# حزق (ح-ز-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B2%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ز - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والزاي معهما
ق ح ز، ح ز ق، ق ز ح مستعملات فقط
قحز:
القَحْزُ: الوَثَبان والقَلَق، قال:
إذا تَنَزَّى قاحزِاتُ القَحْز
يعني به شَدائد الدَّهْرِ، ويقال: قاحِزاتُ القَحْزِ نازياتُ النَّزْو.
حزق:
الحَزْقُ: شِدَّة جَذْبِ الرباط والوتَرَ. والرجُلُ المُتَحزِّق: المتشدِّدُ على ما في يَدَيْه ضَنْكاً، وكذلك الحُزُقَّةُ والحُزُقُّ، قال امرؤ القيس:
وأعجبَنَي مَشْيُ الحُزُقَّةِ خالـدٍ		كَمْشيِ أتانٍ حُلِّئَتْ عن مَناهِلِ
ويقال الحَزَق أيضاً وقال في الحزق:
فهي تَفادَى من حَزازٍ ذي حَزَقْ
والحَزيقةُ: الجماعةُ من حُمْر الوَحْش، قال ذو الرمة:
كأنَّه كلَّما ارفَضَّتْ حَزيقتُهـا		بالقاعِ من نَهْشِه أكفالَها كَلِبُ
قزح:
القُزَح: ابزار القِدْر. وقِدْرٌ مُقَزَّحة. وقَوْسُ قُزَح: طريقة مُتَقوِّسة تبدوُ في السَّماِء أيامَ الربيع.
قال أبو الدُقَيْش: القُزَح الطرائف التي فيها، الواحدة: قُزْحة. وقُزَح: اسم شيطان. والتَقزيح في رأْس شجرةٍ أو نَبْتٍ: إذا انشَعَبَت شُعباً مِثْلَ بُرْثُن الكلب. ونُهي عن الصلاة خَلْفَ شجرة مقزَّحةَ، وقول الأعشى:
في مُحيلِ القدَّ من صَحْبٍ قُزَحْ
يعني لقباً له وليس باسم.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الزاي** onlarla birlikte

**ق ح ز**، **ح ز ق**، **ق ز ح** yalnızca kullanılagelenlerdir.

**قحز**:
**القَحْزُ**: sıçrama ve huzursuzluk; dedi ki:
إذا تَنَزَّى قاحزِاتُ **القَحْز**
Bununla zamanın şiddetlerini kasteder; ve denilir: **قاحِزاتُ القَحْزِ** sıçrayışın sıçrayanlarıdır.

**حزق**:
**الحَزْقُ**: bağın ve kirişin şiddetli çekilmesi. Ve **الرجلُ المُتَحزِّق**: elindekine karşı darlıkla sıkı davranan; aynı şekilde **الحُزُقَّةُ** ve **الحُزُقُّ**; İmru’ul-Kays dedi ki:
وأعجبَنَي مَشْيُ **الحُزُقَّةِ** خالـدٍ		كَمْشيِ أتانٍ حُلِّئَتْ عن مَناهِلِ
Ve **الحَزَق** da denilir. Ve **الحزق** hakkında dedi ki:
فهي تَفادَى من حَزازٍ ذي حَزَقْ
Ve **الحَزيقةُ**: yaban eşeklerinin kızıllarından bir topluluk; Zû’r-Rumme dedi ki:
كأنَّه كلَّما ارفَضَّتْ **حَزيقتُهـا**		بالقاعِ من نَهْشِه أكفالَها كَلِبُ

**قزح**:
**القُزَح**: tencerenin (kazanın) aletleri. Ve **قِدْرٌ مُقَزَّحة**. Ve **قَوْسُ قُزَح**: bahar günlerinde gökte görünen, eğri bir tarz.

Ebû’d-Dukayş dedi ki: **القُزَح** içindeki çizgilerdir; teki: **قُزْحة**. Ve **قُزَح**: bir şeytanın adıdır. Ve bir ağacın veya bitkinin başında **التَقزيح**: köpek pençesi gibi dallara ayrıldığı zaman. Ve **شجرة مقزَّحة** arkasında namaz kılmaktan nehyedildi. Ve A‘şâ’nın sözü:
في مُحيلِ القدَّ من صَحْبٍ قُزَحْ
Onunla ona bir lakabı kasteder; ad ile (özel isim olarak) değil.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحِزقُ والحِزْقَةُ: الجماعةُ من الناس والطيرِ والنخلِ وغيرها. وفي الحديث: "كأنهما حِزْقانِ من طير صَوافَّ". والجمع الحِزَقُ، مثل فِرْقَةٍ وفِرَقٍ. وكذلك الحازِقَةُ والحَزيقُ والحَزيقَةُ. والحُزُقُّ: القصيرُ الذي يقارِب الخَطْوَ. قال الشاعر:
حُزُقٌّ إذا ما القَوْمُ أَبْدَوا فُكاهةًتَفَكَّر آ إيَّاهُ يَعْنونَ أمْ قِـرْدا
والحُزُقَّةُ أيضاً مثله. وحَزَقْتُهُ بالحبْل أَحْزِقُهُ حَزْقاً: شددته. والمُتَحَزِّقُ: البخيل المتشدِّد. والحازِقُ: الذي ضاق عليه خُفُّهُ، عن ابن السكيت، يقال: لا رأيَ لحاقِنٍ ولا لحازِقٍ.

##### Türkçe

**الحِزقُ** ve **الحِزْقَةُ**: insanlardan, kuşlardan, hurma ağaçlarından ve başkalarından olan topluluk. Hadiste: “Sanki ikisi, saf saf duran kuşlardan iki **حِزْقانِ** gibidir.” Çoğulu **الحِزَقُ**’tır; **فِرْقَةٍ** ve **فِرَقٍ** gibi. Yine **الحازِقَةُ** ve **الحَزيقُ** ve **الحَزيقَةُ** (da böyledir). **الحُزُقُّ**: adımı (adım atmayı) yaklaşan kısa (boylu) kimse. Şair dedi ki:
**حُزُقٌّ**; kavim bir şaka ortaya koyduğunda, düşünür: “Acaba onun kendisini mi kastediyorlar, yoksa bir maymunu mu?”

**الحُزُقَّةُ** da yine onun gibidir. **وحَزَقْتُهُ** iple, onu **أَحْزِقُهُ** **حَزْقاً**: onu sıktım. **والمُتَحَزِّقُ**: cimri, sıkı davranan. **والحازِقُ**: mest’i kendisine dar gelen kimse; İbnü’s-Sikkît’ten. Denir ki: “Ne **حاقِنٍ** için ne de **حازِقٍ** için görüş yoktur.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والزاء
حزق ، قحز ، قزح : مستعملة .
حزق : قال الليث : الحَزْق : شدةُ جذب الرِّباطِ والوَتر ، والرجل المُتَحَزِّقُ : المتشدِّد على ما في يده ضَنّاً به وكذلك الحُزُقُّ والحُزُقّة والحَزِق مثله وأنشد : فهْي تَفَادى من حَزارٍ ذي حَزِق وروى ابنُ الأعرابيِّ عن الشَّعبي بإسناد له أنَّ عليّاً خطب أصحابه في أمر المارقين ، وحضَّهم عَلَى قتالهم ، فلما قتلوهم جاءوا فقالوا : أبشرْ يا أمير المؤمنين ، فقد استأصلناهم . فقال عليُّ ح : ( حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيُرٍ قد بقيت منهم بقيَّةٌ ) . قال ابن الأعرابيّ : سمعتُ المُفَضَّل يقول في قوله : حَزْقُ عَيْر : هذا مَثَلٌ تقوله العرب للرجلِ المُخْبِرِ بِخَبر غَيْر تامّ ولا مُحَصَّلٍ : حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيْر أي حُصَاصُ حِمار أي ليس الأمرُ كما زعمتم . وقال أبو العَبَّاس : وفيه قَوْل آخر : أراد عليٌّ أَنَّ أمرَهُم مُحْكَم بعد كحَزْقِ حِمْلِ الحمارِ : وذلك أَنَّ الحمار يَضْطَرب بِحِمله ، فَرُبما أَلْقاه فيُحْزَقُ حَزْقاً شديداً ، يقول عليّ : فأَمْرُهُم بَعْدُ مُحْكَم . أبو عُبيد عَنِ الفراء : رجلٌ حُزُقّةٌ وهو الذي يُقارِبُ مِشْيَتَه . قال : ويقال : حَزُقّةُ . وقال شمر : الحُزُقَّةُ : الضيِّقُ القُدْرَة والرَّأْيِ ، الشَّحيحُ . قال : فإِنْ كان قصيراً دميماً فهو حُزُقَّةٌ أيضاً . ابن السِّكِّيت عَنِ الأصمعيّ : رَجُلٌ حُزُقّةً وهو الضَّيِّقُ الرَّأْيِ من الرجال والنِّسَاءِ ، وأنشد : وأعْجَبْنِي مَشْيُ الحُزُقَّة خالدٍ كمشي الأتانِ حُلِّئَتْ بالمناهِلِ أبو عُبيدٍ عَنِ الأصمعي : الحَزِيقُ : الجماعةُ من الناس وقال لَبيدٌ .
كحزِيقِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ ورُوِي : يقالُ للجماعةِ : حِزْقَةٌ وحِزَقٌ . وجمع الحَزيق حَزَائقُ وفي الحديث ( لا رأي لحَازقٍ ) وقيل : هو الذي ضاقَ عليه موضعُ قدمه مِنْ خفِّه فحزَقَها كأنه فاعلٌ بِمعنَى مَفْعُول . ويقالُ : أحْزقتُه إحزاقاً إذا منعتُه . وقال : أبو وَجْزَةَ : فمَا المالُ إلا سُؤْرُ حَقِّكَ كلِّه ولكنَّه عمَّا سِوَى الحَقِّ مُحْزَق وقال أبو تُرابٍ : سمعتُ شمراً وأبَا سَعيدٍ يَقولانِ : رجلٌ حُزُقَّةٌ وحُزُمَّةٌ إذا كان قصيراً . قحز : قال الليث : القَحْزُ : الوَثبَان والقَلقَ . وقال رؤبة . إذا تَنزَّى قاحزَاتُ القَحْز يعني به شدائد الأمور . وفي حديث أبي وائلٍ أنَّ الحجاجَ دعاه فقال له : أحْسِبُنَا قد رَوْعْنَاكَ فقال له أبو وائِلٍ : أما إني قد بتُّ أقْحَزُ البَارحة . وقال أبو عُبيد : قوله أقحز يعني أُنزَّى : يقال : قد قحز الرجلُ يقحز إذا قلق . وهو رجلٌ قاحزٌ . وأنشد قول أبي كبير يصف طَعنة : مُسْتَنَّةٍ سَننَ الفُلُوِّ مُرِشَّة تَنفي الترابَ بِقَاحزِ مُعرَورِف يعني خروج الدَّم باسْتنَانٍ . ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : قحز الرجلُ فهو قاحزٌ إذا سَقطَ شبهَ الميِّت . وقال النَّضرُ : القَاحزُ : السهم الطامح عَنْ كبد القوس ذاهباً في السماء . يقال : لشَدّ ما قحز سهمك أيْ شَخَصَ . قزح : في الحديث ( أنَّ الله ضَرَبَ مَطْعَمَ ابن آدم له مثلاً وإِنْ قَزَّحه وَمَلَّحَهُ ) . أبو عُبيد عن أبي زيد قال : إذا جَعَلْتَ التَّوَابِلَ في القِدْرِ قلت : فَحَّيْتُها وَتَوبَلْتُهَا وقَزَحْتُها بالتَّخفيف قال : وهي الأقزاحُ واحِدها قِزْح ، وقال ابن الأعرابي : هو القِزْحُ والقَزْحُ والفِحَا والفَحَا ، قال : والأَقْزَاحُ أيضاً : خُرْءُ الْحَيَّاتِ ، واحدِهَا قِزْح . قال : قَزَحَ الكلبُ بِبَوْلِه قَزْحاً إذا رفع رِجْلَه وبَال . وقال الليث : قَزَّحْتُ القِدْرَ تَقْزِيحاً إذا بَزَرْتَها . قال : وقَوْسُ قُزَحَ : طريقةٌ مُتَقَوِّسَةٌ في السماء غِبَّ المطر أيام الربيع . وروي عن ابن عباس أنه قال : ( لا تقولوا قَوْس قُزَح فإن قُزَحَ مِن أسماء الشياطين ، ولكن قولوا : قَوْسُ الله ) . قال . وقال أبو الدُّقَيْش : القُزَحُ : الطرائق التي فيها ، والواحدة قُزْحَه . عمرو عن أبيه قال : القُسْطَانُ : قَوْسُ قُزَحَ . وسُئِل أبو العباس عن صَرْفِ قُزَح فقال : مَن جعله اسم شيطان ألحقه بزُحَل ، وقال المبرِّدُ : لا ينصرف زُحل لأن فيه العِلّتين المعرِفة والعدولَ . قال أبو العبَّاس ثَعْلَبٌ : ويقال : إن قُزَحاً جمع قُزْحَة وهي خطوطٌ مِن صُفْرَةٍ وحُمْرة وخُضْرَةٍ ، فإذا كان هكذا أَلْحَقتَه بِزيد ، قال : ويقال : قُزَحُ : اسم ملك مُوكَّل به ، قال : فإذا كان هكذا أَلْحقْتَه بِعُمر . قلت : وعمر لا ينصرف في
المعرفة وينصرف في النكِرة . وَقَوازِحُ الماء : نُفَّاخاته التي تنتفخ فتذهب . قال أبو وجْزَةَ : لهم حاضر لا يُجْهَلُونَ وَصَارِخٌ كسَيْلِ الغَوَادِي تَرْتَمِي بِالْقَوَازِحِ وقال أبو زيد : قَزَحَتِ القِدْرُ تَقْزَحُ قَزَحاً وقَزَحَاناً إذا أقطَرَتْ مَا خَرَجَ منها . الليث : التَّقْزِيحُ في رأسِ شجرةٍ أو نَبْتٍ إذا شَعَّب شُعَباً مثل بُرْثُنِ الكلب . وفي الحديث النَّهيُ عن الصلاة خلف الشجرة المُقَزَّحة . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : ومِنْ غرِيب شجر الْبَرِّ : المُقَزَّحُ : وهو شجر على صورة التِّين له غِصْنَةٌ قِصَارٌ في رُؤوسِها مثل بُرْثُن الكلب ، ومنه خبرُ الشَّعْبِيِّ عن ابن عباس أنه كَرِهَ أن يُصَلِّي الرجل إلى الشجرة المُقَزَّحَةِ . وقال الليث في قول الأعشى : في مُحِيلِ القِدِّ مِن صَحْبِ قُزَحْ أراد بِقُزَحَ هاهنا لقباً له وليس باسم

