# حزي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B2%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حزي

: ( ى ( *!كحَزَى *!يَحْزِي *!حَزْياً *!وتَحَزَّى *!تَحَزِّياً ) : أَي زَجَرَ وتكَهَّنَ ؛ قالَ رُوءْبة :
لا يأْخُذُ التَّأْفِيكُ *!والتَّحَزِّي
فينا ولا قوْلُ العِدَاذُ والأَزِّوفي الصِّحاحِ : *!الحازِي : الذي يَنْظر في الأَعْضاءِ وفي خِيلانِ الوَجْه يتَكَهَّنُ ؛ انتَهَى .
وقالَ ابنُ شُمَيل : الحازِي أَقَلُّ عِلْماً مِن الطارِقِ ، والطارِقُ يكادُ أَنْ يكونَ كاهِناً ، والعائِفُ : العالِمُ بالأُمُورِ ، والعَرَّافُ : الذي يشم الأرضَ فيَعْرفُ مَواقِعَ المِياهِ ويَعْرفُ بأيِّ بلدٍ هو .
وقالَ الليْثُ : الحازِي الكاهِنُ ؛ *!حَزَا يَحْزُو *!ويَحْزِي *!وتَحَزَّى ؛ وأَنْشَدَ
ومن *!تحَزَّى عاطِساً أَو طَرَقا ( *!وحَزَّى النَّخْلَ *!تَحْزِيةً ) ، كذا في النُّسخ والصَّوابُ حَزَى النّخْلَ حَزْياً : ( خَرَصَه ) ، كما هو نصُّ الأصمعيِّ .
( و ) *!حَزَى ( الطَّيرَ ) *!يَحْزِيها ويَحْزُوها : ( زَجَرَها وساقَهَا ) .
قالَ أَبو زَيْدٍ : وهو عنْدَهُم أنْ يَنْغِقَ

الغُرابُ مُسْتقبلَ رجُلٍ وهو يُريدُ حاجَةً فيقولُ هو خَيْر فيَخْرُج ، أَو يَنْعقَ مُسْتَدْبرَه فيقولُ هذا شَرٌّ فلا يَخْرُج ، وإن سَنَح له شيءٌ عن يَمِينِه تَيَمَّنَ به أَو عن يسارِه تَشاءَمَ به .
*!حَزَاهُ ( السَّرابُ ) *!يَحْزِيه حَزْيَاً : ( رَفَعَه ) ؛ قالَ :
فلما *!حَزَاهُنَّ السَّرابُ بعَيْنِه
على البِيدِ أَذْرَى عَبْرَةً وتتَيَّعاوقال الجوهريُّ : حَزَى السَّرابُ الشَّخْصَ يَحْزُوه *!ويَحْزِيه رَفَعَه .
قال ابنُ برِّي : صوابُه حَزَى الآل .
ورَوَى الأَزهريُّ عن ابنِ الأَعرابيِّ قالَ : إذا رُفّعَ له شخْصُ الشيءِ فقد *!حُزِيَ .
( *!والحَزَا ) بالقَصْرِ ( ويُمَدُّ ) ؛ عن شَمِرٍ وأَنْكَرَ أَبو الهَيْثم القَصْر : ( نَبْتٌ ) يشْبِهُ الكَرَفْس ، وهو مِن أَحْرارِ البُقُول ولرِيحِه خَمْطَةٌ تَزْعَمُ الأَعرابُ أنَّ الجنَّ لا تَدْخلُ بَيْتاً يكونُ فيه ذلِكَ ، والناسُ يَشْربونَ ماءَهُ مِن الرِّيح ويُغلَّقُ على الصِّبيانِ إذا خُشِيَ على أحَدِهم أن يكونَ به شيءٌ .
وقال شمرٌ : تقولُ العَرَبُ رِيحُ *!حَزَاء فالنَّجا ؛ قالَ : هو نباتٌ ذَفِرٌ يُتَدَخَّنُ به للأرْواحِ يشْبِهُ الكَرَفْس وهو أَعْظَم منه ، فيُقالُ : اهْرُبْ إنَّ هذا ريحُ شَرَ ؛ ( الواحِدَةُ *!حَزاةٌ *!وحَزاءَةٌ .
( وغَلِطَ الجَوْهرِيُّ فذَكَرَهُ بالخاءِ ) المعْجمةِ ، نَقَلَه هناك عن أَبي عبيدٍ .
( *!وأحْزَى : هابَ ) ؛ نَقَلَه الجوهريُّ ، وأَنْشَدَ :
ونفْسي أَرادَتْ هَجْرَ لَيْلى فلم تُطِقْ
لها الهَجْرَ هابْته وأحْزَى حنِينُها

وقالَ أبو ذُؤيْب :
كعُودِ المُعَطّفِ *!أَحْزَى لها
بمَصْدَرِه الماءَ رَأْمٌ رَذِيّ ( و ) *!أَحْزَى ( عليه في السِّلْعَةِ : عَسَّرَ .
( و ) أحْزَى ( بالشيءِ : عَلِمَ به .
( و ) أَحْزَى له : ( ارْتَفعَ وأَشْرَفَ .
( *!وحَزَّاءٌ ) ، ككَتَّان : ( ع ) في شِعْر قالَهُ نَصْر .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الحازي : خارصُ النخْل .
*!والحَزَّاءُ : المنجِّمُ ، *!كالحازِي ، والجَمْعُ *!حزاةٌ *!وحَوازٍ .
وفي الأساسِ : *!حَزَوْتُ النَّعْلَ *!وحَزَيْتُه : خَرَزْتُه ، هكذا ذَكَرَه في هذا الحرْفِ والصَّوابُ بالذالِ .

