# حسب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حسب

في أَسماءِ اللّه تعالى الحَسِيبُ: هو الكافي، فَعِيلٌ بمعنى مُفْعِل، مِن أَحْسَبَنِي الشيءُ إِذا كَفاني. والحَسَبُ: الكَرَمُ. والحَسَبُ: الشَّرَفُ الثابِتُ في الآباءِ، وقيل: هو الشَّرَفُ في الفِعْل، عن ابن الأَعرابي. والحَسَبُ: ما يَعُدُّه الإِنسانُ مِن مَفاخِرِ آبائهِ. والحَسَبُ: الفَعالُ الصَّالِحُ، حكاه ثعلب. وما لَه حَسَبٌ ولا نَسَبٌ، الحَسَبُ: الفَعالُ الصَّالِحُ، والنَّسَبُ: الأَصْلُ؛ والفِعْلُ من كلِّ ذلك: حَسُبَ، بالضم، حَسَباً وحَسابةً، مثل خَطُبَ خَطابةً، فهو حَسِيبٌ؛ أَنشد ثعلب: ورُبَّ حَسِيبِ الأَصلِ غيرُ حَسِيبِ
أَي لَه آباءٌ يَفْعَلُونَ الخَيْرَ ولا يَفْعَلُه هو؛ والجمع حُسَباءُ. ورجل كَرِيم الحَسَبِ، وقوم حُسَباءُ. وفي الحديث: الحَسَبُ: المالُ، والكَرَمُ: التَّقْوَى. يقول: الذي يَقُوم مَقام الشَّرَفِ والسَّراوةِ، إِنما هو المالُ. والحَسَبُ: الدِّينُ. والحَسَبُ: البالُ، عن كراع، ولا فِعْلَ لهما. قال ابن السكيت: والحَسَبُ والكَرمُ يكونان في الرجلِ، وإِن لم يكن له آباءٌ لهم شَرَفٌ. قال: والشَّرَفُ والمَجْدُ لا يكونان إِلا بالآباءِ فَجَعَل المالَ بمنزلة شَرَفِ النَّفْسِ أَو الآباءِ، والمعنى أَنَّ الفَقِير ذا الحَسَبِ لا يُوَقَّر، ولا يُحْتَفَلُ به، والغنِيُّ الذي لا حَسَبَ له، يُوقَّر ويُجَلُّ في العُيون. وفي الحديث: حَسَبُ الرَّجل خُلُقُه، وكَرَمُهُ دِينُه. والحديث الآخر: حَسَبُ الرَّجل نَقاءُ ثَوْبَيْهِ أَي إِنه يُوَقَّرُ لذلك، حيثُ هو دَليل الثَّرْوة والجِدةِ. وفي الحديث: تُنْكَحُ الـمَرأَة لمالِها وحَسَبِها ومِيسَمِها ودِينِها، فعَليكَ بذاتِ الدِّين، تَرِبَتْ يَداكَ؛ قال ابن الأَثير: قيل الحَسَبُ ههنا: الفَعَالُ الحَسَنُ. قال الأَزهري: والفُقَهاءُ يَحْتاجُون إِلى مَعْرِفة الحَسَبِ، لأَنه مـما يُعْتَبر به مَهْرُ مِثْلِ المرأَة، إِذا عُقِدَ النِّكاحُ على مَهْرٍ فاسِدٍ، قال: وقال شمر في كتابه الـمُؤَلَّف في غَريب الحديث: الحَسَبُ الفَعالُ الحَسنُ له ولآبائه، مأْخوذ من الحِسابِ إِذا حَسَبُوا مَناقِبَهم؛ وقال المتلمس: ومَن كان ذا نَسْبٍ كَريمٍ، ولم يَكُنْ *  لَه حَسَبٌ، كان اللَّئِيمَ الـمُذمَّما ففَرقَ بَين الحَسَبِ والنَّسَبِ، فجعل النَّسَبَ عدَد الآباءِ والأُمهاتِ، إِلى حيث انْتَهى. والحَسَبُ: الفَعالُ، مثل الشَّجاعةِ والجُود، وحُسْنِ الخُلُقِ والوَفاءِ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله شمر صحيح، وإِنما سُميت مَساعِي الرجُل ومآثِرُ آبائه حَسَباً، لأَنهم كانوا إِذا تَفاخَرُوا عَدَّ الـمُفاخِرُ منهم مَناقِبَه ومَآثِرَ آبائه وحَسَبها؛ فالحَسْبُ: العَدُّ والإِحْصاءُ؛ والحَسَبُ ما عُدَّ؛ وكذلك العَدُّ، مصدر عَدَّ يَعُدُّ، والـمَعْدُودُ عَدَدٌ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال: حَسَبُ الـمَرْءِ دِينُه، ومُرُوءَتُه خُلُقه، وأَصلُه عَقْلُه. وفي الحديث: أَنَّ النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: كَرَمُ الـمَرْءِ دِينُه، ومُرُوءَتُه عَقْلُه، وحَسَبُه خُلُقُه؛ ورَجُل شَريفٌ ورجُلٌ ماجِدٌ: له آباءٌ مُتَقَدِّمون في الشَّرَفِ؛ ورَجُلٌ حَسِيبٌ، ورَجُلٌ كرِيمٌ بنفْسِه. قال الأَزهري: أَراد أَن الحَسَبَ يحصل للرَّجل بكَرم أَخْلاقِه، وإِن لم يكن له نَسَبٌ، وإِذا كان حَسِيبَ الآباءِ، فهو أَكرَمُ له. وفي حديث وَفْدِ هَوازِنَ: قال لهم: اخْتاروا إِحْدَى الطائِفَتَيْنِ: إِما المالَ، وإِما السَّبْيَ. فقالوا: أَمـَّا إِذْ خَيَّرْتَنا بَيْنَ المالِ والحَسَبِ، فإِنَّا نَخْتارُ الحَسَبَ، فاخْتاروا أَبْناءَهم ونِساءَهم؛ أَرادوا أَنَّ فِكاكَ الأَسْرَى وإِيثارَه على اسْتِرْجاعِ المالِ حَسَبٌ وفَعالٌ حَسَنٌ، فهو بالاختِيار أَجْدَرُ؛ وقيل: المراد بالحَسَب ههنا عَدَد ذَوي القَراباتِ، مأْخوذ من الحِساب، وذلك أَنهم إِذا تَفاخَرُوا عَدُّوا مَناقِبَهم ومآثِرَهم، فالحَسَب العَدُّ والـمَعْدُود، والحَسَبُ والحَسْبُ قَدْرُ الشيءِ، كقولك: الأَجْرُ بحَسَبِ ما عَمِلْتَ وحَسْبِه أَي قَدْره؛ وكقولك: على حَسَبِ ما أَسْدَيْتَ إِليّ شُكْري لك، تقول أَشْكُرُكَ على حَسَبِ بلائك عِنْدي أَي على قَدْر ذلك. وحَسْبُ، مجزوم: بمعنى كَفَى؛ قال سيبويه: وأَمـَّا حَسْبُ، فمعناها الاكْتِفاءُ. وحَسْبُكَ دِرْهم أَي كَفاكَ، وهو اسم ، وتقول: حَسْبُكَ ذلك أَي كفاكَ ذلك؛ وأَنشد ابن السكيت: ولمْ يَكُنْ مَلَكٌ للقَوم يُنْزِلُهم، * إِلاَّ صَلاصِلُ لا تُلْوَى على حَسَبِ وقوله: لا تُلْوَى على حَسَبٍ، أَي يُقْسَمُ بينهم بالسَّوِيَّة، لا يُؤْثَر به أَحد؛ وقيل: لا تُلْوَى على حَسَب أَي لا تُلْوَى على الكِفايةِ، لعَوَزِ الماءِ وقِلَّتِه. ويقال: أَحْسَبَني ما أَعْطاني أَي كفاني. ومررت برجلٍ حَسْبِكَ من رَجلٍ أَي كافِيكَ، لا يُثَنَّى ولا يُجْمع لأَنه موضوع موضع المصدر؛ وقالوا: هذا عربي حِسْبةً، انتصب لأَنه حال وقع فيه الأَمر، كما انتصب دِنْياً، في قولك: هو ابن عَمِّي دِنْياً، كأَنك قلت: هذا عرَبي اكْتِفاءً، وإِن لم يُتكلم بذلك؛ وتقول: هذا رَجُل حَسْبُكَ من رَجُل، وهو مَدْحٌ للنكرة، لأَن فيه تأْويل فِعْل، كأَنه قال: مُحْسِبٌ لك أَي كافٍ لك من غيره، يستوي فيه الواحد والجمع والتثنية، لأَنه مصدر؛ وتقول في المعرفة: هذا عبدُاللّه حَسْبَك من رجل، فتنصب حَسْبَك على الحال، وإِن أَردت الفعل في حَسْبك، قلت: مررت برجل أَحْسَبَكَ من رجل، وبرجلين أَحْسَباك، وبرِجال أَحْسَبُوكَ، ولك أَن تتكلم بحَسْبُ مُفردةً، تقول: رأَيت زيداً حَسْبُ يا فتَى، كأَنك قلت: حَسْبِي أَو حَسْبُكَ، فأَضمرت هذا فلذلك لم تنوِّن، لأَنك أَردت الإِضافة، كما تقول: جاءَني زيد ليس غير، تريد ليس غيره عندي. وأَحْسَبَني الشيءُ: كفاني؛ قالت امرأَة من بني قشير:
ونُقْفِي وَليدَ الحَيِّ، إِن كان جائعاً،  * ونُحْسِبُه، إِنْ كانَ لَيْسَ بِجائعِ أَي نُعْطِيه حتى يقول حَسْبي. وقولها: نُقْفِيه أَي نُؤْثِرُه بالقَفِيَّة، ويقال لها القَفاوةُ أَيضاً، وهي ما يُؤْثَر به الضَّيفُ والصَّبِيُّ. وتقول: أَعْطَى فأَحْسَبَ أَي أَكثَر حتى قال حَسْبِي . أَبو زيد: أَحْسَبْتُ الرَّجلَ: أَعْطَيْتُه ما يَرْضَى؛ وقال غيره: حتى قال حَسْبي؛ وقال ثعلب: أَحْسَبَه من كلِّ شيءٍ: أَعْطاه حَسْبَه، وما كفاه. وقال الفرَّاءُ في قوله تعالى: يا أَيها النَّبيُّ حَسْبُكَ اللّهُ ومَنِ اتَّبَعَكَ من المؤْمنين؛ جاءَ التفسير يَكْفِيكَ اللّهُ، ويَكْفِي مَن اتَّبَعَكَ؛ قال: وموضِعُ الكاف في حَسْبُكَ وموضع من نَصْب على التفسير كما قال الشاعر: إِذا كانَتِ الهَيْجاءُ، وانْشَقَّتِ العَصا،  * فَحَسْبُكَ والضَّحَّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّد قال أَبو العباس: معنى الآية يَكْفيكَ اللّهُ ويَكْفِي مَنِ اتَّبَعَكَ؛ وقيل في قوله: ومن اتَّبَعَكَ من المؤْمنين، قولان: أَحدهما حَسْبُكَ اللّهُ ومَنِ اتَّبَعَكَ من المؤْمنين كفايةٌ إِذا نَصَرَهم اللّه، والثاني حَسْبُكَ اللّهُ وحَسْبُ من اتَّبَعَكَ من المؤْمنين، أَي يَكفِيكُم اللّهُ جَميعاً. وقال أَبو إِسحق في قوله، عز وجل: وكَفَى باللّهِ حَسِيباً: يكون بمعنى مُحاسِباً، ويكون بمعنى كافِياً؛ وقال في قوله تعالى: إِن اللّه كان على كل شيءٍ حَسِيباً؛ أَي يُعْطِي كلَّ شيءٍ من العِلم والحِفْظ والجَزاءِ مِقْدارَ ما يُحْسِبُه أَي يَكْفِيهِ. تقول: حَسْبُكَ هذا أَي اكْتَفِ بهذا. وفي حديث عبداللّه بن عَمْرو، رضي اللّه عنهما، قال له النبي، صلى اللّه عليه وسلم: يُحْسِبُك أَن تَصُومَ من كل شهر ثلاثة أَيام أَي يَكْفِيكَ؛ قال ابن الأَثير: ولو روي بحَسْبِكَ أَن تَصُومَ أَي كِفايَتُك أَو كافِيكَ، كقولهم بِحَسْبِكَ قولُ السُّوءِ، والباءُ زائدة، لكانَ وَجْهاً. والإِحْسابُ: الإِكْفاءُ. قال الرَّاعي:
خَراخِرُ، تُحْسِبُ الصَّقَعِيَّ، حتى  * يَظَلُّ يَقُرُّه الرَّاعِي سِجالاَ وإِبل مُحْسبةٌ: لَها لَحْم وشَحْم كثير؛ وأَنشد:
ومُحْسِبةٍ قد أَخْطَأَ الحَقُّ غيرَها،  * تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها، فهي كالشَّوِي يقول: حَسْبُها من هذا. وقوله: قد أَخطأَ الحَقُّ غَيْرَها، يقول: قد أَخْطَأَ الحَقُّ غيرها من نُظَرائها، ومعناه أَنه لا يُوجِبُ للضُّيُوفِ، ولا يَقُوم بحُقُوقِهم إِلا نحن. وقوله: تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوِي، كأَنه نَقْضٌ للأَوَّلِ، وليس بِنَقْضٍ، إِنما يريد: تَنَفَّس عنها حَيْنُها قبلَ الضَّيْفِ، ثم نَحَرْناها بعدُ للضَّيْفِ، والشَّوِيُّ هُنا: الـمَشْوِيُّ. قال: وعندي أَن الكاف زائدة، وإِنما أَراد فهي شَوِيٌّ، أَي فَريقٌ مَشْويٌّ أَو مُنْشَوٍ، وأَراد: وطَبيخٌ، فاجْتَزَأَ بالشَّوِيّ من الطَّبِيخِ. قال أَحمد بن يحيى: سأَلت ابن الأَعرابي عن قول عُروةَ بن الوَرْد:
ومحسبةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غيرَها
البيت، فقال: الـمُحْسِبةُ بمعنيين: من الحَسَب وهو الشرف، ومن الإِحْسابِ وهو الكِفايةُ، أَي إِنها تُحْسِبُ بلَبَنِها أَهْلَها والضيفَ، وما صلة، المعنى: أَنها نُحِرتْ هي وسَلِمَ غَيْرُها. وقال بعضهم: لأُحْسِبَنَّكُم مِن الأَسْوَدَيْن: يعني التَّمْر والماءَ أَي لأُوسِعَنَّ عليكم.
