# حزل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B2%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حزل

(باب الحاء والزاء وما يثلثهما)
  (حزق) الحاء والزاء والقاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. ومن ذلك [الحِزقُ]: الجماعات. قال عنترة:
  * حِزَقٌ يَمانِيَةٌ لأعجمَ طِمْطِمِ([1]) *
  والحَزيقة من النَّخل: الجماعة. ومن ذلك الحُزُقَّة: الرجُل القصير، وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقه. والحَزْق: شدُّ القوس بالوَتَر. والرجل المتحزِّق: المتشدِّد على [ما] في يديه بُخْلا. ويقولون: الحازق الذي ضاق عليه خُفُّهُ. والقياس في الباب كله واحد.
  (حزك) الحاء والزاء والكاف كلمةٌ واحدة أُراها من باب الإبدال وأنها ليست أصلاً. وهو الاحتزاك، وذلك الاحتزام بالثَّوب. فإمّا أن يكون الكاف بدلَ ميم، وإما أن يكون الزاء بدلاً من باء وأنه الاحتباك. وقد ذكر الاحتباك في بابه.
  (حزل) الحاء والزاء واللام أصلٌ واحد، وهو ارتفاع الشيء. يقال احْزَأَلَّ، إذا ارتفع. واحزألَّتِ الإبلُ على متن الأرض في السَّير: ارتفعت. واحزألَّ الجبلُ: ارتفع في السَّراب.
  (حزم) الحاء والزاء والميم أصلٌ واحد، وهو شدُّ الشيءِ وجمعُه، قياسٌ مطرد. فالحزم: جَودة الرأي، وكذلك الحَزَامة، وذلك اجتماعُه وألاّ يكون مضطرِباً منتشِراً والحزام للسَّرج من هذا. والمتحزِّم: المُتلبّب. والحُزْمَة من الحطب وغيره معروفة([2]). والحَيزُوم والحَزِيم: الصّدر؛ لأنّه مجتَمَع عِظامه ومَشَدُّها.
  يقول العرب: شددتُ لهذا الأمر([3]) حَزِيمي. قال أبو خِراش يصفُ عُقابا:
رَأت قَنَصاً على فَوْتٍ فَضَمّت *** إلى حيزومها ريشاً رطيبا([4])  أي كاد الصَّيد يفوتها. والرطيب: الناعم. أي كسرت جناحَها حين رأت الصيد لتنقضَّ. وأمّا قول القائل:
  * أعددْتُ حَُزْمَةَ وهي مُقْرَبَةٌ([5]) *
  فهي فرسٌ، واسمُها مشتقٌ مما ذكرناه. والحَزَم كالغَصَص في الصّدر، يقال حَزِمَ يَحْزَم حَزَماً؛ ولا يكون ذلك إلا من تجمُّع شيء هناك. فأمّا الحَزْمُ من الأرض فقد يكون من هذا، ويكون من أن يقلب النون ميما والأصل حَزْن، وإنما قلبوها ميما لأنّ الحَزْم، فيما يقولون، أرفع من الحزن.
  (حزن) الحاء والزاء والنون أصلٌ واحد، وهو خشونة الشيء وشِدّةٌ فيه. فمن ذلكَ الحَزْن، وهو ما غلُظ من الأرض. والحُزْن معروف، يقال حَزَنَنِي الشيءُ يحزُنُني؛ وقد قالوا أحزَنني. وحُزَانتك: أهلُك ومن تتحزَّن له.
(حزو/ي) الحاء والزاء والحرف المعتل أصلٌ قليل الكَلِم، وهو الارتفاع. يقال حَزَا السّرابُ الشيءَ يحزُوهُ، إذا رفعَه. ومنه حَزَوْتُ الشيءَ وحَزَيته إذا خَرَصْته([6]). وهو من الباب؛ لأنّك تفعل ذلك ثم ترفعُه ليُعلم كم هو.
