# حسب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حسب

باب الحاء السين والباء معهما
ح س ب، ح ب س، س ح ب، س ب ح، مستعملات
حسب:
الحَسَبُ: الشَرَف الثابت في الآباء. رجل كريم الحَسَب حسيبٌ، وقَوْمٌ حُسَباءُ، وفي الحديث: "الحَسَبُ المالُ، والكَرَمُ التَقْوَى".
وتقول: الأَجْر على حَسَب ذلك أي على قَدْره، قال خالد بن جعفر للحارث بن ظالم: أما تَشكُرُ لي إذْ جَعَلْتُك سيِّد قَومِكَ? قال: حَسَبُ ذلك أشكُرُكَ.
وأمّا حَسْب مجزوماً فمعناه كما تقول: حَسْبُك هذا، أيْ: كَفاكَ، وأَحْسَبَني ما أعطاني أي: كفاني.
والحِسابُ: عَدُّكَ الأشياء. والحِسابةُ مصدر قولِكَ: حَسَبْتُ حِسابةً، وأنا أحْسُبُه حِساباً. وحِسْبة أيضاً، قال النابغة:
وأَسْرَعَتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ
وقوله -عز وجل-: "يرزقُ من يشاءُ بغير حساب" اختُلِفَ فيه، يقال: بغير تقدر على أجْرٍ بالنقصان، ويقال: بغير مُحاسَبةٍ، ما إنْ يخاف أحداً بحاسبه، ويقال: بغير أن حَسِبَ المُعطَى أنّه يعطيه: أعطاه من حيثُ لم يَحتَسِبْ.
واحتَسَبْتُ أيضاً من الحِساب الحِسْبة مصدر احتِسابك الأجْرَ عند الله. ورجلٌ حاسِبٌ وقَوْمٌ حُسّاب.
والحُسْبان من الظنّ، حَسِبَ يحسَبُ، لغتان، حُسْباناً، وقوله -عز وجل -: "الشَّمْسُ والقَمَرُ بحُسْبانٍ"، أي قُدِّرَ لهما حِسابٌ معلوم في مواقيتِهما لا يَعدُوانِه ولا يُجاوزانِه.
وقوله تعالى: "ويرسل عليها حُسْباناً من السَّماء" أيْ ناراً تُحرِقُها.
والحُسْبان: سهِام قِصارُ يُرمى بها عن القِسِيِّ الفارسية، الواحدة بالهاء.
والأَحْسَبُ: الذي ابيضَّتْ جلدتُه من داءٍ ففَسَدَتْ شَعَرتُه فصار أحمَرَ وأبيَضَ، من الناس والإبل وهو الأبرَصُ، قال:
عليه عَقيقتُه أَحْسَبا
عابَه بذلك، أَيْ لم يُعَقِّ له في صِغَره حتى كَبِرَ فشابَتْ عقيقته، يعني شَعَره الذي وُلِدَ معه.
والحَسْبُ والتَحسيب: دَفْن الميِّت في الحجارة، قال:
غَداةَ ثَوَى في الرَّمْل غيرَ مُحَسَّبِ
أيْ غيرَ مُكَفَّن.
حبس:
الحَبْس والمَحْبِس: موضعان للمحبوس، فالمَحْبِس يكون سِجْناً ويكون فعلاً كالحَبْس. والحَبيس: الفَرَس: يُجْعَل في سبيل الله.
والحِباس: شيء يُحْبَس به نحو الحِباس في المَزْرَفة يُحْبَس به فُضُول لماء.
والحُبِاس في كلام العجم: المكلا، وهي التي تُسَمَّى المَزْرَفة، وهي الحُبِاسات في لأرض قد أحاطت بالدَّبْرة يُحْبَس فيها الماء حتى يَمتلئ ثم يُساق إلى غيرها.
واحتَبَسْتُ الشَيْءَ أي خَصصتُه لنفسي خاصَّةُ.
واحتَبَست الفِراشَ بالمِحْبَس أي بالمِقْرَمة.
سحب:
السَّحْبُ: جَرُّكَ الشَّيْءَ، كسَحْب المرأةِ َذْيَلها، وكسَحْبِ الريحِ التُرابَ.
وسُمِّيَ السَّحابُ لانسحابه في الهواء.
والسَّحْبُ: شدَّة الأكْل والشُّرْب، رجلٌ أُسْحُوب: أَكُولٌ شَروبٌ. ورجل مُتَسَحِّب: حريص على أكل ما يوضَع بين يَدَيْه.
سبح:
قوله -عزَّ وجلَّ- "إن لك في النهار سبحاً طويلاً"، أي: فَراغاً للنَّوم عن أبي الدُّقَيْش، ويكون السَّبْحُ فراغاً باللَّيْل أيضاً.
سُبْحانَ اللهِ: تنزيه لله عن كل ما لا ينبغي أن يُوصَف به، ونَصبُه في موضع فِعْلٍ على معنى: تَسبيحاً لله، تُريدُ: سَبَّحْتُ تَسبيحاً للهِ أي: نزَّهتُه تنزيهاً. ويقال: نُصِبَ سُبحانَ الله على الصَّرْف، وليس بذلك، والأول أجود.
والسُّبُّوح: القُدُّوس، هو اللهُ، وليس في الكلام فُعُّول غير هذين.
والسُّبْحةُ: خَرَزات يُسَبَّح بعددها.
وفي الحديث أن جبريل? ال للنبي -صلى الله عليه وسلم-: "إن لله دون العرش سبعين حِجاباً لو دَنَونا من أحدها لأَحْرَقَتْنا سُبُحاتُ وَجْهِ رَبِّنا" يعني بالسُّبْحة جَلالَه وعَظَمَتَه ونورهَ.
والتَّسبيح يكونُ في معنى الصَّلاة وبه ويُفسَّرُ قولُه -عز وجل- "فسُبْحانَ اللهِ حينَ تُمسُون وحين تُصبِحُون"، الآية تأمُرُ بالصَّلاة في أوقاتِها، قال الأعشى:
وسَبِّحْ على حينِ العَشِيّات والضُّحَى		ولا تَعْبُدِ الشَّيطانَ واللهَ فاعـبُـدا
يعني الصلاة.
وقوله تعالى: "فلولا كانَ من المُسَبِّحين" يعني المُصَلِّين.
والسَّبْح مصدرٌ كالسِّباحة، سَبحَ السابحُ في الماء.
والسابح من الخَيْل: الحَسَنُ مَدِّ اليَدَيْن في الجَرْي. والنُجُوم تَسْبَح في الفَلَك: تجري في دَوَرانه. والسُّبْحة من الصلاة: التَطَوُّع.