وأَحْسَب الرجلَ وحَسَّبَه: أَطْعَمَه وسقاه حتى يَشْبَعَ ويَرْوَى مِنْ هذا، وقيل: أَعْطاه ما يُرْضِيه. والحِسابُ: الكثير. وفي التنزيل: عطاءً حِساباً؛ أَي كَثِيراً كافِياً؛ وكلُّ مَنْ أُرْضِيَ فقد أُحْسِبَ. وشيءٌ حِسابٌ أَي كافٍ. ويقال: أَتاني حِسابٌ من الناس أَي جَماعةٌ كثيرة، وهي لغة هذيل. وقال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ الهُذلي: فَلمْ يَنْتَبِهْ، حتى أَحاطَ بِظَهْرِه  * حِسابٌ وسِرْبٌ، كالجَرادِ، يَسُومُ والحِسابُ والحِسابةُ: عَدُّك الشيءَ.
وحَسَبَ الشيءَ يَحْسُبُه، بالضم، حَسْباً وحِساباً وحِسابةً: عَدَّه. أَنشد ابن الأَعرابي لـمَنْظور بن مَرْثَدٍ الأَسدي:
يا جُمْلُ !أُسْقِيتِ بِلا حِسابَهْ،
سُقْيَا مَلِيكٍ حَسَنِ الرِّبابَهْ،
قَتَلْتني بالدَّلِّ والخِلابَهْ
أَي أُسْقِيتِ بلا حِسابٍ ولا هِنْدازٍ، ويجوز في حسن الرفع والنصب والجر، وأَورد الجوهري هذا الرجز: يا جُمل أَسقاكِ، وصواب إِنشادِه: يا جُمْلُ أُسْقِيتِ، وكذلك هو في رجزه. والرِّبابةُ، بالكسر: القِيامُ على الشيءِ بإِصْلاحِه وتَربِيَتِه؛ ومنه ما يقال: رَبَّ فلان النِّعْمةَ يَرُبُّها رَبّاً ورِبابةً. وحَسَبَه أَيضاً حِسْبةً: مثل القِعْدةِ والرِّكْبةِ. قال النابغة: فَكَمَّلَتْ مِائةً فِيها حَمامَتُها، *  وأَسْرَعَتْ حِسْبَةً في ذلك العَدَدِ وحُسْباناً: عَدَّه. وحُسْبانُكَ على اللّه أَي حِسابُكَ. قال: على اللّه حُسْباني، إِذا النَّفْسُ أَشْرَفَتْ *  على طَمَعٍ، أَو خافَ شيئاً ضَمِيرُها وفي التهذيب: حَسِبْتُ الشيءَ أَحْسَبُه حِساباً، وحَسَبْتُ الشيءَ أَحْسُبُه حِسْباناً وحُسْباناً. وقوله تعالى: واللّهُ سَرِيعُ الحِسابِ؛ أَي حِسابُه واقِعٌ لا مَحالَة، وكلُّ واقِعٍ فهو سَرِيعٌ، وسُرْعةُ حِسابِ اللّه، أَنه لا يَشْغَلُه حِسابُ واحد عَن مُحاسَبةِ الآخَر، لأَنه سبحانه لا يَشْغَلُه سَمْع عن سمع، ولا شَأْنٌ عن شأْنٍ. وقوله، جل وعز: كَفَى بِنَفْسِك اليومَ عليك حَسِيباً؛ أَي كفَى بِك لنَفْسِكَ مُحاسِباً. والحُسْبانُ: الحِسابُ. وفي الحديث: أَفْضَلُ العَمَلِ مَنْحُ الرِّغابِ، لا يَعْلَمُ حُسْبانَ أَجْرِهِ إِلا اللّهُ. الحُسْبانُ، بالضم: الحِسابُ. وفي التنزيل: الشمسُ والقَمَرُ بِحُسْبانٍ، معناه بِحِسابٍ ومَنازِلَ لا يَعْدُوانِها. وقال الزَجاج: بحُسْبانٍ يدل على عَدَد الشهور والسنين وجميع الأَوقات. وقال الأَخفش في قوله تعالى: والشمسَ والقَمَر حُسْباناً: معناه بِحِسابٍ، فحذَف الباءَ. وقال أَبو العباس: حُسْباناً مصدر، كما تقول: حَسَبْتُه أَحْسُبُه حُسْباناً وحِسْباناً؛ وجعله الأَحفش جمع حِسابٍ؛ وقال أَبو الهيثم: الحُسْبانُ جمع حِسابٍ وكذلك أَحْسِبةٌ، مِثل شِهابٍ وأَشْهِبةٍ وشُهْبانٍ. وقوله تعالى: يَرْزُقُ من يشاءُ بغير حساب؛ أَي بغير تَقْتِير وتَضْيِيقٍ، كقولك: فلان يُنْفِقُ بغير حِساب أَي يُوَسِّعُ النَّفَقة، ولا يَحْسُبُها؛ وقد اختُلف في تفسيره، فقال بعضهم: بغير تقدير على أَحد بالنُّقصان؛ وقال بعضهم: بغير مُحاسَبةٍ أَي لا يخافُ أَن يُحاسِبه أَحد عليه؛ وقيل: بغير أَنْ حَسِبَ الـمُعْطَى أَنه يُعْطِيه، أَعطاهُ من حَيْثُ لم يَحْتَسِبْ. قال الأَزهري: وأَما قوله، عز وجل: ويَرْزُقْه من حَيثُ لا يَحْتَسِبُ؛ فجائز أَن يكون معناه من حَيْثُ لا يُقَدِّره ولا يَظُنُّه كائناً، مِن حَسِبْتُ أَحْسِبُ، أَي ظَنَنْتُ، وجائز أَن يكون مأْخوذاً مِن حَسَبْتُ أَحْسُبُ، أَراد مِن حيث لم يَحْسُبْه لنفْسِه رِزقاً، ولا عَدَّه في حِسابه. قال الأَزهري: وإِنما سُمِّي الحِسابُ في الـمُعامَلاتِ حِساباً، لأَنهُ يُعلم به ما فيه كِفايةٌ ليس فيه زيادةٌ على المِقْدار ولا نُقْصان. وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: إِذا نَدِيَتْ أَقْرابُهُ لا يُحاسِبُ
يَقول: لا يُقَتِّر عليك الجَرْيَ، ولكنه يأْتي بِجَرْيٍ كثير. والـمَعْدُود مَحْسُوبٌ وحَسَبٌ أَيضاً، وهو فَعَلٌ بمعنى مَفْعولٍ، مثل نَفَضٍ بمعنى مَنْفُوضٍ؛ ومنه قولهم :لِيَكُنْ عَمَلُكَ بحَسَبِ ذلك، أَي على قَدْرِه وعَدَدِه. وقال الكسائي: ما أَدري ما حَسَبُ حَدِيثك أَي ما قَدْرُه وربما سكن في ضرورة الشعر. وحاسَبَه: من الـمُحاسَبةِ. ورجل حاسِبٌ من قَوْمٍ حُسَّبٍ وحُسَّابٍ. (يتبع...)