  وقد جعلوا في هذا من المهموز كلمةً فقالوا: حَزَأْتُ الإبلَ أحزَؤُها حَزءاً، إذا جمعتَها وسُقْتها؛ وذلك أيضاً رفْعٌ في السَّير. فأمّا الحَزاء فَنبْتٌ.
  (حزب) الحاء والزاء والباء أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. فمن ذلك الحِزب الجماعة من النّاس. قال الله تعالى: ﴿كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ﴾ [الروم 32]. والطائفة من كلِّ شيءٍ حِزْبٌ. يقال قرأَ حِزْبَهُ من القرآن. والحِزْباء: الأرض الغليظة([7]). والحَزَابِيَةُ: الحِمار المجموع الخَلْق.
  ومن هذا الباب الحيزبُون: العجوز، وزادوا فيه الياء والواو والنون، كما يفعلونه في مثل هذا، ليكون أبلغ في الوصف الذي يريدونه.
  (حزر) الحاء والزاء والراء أصلان: أحدهما اشتداد الشيء، والثاني جنسٌ من إعْمال الرّأْي.
  فالأصل الأول: الحَزَاوِرُ، وهي الرّوابي، واحدتها حَزْوَرَة. ومنه الغلام الحَزْوَر([8]) وذلك إذا اشتدّ وقوِي، والجمع حزاورة. ومن* ذلك  حَزَرَ اللَّبنُ والنّبيذُ، إذا اشتدّت حُموضته. وهو حازر. قال:
  * بَعْدَ الذي عَدَا القُروصَ فَحَزَرْ([9]) *
وأما الثالث فقولهم: حزَرتُ الشيء، إذا خرصْتَه، وأنا حازر. ويجوز أن يحمل على هذا قولُهم لخيار المال حَزَرَات. وفي الحديث: "أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم بَعَثَ مُصدِّقاً فقال: لا تأخُذْ مِن حَزَرات أموال الناس شيئاً. خُذِ الشّارِفَ والبَكْرَ وذا العيب". فالحَزرات: الخيار، كأنّ المصدِّق يَحزُِرُ فيُعمِل رأيَه فيأخذُ الخِيار([10]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) صدره كما في المعلقات:  * تأوي له قلص النعام كما أوت *
([2]) في الأصل: "معرفة".
([3]) في الأصل: "هذا الأمر"، صوابه في المجمل.
([4]) البيت من قصيدة لـه في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 70 والقسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57.
([5]) صدر بيت لحنظلة بن فاتك الأسدي، في اللسان (حزم). وعجزه:
* تقفي بقوت عيالنا وتصان *
    وحزمة، بضم الحاء كما في الأصل والقاموس والمخصص (6: 198)، وضبطت في اللسان ونسب الخيل لابن الكلبي بفتحها.
([6]) الخرص: تقدير الشيء بالظن. وفي الأصل: "حرضته"، تحريف.
([7]) يقال حزباء في الجمع، والمفردة حزباءة.
([8]) يقال في وصف الغلام حزور كجعفر، وحزور كعملس.
([9]) أنشده أيضاً في المجمل. والقروص، مصدر لم يرد في المعاجم المتداولة.
([10]) في اللسان وجه آخر للاشتقاق، قال: "سميت حزرة لأن صاحبها لم يزل يحزرها في نفسه كلما رآها".

ـ

### Türkçe

(حâ ve **الزاي** ve ikisini üçleyenler bâbı)
  (**حزق**) **الحاء** ve **الزاء** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan [**الحِزقُ**]: cemaatlerdir. Antara dedi:
  * **حِزَقٌ** Yemenîdir, acem bir **طِمْطِمِ** için([1]) *
  Ve hurmadan **الحَزيقة**: topluluktur. Bundan **الحُزُقَّة**: kısa adamdır; yaratılışının toplanması sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve **الحَزْق**: yayı kirişle sıkmaktır. Ve **المتحزِّق** adam: elindekine cimrilikle sıkı sarılan. Ve derler: **الحازق** o kimsedir ki pabucu ona dar gelmiştir. Ve kıyas bu bâbın tamamında birdir.
