolunda bir yer. **الحزيز**: Muhârib’e ait bir yer. Ve **الحزيز**: Ganî b. A‘sar’a ait bir yer. Ve **الحزيز**: Akl’e ait bir yer. Ve **الحزيز**: Benî Esed’e ait bir su; ona **حزيز صفية** denir. Ve **حزيز تلعة** ve **حزيز رامة** ve **حزيز غول**: Arap beldelerinde yerlerdir; onlar on üç yerdir; onlardan Sâğânî üç tanesini zikretti. Ve ondan düşen (eksik kalan): **حزيز**: Yemen’de bir köy; ona, Certe’den oraya intikal etmiş olması sebebiyle Yezîd b. Müslim el-Certî nisbet edilmiştir; o, orada da bir köydür; Reşâtî onu böyle ضبط etti; Sem‘ânî ise **الحاء**’ı kesre ile ضبط etti; birincisi doğrudur. Ve **الحزحزة**: korkudan veya ağrıdan kalpte bir acı; çoğulu **حزاحز**’dir. Şemmâh dedi ki:
  Ve **عثلـب**’in vesilesinden bir yüz çevirişle yüz çevirdi;
                      ve göğüslerde Benî İyâz için **حزاحز** yoktur.

**الحزحزة** ayrıca: savaşta safları düzenlerken reis’in fiilindendir; o, bazısını öne almak ve bazısını geri bırakmaktır; “Onlar işlerinde **حزاحز** içindedir” denir. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  Ve yiğitler, **حـزاحـز**’den sonra yer edindiler;
                      **الموحف**’in konak yerinde **النواحز**’in **هكع**’ı.

Ve **الموحف**: bizzat menzildir; bu, **النحاز**ı olan devenin, iyileşinceye veya ölünceye kadar, intikam alınmaksızın, çöktüğü yerde bırakılması sebebiyledir. **التحزيز**: orak dişleri gibi **الحز**’ın çokluğu; bazen bu, dişlerin uçlarında olur; “Dişlerinde **تحزيز** vardır” denir; yani keskindir; ve onu **تحزيزا** ile **حزز** etmiştir. Ve **التحزز**: parçalanma; ve “Aralarında **حزاز** (kitap gibi) bir ortaklık vardır” denir; her birinin diğerine güvenmediği zaman; Ezherî bunu Mübtakir el-A‘râbî’den nakletti. Ebû Zeyd dedi ki: Meselde: “**حزت حازة من كوعها**.” Şunun hakkında darb olunur; ve **النوادر**’in nassı: kavmin meşguliyeti sırasında; der ki: “Kavim, işlerinden başkasıyla meşgul olmaktan (uzak) kendi işleriyle meşguldür”; yani **الحازة**, içinde bulunduğu şey, onu başkasından meşgul etmiştir. Ve **حواز القلوب**, **الزاي**’ı şeddeli olarak; Şemmer onu **ح-و-ز**’da zikretti; burada zikretmek daha evlâ idi; onun hakkında söz, yerinde gelecektir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المحز**: **الحز**’ın yeri; yani kesme; ondan “Kesti de **المحز**’a isabet etti” sözleri. Ve “**الوتر**’ü **حزها**’sına geri döndürdü” denir; o, yayın başındaki bir farzdır. Ve **الحزة** (zamm ile): her şeyden bir parça; karpuz ve başkası gibi; Şam ehli onu böyle kullanır. Ve **التحزيز**: **الحز**’ın izi. Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
  Şu zillet; ikiniz de sizi kimse yalanlamasın;
                      sanki derinin beyazlığında **تحزيز** gibidir.

Ve **الحزاحز**: hareketlerdir. Ve **الحزة** (fetha ile): saat; “Bana hangi **حزة**’de geldin, hakkını yerine getirdim” denir. Ebû Amr, Sâ‘ide b. el-Aclân için inşâd etti:
  Ve dokunmuş bir örtünün üstüne attım;
                      ve şahitlere, çağırdığım bir **حزة**yi açıkladım.