### Türkçe

باب **الحاء** **السين** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح س ب**، **ح ب س**، **س ح ب**، **س ب ح**، kullanılagelenler

**حسب**:
**الحَسَبُ**: babalarda sabit olan şeref. **رجل كريم الحَسَب**: **حسيبٌ**; ve **قَوْمٌ حُسَباءُ**. Ve hadiste: “**الحَسَبُ** maldır, ve **الكَرَمُ** takvâdır.”
Ve dersin ki: ecir bunun **حَسَب**’ine göre, yani onun **قَدْر**’ine göre. Hâlid b. Ca‘fer, el-Hâris b. Zâlim’e dedi: Bana şükretmez misin, zira seni kavminin efendisi yaptım? Dedi: Bunun **حَسَبُ**’i sana şükrederim.
Ve amma **حَسْب** meczûm olunca, mânâsı senin dediğin gibidir: **حَسْبُك هذا**; yani: sana kâfidir. Ve **أَحْسَبَني** bana verdiği şey; yani: bana yetti.
Ve **الحِسابُ**: senin şeyleri saymandır. Ve **الحِسابةُ** senin “**حَسَبْتُ حِسابةً**” sözünün masdarıdır; ve ben onu **حِساباً** sayarım. Ve **حِسْبة** de (böyledir). en-Nâbiga dedi ki:
وأَسْرَعَتْ **حِسْبةً** في ذلك العَدَدِ
Ve O’nun sözü -azze ve celle-: “Dilediğine **بغير حساب** rızık verir”; onda ihtilaf edilmiştir. Denilir ki: eksiltme ile bir ecir üzerine takdir olmaksızın. Ve denilir ki: muhasebe olmaksızın; hiç kimse onu hesaba çekecek birinden korkmaz. Ve denilir ki: verenin, ona vereceğini hesap etmiş olmaksızın; ona, hesap etmediği yerden verdi.
Ve **احتَسَبْتُ** da **الحِساب**’tan (olan) **الحِسْبة**’dir: Allah katında ecir istemenin masdarı. Ve **رجلٌ حاسِبٌ** ve **قَوْمٌ حُسّاب**.
Ve **الحُسْبان** zandan (gelir): **حَسِبَ** **يحسَبُ**; iki lugattır; **حُسْباناً**. Ve O’nun sözü -azze ve celle-: “**الشَّمْسُ والقَمَرُ بحُسْبانٍ**”; yani ikisi için vakitlerinde bilinen bir hesap takdir edilmiştir; onu aşmazlar ve onu geçmezler.
Ve O’nun sözü: “Ve onun üzerine gökten **حُسْباناً** gönderir”; yani onu yakan bir ateş.
Ve **الحُسْبان**: Fars yaylarından atılan kısa oklardır; teki **الهاء** iledir.
Ve **الأَحْسَبُ**: bir hastalıktan derisi beyazlayan, sonra saçı bozulup kırmızı ve beyaz olan; insanlardan ve develerden; o **الأبرَصُ**’tur. Dedi ki:
عليه عَقيقتُه **أَحْسَبا**
Bunu onun ayıbı saydı; yani küçüklüğünde onun için akîka kesmedi, ta büyüdü de akîkası ağardı; yani onunla doğduğu saçı.
Ve **الحَسْبُ** ve **التَحسيب**: ölüyü taşların içine gömmektir. Dedi ki:
غَداةَ ثَوَى في الرَّمْل غيرَ مُحَسَّبِ
Yani kefenlenmemiş olarak.