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الزاء**

**حزق** ، **قحز** ، **قزح** : kullanımdadır.

**حزق** : Leys dedi: **الحَزْق**: bağın ve kirişin şiddetli çekilmesidir; ve **الرجل المُتَحَزِّقُ**: elinde olana karşı, ona cimrilik ederek, sıkı davranan kimsedir; yine **الحُزُقُّ** ve **الحُزُقّة** ve **الحَزِق** da onun gibidir. Ve inşad etti:
فَهْي تَفَادى من حَزارٍ ذي **حَزِق**

İbnü’l-A‘râbî, Şa‘bî’den, kendisine ait bir isnadla rivayet etti ki: Ali, mârikler hakkında ashabına hutbe okudu ve onları öldürmeye teşvik etti; onları öldürdüklerinde geldiler ve dediler ki: “Müjdele, ey müminlerin emiri, gerçekten onları kökünden kazıdık.” Bunun üzerine Ali dedi ki: (**حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيُرٍ قد بقيت منهم بقيَّةٌ**).

İbnü’l-A‘râbî dedi: Mufaddal’ı, onun sözü hakkında şöyle derken işittim: **حَزْقُ عَيْر**: bu, Arapların, tam olmayan ve elde edilmiş olmayan bir haberle haber veren adam için söyledikleri bir meseldir: **حَزْقُ عَيْر حَزْقُ عَيْر** yani eşeğin **حُصَاصُ**’ı; yani iş, sizin zannettiğiniz gibi değildir.

Ebu’l-Abbâs dedi: Ve onda başka bir söz vardır: Ali, onların işinin, eşeğin yükünün bağlanması gibi, sağlam olduğunu murad etti; çünkü eşek yüküyle çırpınır; bazen onu atar da şiddetli bir **حَزْق** ile bağlanır; Ali der ki: onların işi bundan sonra sağlamdır.

Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: **رجلٌ حُزُقّةٌ**: yürüyüşünü birbirine yaklaştıran (adımlarını kısa atan) kimsedir. Dedi: ve denir: **حَزُقّةُ**.

Şemr dedi: **الحُزُقَّةُ**: kudreti ve görüşü dar olan, cimri olandır. Dedi: eğer kısa ve çirkin ise o da **حُزُقَّةٌ**’dır.

İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: **رَجُلٌ حُزُقّةً**: erkeklerden ve kadınlardan, görüşü dar olan kimsedir. Ve inşad etti:
وأعْجَبْنِي مَشْيُ **الحُزُقَّة** خالدٍ
كمشي الأتانِ حُلِّئَتْ بالمناهِلِ

Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **الحَزِيقُ**: insanlardan bir topluluktur. Lebîd dedi:
ك**حزِيق**ِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ

Ve rivayet olundu: topluluğa denir: **حِزْقَةٌ** ve **حِزَقٌ**. Ve **الحَزيق**’in çoğulu **حَزَائقُ**’tır. Ve hadiste: (**لا رأي لحَازقٍ**) ve denildi ki: o, ayağının yeri mestinden dolayı kendisine dar gelen, sonra onu **حزَقَها** yapan kimsedir; sanki “فاعل” mânasında “مفعول”dur. Ve denir: **أحْزقتُه إحزاقاً**: onu men ettiğim zaman. Ve dedi: Ebu Vecze:
فمَا المالُ إلا سُؤْرُ حَقِّكَ كلِّه
ولكنَّه عمَّا سِوَى الحَقِّ **مُحْزَق**

Ebu Turâb dedi: Şemr’i ve Ebu Sa‘îd’i şöyle derken işittim: **رجلٌ حُزُقَّةٌ** ve **حُزُمَّةٌ**: kısa olduğu zaman.

**قحز** : Leys dedi: **القَحْزُ**: sıçrama ve huzursuzluktur. Ve Rü’be dedi:
إذا تَنزَّى قاحزَاتُ **القَحْز**

Bununla işlerin şiddetlerini kasteder.

Ebu Vâil hadîsinde: Haccâc onu çağırdı ve ona dedi ki: “Sanırım seni korkutmuşuz.” Ebu Vâil ona dedi ki: “Ama gerçekten ben dün gece **أقْحَزُ** olarak geceledim.”

Ebu Ubeyd dedi: Onun sözü **أقحز** yani “sıçrarım”; denir: adam **قحز** eder, **يقحز** eder; huzursuz olduğu zaman. Ve o, **رجلٌ قاحزٌ**’dır. Ve Ebu Kebîr’in, bir mızrak darbesini vasfederken söylediği sözü inşad etti:
مُسْتَنَّةٍ سَننَ الفُلُوِّ مُرِشَّة
تَنفي الترابَ بِ**قَاحز**ِ مُعرَورِف

Bununla, kanın “istinan” ile çıkışını kasteder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **قحز** eder, o da **قاحزٌ** olur; ölüye benzer şekilde düştüğü zaman.

Nadr dedi: **القَاحزُ**: yayın göbeğinden sapıp göğe doğru giden, sıçrayan oktur. Denir: “Okun ne kadar da **قحز** etti” yani yükseldi.

**قزح** : hadiste: (**أنَّ الله ضَرَبَ مَطْعَمَ ابن آدم له مثلاً وإِنْ قَزَّحه وَمَلَّحَهُ**).

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: tencerede baharatları yaptığın zaman “onu **فَحَّيْتُها** ve **تَوبَلْتُهَا** ve hafifletmeyle **قَزَحْتُها**” dersin. Dedi: bunlar **الأقزاحُ**tır; onun teki **قِزْح**’tır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: o, **القِزْحُ** ve **القَزْحُ** ve **الفِحَا** ve **الفَحَا**’dır. Dedi: ve **الأَقْزَاحُ** da: yılanların dışkısıdır; onun teki **قِزْح**’tır. Dedi: köpek, idrarıyla **قَزَحَ** eder, **قَزْحاً**; bacağını kaldırıp işediği zaman.

Leys dedi: tencereyi **قَزَّحْتُ** onu **تَقْزِيحاً**: onu tohumladığın (serptiğin) zaman. Dedi: ve **قَوْسُ قُزَحَ**: bahar günlerinde yağmurun ardından gökte (görülen) yay gibi eğri bir yoldur.

İbn Abbas’tan rivayet olundu ki dedi: (**لا تقولوا قَوْس قُزَح فإن قُزَحَ مِن أسماء الشياطين ، ولكن قولوا : قَوْسُ الله**).

Dedi. Ve Ebu’d-Dukayş dedi: **القُزَحُ**: onun içindeki çizgilerdir; teki **قُزْحَه**’dır.

Amr, babasından dedi: **القُسْطَانُ**: **قَوْسُ قُزَحَ**’dır.

Ebu’l-Abbâs’a **قُزَح**’ın sarfı soruldu; dedi ki: onu şeytan adı yapan kimse onu **زُحَل**’e ilhak eder. Müberred dedi: **زُحل** sarf olunmaz; çünkü onda iki illet vardır: marifelik ve عدول.

Ebu’l-Abbâs Sa‘leb dedi: ve denir ki **قُزَحاً** , **قُزْحَة**’nin cem‘idir; o da sarılık, kırmızılık ve yeşillikten çizgilerdir; eğer böyle olursa onu **زيد**’e ilhak edersin. Dedi: ve denir: **قُزَحُ**: ona vekil kılınmış bir meleğin adıdır; dedi: eğer böyle olursa onu **عُمر**’e ilhak edersin.

Dedim: ve **عمر** marifede sarf olunmaz, nekirede sarf olunur.

Ve **قَوازِحُ الماء**: şişip giden kabarcıklarıdır. Ebu Vecze dedi:
لهم حاضر لا يُجْهَلُونَ وَصَارِخٌ
كسَيْلِ الغَوَادِي تَرْتَمِي بِالْقَوَازِحِ

Ebu Zeyd dedi: tencere **قَزَحَتِ** , **تَقْزَحُ** , **قَزَحاً** ve **قَزَحَاناً**: ondan çıkan şeyi damlattığı zaman.

Leys: **التَّقْزِيحُ** bir ağacın veya bir bitkinin başında, köpeğin pençesi gibi dallara ayrıldığı zaman olur. Ve hadiste, **الشجرة المُقَزَّحة**’nin arkasında namaz kılmaktan nehiy vardır.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ve kır ağacının garibinden: **المُقَزَّحُ**: incir suretinde bir ağaçtır; başlarında köpeğin pençesi gibi (şeyler) bulunan kısa bir dalı vardır. Ve ondan, Şa‘bî’nin İbn Abbas’tan haberi: adamın **الشجرة المُقَزَّحَةِ**’ye doğru namaz kılmasını kerih gördü.