(تابع... 1): حسب: في أَسماءِ اللّه تعالى الحَسِيبُ: هو الكافي، فَعِيلٌ بمعنى... ... والحِسْبةُ: مصدر احْتِسابِكَ الأَجر على اللّه، تقول: فَعَلْته حِسْبةً، واحْتَسَبَ فيه احْتِساباً؛ والاحْتِسابُ: طَلَبُ الأَجْر، والاسم: الحِسْبةُ بالكسر، وهو الأَجْرُ.
واحْتَسَبَ فلان ابناً له أَو ابْنةً له إِذا ماتَ وهو كبير، وافْتَرَطَ فَرَطاً إِذا مات له ولد صغير، لم يَبْلُعِ الحُلُمَ؛ وفي الحديث: مَنْ ماتَ له ولد فاحْتَسَبَه، أَي احْتسب الأَجرَ بصبره على مُصيبتِه به، معناه: اعْتَدَّ مُصِيبَتَه به في جُملةِ بَلايا اللّه، التي يُثابُ على الصَّبْر عليها، واحْتَسَبَ بكذا أَجْراً عند اللّه، والجمع الحِسَبُ. وفي الحديث: مَن صامَ رمضانَ إِيماناً واحْتِساباً، أَي طلَباً لوجهِ اللّهِ تعالى وثَوابِه. والاحتِسابُ من الحَسْبِ: كالاعْتدادِ من العَدِّ؛ وإِنما قيل لمن يَنْوِي بعَمَلِه وجْهَ اللّهِ: احْتَسَبَه، لأَن له حينئذ أَن يَعْتدَّ عَمَله، فجُعِل في حال مُباشرة الفعل، كأَنه مُعْتَدٌّ به. والحِسْبةُ: اسم من الاحْتِسابِ كالعِدّةِ من الاعْتِداد. والاحتِسابُ في الأَعمال الصالحاتِ وعند المكْرُوهاتِ: هو البِدارُ إِلى طَلَبِ الأَجْرِ وتَحْصِيله بالتسليم والصبر، أَو باستعمال أَنواعِ البِرِّ والقِيامِ بها على الوَجْهِ الـمَرْسُوم فيها، طلَباً للثواب الـمَرْجُوِّ منها. وفي حديث عُمَر: أَيُّها الناسُ، احْتَسِبُوا أَعْمالَكم، فإِنَّ مَن احْتَسَبَ عَمَلَه، كُتِبَ له أَجْرُ عَمَلِه وأَجْرُ حِسْبَتِه. وحَسِبَ الشيءَ كائِناً يَحْسِبُه ويَحْسَبُه، والكَسر أَجْودُ اللغتَين(1) (1 قوله «والكسر أجود اللغتين» هي عبارة التهذيب.) ، حِسْباناً ومَحْسَبَةً ومَحْسِبةً: ظَنَّه؛ ومَحْسِبة: مصدر نادر، وإِنما هو نادر عندي على من قال يَحْسَبُ ففتح، وأَما على من قال يَحْسِبُ فكَسَر فليس بنادر. وفي الصحاح: ويقال: أَحْسِبه بالكسر، وهو شاذّ لأَنّ كل فِعْلٍ كان ماضِيه مكسوراً، فإِن مستقبله يأْتي مفتوح العين، نحو عَلِمَ يْعلَم، إِلا أَربعةَ أَحرف جاءَت نوادر: حَسِبَ يَحْسِبُ، ويَبِسَ يَيْبِسُ، ويَئِسَ يَيْئِسُ، ونَعِمَ يَنْعِم، فإِنها جاءَت من السالم، بالكسر والفتح. ومن المعتل ما جاءَ ماضيه ومُسْتَقْبَلُه جميعاً بالكسر: وَمِقَ يَمِقُ، ووَفِقَ يَفِقُ، ووَثِقَ يَثِقُ، ووَرِعَ يَرِعُ، ووَرِمَ يَرِمُ، ووَرِثَ يَرِثُ، ووَرِيَ الزَّنْدُ يَرِي، وَوِليَ يَلي. وقُرِئَ قوله تعالى: لا تَحْسَبَنَّ ولا تحْسِبَنَّ؛ وقوله: أَم حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الكَهْفِ؛ الخطابُ للنبي، صلى اللّه عليه وسلم، والمراد الأُمة. وروى الأَزهريُّ عن جابر بن عبداللّه: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قرأَ: يَحْسِبُ أَنَّ مالَه أَخْلَدَه. معنى أَخْلَدَه أَي يُخْلِدُه، ومثله: ونادَى أَصحابُ النارِ؛ أَي يُنادِي؛ وقال الحُطَيْئَةُ: شَهِدَ الحُطَيْئةُ، حِينَ يَلْقَى، رَبَّه  * أَنَّ الوَلِيدَ أَحَقُّ بالعُذْرِ يريد: يَشْهَدُ حين يَلْقَى رَبَّه.
وقولهم: حَسِيبُكَ اللّه أَي انْتَقَمَ اللّهُ منك.