  (**حزك**) **الحاء** ve **الزاء** ve **الكاف** tek bir kelimedir; onu ibdâl bâbından görüyorum ve onun asıl olmadığını. O, **الاحتزاك**tır; bu da elbiseyle **الاحتزام**dır. Artık ya **الكاف** bir **ميم** bedelidir, yahut **الزاء** bir **باء** bedelidir ve o **الاحتباك**tır. **الاحتباك** kendi bâbında zikredilmiştir.
  (**حزل**) **الحاء** ve **الزاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesidir. Denir: **احْزَأَلَّ**; yükseldiği zaman. Ve develer yürüyüşte yerin sırtı üzerinde **احزألَّتِ**: yükseldiler. Ve dağ **احزألَّ**: serapta yükseldi.
  (**حزم**) **الحاء** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da şeyin sıkılması ve toplanmasıdır; düzenli bir kıyastır. Artık **الحزم**: görüşün iyiliğidir; aynı şekilde **الحَزَامة**; bu da onun toplanması ve çalkantılı dağınık olmamasıdır; eyerin **الحزام**ı da bundandır. Ve **المتحزِّم**: **المُتلبّب**tir. Ve odun ve başkasından **الحُزْمَة** bilinir([2]). Ve **الحَيزُوم** ve **الحَزِيم**: göğüstür; çünkü kemiklerinin toplanma yeri ve onların sıkma yeridir.
  Araplar der: Bu iş için **حَزِيمي**mi sıktım([3]). Ebû Hırâş bir kartalı vasfederek dedi:
رَأت قَنَصاً على فَوْتٍ فَضَمّت *** إلى **حيزومها** ريشاً رطيبا([4])  yani av neredeyse onu kaçıracaktı. Ve **الرطيب**: yumuşaktır. Yani avı görünce dalmak için kanadını kırdı. Ama söyleyenin sözü:
  * أعددْتُ **حَُزْمَةَ** وهي مُقْرَبَةٌ([5]) *
  o bir attır; ve onun adı, zikrettiğimizden türetilmiştir. Ve **الحَزَم** göğüste gırtlak tıkanması gibidir; denir: **حَزِمَ** **يَحْزَم** **حَزَماً**; ve bu ancak orada bir şeyin toplanmasından olur. Ama yerden **الحَزْمُ** ise bundan olabilir; ve nûnu mîme çevirmelerinden de olabilir; asıl **حَزْن**dır; onu ancak mîme çevirdiler; çünkü **الحَزْم** onların söylediklerine göre **الحزن**den daha yüksektir.
  (**حزن**) **الحاء** ve **الزاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da şeyin pürüzlülüğü ve onda bir sertliktir. Bundan **الحَزْن**: yerden kalın olan şeydir. Ve **الحُزْن** bilinir; denir: şey beni **حَزَنَنِي** **يحزُنُني**; ve **أحزَنني** de demişlerdir. Ve **حُزَانتك**: ehlin ve kendisi için **تتحزَّن** ettiğin kimselerdir.
(**حزو/ي**) **الحاء** ve **الزاء** ve illetli harf az kelimeli bir asıldır; o da yükselmedir. Denir: **حَزَا** serap şeyi **يحزُوهُ**; onu yükselttiği zaman. Ve ondan: şeyi **حَزَوْتُ** ve **حَزَيته**; onu **خَرَصْته** ettiğim zaman([6]). Ve o bâbdandır; çünkü sen bunu yaparsın, sonra onun ne kadar olduğu bilinsin diye onu yükseltirsin.
  Ve bunda hemzeliden bir kelime kıldılar da dediler: develeri **حَزَأْتُ**; onları **أحزَؤُها** **حَزءاً**; onları topladığın ve sürdüğün zaman; bu da yürüyüşte bir yükseltmedir. Ama **الحَزاء** ise bir bitkidir.