Leys, A‘şâ’nın sözü hakkında dedi:
في مُحِيلِ القِدِّ مِن صَحْبِ **قُزَحْ**

Burada **قُزَحَ** ile onun için bir lakabı murad etti; isim değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والزاء وما يثلثهما)
  (حزق) الحاء والزاء والقاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. ومن ذلك [الحِزقُ]: الجماعات. قال عنترة:
  * حِزَقٌ يَمانِيَةٌ لأعجمَ طِمْطِمِ([1]) *
  والحَزيقة من النَّخل: الجماعة. ومن ذلك الحُزُقَّة: الرجُل القصير، وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقه. والحَزْق: شدُّ القوس بالوَتَر. والرجل المتحزِّق: المتشدِّد على [ما] في يديه بُخْلا. ويقولون: الحازق الذي ضاق عليه خُفُّهُ. والقياس في الباب كله واحد.
  (حزك) الحاء والزاء والكاف كلمةٌ واحدة أُراها من باب الإبدال وأنها ليست أصلاً. وهو الاحتزاك، وذلك الاحتزام بالثَّوب. فإمّا أن يكون الكاف بدلَ ميم، وإما أن يكون الزاء بدلاً من باء وأنه الاحتباك. وقد ذكر الاحتباك في بابه.
  (حزل) الحاء والزاء واللام أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. يقال احْزَأَلَّ، إذا ارتفع. واحزألَّتِ الإبلُ على متن الأرض في السَّير: ارتفعت. واحزألَّ الجبلُ: ارتفع في السَّراب.
  (حزم) الحاء والزاء والميم أصلٌ واحد، وهو شدُّ الشيءِ وجمعُه، قياسٌ مطرد. فالحزم: جَودة الرأي، وكذلك الحَزَامة، وذلك اجتماعُه وألاّ يكون مضطرِباً منتشِراً والحزام للسَّرج من هذا. والمتحزِّم: المُتلبّب. والحُزْمَة من الحطب وغيره معروفة([2]). والحَيزُوم والحَزِيم: الصّدر؛ لأنّه مجتَمَع عِظامه ومَشَدُّها.
  يقول العرب: شددتُ لهذا الأمر([3]) حَزِيمي. قال أبو خِراش يصفُ عُقابا:
رَأت قَنَصاً على فَوْتٍ فَضَمّت *** إلى حيزومها ريشاً رطيبا([4])  أي كاد الصَّيد يفوتها. والرطيب: الناعم. أي كسرت جناحَها حين رأت الصيد لتنقضَّ. وأمّا قول القائل:
  * أعددْتُ حَُزْمَةَ وهي مُقْرَبَةٌ([5]) *
  فهي فرسٌ، واسمُها مشتقٌ مما ذكرناه. والحَزَم كالغَصَص في الصّدر، يقال حَزِمَ يَحْزَم حَزَماً؛ ولا يكون ذلك إلا من تجمُّع شيء هناك. فأمّا الحَزْمُ من الأرض فقد يكون من هذا، ويكون من أن يقلب النون ميما والأصل حَزْن، وإنما قلبوها ميما لأنّ الحَزْم، فيما يقولون، أرفع من الحزن.
  (حزن) الحاء والزاء والنون أصلٌ واحد، وهو خشونة الشيء وشِدّةٌ فيه. فمن ذلكَ الحَزْن، وهو ما غلُظ من الأرض. والحُزْن معروف، يقال حَزَنَنِي الشيءُ يحزُنُني؛ وقد قالوا أحزَنني. وحُزَانتك: أهلُك ومن تتحزَّن له.
(حزو/ي) الحاء والزاء والحرف المعتل أصلٌ قليل الكَلِم، وهو الارتفاع. يقال حَزَا السّرابُ الشيءَ يحزُوهُ، إذا رفعَه. ومنه حَزَوْتُ الشيءَ وحَزَيته إذا خَرَصْته([6]). وهو من الباب؛ لأنّك تفعل ذلك ثم ترفعُه ليُعلم كم هو.
  وقد جعلوا في هذا من المهموز كلمةً فقالوا: حَزَأْتُ الإبلَ أحزَؤُها حَزءاً، إذا جمعتَها وسُقْتها؛ وذلك أيضاً رفْعٌ في السَّير. فأمّا الحَزاء فَنبْتٌ.
  (حزب) الحاء والزاء والباء أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. فمن ذلك الحِزب الجماعة من النّاس. قال الله تعالى: ﴿كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ﴾ [الروم 32]. والطائفة من كلِّ شيءٍ حِزْبٌ. يقال قرأَ حِزْبَهُ من القرآن. والحِزْباء: الأرض الغليظة([7]). والحَزَابِيَةُ: الحِمار المجموع الخَلْق.
  ومن هذا الباب الحيزبُون: العجوز، وزادوا فيه الياء والواو والنون، كما يفعلونه في مثل هذا، ليكون أبلغ في الوصف الذي يريدونه.
  (حزر) الحاء والزاء والراء أصلان: أحدهما اشتداد الشيء، والثاني جنسٌ من إعْمال الرّأْي.
  فالأصل الأول: الحَزَاوِرُ، وهي الرّوابي، واحدتها حَزْوَرَة. ومنه الغلام الحَزْوَر([8]) وذلك إذا اشتدّ وقوِي، والجمع حزاورة. ومن* ذلك  حَزَرَ اللَّبنُ والنّبيذُ، إذا اشتدّت حُموضته. وهو حازر. قال:
  * بَعْدَ الذي عَدَا القُروصَ فَحَزَرْ([9]) *
وأما الثالث فقولهم: حزَرتُ الشيء، إذا خرصْتَه، وأنا حازر. ويجوز أن يحمل على هذا قولُهم لخيار المال حَزَرَات. وفي الحديث: "أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم بَعَثَ مُصدِّقاً فقال: لا تأخُذْ مِن حَزَرات أموال الناس شيئاً. خُذِ الشّارِفَ والبَكْرَ وذا العيب". فالحَزرات: الخيار، كأنّ المصدِّق يَحزُِرُ فيُعمِل رأيَه فيأخذُ الخِيار([10]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) صدره كما في المعلقات:  * تأوي له قلص النعام كما أوت *
([2]) في الأصل: "معرفة".
([3]) في الأصل: "هذا الأمر"، صوابه في المجمل.
([4]) البيت من قصيدة لـه في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 70 والقسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57.
([5]) صدر بيت لحنظلة بن فاتك الأسدي، في اللسان (حزم). وعجزه:
* تقفي بقوت عيالنا وتصان *
    وحزمة، بضم الحاء كما في الأصل والقاموس والمخصص (6: 198)، وضبطت في اللسان ونسب الخيل لابن الكلبي بفتحها.
([6]) الخرص: تقدير الشيء بالظن. وفي الأصل: "حرضته"، تحريف.
([7]) يقال حزباء في الجمع، والمفردة حزباءة.
([8]) يقال في وصف الغلام حزور كجعفر، وحزور كعملس.
([9]) أنشده أيضاً في المجمل. والقروص، مصدر لم يرد في المعاجم المتداولة.
([10]) في اللسان وجه آخر للاشتقاق، قال: "سميت حزرة لأن صاحبها لم يزل يحزرها في نفسه كلما رآها".

ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الزاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**حزق**) **الحاء** ve **الزاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan [**الحِزقُ**]: cemaatlerdir. Antara dedi:
  * **حِزَقٌ** yemenî, acem, peltek birine([1]) *
  Ve hurmadan **الحَزيقة**: topluluktur. Bundan **الحُزُقَّة**: kısa adamdır; yaratılışının toplanması sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **الحَزْق**: yayı kirişle sıkmaktır. Ve **المتحزِّق** adam: elindekine cimrilikle sıkı davranandır. Derler: **الحازق** o kimsedir ki mest’i ona dar gelmiştir. Ve babın tamamında kıyas birdir.

  (**حزك**) **الحاء** ve **الزاء** ve **الكاف** tek bir kelimedir; onu ibdâl babından görüyorum ve onun asl olmadığını. O, **الاحتزاك**tır; bu da elbiseyle kuşanmaktır. Ya **الكاف** bir **ميم** bedelidir; yahut **الزاء** bir **باء** bedelidir ve o **الاحتباك**tır. **الاحتباك** kendi babında zikredilmiştir.

  (**حزل**) **الحاء** ve **الزاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesidir. **احْزَأَلَّ** denir; yükseldiği zaman. Ve yürüyüşte develer yerin sırtı üzerinde **احزألَّتِ**: yükseldiler. Ve dağ **احزألَّ**: serapta yükseldi.

  (**حزم**) **الحاء** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da şeyi sıkmak ve toplamaktır; düzenli bir kıyastır. O hâlde **الحزم**: görüşün iyiliğidir; aynı şekilde **الحَزَامة**; bu da onun toplanmasıdır ve dağınık, yayılmış olmamasıdır; eyerin kuşağı **الحزام** da bundandır. Ve **المتحزِّم**: **المُتلبّب**dir. Ve odun ve başkasından **الحُزْمَة** bilinir([2]). Ve **الحَيزُوم** ve **الحَزِيم**: göğüstür; çünkü kemiklerinin toplandığı yer ve onların sıkıldığı yerdir.
  Araplar der: Bu iş için([3]) **حَزِيمي**mi sıktım. Ebû Hıraş bir kartalı vasfederek dedi:
رَأت قَنَصاً على فَوْتٍ فَضَمّت *** إلى **حيزومها** ريشاً رطيبا([4])  yani av neredeyse onu kaçıracaktı. Ve **الرطيب**: yumuşaktır. Yani avı görünce dalmak için kanadını kırdı. Ama söyleyenin sözü:
  * **أعددْتُ حَُزْمَةَ** وهي مُقْرَبَةٌ([5]) *
  o bir attır; adı, zikrettiğimizden türetilmiştir. Ve **الحَزَم** göğüste gırtlak tıkanması gibidir; **حَزِمَ يَحْزَم حَزَماً** denir; bu ancak orada bir şeyin toplanmasından olur. Ama yerden **الحَزْمُ** ise bundan olabilir; ve nûn’u mîm’e çevirmeden de olabilir; asıl **حَزْن**dır; onu mîm’e çevirdiler; çünkü **الحَزْم** derler ki, **الحزن**den daha yüksektir.

  (**حزن**) **الحاء** ve **الزاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin pürüzlülüğü ve onda bir sertliktir. Bundan **الحَزْن**: yerden kalın olan şeydir. Ve **الحُزْن** bilinir; **حَزَنَنِي** şey **يحزُنُني** denir; **أحزَنني** de demişlerdir. Ve **حُزَانتك**: ehlin ve kendisi için hüzünlendiğin kimsedir.

(**حزو/ي**) **الحاء** ve **الزاء** ve illetli harf az kelimeli bir asıldır; o da yükselmedir. **حَزَا** serap şeyi **يحزُوهُ** denir; onu yükselttiği zaman. Ondan **حَزَوْتُ** şeyi ve **حَزَيته**: onu tahmin ettiğim zaman([6]). O, babdandır; çünkü sen bunu yaparsın, sonra onun ne kadar olduğu bilinsin diye onu yükseltirsin.
  Ve bunda hemzeli olandan bir kelime kıldılar; dediler: **حَزَأْتُ** develeri **أحزَؤُها حَزءاً**; onları topladığın ve sürdüğün zaman; bu da yürüyüşte bir yükseltmedir. Ama **الحَزاء** ise bir bitkidir.

  (**حزب**) **الحاء** ve **الزاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan **الحِزب**: insanlardan cemaat. Allah Teâlâ dedi: ﴿كُلُّ **حِزْبٍ** بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ﴾ [الروم 32]. Her şeyden bir taife **حِزْبٌ**dur. **حِزْبَهُ**ni Kur’ân’dan okudu denir. Ve **الحِزْباء**: kalın topraktır([7]). Ve **الحَزَابِيَةُ**: yaratılışı toplanmış eşektir.
  Bu babdandır **الحيزبُون**: kocakarı; onda **الياء** ve **الواو** ve **النون**u artırdılar; bunun benzerinde yaptıkları gibi; istedikleri vasıfta daha beliğ olsun diye.

  (**حزر**) **الحاء** ve **الزاء** ve **الراء** iki asıldır: biri şeyin şiddetlenmesi, ikincisi görüş işletmenin bir cinsidir.
  Birinci asıl: **الحَزَاوِرُ**dur; o, tepeler/sekilerdir; tekili **حَزْوَرَة**dır. Ondan **الغلام الحَزْوَر**([8]); bu, şiddetlendiği ve kuvvetlendiği zamandır; çoğulu **حزاورة**dır. Ve bundan süt ve nebîz **حَزَرَ**; ekşiliği şiddetlendiği zaman. O, **حازر**dir. Dedi:
  * بَعْدَ الذي عَدَا القُروصَ فَحَزَرْ([9]) *
Ama üçüncüsü onların sözü: **حزَرتُ** şeyi; onu tahmin ettiğim zaman; ben **حازر**im. Ve malların seçkinlerine **حَزَرَات** demeleri bu üzerine hamledilebilir. Hadiste: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم bir zekât toplayıcısı gönderdi de dedi ki: İnsanların mallarının **حَزَرات**ından hiçbir şey alma. **الشّارِفَ**i ve **البَكْرَ**ı ve ayıplı olanı al.” O hâlde **الحَزرات**: seçkinlerdir; sanki zekât toplayıcısı **يَحزُِرُ** da görüşünü işletir de seçkini alır([10]).

-------------------------------------------------ـ
([1]) صدره كما في المعلقات:  * تأوي له قلص النعام كما أوت *
([2]) Asılda: “معرفة”.
([3]) Asılda: “هذا الأمر”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([4]) Beyit, onun bir kasidesindendir; Dîvânu’l-Huzeliyyîn Şenqîtî nüshası 70 ve Mecmûʿatu Eşʿâri’l-Huzeliyyîn’in ikinci kısmı 57.
([5]) Hanẓale b. Fâtik el-Esedî’nin bir beytinin صدر’ü; Lisân’da (**حزم**). Ve عجز’ü:
* تقفي بقوت عيالنا وتصان *
    Ve **حزمة**, **الحاء**ın dammesiyle; asılda ve Kâmûs’ta ve el-Muḫaṣṣaṣ’ta (6: 198) olduğu gibi; Lisân’da ve İbnü’l-Kelbî’nin Nesebu’l-Ḫayl’inde fethayla ضبط edilmiştir.
([6]) **الخرص**: şeyi zan ile takdir etmektir. Asılda: “حرضته”; tahriftir.
([7]) Cem‘de **حزباء** denir; müfredesi **حزباءة**dır.
([8]) Oğlanın vasfında **حزور** (Ca‘fer gibi) ve **حزور** (ʿAmles gibi) denir.
([9]) Onu el-Mücmel’de de inşâd etti. Ve **القروص**, kaynaklarda gelmeyen bir masdardır.
([10]) Lisân’da اشتقاق için başka bir vecih vardır; dedi: “**حزرة** diye adlandırıldı; çünkü sahibi onu her gördüğünde nefsinde onu durmadan **يحزرها** idi.”