**حبس**:
**الحَبْس** ve **المَحْبِس**: hapsedilen için iki yerdir. **المَحْبِس** bazen zindan olur, bazen de **الحَبْس** gibi bir fiil olur. Ve **الحَبيس**: at; Allah yolunda (tahsis edilip) konulur.
Ve **الحِباس**: onunla hapsedilen bir şeydir; **المَزْرَفة**’deki **الحِباس** gibi; onunla suyun fazlalıkları tutulur.
Ve **الحُبِاس** acemlerin sözünde: **المكلا**’dır; o, **المَزْرَفة** diye adlandırılandır. Ve o, arazide **الدَّبْرة**’yi kuşatmış olan **الحُبِاسات**’tır; içinde su tutulur, doluncaya kadar; sonra başkasına sevk edilir.
Ve **احتَبَسْتُ الشَيْءَ**: yani onu yalnız kendime mahsus kıldım.
Ve **واحتَبَست الفِراشَ بالمِحْبَس**: yani **بالمِقْرَمة** ile.

**سحب**:
**السَّحْبُ**: senin bir şeyi çekmendir; kadının eteğini sürüklemesi gibi ve rüzgârın toprağı sürüklemesi gibi.
Ve **السَّحابُ** havada sürüklenmesinden dolayı adlandırıldı.
Ve **السَّحْبُ**: yeme ve içmenin şiddetidir. **رجلٌ أُسْحُوب**: çok yiyen, çok içen. Ve **رجل مُتَسَحِّب**: önüne konulanı yemeye hırslı.

**سبح**:
O’nun sözü -azze ve celle-: “Senin için gündüzde uzun bir **سبحاً** vardır”; yani Ebû’d-Dukayş’ten (rivayetle): uyku için bir boşluk. Ve **السَّبْحُ** gece ile de bir boşluk olur.
**سُبْحانَ اللهِ**: Allah’ı, kendisiyle vasfedilmesi uygun olmayan her şeyden tenzih etmektir. Ve onun nasbı, “Allah için tesbih” mânâsı üzere bir fiil yerindedir; sen “Allah için tesbih ettim” demek istersin; yani onu tenzih ettim. Ve denilir ki: **سُبحانَ الله** sarf üzere nasb edilmiştir; öyle değildir; birincisi daha iyidir.
Ve **السُّبُّوح**: **القُدُّوس**; O Allah’tır. Ve sözde bu ikisinden başka **فُعُّول** yoktur.
Ve **السُّبْحةُ**: sayılarıyla tesbih edilen boncuklardır.
Ve hadiste: Cebrâil’in peygambere -sallallahu aleyhi ve sellem- dediği (rivayet edilir): “Arşın altında Allah’a ait yetmiş perde vardır; onlardan birine yaklaşsaydık, Rabbimizin yüzünün **سُبُحاتُ**’ı bizi yakardı.” **السُّبْحة** ile O’nun celâlini, azametini ve nurunu kasteder.
Ve **التَّسبيح** namaz mânâsında olur; ve O’nun sözü -azze ve celle- “Öyleyse akşamladığınız vakit ve sabahladığınız vakit **فسُبْحانَ اللهِ**”, âyet; vakitlerinde namazı emreder. el-A‘şâ dedi ki:
وسَبِّحْ على حينِ العَشِيّات والضُّحَى		ولا تَعْبُدِ الشَّيطانَ واللهَ فاعـبُـدا
Namazı kasteder.
Ve O’nun sözü: “Öyle olmasaydı **المُسَبِّحين**’den”; namaz kılanları kasteder.
Ve **السَّبْح** **السِّباحة** gibi bir masdardır: yüzen, suda yüzdü.
Ve atlardan **السابح**: koşuda iki eli uzatması güzel olan. Ve yıldızlar felekte **تَسْبَح**: onun dönüşünde akar. Ve namazdan **السُّبْحة**: nafiledir.