Yani: çağırdığım hangi saat. Ve **الحزة**: hâl; “Bilinmeyen bir **حزة** üzerine geldim” denir; yani bir hâl veya bir saat. Leys dedi ki: **بعير محزوز**: **الحزة** damgasıyla dağlanmış; o, pazu ve uylukta bir bıçakla **يحز** edilmesi, sonra bükülmesidir; böylece **الحزة** siğil gibi kalır. Ve **الحزاز** (keten gibi): kalpte bir ağrı. Ve “Mekândan **تحزحز** etti”: uzaklaştı; **تزحزح**’ın maklûbudur. Ve Ebû **الحزاز** (Şeddâd gibi): Lebîd b. Rebîa şairin anne bir kardeşi şair Erbed’in künyesidir; onun hakkında şöyle der:
  Şayet hayırlarından içerlerse, o benim kardeşimdir;
                      ve Ebû **الحزاز**, mülk ehli kimselerdendir.

Ve (Sehâb gibi) Bedr b. **حزاز** el-Mâzinî: Nâbiğa ez-Zübyânî’ye muasır bir şair. Ve Bekr b. Hevâzin’de Esed b. **حزاز**; Hâfız’ın naklettiği üzere. Ve “Konuştu veya işaret etti de **المحز**’a isabet etti” denir; bu mecazdır; Zemahşerî söyledi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَزَّ
حَزَّ U ( n. ac. حَزّ 1 ),
a.  Cut, notched.

حَزَّزَ
حَزَّزَ II ,
a.  Cut, notched; jagged, serrated.

حَاْزَزَ
حَاْزَزَ III ,
a.  Supervised, examined.

تَحَزَّزَ
تَحَزَّزَ V ,
a.  Was notched, jagged, serrated, indented.

اِحْتَزَزَ
اِحْتَزَزَ VIII ,
a.  see I .

حَزّ
حَزّ 1 ,
a.  Cut, incision, notch, nick.

مَحْزَز
مَحْزَز 17 ,
a.  Instrument for cutting.

حَاْزِزَة
حَاْزِزَة 21t , ( pl. حَوَاْزِزُ 41 ),
a.  see 28 (a) .

حَزَاْز
حَزَاْز 22 ,  حَزَاْزَة 22t ,
a.  Scurf, dandruff.

b.  Tetter.

c.  Violent anger, grief, heartache.

حَزِيْز
حَزِيْز 25 , ( pl. حُزُز 10 ,  أَحْزِزَة 15t ,  حِزَّاْن 34 ,  حُزَّاْن 35 ),
a.  Rugged ground.

b.  Active, bustling man.

حَزَّاْز
حَزَّاْز 28 ,
a.  Painful, pain-giving.

b.  Heart-burn.

c.  see 25 (b) .

##### Türkçe

**حَزَّ**
**حَزَّ** I (mastar: **حَزّ** 1),
a. Kesti, çentikledi.

**حَزَّزَ**
**حَزَّزَ** II,
a. Kesti, çentikledi; tırtıklı yaptı, testere dişli yaptı.

**حَاْزَزَ**
**حَاْزَزَ** III,
a. Gözetledi, inceledi.

**تَحَزَّزَ**
**تَحَزَّزَ** V,
a. Çentikli oldu, tırtıklı oldu, testere dişli oldu, girintili oldu.

**اِحْتَزَزَ**
**اِحْتَزَزَ** VIII,
a. I’e bak.

**حَزّ**
**حَزّ** 1,
a. Kesme, kesik, çentik, kertik.

**مَحْزَز**
**مَحْزَز** 17,
a. Kesme aleti.

**حَاْزِزَة**
**حَاْزِزَة** 21t, (çoğulu: **حَوَاْزِزُ** 41),
a. 28 (a)’ya bak.

**حَزَاْز**
**حَزَاْز** 22, **حَزَاْزَة** 22t,
a. Kepek, saç kepeği.

b. Tetter.

c. Şiddetli öfke, keder, yürek acısı.

**حَزِيْز**
**حَزِيْز** 25, (çoğulu: **حُزُز** 10, **أَحْزِزَة** 15t, **حِزَّاْن** 34, **حُزَّاْن** 35),
a. Engebeli yer.

b. Fa‘al, koşuşturan adam.

**حَزَّاْز**
**حَزَّاْز** 28,
a. Acı verici, acı veren.

b. Yürek yanması.

c. 25 (b)’ye bak.