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ز ق
لا رأي لحـازق وهـو الـذي حـزق الخـف قدميـه لضيقـه أي ضغطـه‏.‏
وحزق القوس‏:‏ شدها بالوتر‏.‏
وإبريق محزوق العنق‏:‏ ضيقها‏.‏
ورجل متحزق متشدد بخيل‏.‏
ومررت بحدائق رأيت فيها حزائق‏.‏
وشهدت عند فلان حلقاً وحزقاً‏.‏
وبين يديه حزقة وحزيقة وحزيق أي جماعة‏.‏
ويقال‏:‏ تتابعوا كأنهم حزق الجراد‏.‏
قال لبيد‏:‏ ورقاق عصب ظلمانه كحزيق الحبشيين الزجل وتقول‏:‏ اقبل منهم حزيق كأنّهم حريق‏

##### Türkçe

ح ز ق
**حازق** için görüş yoktur; o, **الخـف**’i (mest) darlığından dolayı iki ayağına **حزق** eden (yani onu sıkan) kimsedir.
**حزق القوس**: onu **الوتر** ile sıktı (gerdi).
Boynu **محزوق** bir **إبريق**: onun (boynu) dardır.
**متحزق** bir adam: katı, cimri.
**حدائق**’tan geçtim; içinde **حزائق** gördüm.
Falanın yanında **حلقاً** ve **حزقاً**’a şahit oldum.
Onun iki eli arasında **حزقة** ve **حزيقة** ve **حزيق** vardır; yani bir topluluk.
Ve denilir: **حزق الجراد** gibi sanki peş peşe geldiler.
Lebîd dedi:
Ve ince **عصب**; onun karanlığı, **حزيق الحبشيين**’in **الزجل**’i gibi; ve dersin ki: onlardan bir **حزيق** geldi; sanki onlar bir **حريق**tir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حزَقه حَزْقاً: عَصَبه وضغَطه. والحَزْقُ: شدة جَذْبِ الرِّباط والوَترِ. حَزقه يَحْزِقُه حَزْقاً وحزَقه بالحبْل يَحْزِقه حَزْقاً: شدّه. وحَزق القوسَ يَحزِقُها حَزْقاً: شدّ وترها، وكلُّ رِباط حِزاقٌ. ورجل حَزُقّةٌ وحُزُقّةٌ ومُتَحَزِّق: بخيل مُتَشدِّد على ما في يديه ضَنّاً به، والاسم الحَزَقُ؛ قال الأَزهري: وكذلك الحُزُقُ والحُزُقةُ والحَزَقُ مثله؛ وأنشد:
فهي تَعادَى من حُزازٍ ذي حَزَقْ
وفي الحديث: أنّ عليّاً، رضي الله عنه، خطب أصحابه في أمرِ المارِقينَ وحضَّهم على قتالهم فلما قتلوهم جاؤوا فقالوا: أبْشِر يا أمير المؤمنين فقد استأْصَلْناهم فقال عليّ: حَزقُ عيرٍ قد بَقِيت منهم بَقِيّة؛ قال المفضل: في قوله حزقُ عيرٍ هذا مثل تقوله العرب للرجل المُخْبِر بخَبَر غير تامّ ولا مُحصِّلٍ، حَزْقُ عيْرٍ أي حُصاصُ حِمار أي ليس الأَمر كما زعمتم؛ وقال أبو العباس في قوله: وفيه قول آخر: أراد عليّ أن أمرهم مُحكَم بعدُ كحَزْقِ حِمل الحمار، وذلك أن الحمار يضْطرب بحمله، فربما ألقاه فيُحْزَقُ حَزْقاً شديداً، يقول عليّ: فأمرُهم بعدُ مُحكَم؛ وقال ابن الأَثير: الحزْقُ الشدّ البليغ والتضْييقُ؛ يقال: حزَقَه بالحبل إذا قوَّى شدَّه؛ أراد أن أمرهم بعدُ في إحكامه كأنه حمل حمار بُولِغ في شدِّه، وتقديرُه حزْقُ حِمل عَير، فحذف المضاف وإنما خص الحمار بإحكامِ الحِمل لأنه ربما اضطرب فألقاه، وقيل: الحَزْقُ الضُّراط، أي إنّ ما فعلتم بهم في قلة الاكْتِراث له هو ضراط حمار.
ورجل حُزُقٌّ وحَزُقٌّ وحُزُقٌّ وحُزُقَّة: قصير يقارِب الخَطْو؛ قال امرؤ القيس:
وأعْجَبَني مَشْيُ الحُزُقّةِ خالِدٍ،
كمَشْيِ أتانٍ حُلِّئتْ بالمَناهِلِ
وفي كلامهم: حُزُقَّةٌ حُزُقّهْ، ترَقَّ عينَ بَقّهْ؛ ترَقَّ أي ارْقَ من قولك رَقِيتُ في الدَّرجة. وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يُرقِّص الحسن أو الحسين ويقول: حُزقة حزقه، ترَقَّ عين بقه؛ الحزقة: الضعيف الذي يقارب خَطوه من ضَعف فكان يَرْقى حتى يضَع قدميه على صدر النبي، صلى الله عليه وسلم؛ قال ابن الأثير: ذكرها له على سبيل المُداعَبة والتأْنيس له، وترقَّ: بمعنى اصْعَد، وعين بقة: كناية عن صغر العين، وحزقةٌ مرفوع على خبر مبتدإ محذوف تقديره أنت حزقة، وحزقة الثاني كذلك، أو أنه خبر مكرّر، ومن لم ينوّن حزقة أراد يا حزقة، فحذف حرف النداء، وهو في الشذوذ كقولهم أطْرِقْ كرا لأن حرف النداء إنما يحذف من العَلم المضموم أو المضاف، وقيل: الحُزُقّة القصير الضخْمُ البطنِ الذي إذا مشى أدار اسْتَه. والحُزُقّ والحُزُقّة أيضاً: السيء الخُلق البخيل؛ أنشد ابن الأَعرابي لرجل من بني كلاب:
وليس بحَوّازٍ لأَحْلاسِ رَحْلِه
ومِزْوَدِه كَيْساً من الرّأي أو زُهْدا
حُزُقّ، إذا ما القومُ أبْدَوْا فُكاهةً،
تَذَكَّرَ آإيّاه يَعْنونَ أمْ قِرْدا
قال الأَزهري: قال أبو تراب سمعت شمراً وأبا سعيد يقولان: رجل حُزُقَّةٌ وحُزُمّةٌ إذا كان قصيراً. وقال شمر: الحزق الضَّيق القُدرة والرأي الشحِيحُ، قال: فإن كان قصيراً دَمِيماً فهو حزقة أيضاً. الأَصمعي: رج حُزُقة وهو الضيقُ الرأي من الرجال والنساء، وأنشد بيت امرئ القيس وقد تقدَّم. والحُزْقةُ: القِطعة من الجَراد، وقيل: الحِزقة القِطعة من كل شيء حتى الر يح، والجمع حِزَقٌ؛ قال:
غَيَّرَ الجِدَّةَ من عِرْفانِها
حِزَقُ الريحِ وطُوفانُ المَطَرْ
وهي الحَزِيقةُ، والجمع حَزائقُ وحَزِيقٌ وحُزُقٌ. الأَصمعي: الحَزِيقُ الجماعة من الناس؛ قال لبيد:
ورَقاق عَصِب ظِلْمانُه،
كحَزِيقِ الحَبَشِيِّينَ الزُّجلْ
الجوهري: الحِزْقُ والحِزْقةُ الجماعة من الناس والطير وغيرها. وفي الحديث في فَضْل البقرة وآل عِمْرانَ: كأنهما حِزْقانِ من طيرٍ صوافَّ، والجمع الحِزَق مثل فِرْقة وفِرَق؛ قال عنترة:
تأْوي له حِزَقُ النِّعامِ، كما أوَتْ
قُلُصٌ يَمانِيةٌ لأَعْجَمَ طِمْطِمِ
(* قوله «تأوي له إلخ» رواية الجوهري والزوزني:
تأوي له قلص النعام، كما أوت * حزق يمانية لأعجم
طمطم).
ويروى حِزَقٌ. والحِزْقُ والحَزِيقةُ: الجماعة من كل شيء، ويروى بالخاء (* قوله «ويروى بالخاء إلخ» أي قوله حزقان في الحديث المتقدم.) والراء وسنذكره. وفي حديث أبي سلمة: لم يكن أصحاب رسول الله، صلى الله عليه وسلم، مُتحزِّقِين ولا مُتَماوِتِين أي مُتَقَبِّضين ومجتمعين. وقيل للجماعة حِزْقةٌ لانضام بعضهم إلى بعض.
قال ابن سيده: والحازِقةُ والحَزَّاقةُ العِير، طائية؛ وأنشد ابن بري في الحازقة وجمعه حَوازِقُ:
ومَنْهَلٍ ليس به حَوازِقُ
قال: ويقال هو جمع حَوْزَقة لغة في حازقة؛ قال الجوهري: وكذلك الحازِقة والحَزِيقُ والحَزِيقةُ؛ قال ذو الرمة يصف حُمُر الوحش:
كأنَّه، كلَّما ارْفَضَّت حَزِيقَتُها
بالصُّلْبِ من نَهْسِه أكْفالَها، كَلِبُ
وفي الحديث: لا رَأْي لحازِقٍ؛ الحازِقُ الذي ضاقَ عليه خُفُّه فَحَزَقَ رجله أي عَصَرها وضَغَطَها، وهو فاعل بمعنى مفعول. وفي الحديث: لا يصلِّي وهو حاقِنٌ أو حاقِبٌ أو حازِقٌ. الأَزهري: يقال أحْزَقْته إحزاقاً إذا منعته؛ قال أبو وَجْزةَ:
فما المالُ إلاّ سُؤْرُ حَقِّك كلِّه،
ولكنّه عمّا سِوى الحقِّ مُحْزَقُ
والحَزِيقةُ: كالحَدِيقة. وحازِقٌ وحازُوقٌ وحِزَاقٌ: أسماء؛ قال: أقَلِّبُ طَرْفي في الفوارِسِ لا أرَى
حِزاقاً، وعيْنِي كالحَجاة مِن القَطْرِ
فلو بِيَدِي مُلْكُ اليَمامةِ، لم تَزَلْ
قَبَائلُ يَسْبِينَ العَقائلَ من شَكْرِ
قال ابن سيده: حازُوق اسم رجل من الخَوارج جعلته امرأته حِزاقاً وقالت تَرْثِيه ... وأنشد هذين البيتين: أقلب طرفي . . . وقال ابن بري: هو لخِرْنِق ترثي أخاها حازُوقاً، وكان بنو شَكْر قتلوه وهم من الأَزْد، وقيل: البيت للحنفية ترثي أخاها حازُوقاً، قتله بنو شَكْر على ما تقدَّم؛ قال ابن سيده: وقيل إنما أراد حازوقاً أو حازقاً فلم يستقم له الشعر فغيَّره، ومثله كثير.
وفي حديث الشعبي: اجتمع جَوارٍ فأرِنَّ وأشِرْنَ ولَعِبْن الحُزُقَّةَ؛ قيل: هي لُعْبة من اللُّعَب أُخذت من التَّحَزُّق التجمُّع.