والحُسْبانُ، بالضم: العَذاب والبَلاءُ. وفي حديث يحيى بن يَعْمَرَ: كان، إِذا هَبَّتِ الرِّيحُ، يقول: لا تَجْعَلْها حُسْباناً أَي عَذاباً. وقوله تعالى: أَو يُرْسِلَ عليها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ؛ يعني ناراً. والحُسْبانُ أَيضاً: الجرادُ والعَجاجُ. قال أَبو زياد: الحُسْبانُ شَرٌّ وبَلاءٌ، والحُسبانُ: سِهامٌ صِغارٌ يُرْمَى بها عن القِسِيِّ الفارِسِيَّةِ، واحدتها حُسْبانةٌ. قال ابن دريد: هو مولَّد. وقال ابن شميل: الحُسْبانُ سِهامٌ يَرْمِي بها الرجل في جوفِ قَصَبةٍ، يَنْزِعُ في القَوْسِ ثم يَرْمِي بعشرين منها فلا تَمُرُّ بشيءٍ إِلا عَقَرَتْه، من صاحِب سِلاحٍ وغيره، فإِذا نَزع في القَصَبةِ خرجت الحُسْبانُ، كأَنها غَبْيةُ مطر، فَتَفَرَّقَتْ في الناس؛ واحدتها حُسْبانةٌ. وقال ثعلب: الحُسْبانُ: الـمَرامي، واحدتها حُسْبانةٌ، والمرامِي: مثل الـمَسالِّ دَقيقةٌ، فيها شيءٌ من طُول لا حُروف لها. قال: والقِدْحُ بالحَدِيدة مِرْماةٌ، وبالـمَرامِي فسر قوله تعالى: أَو يُرْسِلَ عليها حُسباناً من السماءِ. والحُسْبانةُ: الصّاعِقةُ. والحُسْبانةُ: السَّحابةُ.
وقال الزجاج: يُرْسِلَ عليها حُسْباناً، قال: الحُسْبانُ في اللغة الحِسابُ. قال تعالى: الشمسُ والقمرُ بحُسْبان؛ أَي بِحِسابٍ. قال: فالمعنى في هذه الآية أَن يُرْسِلَ عليها عَذابَ حُسْبانٍ، وذلك الحُسْبانُ حِسابُ ما كَسَبَتْ يَداك. قال الأَزهري: والذي قاله الزجاجُ في تفسير هذه الآية بَعِيدٌ، والقولُ ما تقدّم؛ والمعنى، واللّه أَعلم: أَنَّ اللّهَ يُرْسِلُ، على جَنَّةِ الكافر، مَرامِيَ من عَذابِ النارِ، إِما بَرَداً وإِما حِجارةً، أَو غيرهما مـما شاءَ، فيُهْلِكُها ويُبْطِلُ غَلَّتها وأَصْلَها.والحُسْبانة: الوِسادةُ الصَّغيرة، تقول منه: حَسَّبْتُه إِذا وَسَّدْتَه . قال نَهِيك الفَزارِيُّ، يخاطب عامر بن الطفيل: لتَقَيتَ، بالوَجْعاءِ، طَعْنةَ مُرْهَفٍ  * مُرَّانَ، أَو لَثَويْتَ غَيْرَ مُحَسَّبِ الوَجْعاءُ: الاسْتُ. يقول: لو طَعَنْتُكَ لوَلَّيْتني دُبُرَكَ، واتَّقَيْتَ طَعْنَتِي بوَجعائِكَ، ولثَوَيْتَ هالِكاً، غير مُكَرَّمٍ لا مُوَسَّدٍ ولا مُكَفَّنِ؛ أَو معناه: أَنه لم يَرْفَعْكَ حَسَبُكَ فيُنْجِيَكَ من الموت، ولم يُعَظَّم حَسَبُكَ. والمِحْسَبة: الوِسادةُ من الأَدَمِ.
وحَسَّبَه: أَجْلسه على الحُسْبانةِ أَو المِحْسَبة.
ابن الأَعرابي: يقال لبِساطِ البَيْتِ: الحِلْسُ، ولِمَخادِّه: الـمَنابِذُ، ولـمَساوِرِه: الحُسْباناتُ، ولحُصْرِه: الفُحولُ. وفي حديث طَلْحةَ: هذا ما اشْتَرَى طلحةُ مِن فُلان فَتاه بخَمْسِمائةِ دِرْهم بالحسَبِ والطِّيبِ أَي بالكَرامةِ من الـمُشْتَرِي والبائع، والرَّغْبةِ وطِيبِ النفْسِ منهما، وهو من حَسَّبْتُه إِذا أَكْرَمْتَه؛ وقيل: من الحُسبانةِ، وهي الوِسادة الصغيرةُ، وفي حديث سِماكٍ، قال شُعْبةُ: سمعته يقول: ما حَسَّبُوا ضَيْفَهم شيئاً أَي ما أَكْرَمُوه. والأَحْسَبُ: الذي ابْيَضَّتْ جِلْدَته مِن داءٍ، فَفَسَدَتْ شَعَرَته، فصار أَحمرَ وأَبيضَ؛ يكون ذلك في الناس والإِبل. قال الأَزهري عن الليث: وهو الأَبْرَصُ. وفي الصحاح: الأَحْسَبُ من الناس: الذي في شعر رأْسه شُقْرةٌ. قال امرؤُ القيس: أَيا هِندُ !لا تنْكِحي بُوهةً، *  عَلَيْه عَقِيقَتُه، أَحْسَبا يَصِفُه باللُّؤْم والشُّحِّ. يقول: كأَنه لم تُحْلَقْ عَقِيقَتُه في صِغَره حتى شاخَ. والبُوهةُ: البُومة العَظِيمة، تُضْرب مثلاً للرجل الذي لا خيرَ فيه. وعَقِيقَتُه: شعره الذي يُولد به. يقول: لا تَتَزَوَّجي مَن هذه صِفَتُه؛ وقيل هو من الإِبل الذي فيه سَوادٌ وحُمْرة أَو بَياض، والاسم الحُسْبةُ، تقول منه: أَحْسَبَ البَعِيرُ إِحْساباً. والأَحْسَبُ: الأَبرص .ابن الأَعرابي: الحُسْبَةُ سَوادٌ يَضْرِبُ إِلى الحُمْرةِ؛ والكُهْبةُ: صُفرة تَضرِبُ إِلى حمرة؛ والقُهْبةُ: سَواد يضرب إِلى الخُضْرة؛ والشهْبةُ: سواد وبياض؛ والحُلْبةُ: سواد صِرْف؛ والشُّرْبةُ: بَياضٌ مُشْرَبٌ بحُمْرةٍ؛ واللُّهْبة: بياض ناصعٌ نَقِيٌّ؛ والنُّوبة: لَونُ الخِلاسِيِّ، وهو الذي أَخَذ من سَواد شيئاً، ومن بياض شيئاً كأَنه وُلِدَ من عَرَبيّ وحَبَشِيَّة. وقال أَبو زياد الكلابيُّ: الأَحْسَبُ من الإِبل: الذي فيه سَواد وحُمرة وبَياضٌ، والأَكْلَفُ نحوه. وقال شمر: هو الذي لا لَونَ له الذي يقال فيه أَحْسَبُ كذا، وأَحْسَبُ كذا. والحَسْبُ والتَّحْسِيبُ: دَفْنُ الـمَيِّتِ؛ وقيل: تَكْفِينُه؛ وقيل: هو دَفْنُ الميِّتِ في الحجارة؛ وأَنشد: غَداةَ ثَوَى في الرَّمْلِ، غيرَ مُحَسَّبِ(1)
(1 قوله «في الرمل» هي رواية الأزهري ورواية ابن سيده في الترب.) أَي غير مَدْفُون، وقيل: غير مُكَفَّن، ولا مُكَرَّم، وقيل: غير مُوَسَّدٍ، والأَول أَحسن. قال الأَزهري: لا أَعرف التَّحْسِيبَ بمعنى الدَّفْن في الحجارة، ولا بمعنى التَّكْفِين، والمعنى في قوله غيرَ مُحَسَّب أَي غير مُوَسَّد. وانه لَحَسنُ الحِسْبةِ في الأَمْر أَي حَسَنُ التدبير النَّظَرِ فيه، وليس هو من احْتِسابِ الأَجْر. وفلان مُحْتَسِبُ البَلَدِ، ولا تقل مُحْسِبُه.