  (**حزب**) **الحاء** ve **الزاء** ve **الباء** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan **الحِزب**: insanlardan bir topluluktur. Allah Teâlâ dedi: ﴿كُلُّ **حِزْبٍ** بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ﴾ [Rûm 32]. Ve her şeyden bir taife **حِزْبٌ**dur. Denir: Kur’ân’dan **حِزْبَهُ**nu okudu. Ve **الحِزْباء**: kalın topraktır([7]). Ve **الحَزَابِيَةُ**: yaratılışı toplanmış eşektir.
  Ve bu bâbdan **الحيزبُون**: kocakarıdır; ve onda **الياء** ve **الواو** ve **النون**u artırdılar; bunun benzerinde yaptıkları gibi; istedikleri vasıfta daha beliğ olsun diye.
  (**حزر**) **الحاء** ve **الزاء** ve **الراء** iki asıldır: biri şeyin şiddetlenmesi, ikincisi görüşü işletmenin bir cinsidir.
  Birinci asıl: **الحَزَاوِرُ**dur; o, tepeler/sekilerdir; onun teki **حَزْوَرَة**dır. Ve ondan **الغلام الحَزْوَر**([8]); bu, şiddetlendiği ve kuvvetlendiği zamandır; çoğulu **حزاورة**dır. Ve bundan: süt ve nebîz **حَزَرَ**; ekşiliği şiddetlendiği zaman. Ve o **حازر**dir. Dedi:
  * بَعْدَ الذي عَدَا القُروصَ فَحَزَرْ([9]) *
Ve üçüncü ise onların sözü: şeyi **حزَرتُ**; onu **خرصْتَه** ettiğim zaman; ve ben **حازر**im. Ve malların hayırlılarına **حَزَرَات** demeleri bu üzerine hamledilebilir. Ve hadiste: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم bir sadaka toplayıcı gönderdi de dedi: İnsanların mallarının **حَزَرات**ından hiçbir şey alma. **الشّارِفَ**i ve **البَكْرَ**ı ve ayıplı olanı al.” Artık **الحَزرات**: seçkinlerdir; sanki sadaka toplayıcı **يَحزُِرُ** eder de görüşünü işletir, böylece seçkini alır([10]).
-------------------------------------------------ـ
([1]) Sadrı, muallakalarda olduğu gibi:  * تأوي له قلص النعام كما أوت *
([2]) Asılda: “معرفة”.
([3]) Asılda: “هذا الأمر”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([4]) Beyit, onun bir kasidesindendir; Dîvânu’l-Huzeliyyîn Şenqîtî nüshası 70 ve Mecmû‘atu Eş‘âri’l-Huzeliyyîn’in ikinci kısmı 57.
([5]) Hanzala b. Fâtik el-Esedî’nin bir beytinin sadrı; Lisân’da (**حزم**). Ve aczü:
* تقفي بقوت عيالنا وتصان *
    Ve **حزمة**; **الحاء**ın dammesiyle, asıl ve Kâmûs ve Muhassas’ta (6: 198) olduğu gibi; Lisân’da ve İbnü’l-Kelbî’nin Nesebu’l-Hayl’inde fethayla ضبط edilmiştir.
([6]) **الخرص**: zanna göre şeyin takdir edilmesidir. Asılda: “حرضته”; tahriftir.
([7]) Cem‘de **حزباء** denir; müfredi **حزباءة**dır.
([8]) Oğlanın vasfında **حزور** (Ca‘fer gibi) ve **حزور** (Amles gibi) denir.
([9]) Onu el-Mücmel’de de inşâd etti. Ve **القروص**; lugatlerde geçmeyen bir masdardır.
([10]) Lisân’da iştikak için başka bir vecih vardır; dedi: “Ona **حزرة** denildi; çünkü sahibi onu her gördüğünde kendi nefsinde durmadan **يحزرها** ederdi.”