##### Türkçe

**حزَقه** **حَزْقاً**: Onu bağladı ve sıktı. Ve **الحَزْقُ**: bağın ve kirişin şiddetli çekilmesidir. **حَزقه** **يَحْزِقُه** **حَزْقاً** ve **حزَقه بالحبْل** **يَحْزِقه** **حَزْقاً**: onu sıktı. Ve **حَزق القوسَ** **يَحزِقُها** **حَزْقاً**: onun kirişini sıktı; ve her bağ **حِزاقٌ**dur. Ve bir adam **حَزُقّةٌ** ve **حُزُقّةٌ** ve **مُتَحَزِّق**: elindekine karşı cimrilik ederek ona sıkı sıkıya tutunan cimri; isim **الحَزَقُ**tur; **الأَزهري** dedi: ve yine **الحُزُقُ** ve **الحُزُقةُ** ve **الحَزَقُ** bunun gibidir; ve inşad etti:
فهي تَعادَى من حُزازٍ ذي حَزَقْ

Ve hadiste: Ali’nin, Allah ondan razı olsun, **المارِقينَ** hakkında ashabına hutbe verdiği ve onları onlarla savaşmaya teşvik ettiği; onları öldürdüklerinde geldiler ve dediler ki: “Müjdele ey müminlerin emiri, onları kökünden kazıdık”; Ali dedi ki: **حَزقُ عيرٍ**; onlardan bir kalıntı kaldı; **المفضل** dedi: onun “**حزقُ عيرٍ**” sözü hakkında bu, Arapların, tamam olmayan bir haberle haber veren ve (haberi) elde etmiş olmayan adam için söyledikleri bir meseldir; **حَزْقُ عيْرٍ** yani eşeğin **حُصاصُ**u, yani iş sizin zannettiğiniz gibi değildir; **أبو العباس** dedi onun sözü hakkında: ve onda başka bir söz vardır: Ali, onların işinin hâlâ, eşeğin yükünün **حَزْقِ**i gibi sağlamlaştırılmış olmasını murad etti; çünkü eşek yüküyle çırpınır, bazen onu atar; sonra o, şiddetli bir **حَزْقاً** ile sıkılır; Ali der ki: onların işi hâlâ sağlamlaştırılmıştır; **ابن الأَثير** dedi: **الحزْقُ** pek şiddetli sıkma ve daraltmadır; “**حزَقَه بالحبل**” denir, ip ile bağını kuvvetlendirdiği zaman; muradı: onların işinin hâlâ sağlamlaştırılmasında, sanki sıkılması abartılmış bir eşek yükü gibidir; takdiri **حزْقُ حِمل عَير**dir; sonra muzafı hazfetti; ancak yükün sağlamlaştırılmasında eşeği özellikle zikretti, çünkü o bazen çırpınır da onu atar; ve denildi: **الحَزْقُ** **الضُّراط**tır; yani onlara yaptığınız, ona az aldırış etme bakımından, eşeğin yellenmesidir.

Ve bir adam **حُزُقٌّ** ve **حَزُقٌّ** ve **حُزُقٌّ** ve **حُزُقَّة**: kısa boylu, adımı birbirine yaklaştırır; **امرؤ القيس** dedi:
وأعْجَبَني مَشْيُ الحُزُقّةِ خالِدٍ،
كمَشْيِ أتانٍ حُلِّئتْ بالمَناهِلِ

Ve onların sözünde: **حُزُقَّةٌ حُزُقّهْ، ترَقَّ عينَ بَقّهْ**; **ترَقَّ** yani “yüksel”dür; “derecede yükseldim” sözünden, **رَقِيتُ**. Ve hadiste: Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Hasan’ı yahut Hüseyin’i zıplattığı ve şöyle dediği: **حُزقة حزقه، ترَقَّ عين بقه**; **الحزقة**: zayıflıktan adımını birbirine yaklaştıran zayıftır; sonra Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, göğsü üzerine ayaklarını koyuncaya kadar yükselirdi; **ابن الأثير** dedi: onu, ona şakalaşma ve onu ünsiyetlendirme yoluyla zikretti; ve **ترقَّ**: “yukarı çık” manasındadır; ve **عين بقة**: gözün küçüklüğüne kinayedir; ve **حزقةٌ** mahzuf bir mübtedânın haberidir; takdiri “sen **حزقة**sın”dır; ve ikinci **حزقة** da böyledir; yahut o, tekrarlanmış haberdir; ve **حزقة**yı tenvinlemeyen kimse “ey **حزقة**”yı murad etti; sonra nida harfini hazfetti; ve bu, şazlıkta onların “**أطْرِقْ كرا**” sözleri gibidir; çünkü nida harfi ancak zamme üzere olan alemden yahut muzafdan hazfedilir; ve denildi: **الحُزُقّة**: kısa, büyük karınlıdır; yürüdüğü zaman kıçını döndürür. Ve **الحُزُقّ** ve **الحُزُقّة** dahi: kötü huylu cimridir; **ابن الأَعرابي** بني كلاب’dan bir adam için inşad etti:
وليس بحَوّازٍ لأَحْلاسِ رَحْلِه
ومِزْوَدِه كَيْساً من الرّأي أو زُهْدا
حُزُقّ، إذا ما القومُ أبْدَوْا فُكاهةً،
تَذَكَّرَ آإيّاه يَعْنونَ أمْ قِرْدا

**الأَزهري** dedi: **أبو تراب** dedi: Şemr’i ve Ebu Saîd’i işittim, ikisi de derlerdi: Adam **حُزُقَّةٌ** ve **حُزُمّةٌ** olur, kısa olduğu zaman. Ve Şemr dedi: **الحزق** dar imkânlı ve görüşü cimri olandır; dedi: eğer kısa ve çirkin ise o da **حزقة**dır. **الأَصمعي**: adam **حُزُقة**dır; o, erkeklerden ve kadınlardan dar görüşlü olandır; ve **امرؤ القيس**’in beytini inşad etti, ve o geçti. Ve **الحُزْقةُ**: çekirgenin parçasıdır; ve denildi: **الحِزقة** her şeyden bir parçadır, hatta rüzgâr(ın parçası) bile; çoğulu **حِزَقٌ**dur; dedi ki:
غَيَّرَ الجِدَّةَ من عِرْفانِها
حِزَقُ الريحِ وطُوفانُ المَطَرْ

Ve o, **الحَزِيقةُ**dır; çoğulu **حَزائقُ** ve **حَزِيقٌ** ve **حُزُقٌ**dur. **الأَصمعي**: **الحَزِيقُ** insanlardan bir topluluktur; **لبيد** dedi:
ورَقاق عَصِب ظِلْمانُه،
كحَزِيقِ الحَبَشِيِّينَ الزُّجلْ

**الجوهري**: **الحِزْقُ** ve **الحِزْقةُ** insanlardan, kuşlardan ve başkalarından bir topluluktur. Ve hadiste, Bakara ve Âl-i İmrân’ın fazileti hakkında: sanki ikisi, saf saf (uçan) kuşlardan iki **حِزْقانِ** gibidir; çoğul **الحِزَق**tır; **فِرْقة** ve **فِرَق** gibi; **عنترة** dedi:
تأْوي له حِزَقُ النِّعامِ، كما أوَتْ
قُلُصٌ يَمانِيةٌ لأَعْجَمَ طِمْطِمِ
(* Onun “تأوي له إلخ” sözü: **الجوهري** ve **الزوزني** rivayeti:
تأوي له قلص النعام، كما أوت * حزق يمانية لأعجم
طمطم).

Ve **حِزَقٌ** diye rivayet olunur. Ve **الحِزْقُ** ve **الحَزِيقةُ**: her şeyden topluluktur; ve **بالخاء** ile rivayet olunur
(* Onun “ويروى بالخاء إلخ” sözü: yani önce geçen hadisteki “حزقان” sözü.) ve **الراء** ile; onu zikredeceğiz. Ve Ebu Seleme hadisi: Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ashabı **مُتحزِّقِين** ve **مُتَماوِتِين** değillerdi; yani büzülmüş ve toplanmış değillerdi. Ve topluluğa **حِزْقةٌ** denildi; çünkü onların bazısı bazısına bitişmiştir.

**ابن سيده** dedi: ve **الحازِقةُ** ve **الحَزَّاقةُ** **العِير**dir; Tâî lehçesidir; ve **ابن بري** **الحازقة** ve onun çoğulu **حَوازِقُ** hakkında inşad etti:
ومَنْهَلٍ ليس به حَوازِقُ
Dedi: ve denilir ki o, **حَوْزَقة**nın çoğuludur; **حازقة** hakkında bir dildir; **الجوهري** dedi: ve yine **الحازِقة** ve **الحَزِيقُ** ve **الحَزِيقةُ**; **ذو الرمة** vahşi eşekleri vasfederek dedi:
كأنَّه، كلَّما ارْفَضَّت حَزِيقَتُها
بالصُّلْبِ من نَهْسِه أكْفالَها، كَلِبُ

Ve hadiste: **لا رَأْي لحازِقٍ**; **الحازِقُ** kendisine mest(vari ayakkabısı) dar gelen kimsedir; sonra ayağını **حَزَقَ** etti, yani onu sıktı ve bastırdı; ve o, mef’ûl manasında fâildir. Ve hadiste: **حاقِنٌ** yahut **حاقِبٌ** yahut **حازِقٌ** iken namaz kılmaz. **الأَزهري**: “Onu **أحْزَقْته** **إحزاقاً**” denir, onu menettiğin zaman; **أبو وَجْزةَ** dedi:
فما المالُ إلاّ سُؤْرُ حَقِّك كلِّه،
ولكنّه عمّا سِوى الحقِّ مُحْزَقُ

Ve **الحَزِيقةُ**: **الحَدِيقة** gibidir. Ve **حازِقٌ** ve **حازُوقٌ** ve **حِزَاقٌ**: isimlerdir; dedi ki:
أقَلِّبُ طَرْفي في الفوارِسِ لا أرَى
حِزاقاً، وعيْنِي كالحَجاة مِن القَطْرِ
فلو بِيَدِي مُلْكُ اليَمامةِ، لم تَزَلْ
قَبَائلُ يَسْبِينَ العَقائلَ من شَكْرِ

**ابن سيده** dedi: **حازُوق** Hâricîlerden bir adamın adıdır; karısı onu **حِزاقاً** yaptı ve onu mersiyeledi ... ve bu iki beyti inşad etti: **أقلب طرفي** ... **ابن بري** dedi: o, **خِرْنِق**’ındır; kardeşi **حازُوقاً**’a mersiye söyler; **بنو شَكْر** onu öldürmüştü; onlar **الأَزْد**’dendir; ve denildi: beyit, **الحنفية**’nindir; kardeşi **حازُوقاً**’a mersiye söyler; onu **بنو شَكْر** öldürdü, geçtiği üzere; **ابن سيده** dedi: ve denildi: ancak **حازوقاً** yahut **حازقاً**ı murad etti; sonra şiir ona düzgün gelmedi de onu değiştirdi; ve bunun benzeri çoktur.

Ve Şa‘bî hadisi: cariyeler toplandı da şarkı söylediler, işaret ettiler ve **الحُزُقَّةَ** oyununu oynadılar; denildi: o, oyunlardan bir oyundur; toplanma olan **التَّحَزُّق**tan alınmıştır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ز ق * * الحِزْقُ * و * الحِزْقَةُ * جماعة من الناس والطير والنحل وغيرها وفي الحديث ﴿كأنهما حزقان من طير صواف﴾ و * الحَازِقُ * الذي ضاق عليه خفه يقال لا رأي لحاقن ولا لحازق

##### Türkçe

* ح ز ق * * **الحِزْقُ** * ve * **الحِزْقَةُ** *: insanlardan, kuşlardan, arılardan ve başkalarından bir topluluk. Hadiste: {Sanki onlar, kanat açmış kuşlardan iki **حزقان** gibidir.} Ve * **الحَازِقُ** *: mestinin kendisine dar geldiği kimse; “**حاقن** için de **حازق** için de görüş yoktur” denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حزق يحزق حزقا من حد ضرب أي: حبق ومنه قول علي رضي الله عنه في حق المارقين: حزق عير، حزق عير أي: حصاص حمار، أي ليس الأمر كما زعمتم، قال المفضل: هذا مثل يضرب للرجل المخبر بخبر غير تام ولا محصل. وحزق الرباط والوتر حزقا، أي: جذبهما شديدا وكل رباط: حزاق. وحزق الرجل يحزقه حزقا عصبه. وحزق الشيء حزقا: عصره وضغطه. وبالحبل: شده. ويقال: لا رأى لحازق، ولا حاقن ولا حاقب، وفي الحديث: لا يصلي وهو حاقن، أو حاقب، أو حازق الحازق: من ضاق عليه خفه نقله الجوهري عن ابن السكيت، زاد الصاغاني: فحزق رجله، أي: ضغطها، فاعل بمعنى مفعول ومثله في النهاية. وإبريق محزوق العنق أي: ضيقها كما في الأساس والمحيط. والحزق والحزقة بكسرهما والحازقة، والحزيق، والحزيقة، والحزاقة كسحابة، ذكرهن الجوهري ما عدا الأخيرة، ونقلها ابن سيده، وقال: هي طائية بمعنى العير: الجماعة من الناس والطير والنخل وغيرها، كما في الصحاح، وفي الحديث: كأنهما حزقان من طير صواف وقال ذو الرمة يصف حمر الوحش:
  كأنه كلما ارفضت حزيقتـهـا                      بالصلب من نهسه أكفالها كلب وقال ابن عباد : الحزيقة: مثل الحديقة ويقال: مررت بحدائق، رأيت فيها حزائق. وقيل: الحزيقة: القطعة من الجراد، وقيل: القطعة من كل شيء حتى الريح ج: حزائق وحزيق وحزق هكذا هو بضمتين، كسفينة وسفن، واقتصر الجوهري على الأخير، وقال: كفرقة وفرق، وأنشد لعنترة:
  تأوى له قلص النعام كما أوت                      حزق يمانية لأعجم طمطـم وأنشد غيره في الريح:
  غير الجدة من عرفـانـهـا                      حزق الريح وطوفان المطر والحزق، كعتل وعتلة: القصير الذي يقارب الخطر، نقله الجوهري، وأنشد لجامع بن عمرو الكلابي:
  حزق إذا ما القوم أبدوا فكاهة                      تذكر: آ إياه يعنون، أم قردا? وأنشد لامرئ القيس:
  وأعجبني مشي الحزقة خالد                      كمشي أتان حلئت بالمناهل