وتَحَسَّب الخبَرَ: اسْتَخْبَر عنه، حجازِيَّةٌ. قال أَبو سدرة الأَسدي، ويقال: إِنه هُجَيمِيٌّ، ويقال: إِنه لرجل من بني الهُجَيْمِ: تَحَسَّب هَوَّاسٌ، وأَيْقَنَ أَنَّني  *  بها مُفْتَدٍ من واحدٍ لا أُغامِرُهْ فقلتُ له: فاها لِفِيكَ، فإِنـَّها  * قَلُوصُ امْرِئٍ، قاريكَ ما أَنتَ حاذِرُه يقول: تَشَمَّمَ هَوَّاسٌ، وهو الأَسَدُ، ناقتي، وظَنَّ أَني أَتركُها له، ولا أُقاتِله. ومعنى لا أُغامِرُه أَي لا أُخالِطُه بالسيف، ومعنى من واحد أَي من حَذَر واحدٍ، والهاءُ في فاها تعود على الداهِية أَي أَلزَم اللّهُ فاها لِفيكَ، وقوله: قاريكَ ما أَنتَ حاذِرُه، أَي لا قِرى لك عندي إِلا السَّيفُ. واحْتَسَبْتُ فلاناً: اختبرْتُ ما عنده، والنِّساءُ يَحْتَسِبْنَ ما عِندَ الرِّجال لهن أَي يَخْتَبِرْنَ. أَبو عبيد: ذهب فلان يَتَحَسَّبُ الأَخْبارَ أَي يَتَجَسَّسُها، بالجيم، ويَتَحَسَّسُها، ويَطْلُبها تَحَسُّباً. وفي حديث الأَذان: أَنهم كانوا يجتمعون فيَتَحَسَّبُون الصَلاةَ فَيَجِيئُون بلا داعٍ أَي يَتَعَرَّفُون ويَتَطَلَّبُون وَقْتَها ويَتَوَقَّعُونه فيَأْتُون الـمَسْجد قبل أَن يَسْمَعُوا الأَذان؛ والمشهور في الرواية: يَتَحَيَّنُون من الحِينِ الوَقْتِ أَي يَطْلُبون حِينَها. وفي حديث بعْضِ الغَزَواتِ: أَنهم كانوا يَتَحَسَّبُونَ الأَخْبار أَي يَتَطلَّبُونها.
واحْتَسَبَ فلان على فلان: أَنكر عليه قَبِيحَ عمله؛ وقد سَمَّتْ (أَي العربُ) حَسِيباً وحُسَيْباً.

### Türkçe

Allah Teâlâ’nın isimleri içinde **الحَسِيبُ**: o, kâfî olandır; **فَعِيلٌ** vezninde, **مُفْعِل** mânâsınadır; “şey beni kâfî kıldı” demek olan **أَحْسَبَنِي الشيءُ**’den.

**الحَسَبُ**: keremdir. **الحَسَبُ**: babalarda sabit olan şereftir; ve denildi ki:
İbnü’l-A‘râbî’den: o, fiildeki şereftir. **الحَسَبُ**: insanın
babalarının övünçlerinden saydığı şeydir. **الحَسَبُ**: sâlih fiildir; bunu Sa‘leb nakletti.
“Onun ne **حَسَبٌ**’i vardır ne **نَسَبٌ**’i”; **الحَسَبُ**: sâlih fiildir; **النَّسَبُ**:
asldır; bütün bunların fiili: **حَسُبَ**, damme ile, **حَسَباً** ve **حَسابةً** (olarak), **خَطُبَ خَطابةً** gibi; o hâlde o **حَسِيبٌ**’dir; Sa‘leb inşâd etti:
ورُبَّ حَسِيبِ الأَصلِ غيرُ حَسِيبِ
Yani: onun hayır yapan babaları vardır, fakat o onu yapmaz; çoğulu **حُسَباءُ**’dur.