### Türkçe

: ( ى ( **حَزَى** **يَحْزِي** **حَزْياً** **وتَحَزَّى** **تَحَزِّياً** ) : yani azarladı ve kâhinlik etti; Rü’be dedi ki:
Bizi ne **التَّأْفِيكُ** ne de **التَّحَزِّي** alır
ne de **العِدَاذُ** ve **الأَزِّ** sözü

Sıhâh’ta: **الحازِي**: uzuvlara ve yüzün benlerine bakıp kâhinlik eden kimse; bitti.

İbn Şümeyl dedi: **الحازِي** ilimce **الطارِق**’tan daha azdır; **الطارِق** neredeyse bir kâhin olur; **العائِفُ**: işlere dair bilen; **العَرَّافُ**: yeri koklayıp su yerlerini bilen ve hangi beldede olduğunu bilen kimsedir.

Leyth dedi: **الحازِي** kâhindir; **حَزَا يَحْزُو** **ويَحْزِي** **وتَحَزَّى**; ve inşad etti:
Ve kim **تحَزَّى** bir aksırana yahut bir **طَرَقا**’ya (bakıp hüküm çıkarırsa)

( **وحَزَّى النَّخْلَ** **تَحْزِيةً** ) nüshalarda böyledir; doğrusu **حَزَى النّخْلَ حَزْياً**’dır: (onu tahminî ölçüp biçti), Asma‘î’nin nassı üzere.

( ve ) **حَزَى** (kuşu) **يَحْزِيها** ve **يَحْزُوها**: (onu azarladı ve sürdü).

Ebû Zeyd dedi: Onların yanında bu, karganın bir adamın yüzüne karşı ötmesi ve o bir ihtiyac isterken “bu hayırdır” deyip çıkması; yahut arkasına dönük ötmesi ve “bu şerdir” deyip çıkmaması; eğer sağından bir şey görünürse onunla uğur sayması, yahut solundan olursa onunla uğursuz saymasıdır.

**حَزَاهُ** (serap) **يَحْزِيه حَزْيَاً**: (onu yükseltti); dedi ki:
Serap onları gözüyle **حَزَاهُنَّ** edince
çorak yerde bir gözyaşı savurdu ve (şöyle) yaptı

Cevherî dedi: Serap şahsı **حَزَى** eder, **يَحْزُوه** ve **يَحْزِيه**: onu yükseltir.

İbn Berrî dedi: Doğrusu **حَزَى الآل**’dır.

Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: Bir şeyin şahsı kendisine yükseltilip gösterilirse, artık **حُزِيَ** olmuştur.

( **والحَزَا** ) kısaltma ile (ve uzatılır); Şemir’den; Ebû’l-Heysem kısaltmayı inkâr etti: (kerevize benzeyen bir bitki); o, baklagillerin seçkinlerindendir; kokusunda bir keskinlik vardır; bedevîler, bunun bulunduğu bir eve cinlerin girmediğini iddia eder; insanlar rüzgârdan (korunmak için) suyunu içerler; birinde bir şey olmasından korkulursa çocukların üzerine kapatılır.

Şemir dedi: Araplar “**حَزَاء** rüzgârı, o hâlde kurtuluş” der; dedi ki: O, ruhlar için onunla tütsülenilen, kerevize benzeyen, ondan daha büyük, keskin kokulu bir bitkidir; şöyle denir: “Kaç; çünkü bu şer rüzgârıdır”; (tekili **حَزاةٌ** ve **حَزاءَةٌ**’dır).

( Cevherî yanıldı da onu **الخاء** mu‘ceme ile zikretti ); onu orada Ebû Ubeyd’den nakletti.

( **وأحْزَى**: korktu ); Cevherî onu nakletti ve inşad etti:
Nefsim Leylâ’yı terk etmeyi istedi de güç yetiremedi,
ona terk edişi; ondan korktu ve onun özlemi **أحْزَى** etti

Ebû Züeyb dedi:
Bükülmüş dal gibi, ona **أَحْزَى** etti,
su kaynağında, suyu (içen) zayıf bir ceylan

( ve ) **أَحْزَى** (ona, şişlikte: güçleştirdi).

( ve ) **أحْزَى** (bir şeyle: onu bildi).

( ve ) **أَحْزَى** ona: (yükseldi ve göründü).

( **وحَزَّاءٌ** ), ketten gibi: (özel isim) Nasr’ın söylediği bir şiirde.

Ona dair istidrâk edilenlerdendir:
**الحازي**: hurmayı tahminî ölçüp biçen.
**والحَزَّاءُ**: müneccim; **كالحازِي**; çoğulu **حزاةٌ** ve **حَوازٍ**.

Esâs’ta: **حَزَوْتُ النَّعْلَ** ve **حَزَيْتُه**: onu diktim; onu bu harfte böyle zikretti; doğrusu **الذال** iledir.