  أو هو: من يقارب خطوه لضعف بدنه عن ابن الأنباري، وبه فسر الحديث: أن النبى صلى الله عليه وسلم كان يرقص الحسن أو الحسين، ويقول: حزقة حزقه ترق عين بقه. قال: فكان يرقى حتى يضع قدميه على صدر النبي صلى الله عليه وسلم، قال ابن الأثير: ذكرها له على سبيل المداعبة والتأنيس له، وترق: بمعنى اصعد، وعين بقه: كناية عن صغر العين، وحزقة مرفوع على خبر مبتدأ محذوف، تقديره: أنت حزقة، وحزقة الثاني كذلك، أو أنه خبر مكرر، ومن لم ينون حزقة أراد يا حزقة، فحذف حرف النداء، وهو في الشذوذ كقولهم: أطرق كرا، لأن حرف النداء إنما يحذف من العلم المضموم، أو المضاف. وقال الأصمعي: رجل حزقة، وهو: الضيق الرأي من الرجال، والنساء، وأنشد بيت امرئ القيس، وقد تقدم، وفي التهذيب: قال أبو تراب : سمعت شمرا وأبا سعيد يقولان: رجل حزقة، وحزمة: إذا كان قصيرا، وقال شمر: الحزق: الضيق القدرة والرأي، الشحيح، قال: فإن كان قصيرا دميما فهو حزقة أيضا. وقال أبو عبيدة: الحزقة: هو العظيم البطن، القصير الذي إذا مشى أدار أليتيه وفي بعض النسخ استه كالأحزقة كطرطبة، والحزقة بفتح الحاء، وضم الزاي فهي أربع لغات. أو رجل حزق وحزقة، بفتح الحاء وضم الزاي، أو بضمهما أي الحاء والزاي: قصير يقارب خطوه، لقصره أو لضعف بدنه لا يخفى أن هذا قد تقدم قريبا، فهو تكرار. أو: الرجل البخيل المتشدد على ما في يديه ضنا به والاسم الحزق، محركة وأنشد الأزهري:
  فهي تعادى من حزاز ذي حزق وهو أيضا: السيئ الخلق البخيل عن ابن الأعرابي وقيل: هو الضيق الأمر عن شمر ، وقد تقدم. أو الحزقة: ضرب من اللعب أخذ من التحزق، وهو التجمع، ومنه حديث الشعبي:  اجتمع جوار فأرن وأشرن، ولعبن الحزقة. وحازوق : اسم رجل خارجي رثته أي: راثيته، قال أبو محمد: هي ابنته واسمها محياة أو أخته وهو قول ابن الكلبي لا أمه، ووهم الجوهري ولكن الذي في نسخ الصحاح فجعلته امرأته حزاقا بالكسر للضرورة فإنها أرادت حازقا، أو حازوقا، فلم يستقم لها الشعر، فغيرته، ومثله كثير، ونسبة المصنف هذا القول للجوهري خطأ، فإنه إنما قال: امرأته، ومثله نص ابن سيده، والبيت هذا على ما أنشده أبو محمد بن الأعرابي في كتاب الخيل عند ذكر لاحق قالت أخته:
  أقلب عيني في الفوارس لا أرى                      حزاقا وعيني كالحجاة من القطر وبعده:
  فلو بيدي ملك اليمامة لم تزل                      قبائل تسبين العقائل من شكر وفي رواية عن أبي محمد أيضا:
  تبصرت فتيان اليمامة هل أرى ورواية ابن الكلبي:
  تبصرت أظعان الحجاز فلا أرى

  وقال ابن بري: هو لخرنق ترثى أخاها حازوقا، وكان بنو شكر قتلوه، وهم من الأزد، وقيل: البيت للحنفية ترثى أخاها، وقال الصاغاني: قاتل حازوق هو عبد الله بن النعمان بن عبد الله بن وهب بن سعد بن عوف ابن عامر بن عبد غنم بن غنام بن أسامة بن مالك بن عامر بن حرب بن ثعلبة، والمراد بالحجاة نفاخات الماء من شدة المطر، وقد وهم شيخنا هنا فانتصر للجوهري، ورد على المصنف بما لم يتوجه عليه، فإنه ظن أن المصنف اعترض على الجوهري بكونه جعل حازوقا حزاقا في الشعر، وهذا نصه: قلت: كلام المصنف لا يظهر وجهه، بل يتعين قبحه ونجهه، فإن الجوهري ليس هو الذي جعله، بل قال: حازوق: اسم رجل من الخوارج، فجعلته امرأته حزاقا، وقالت ترثيه، هذا كلامه، وهو في غاية الظهور، وكلام المصنف لم يستند إلى نقل، ولا اعتمد على عقل، وتغيير الأسماء في الشعر للضرورة لا يكاد ينحصر، وقد عقد له أبو حيان -وكذا ابن عصفور وغيرهما- أبوابا تخصه، كتغيير سلمان إلى سلام، وما لا يحصى، فالرد بغير ثبت لا معول عليه، ولا التفات إليه، والجوهري إنما نقل كلاما صحيحا، ولم يجعل ولم يغير، ومن قال غير ذلك في نفس الأمر فعليه البيان، والله المستعان. انتهى. قلت: فهذا من شيخنا تحامل في غير محله، وعدم فهم مراد المصنف، فإن كلامه مع الجوهري ليس في تغيير الاسم، فإنه قد صرح فيما بعد أنه للضرورة، وهو جائز، وإنما كلامه معه في بيان راثية الرجل: هل هي ابنته أو أخته? فالأول قول أبي محمد بن الأعرابي، والثاني: قول ابن الكلبي، ونقله ابن بري، ووهم الجوهري، حيث قال: إن الراثية أمه، هذا مع أنا لم نجده في نسخ الصحاح، أو امرأته، كما هو نص الجوهري، وليت شيخنا لو طالع العباب أو المحكم لاتضح له الحق المبين، ولم يحتج إلى طلب البيان، فتأمل، والله أعلم. والحزق، بالكسر: مركب شبيه بالباصر، نقله ابن عباد. قال: والحزاق ككتاب: السوار الغليظ. وقال الأزهري: أحزقه إحزاقا: إذا منعه قال أبو وجزة:
  فما المال إلا سؤر حقك كلـه                      ولكنه عما سوى الحق محزق والمتحزق: البخيل جدا ومنه حديث أبى سلمة: لم يكن أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم متحزقين ولا متماوتين.
 ومما يستدرك عليه: حزق القوس حزقا: شد وترها. والحزق: التضييق، والشد البليغ. وحزقه بالحبل: إذا قوى شده. والحازقة، والحزاقة: العير، طائية، ذكره ابن سيده، وأنشد ابن بري في الحازقة- وجمعه: حوازق-:
  ومنهل ليس به حوازق، قال: ويقال: هو جمع حوزقة، لغة في حازقة . والتحزق: التجمع. وانحزق: انضم. وسموا حازقا. وحزقوا به: أحاطوا به. والحزيقة: الحديقة وحزاق، كغراب وكتاب: رمل، ويقال: هو بالخاء المعجمة، كما سيأتي.

##### Türkçe

**حزق** **يحزق** **حزقا**: şiddetli vurmanın keskinliğinden; yani: **حبق**. Bundan, Ali رضي الله عنه’un, **المارقين** hakkında sözü: **حزق عير**، **حزق عير**; yani: eşeğin anırması; yani iş, sizin zannettiğiniz gibi değildir. **المفضل** dedi: Bu, tam ve elde edilmiş olmayan bir haberle haber veren adam için vurulan bir meseldir.

**حزق** **الرباط** ve **الوتر**’i **حزقا**: yani ikisini şiddetle çekti. Her **رباط**: **حزاق**.

**حزق** adam, onu **يحزقه** **حزقا**: onu bağladı.

**حزق** şeyi **حزقا**: onu sıktı ve bastırdı. İple: onu bağladı.

Ve denir: **لا رأى لحازق**, ne **حاقن** ne **حاقب** için (namazda) görüş yoktur. Hadiste: **لا يصلي وهو حاقن، أو حاقب، أو حازق**. **الحازق**: mest’i kendisine dar gelen kimsedir; bunu **الجوهري** **ابن السكيت**’ten nakletti. **الصاغاني** ekledi: böylece ayağını **حزق** etti; yani onu sıktı. (Bu) mef‘ûl mânasında fâ‘ildir; **النهاية**’de de bunun benzeri vardır.

**إبريق محزوق العنق**: yani boynu dar; **الأساس** ve **المحيط**’te olduğu gibi.

**الحزق** ve **الحزقة** (ikisinin de kesresiyle) ve **الحازقة** ve **الحزيق** ve **الحزيقة** ve **الحزاقة** ( **سحابة** vezninde): bunları **الجوهري** sonuncusu hariç zikretti; **ابن سيده** onu nakletti ve dedi: O, **طائية**’dir; **العير** mânasında: insanlardan, kuşlardan, hurma ağaçlarından ve başkalarından bir topluluk; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Hadiste: **كأنهما حزقان من طير صواف**. **ذو الرمة** yaban eşeklerini vasfederek dedi:

  كأنه كلما ارفضت حزيقتـهـا
                      بالصلب من نهسه أكفالها كلب

**ابن عباد** dedi: **الحزيقة**: **الحديقة** gibidir. Ve denir: **مررت بحدائق، رأيت فيها حزائق**. Ve denildi: **الحزيقة**: çekirge parçası. Ve denildi: rüzgâra kadar her şeyden bir parça. Çoğulu: **حزائق** ve **حزيق** ve **حزق**; işte böyledir, iki damme ile; **سفينة** ve **سفن** gibi. **الجوهري** sonuncuyla yetindi ve dedi: **فرقة** ve **فرق** gibi. **عنترة**’den şu beyit okundu:

  تأوى له قلص النعام كما أوت
                      حزق يمانية لأعجم طمطـم

Başkasından rüzgâr hakkında okundu:

  غير الجدة من عرفـانـهـا
                      حزق الريح وطوفان المطر

**الحزق** ( **عتل** gibi) ve **عتلة**: tehlikeye yaklaşan kısa boylu; **الجوهري** bunu nakletti. **جامع بن عمرو الكلابي**’den okudu:

  حزق إذا ما القوم أبدوا فكاهة
                      تذكر: آ إياه يعنون، أم قردا?

**امرؤ القيس**’ten okundu:

  وأعجبني مشي الحزقة خالد
                      كمشي أتان حلئت بالمناهل

Veya o: bedeninin zayıflığından adımını yaklaştıran kimsedir; **ابن الأنباري**’den. Bununla hadisi tefsir etti: Peygamber صلى الله عليه وسلم, Hasan’ı veya Hüseyin’i zıplatırdı ve derdi: **حزقة حزقه ترق عين بقه**. Dedi: Böylece o, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in göğsüne ayaklarını koyuncaya kadar tırmanırdı. **ابن الأثير** dedi: Bunu ona, şakalaşma ve onu ünsiyetlendirme yoluyla zikretti. **ترق**: “yukarı çık” mânasındadır. **عين بقه**: gözün küçüklüğüne kinayedir. **حزقة** merfûdur; hazfedilmiş bir mübtedânın haberidir; takdiri: “sen **حزقة**’sın”. İkinci **حزقة** da böyledir; yahut o, tekrarlanmış haberdir. **حزقة**’yı tenvinlemeyen kimse, “ya **حزقة**”yı kastetmiştir; nida harfini hazfetti; bu, onların “**أطرق كرا**” sözleri gibi şâzlıktandır; çünkü nida harfi ancak dammeli özel isimden veya muzaf olandan hazfedilir.

**الأصمعي** dedi: **رجل حزقة**; o: erkeklerden ve kadınlardan dar görüşlü olandır. **امرؤ القيس**’in beytini okudu; ve o geçti. **التهذيب**’te: **أبو تراب** dedi: **شمر**’i ve **أبا سعيد**’i işittim, ikisi de derdi: **رجل حزقة** ve **حزمة**: kısa boylu olduğunda. **شمر** dedi: **الحزق**: dar kudret ve görüş; cimri. Dedi: Eğer kısa ve çirkin ise o da **حزقة**’dır.

**أبو عبيدة** dedi: **الحزقة**: büyük karınlı, kısa boylu; yürüdüğünde kalçalarını döndürür. Bazı nüshalarda: “**استه**”si, **الأحزقة** gibi; **طرطبة** gibi. **الحزقة** ( **الحاء**’ın fethası ve **الزاي**’ın dammesiyle): o hâlde dört lugattır.