Ve (denir:) **الحَسَبِ**’i kerîm bir adam; ve **حُسَباءُ** bir kavim. Hadiste: **الحَسَبُ**: maldır; **الكَرَمُ**: takvâdır. Diyor ki: şeref ve ululuk makamında duran,
ancak maldır. **الحَسَبُ**: dindir. **الحَسَبُ**: bâldir (zihin/hatır), Kurâ‘dan; ve
ikisine fiil yoktur. İbnü’s-Sikkît dedi: **الحَسَبُ** ve **الكَرمُ** erkekte bulunur, babaları şeref sahibi olmasa bile. Dedi: **الشَّرَفُ** ve **المَجْدُ** ancak
babalarla olur; böylece malı, nefsin şerefi yahut babaların şerefi menzilesinde kıldı; mânâ şudur ki:
**الحَسَبِ** sahibi fakir saygı görmez, onunla ilgilenilmez; **حَسَبَ**i olmayan zengin ise
saygı görür ve gözlerde yüceltilir. Hadiste: erkeğin **حَسَبُ**’i
ahlâkıdır; **كَرَمُهُ** ise dinidir. Diğer hadis: erkeğin **حَسَبُ**’i iki elbisesinin temizliğidir; yani bunun için saygı görür; çünkü o, servet ve varlığın delilidir. Hadiste: kadın, malı, **حَسَبِ**i, **مِيسَمِ**i ve dini için nikâhlanır; sen din sahibi olanı tut; “ellerin topraklansın”; İbnü’l-Esîr dedi: denildi ki burada **الحَسَبُ**: güzel fiildir. Ezherî dedi: fakihler **الحَسَبِ**i bilmeye muhtaçtır; çünkü o, kadının benzeri mehrinin itibar edildiği şeylerdendir; nikâh fâsid bir mehir üzerine akdedildiğinde. Dedi: Şemmer, garîbü’l-hadîs hakkında telif ettiği kitabında dedi: **الحَسَبُ** onun ve babalarının güzel fiilidir; **الحِسابِ**’dan alınmıştır; onlar menkıbelerini saydıklarında; Mütelemmis dedi:
ومَن كان ذا نَسْبٍ كَريمٍ، ولم يَكُنْ *  لَه حَسَبٌ، كان اللَّئِيمَ الـمُذمَّما
Böylece **الحَسَبِ** ile **النَّسَبِ** arasında ayırdı; **النَّسَبِ**i, ulaştığı yere kadar babaların ve annelerin sayısı kıldı. **الحَسَبُ**: fiildir; şecaat ve cömertlik,
güzel ahlâk ve vefâ gibi. Ezherî dedi: Şemmer’in söylediği bu doğrudur; erkeğin gayretleri ve babalarının meâsirleri **حَسَباً** diye adlandırıldı; çünkü onlar övündüklerinde, övünen onlardan menkıbelerini ve babalarının meâsirlerini sayar ve onları **حَسَبها** (hesap ederdi); öyleyse **الحَسْبُ**: sayma ve ihsâdır; **الحَسَبُ** sayılmış olandır; sayma da böyledir: **عَدَّ يَعُدُّ**’un masdarıdır; sayılan ise **عَدَدٌ**’dur. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Kişinin **حَسَبُ**’i dinidir; mürüvveti ahlâkıdır; aslı aklıdır” dediği (rivayet edilmiştir).
Hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Kişinin **كَرَمُ**u dinidir; mürüvveti aklıdır; **حَسَبُ**i ahlâkıdır”; ve **شَريفٌ** bir adam ve **ماجِدٌ** bir adam: şerefte öne geçmiş babaları vardır; ve **حَسِيبٌ** bir adam; ve nefsiyle **كرِيمٌ** bir adam. Ezherî dedi: muradı şudur ki **الحَسَبُ** erkeğe ahlâkının keremiyle حاصل olur, **نَسَبٌ**i olmasa bile; babaların **حَسِيبَ**i olursa, bu onun için daha keremlidir. Hevâzin heyetinin hadisinde: onlara dedi: “İki taifeden birini seçin: ya malı, ya da esiri.” Dediler ki: “Madem bizi mal ile **الحَسَبِ** arasında muhayyer kıldın, biz **الحَسَبِ**i seçeriz”; böylece oğullarını ve kadınlarını seçtiler; muratları şuydu: esirleri fidye ile kurtarmak ve onu malı geri almaya tercih etmek **حَسَبٌ** ve güzel fiildir; o, seçimle daha lâyıktır; ve denildi ki: burada **الحَسَبِ** ile murat, akrabalar sahiplerinin sayısıdır; **الحِساب**’dan alınmıştır; bu da şundandır ki onlar övündüklerinde menkıbelerini ve meâsirlerini sayarlardı; öyleyse **الحَسَبُ** sayma ve sayılan olandır; **الحَسَبُ** ve **الحَسْبُ** şeyin miktarıdır; senin “ecir, yaptığın kadar ve onun **حَسْبِ**i (miktarı) iledir” sözün gibi; yani onun miktarı; ve senin “bana yaptığın iyilik kadar şükrüm sanadır” sözün gibi; “sana, yanımdaki belân (iyiliğin) kadar şükrederim” dersin; yani bunun miktarınca.
Ve **حَسْبُ**, meczûm: **كَفَى** mânâsınadır; Sîbeveyh dedi: **حَسْبُ**’a gelince, onun mânâsı iktifâdır. “**حَسْبُكَ** bir dirhem” yani sana kâfî geldi; o bir isimdir; ve dersin: “**حَسْبُكَ** o” yani o sana kâfî geldi; İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
ولمْ يَكُنْ مَلَكٌ للقَوم يُنْزِلُهم، * إِلاَّ صَلاصِلُ لا تُلْوَى على حَسَبِ
Ve onun sözü: “**لا تُلْوَى على حَسَبٍ**” yani aralarında eşitlikle taksim edilir; onunla bir kimse tercih edilmez; ve denildi ki: “**لا تُلْوَى على حَسَب**” yani kifâyet üzerine bükülmez (dayanmaz); suyun yokluğu ve azlığı sebebiyle.
Ve denir: “Bana verdiği şey beni **أَحْسَبَني**” yani beni kâfî kıldı. Ve “**حَسْبِكَ** bir adam” (olan) bir adama uğradım; yani sana kâfî; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; çünkü masdarın yerine konmuştur. Ve dediler: “Bu, **حِسْبةً** Arap’tır”; hâl olduğu için nasb edildi; iş onun içinde vuku buldu; senin “o, amcamın oğlu **دِنْياً**” sözünde **دِنْياً**’nın nasb edilmesi gibi; sanki “Bu, iktifâ olarak Arap’tır” dedin; bununla konuşulmamış olsa bile. Ve dersin: “Bu, **حَسْبُكَ** bir adamdır”; bu, nekire için bir medihdir; çünkü onda fiil te’vili vardır; sanki “senin için **مُحْسِبٌ** (kâfî kılan)dır” dedi; yani başkasından sana kâfîdir; onda tekil, çoğul ve tesniye eşittir; çünkü o masdardır. Ve marifede dersin: “Bu, Abdullah, **حَسْبَك** bir adamdır”; böylece **حَسْبَك**’ı hâl üzere nasb edersin; eğer **حَسْبك**’ta fiili murat edersen, dersin: “**أَحْسَبَكَ** bir adam”a uğradım; ve “iki adam, **أَحْسَباك**”; ve “adamlar, **أَحْسَبُوكَ**”; ve senin için **حَسْبُ**’u müfred olarak konuşman da vardır; dersin: “Zeyd’i gördüm, **حَسْبُ** ey delikanlı”; sanki “**حَسْبِي** yahut **حَسْبُكَ**” dedin; sonra bunu gizledin; bu yüzden tenvin etmedin; çünkü izâfeyi murat ettin; senin “Zeyd bana geldi, **ليس غير**” demen gibi; “yanımda ondan başkası yoktur” murat edersin.
Ve “şey beni **أَحْسَبَني**”: beni kâfî kıldı; Benî Kuşeyr’den bir kadın dedi:
ونُقْفِي وَليدَ الحَيِّ، إِن كان جائعاً،  * ونُحْسِبُه، إِنْ كانَ لَيْسَ بِجائعِ
Yani ona veririz, ta ki “**حَسْبي**” desin. Ve onun sözü: “**نُقْفِيه**” yani onu **القَفِيَّة** ile tercih ederiz; ona **القَفاوةُ** da denir; o, misafirin ve çocuğun kendisiyle tercih edildiği şeydir.