Veya **رجل حزق** ve **حزقة** ( **الحاء**’ın fethası ve **الزاي**’ın dammesiyle), yahut ikisinin de dammesiyle, yani **الحاء** ve **الزاي**: kısa boylu, adımını yaklaştırır; kısalığından veya bedeninin zayıflığından. Şüphesiz bu, az önce geçti; o hâlde tekrardır.

Veya: elindekine kıskançlıkla, onda bulunan şeye karşı sıkı davranan cimri adam; adı **الحزق**’tır, harekeli. **الأزهري** şu beyti okudu:

  فهي تعادى من حزاز ذي حزق

O ayrıca: kötü huylu, cimri; **ابن الأعرابي**’den. Ve denildi: o, işin darlığıdır; **شمر**’den; ve geçti.

Veya **الحزقة**: oyundan bir türdür; **التحزق**’tan alınmıştır; o da toplanmadır. Bundan, **الشعبي** hadisi: **اجتمع جوار فأرن وأشرن، ولعبن الحزقة**.

**حازوق**: Hâricî bir adamın adıdır; onu mersiyeledi; yani: ona mersiye söyledi. **أبو محمد** dedi: o, onun kızıdır ve adı **محياة**’dır; yahut kız kardeşidir; bu, **ابن الكلبي**’nin sözüdür; annesi değildir. **الجوهري** yanıldı. Fakat **الصحاح** nüshalarında olan: onu, zaruretten dolayı kesre ile **حزاقا** yaptı; çünkü o, **حازقا** veya **حازوقا**’yı kastetti; şiir ona düzgün gelmedi, onu değiştirdi; bunun benzeri çoktur. Müellifin bu sözü **الجوهري**’ye nispet etmesi hatadır; çünkü o ancak “karısı” dedi; bunun benzeri **ابن سيده**’nin nassıdır. Bu beyit, **أبو محمد بن الأعرابي**’nin **كتاب الخيل**’inde **لاحق** zikri sırasında okuduğu üzere; kız kardeşi dedi:

  أقلب عيني في الفوارس لا أرى
                      حزاقا وعيني كالحجاة من القطر

Ve ondan sonra:

  فلو بيدي ملك اليمامة لم تزل
                      قبائل تسبين العقائل من شكر

**أبو محمد**’den bir rivayette de:

  تبصرت فتيان اليمامة هل أرى

**ابن الكلبي** rivayeti:

  تبصرت أظعان الحجاز فلا أرى

**ابن بري** dedi: O, **خرنق**’ındır; kardeşi **حازوق**’a mersiye söyler; **بنو شكر** onu öldürmüştü; onlar **الأزد**’dendir. Ve denildi: beyit, kardeşine mersiye söyleyen **الحنفية**’nindir. **الصاغاني** dedi: **حازوق**’un katili, **عبد الله بن النعمان بن عبد الله بن وهب بن سعد بن عوف ابن عامر بن عبد غنم بن غنام بن أسامة بن مالك بن عامر بن حرب بن ثعلبة**’dir. **الحجاة** ile murad: şiddetli yağmurdan su kabarcıklarıdır. Şeyhimiz burada yanıldı; böylece **الجوهري**’yi savundu ve müellife, ona yönelmeyen bir şeyle reddiye yaptı; çünkü o, müellifin **الجوهري**’ye, şiirde **حازوقا**’yı **حزاقا** yapmasıyla itiraz ettiğini sandı. Bu onun metnidir: “Dedim: Müellifin sözünün yönü görünmüyor; bilakis onun çirkinliği ve kötülüğü kesinleşir; çünkü **الجوهري** onu yapan değildir; bilakis dedi ki: **حازوق**: Hâricîlerden bir adamın adıdır; karısı onu **حزاقا** yaptı ve ona mersiye söyledi. Bu onun sözüdür; son derece açıktır. Müellifin sözü bir nakle dayanmadı ve bir akla dayanmadı. Şiirde zaruretten dolayı isimleri değiştirmek neredeyse sınırlanmaz; **أبو حيان** —keza **ابن عصفور** ve başkaları— ona mahsus bablar akdetti; **سلمان**’ı **سلام**’a değiştirmek gibi ve sayılmayacak şeyler. Sabit olmadan reddetmeye dayanılmaz ve ona iltifat edilmez. **الجوهري** ancak sahih bir söz nakletti; yapmadı ve değiştirmedi. Gerçekte bunun aksini söyleyen kimseye beyan gerekir. Allah’tan yardım istenir.” Bitti.

Dedim: Bu, şeyhimizden, yerinde olmayan bir yüklenme ve müellifin muradını anlamamadır. Çünkü onun **الجوهري** ile sözü, ismi değiştirmek hakkında değildir; zira o, sonra bunun zaruretten olduğunu açıkça söylemiştir ve o caizdir. Ancak onun sözü, adamın mersiye söyleyeninin beyanındadır: o, kızı mıdır yoksa kız kardeşi midir? Birincisi **أبو محمد بن الأعرابي**’nin sözüdür; ikincisi: **ابن الكلبي**’nin sözü; **ابن بري** onu nakletti. **الجوهري** yanıldı; çünkü o, mersiye söyleyenin annesi olduğunu söyledi. Bununla beraber biz onu **الصحاح** nüshalarında bulmadık; yahut karısı (olduğunu), **الجوهري**’nin nassı üzere. Keşke şeyhimiz **العباب**’ı veya **المحكم**’i mütalaa etseydi; apaçık hak ona açıklanırdı ve beyan istemeye ihtiyaç duymazdı. Düşün; Allah daha iyi bilir.

**الحزق** (kesre ile): **الباصر**’a benzer bir binek; **ابن عباد** nakletti. Dedi: **الحزاق** ( **كتاب** gibi): kalın bilezik.

**الأزهري** dedi: **أحزقه** **إحزاقا**: onu men ettiğinde. **أبو وجزة** dedi:

  فما المال إلا سؤر حقك كلـه
                      ولكنه عما سوى الحق محزق

**المتحزق**: çok cimri. Bundan, **أبى سلمة** hadisi: رسول الله صلى الله عليه وسلم’in ashabı **متحزقين** değillerdi ve **متماوتين** de değillerdi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden: **حزق** yayı **حزقا**: onun kirişini gerdi. **الحزق**: daraltma ve pek şiddetli bağlama. Onu iple **حزقه**: bağlamasını kuvvetlendirdiğinde.

**الحازقة** ve **الحزاقة**: **العير**; **طائية**; **ابن سيده** onu zikretti. **ابن بري** **الحازقة** hakkında —çoğulu: **حوازق**— şu beyti okudu:

  ومنهل ليس به حوازق

Dedi: Ve denir: o, **حوزقة**’nın çoğuludur; **حازقة**’da bir lugattır.

**التحزق**: toplanma. **انحزق**: birleşti. Ve **حازقا** diye adlandırdılar. Onunla **حزقوا**: onu kuşattılar.

**الحزيقة**: **الحديقة**.

**حزاق** ( **غراب** ve **كتاب** gibi): kum. Ve denir: o, **الخاء** mu‘ceme iledir; ileride geleceği gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَزَقَ
1 حَزَقَ حزق , (S, K,) aor. حَزِقَ , inf. n. حَزْقٌ, (K,) He tied, or bound, a thing (S, K) with a rope: (S:) he tied, or bound, it strongly with a rope. (TA.) ― -b2- He bound, or bound round, a foot, or a man. (K, accord. to different copies.) ― -b3- He strung a bow. (TA.) ― -b4- He pulled, or drew, a bond, and a bow-string, hard, or vehemently. (K.) ― -b5- He, or it, squeezed, pressed, compressed, or pinched, a thing. (K.) You say of a tight boot, حَزَقَ رِجْلَهُ It compressed, or pinched, his foot. (K.) ― -b6- He straitened; made strait, or narrow. (TA.) ― -b7- حَزَقُوا بِهِ They surrounded, encompassed, or encircled, him, or it. (TA.) -A2- He broke wind: (K:) said of an ass. (TA.) Hence the saying of 'Alee, in disparagement of the schismatics, حَزْقُ عَيْرٍ حَزْقُ عَيْرٍ; meaning “ the case is not as ye assert: ” said by El-Mufaddal to be a proverbial phrase, applied in relation to a man who relates a piece of information that is not complete nor realized. (TA.)

احزقهُ
4 احزقهُ احزقه احزقة أحزقه حزق , (K,) inf. n. اـِحْزَاقٌ, (TA,) He prevented, withheld, debarred, or forbade, him, (Az, K,) عَنْهُ from it. (TA.)

تحزّق
5 تحزّق حزق تحزق i. q. تجمّع [It became collected, brought together, &c.]. (TA.)

انحزق
7 انحزق انحزق i. q. انضمّ [It became drawn, collected, or gathered, together; or drawn and joined, or adjoined; &c.]. (TA.)

حِزْقٌ
حِزْقٌ حزق and ↓ حِزْقَةٌ and ↓ حَازِقَةٌ and ↓ حَزِيقٌ and ↓ حَزِيقَةٌ (S, K) and ↓ حَزَاقَةٌ (K) A collection (S, K) of men, and of birds, and of palm-trees, &c. : pl. of the second حِزَقٌ. (S.)

حَزَقٌ
حَزَقٌ حزق [Niggardliness, or tenaciousness, of that which is in one's hands]: see حُزُقٌّ.

حِزْقَةٌ
حِزْقَةٌ حزق حزقه حزقة : see حِزْقٌ: ― -b2- and see also حَزِيقَةٌ.

حَزُقٌّ
حَزُقٌّ حزق : see the next paragraph.

حُزُقٌّ
حُزُقٌّ حزق and ↓ حُزُقَّةٌ Short: or short in step by reason of the weakness of his body: (K:) or short, and short in step: (S:) or narrow in judgment: (K:) so As, in explanation of the latter word; applied to a man and to a woman: (TA:) or this signifies short: and short and ugly: and the former, narrow in power and judgment, and avaricious, niggardly, or tenacious: (Sh, T, TA:) and the latter, (AO, TA,) or both, (K,) large-bellied and short, and, in walking, turning about his buttocks; as also ↓ أُحْزُقَّةٌ and ↓ حَزُقَّةٌ: [the last in the CK without teshdeed:] or [in the CK “ and ”] the first two words, and ↓ حَزُقٌّ and ↓ حَزُقَّةٌ, a short man who is short in step by reason of his shortness or of the weakness of his body: or a man niggardly, or tenacious, of that which is in his hands; and the subst. [signifying the quality thus denoted] is ↓ حَزَقٌ: (K:) also evil in disposition, (IAar, K,) and niggardly: (IAar, TA:) and straitened in circumstances: (Sh, K:) or الحُزُقَّةُ [in the CK الحُزَقَةُ] signifies [sometimes] a sort of game; (K;) as in a trad., in which it is said of some girls, لَعِبْنَ الحُزُقَّةَ [They played at the game of الحزقّة]. (TA.) حُزُقَّةٌ حُزُقَّهْ تَرَقَّ عَيْنَ بَقَّهْ (S, TA) is a saying of the Arabs, (S,) explained as meaning Short in step by reason of thy weakness, short in step &c., climb up, [O eye of a gnat or musquito;] and was said, as is related in a trad., by the Prophet, in dancing El-Hasan and El- Hoseyn; whereupon the child would climb up until he placed his feet upon the Prophet's chest: (TA:) حُزُقَّةٌ is for أَنْتَ حُزُقَّةٌ, or يَا حُزُقَّةُ: (IAth, TA:) and تَرَقَّ means اِرْقَى, from رَقِيتُ فِى الدَّرَجَةِ: (S:) and عَيْنَ بَقَّهْ is an allusion to smallness of the eye, (IAth, TA, and Har p. 619,) as being likened to the eye of the gnat or musquito; or denotes smallness of person. (Har.)

حَزُقَّةٌ
حَزُقَّةٌ حزق حزقه حزقة : see حُزُقٌّ, in two places.

حُزُفَّةٌ
حُزُفَّةٌ حزفه حزفة : see حُزُقٌّ.

حِزَاقٌ
حِزَاقٌ حزاق Anything with which one ties, binds, or makes fast. (TA.) [The meaning of بِالضُّرُوَرة assigned by Golius to حِزَاقًا is a mistake, occasioned by his misunderstanding a passage in the K, where it is said of a woman that she used حِزَاقًا by poetic license (لِلضَّرُورَةِ) for حَازِوقًا, a proper name of a man.]

حَزِيقٌ
حَزِيقٌ حزيق : see حِزْقٌ: ― -b2- and see also حَزِيقَةٌ.

حَزَاقَةٌ
حَزَاقَةٌ حزاقه حزاقة : see حِزْقٌ.

حَزِيقَةٌ
حَزِيقَةٌ حزيقه حزيقة : see حِزْقٌ. ― -b2- Also, (K,) and ↓ حِزْقَةٌ, (TA,) A part, or portion, (K, TA,) [of a swarm] of locusts; (TA;) as also خِرْقَةٌ; (K and TA in art. خرق;) or of anything; (K, TA;) even of wind: (TA:) pl. of the former حَزَائِقُ and حُزُقٌ (K, TA [in the CK حِزَقٌ, which is pl. of حِزْقَةٌ,]) and [coll. gen. n.] ↓ حَزِيقٌ. (K.) ― -b3- And i. q. حَدِيقَةٌ [A walled garden; &c.]: (K:) or the like of a حديقة (Ibn-'Abbلd, TA.)

حَازِقٌ
حَازِقٌ حازق One who is pinched by a tight boot: (S, K:) of the measure فَاعِلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ. (K.) One says, لَا رَأْىَ لِحَازِقٍ [No counsel, or advice, is possible to one who is pinched by a tight boot]. (S, TA.) [See also حَاقِنٌ.]

حَازِقَةٌ
حَازِقَةٌ حازقه حازقة : see حِزْقٌ.

أُحْزُقَّةٌ
أُحْزُقَّةٌ ذ : see حُزُقٌّ.

اـِبْرِيقٌ مَحْزُوقُ العُنُقِ
اـِبْرِيقٌ مَحْزُوقُ العُنُقِ ابريق محزوق العنق A narrow-necked ewer. (A, Nh, K.)

مُتَحَزِّقٌ
مُتَحَزِّقٌ متحزق Very niggardly or tenacious or avaricious. (S, K.)

##### Türkçe

**حَزَقَ**
1 **حَزَقَ** **حزق** , (S, K,) muzâri‘i **حَزِقَ** , mastar ismi **حَزْقٌ**, (K,) O, bir şeyi (S, K) bir iple bağladı, yahut bağladı: (S:) onu bir iple sıkıca bağladı, yahut bağladı. (TA.) ― -b2- O, bir ayağı, yahut bir adamı bağladı, yahut etrafından bağladı. (K, farklı nüshalara göre.) ― -b3- O, bir yayı kirişledi. (TA.) ― -b4- O, bir bağı ve bir yay kirişini sertçe, yahut şiddetle çekti, yahut gerdi. (K.) ― -b5- O, yahut o (şey), bir şeyi sıktı, bastırdı, sıkıştırdı, yahut çimdikledi. (K.) Dar bir çizme hakkında şöyle dersin: **حَزَقَ رِجْلَهُ** O, onun ayağını sıkıştırdı, yahut çimdikledi. (K.) ― -b6- O, daralttı; dar, yahut dar (veya) daraltılmış yaptı. (TA.) ― -b7- **حَزَقُوا بِهِ** Onu, yahut onu (şeyi), kuşattılar, çevrelediler, yahut çepeçevre sardılar. (TA.) -A2- O, yel çıkardı: (K:) eşek hakkında söylenir. (TA.) Bundan dolayı, ‘Alî’nin, ayrılıkçıları kötüleme sadedinde sözü: **حَزْقُ عَيْرٍ حَزْقُ عَيْرٍ**; mânâsı “durum sizin iddia ettiğiniz gibi değildir:” El-Mufaddal tarafından, tamamlanmamış ve gerçekleşmemiş bir haberi rivayet eden bir adam hakkında uygulanan darbımesel bir ibare olduğu söylenmiştir. (TA.)

**احزقهُ**
4 **احزقهُ** **احزقه** **احزقة** **أحزقه** **حزق** , (K,) mastar ismi **اـِحْزَاقٌ**, (TA,) O, onu engelledi, alıkoydu, men etti, yahut yasakladı, (Az, K,) **عَنْهُ** ondan. (TA.)

**تحزّق**
5 **تحزّق** **حزق** **تحزق** **i. q.** **تجمّع** [Toplandı, bir araya getirildi, vb.]. (TA.)

**انحزق**
7 **انحزق** **انحزق** **i. q.** **انضمّ** [Bir araya çekildi, toplandı, yahut bir araya getirildi; yahut çekilip birleşti, yahut bitişti; vb.]. (TA.)

**حِزْقٌ**
**حِزْقٌ** **حزق** ve ↓ **حِزْقَةٌ** ve ↓ **حَازِقَةٌ** ve ↓ **حَزِيقٌ** ve ↓ **حَزِيقَةٌ** (S, K) ve ↓ **حَزَاقَةٌ** (K) Erkeklerden, kuşlardan, hurma ağaçlarından, vb. bir topluluk (S, K): ikincinin çoğulu **حِزَقٌ**. (S.)

**حَزَقٌ**
**حَزَقٌ** **حزق** [kişinin elinde bulunan şeye karşı cimrilik, yahut sıkı tutuculuk]: **حُزُقٌّ**’a bak.

**حِزْقَةٌ**
**حِزْقَةٌ** **حزق** **حزقه** **حزقة**: **حِزْقٌ**’a bak: ― -b2- ve ayrıca **حَزِيقَةٌ**’ya da bak.

**حَزُقٌّ**
**حَزُقٌّ** **حزق**: bir sonraki paragrafa bak.

**حُزُقٌّ**
**حُزُقٌّ** **حزق** ve ↓ **حُزُقَّةٌ** Kısa: yahut bedeninin zayıflığı sebebiyle adımda kısa: (K:) yahut kısa, ve adımda kısa: (S:) yahut hükümde dar: (K:) böylece As, son kelimenin açıklamasında; bir erkeğe ve bir kadına uygulanır: (TA:) yahut bu, kısa mânâsına gelir: ve kısa ve çirkin: ve birincisi, güçte ve hükümde dar, ve cimri, pinti, yahut sıkı tutucu: (Sh, T, TA:) ve ikincisi, (AO, TA,) yahut ikisi, (K,) göbekli ve kısa, ve yürürken kalçalarını sağa sola çeviren; ayrıca ↓ **أُحْزُقَّةٌ** ve ↓ **حَزُقَّةٌ**: [sonuncusu CK’de şeddesiz:] yahut [CK’de “ve”] ilk iki kelime, ve ↓ **حَزُقٌّ** ve ↓ **حَزُقَّةٌ**, kısalığı sebebiyle yahut bedeninin zayıflığı sebebiyle adımda kısa olan kısa bir adam: yahut elinde bulunan şeye karşı cimri, yahut sıkı tutucu bir adam; ve isim [bu şekilde belirtilen niteliği ifade eden] ↓ **حَزَقٌ**’dır: (K:) ayrıca huyda kötü, (IAar, K,) ve cimri: (IAar, TA:) ve hâlce daralmış: (Sh, K:) yahut **الحُزُقَّةُ** [CK’de **الحُزَقَةُ**] [bazen] bir çeşit oyun mânâsına gelir; (K;) bir rivayette olduğu gibi, onda bazı kızlar hakkında şöyle denir: **لَعِبْنَ الحُزُقَّةَ** [**الحزقّة** oyununu oynadılar]. (TA.) **حُزُقَّةٌ حُزُقَّهْ تَرَقَّ عَيْنَ بَقَّهْ** (S, TA) Arapların bir sözüdür, (S,) “zayıflığın sebebiyle adımda kısa, adımda kısa vb., tırman, [ey sivrisineğin gözü;]” mânâsıyla açıklanır; ve bir rivayette nakledildiğine göre, Peygamber tarafından, El-Hasan ve El-Hoseyn’i oynatırken söylenmiştir; bunun üzerine çocuk tırmanırdı, ta ki ayaklarını Peygamber’in göğsü üzerine koyuncaya kadar: (TA:) **حُزُقَّةٌ**, **أَنْتَ حُزُقَّةٌ** yahut **يَا حُزُقَّةُ** yerinedir: (IAth, TA:) ve **تَرَقَّ**, **اِرْقَى** demektir, **رَقِيتُ فِى الدَّرَجَةِ**’den: (S:) ve **عَيْنَ بَقَّهْ**, gözün küçüklüğüne bir kinayedir, (IAth, TA, ve Har s. 619,) sivrisineğin gözüne benzetilmesi itibarıyla; yahut kişinin küçüklüğünü ifade eder. (Har.)

**حَزُقَّةٌ**
**حَزُقَّةٌ** **حزق** **حزقه** **حزقة**: iki yerde **حُزُقٌّ**’a bak.

**حُزُفَّةٌ**
**حُزُفَّةٌ** **حزفه** **حزفة**: **حُزُقٌّ**’a bak.

**حِزَاقٌ**
**حِزَاقٌ** **حزاق** Bağlanan, bağlanan, yahut sağlamlaştırılan şey. (TA.) [Golius’un **حِزَاقًا**’ya **بِالضُّرُوَرة** mânâsı vermesi bir hatadır; K’deki bir pasajı yanlış anlamasından kaynaklanmıştır; orada bir kadın hakkında, şiir zaruretiyle (**لِلضَّرُورَةِ**) bir adamın özel adı olan **حَازِوقًا** yerine **حِزَاقًا** kullandığı söylenir.]

**حَزِيقٌ**
**حَزِيقٌ** **حزيق**: **حِزْقٌ**’a bak: ― -b2- ve ayrıca **حَزِيقَةٌ**’ya da bak.

**حَزَاقَةٌ**
**حَزَاقَةٌ** **حزاقه** **حزاقة**: **حِزْقٌ**’a bak.

**حَزِيقَةٌ**
**حَزِيقَةٌ** **حزيقه** **حزيقة**: **حِزْقٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, (K,) ve ↓ **حِزْقَةٌ**, (TA,) çekirgelerin bir sürüsünün bir parçası, yahut bir bölümü, (K, TA,) [bir sürünün]: (TA;) ayrıca **خِرْقَةٌ**; (K ve TA, madde **خرق**’ta;) yahut herhangi bir şeyin; (K, TA;) hatta rüzgârın: (TA:) birincinin çoğulu **حَزَائِقُ** ve **حُزُقٌ** (K, TA [CK’de **حِزَقٌ**, ki o **حِزْقَةٌ**’nın çoğuludur,]) ve [cins topluluk ismi] ↓ **حَزِيقٌ**. (K.) ― -b3- Ve **i. q.** **حَدِيقَةٌ** [duvarlı bahçe; vb.]: (K:) yahut bir **حديقة**’nin benzeri (Ibn-‘Abbād, TA.)

**حَازِقٌ**
**حَازِقٌ** **حازق** Dar bir çizme tarafından sıkıştırılan kimse: (S, K:) ölçüsü **فَاعِلٌ** olup ölçü **مَفْعُولٌ** mânâsındadır. (K.) Şöyle denir: **لَا رَأْىَ لِحَازِقٍ** [Dar bir çizme tarafından sıkıştırılan kimseye hiçbir öğüt, yahut nasihat mümkün değildir]. (S, TA.) [Ayrıca **حَاقِنٌ**’e bak.]

**حَازِقَةٌ**
**حَازِقَةٌ** **حازقه** **حازقة**: **حِزْقٌ**’a bak.

**أُحْزُقَّةٌ**
**أُحْزُقَّةٌ** **ذ**: **حُزُقٌّ**’a bak.

**اـِبْرِيقٌ مَحْزُوقُ العُنُقِ**
**اـِبْرِيقٌ مَحْزُوقُ العُنُقِ** **ابريق محزوق العنق** Dar boyunlu ibrik. (A, Nh, K.)

**مُتَحَزِّقٌ**
**مُتَحَزِّقٌ** **متحزق** Pek cimri, yahut sıkı tutucu, yahut açgözlü. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَزَقَ
حَزَقَ I ( n. ac. حَزْق 1 ),
a.  Tightened, bound tightly, strained; pressed.

b.  Pinioned, garrotted.

حِزْق
حِزْق 2 ,  حِزْقَة 2t ,
a.  Company; body ( of men ); flock ( of birds ); swarm ( of bees ).

حَاْزِقَة
حَاْزِقَة 21t ,
a.  see 2 .

حَاْزُوْقَة
حَاْزُوْقَة 40t ,
a.  Hiccough.

##### Türkçe

حَزَقَ
**حَزَقَ** I (isim mastar: **حَزْق** 1),
a. Sıktı, sıkıca bağladı, gerdi; bastırdı.

b. Kollarını arkadan bağladı, boğarak sıktı.

حِزْق
**حِزْق** 2, **حِزْقَة** 2t,
a. Topluluk; (erkeklerden) bir zümre; (kuşlardan) sürü; (arıların) oğulu.

حَاْزِقَة
**حَاْزِقَة** 21t,
a. 2’ye bak.

حَاْزُوْقَة
**حَاْزُوْقَة** 40t,
a. Hıçkırık.