Ve dersin: “Verdi de **فأَحْسَبَ**” yani çoğalttı, ta ki “**حَسْبِي**” dedi. Ebû Zeyd:
“**أَحْسَبْتُ** adamı: onu razı olacağı şeyi verdim”; başkası dedi: “ta ki **حَسْبي** dedi”; Sa‘leb dedi: “Her şeyden onu **أَحْسَبَه**: ona **حَسْبَه**ni verdi; ve onu kâfî kıldı.” Ferrâ, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: **يا أَيها النَّبيُّ حَسْبُكَ اللّهُ ومَنِ اتَّبَعَكَ من المؤْمنين**; tefsir “Allah sana kifâyet eder, ve sana uyan kimseye de kifâyet eder” diye geldi;
dedi: ve **حَسْبُكَ**’daki **الكاف**’ın mevkii ve **مَن**’in mevkii, tefsir üzere nasb mevkiidir; şairin dediği gibi:
إِذا كانَتِ الهَيْجاءُ، وانْشَقَّتِ العَصا،  * فَحَسْبُكَ والضَّحَّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّد

Ebû’l-ʿAbbâs dedi: Âyetin mânası: “Allah sana yeter ve sana tâbi olan kimseye de yeter”dir;
ve “**ومن اتَّبَعَكَ من المؤْمنين**” sözü hakkında iki söz söylenmiştir: birincisi: “Allah ve müminlerden sana tâbi olan kimse sana yeter” (yani) Allah onları yardım edince bir kifâyedir; ikincisi: “Allah sana yeter ve müminlerden sana tâbi olan kimseye de yeter” (yani) Allah hepinize topluca yeter.
Ebû İshâk, Aziz ve Celîl olanın “**وكَفَى باللّهِ حَسِيباً**” sözü hakkında dedi: “muhâsib” mânasında olur, “kâfî” mânasında da olur; ve Yüce Allah’ın “**إِن اللّه كان على كل شيءٍ حَسِيباً**” sözü hakkında dedi: (yani) ilimden, korumadan ve cezadan her şeye, onu “**يُحْسِبُه**” (yani) ona yetirecek miktarı verir.

“**حَسْبُكَ هذا**” dersin; yani “bununla yetin.” Abdullah b. ʿAmr hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: Nebî, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ona dedi ki: “**يُحْسِبُك** أن تصوم من كل شهر ثلاثة أيام” yani “sana yeter”; İbnü’l-Esîr dedi: Eğer “**بحَسْبِكَ** أن تصوم” diye rivayet edilseydi, yani “senin kifâyetin” yahut “sana kâfî olan”, onların “**بِحَسْبِكَ** قولُ السُّوءِ” demeleri gibi; bâ ziyadedir; bir vecih olurdu.

“**الإِحْسابُ**”: “**الإِكْفاءُ**”dur. er-Râʿî dedi:
خَراخِرُ، تُحْسِبُ الصَّقَعِيَّ، حتى  * يَظَلُّ يَقُرُّه الرَّاعِي سِجالاَ

“**إِبل مُحْسبةٌ**”: çok et ve çok yağ sahibi (develer); ve okudu:
ومُحْسِبةٍ قد أَخْطَأَ الحَقُّ غيرَها،  * تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها، فهي كالشَّوِي

Diyor ki: “bu, ona bundan yeter.” Ve “**قد أَخطأَ الحَقُّ غَيْرَها**” sözü: “hak, onun benzerlerinden başkasını ıskaladı” der; mânası: misafirlere gerekli kılmaz ve onların haklarını yerine getirmez; ancak biz (yaparız). Ve “**تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوِي**” sözü, sanki birincinin nakzı gibidir; nakız değildir; ancak şunu ister: misafirden önce onun vakti geldi, sonra onu misafir için boğazladık; ve “**الشَّوِيُّ**” burada: “**الـمَشْوِيُّ**”dir. Dedi ki: bende, kâf ziyadedir; ancak “**فهي شَوِيٌّ**” demek istedi; yani kızartılmış yahut kızartılmaya konmuş bir parça; ve “pişmiş yemek” demek istedi; “**الشَّوِيّ**” ile “**الطَّبِيخِ**”ten iktifâ etti. Ahmed b. Yahyâ dedi: İbnü’l-Aʿrâbî’ye ʿUrve b. el-Verd’in şu sözü hakkında sordum:
ومحسبةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غيرَها
beyit; dedi ki: “**الـمُحْسِبةُ**” iki mânadadır: “**الحَسَب**”den, o da şeref; ve “**الإِحْسابِ**”dan, o da kifâye; yani sütüyle ehlini ve misafiri kifâyetli kılar; “**ما**” sıla’dır; mânası: o boğazlandı ve başkası selâmette kaldı.

Bazıları dedi ki: “**لأُحْسِبَنَّكُم مِن الأَسْوَدَيْن**”: yani hurma ve su; yani üzerinize genişleteceğim.

“**أَحْسَب**” adamı ve “**حَسَّبَه**”: onu yedirip içirdi; bundan doyup kanıncaya kadar; ve denildi ki: onu razı edecek şeyi verdi. “**الحِسابُ**”: çoktur. Tenzîlde: “**عطاءً حِساباً**”; yani çok, kâfî; ve razı edilen herkes “**أُحْسِبَ**” edilmiştir. Ve “**شيءٌ حِسابٌ**” yani kâfî. Ve denir: “**أَتاني حِسابٌ من الناس**” yani çok bir cemaat; bu Hüzeyl’in dilidir. Sâʿide b. Cuʾeyye el-Hüzelî dedi:
فَلمْ يَنْتَبِهْ، حتى أَحاطَ بِظَهْرِه  * حِسابٌ وسِرْبٌ، كالجَرادِ، يَسُومُ

“**الحِسابُ**” ve “**الحِسابةُ**”: senin bir şeyi saymandır.
Ve “**حَسَبَ**” şeyi “**يَحْسُبُه**”, damme ile, “**حَسْباً**” ve “**حِساباً**” ve “**حِسابةً**”: onu saydı.
İbnü’l-Aʿrâbî, Manzûr b. Merṯed el-Esedî için okudu:
يا جُمْلُ !أُسْقِيتِ بِلا حِسابَهْ،
سُقْيَا مَلِيكٍ حَسَنِ الرِّبابَهْ،
قَتَلْتني بالدَّلِّ والخِلابَهْ

Yani “**بلا حِسابٍ**” ve “**ولا هِنْدازٍ**” ile sulandın; ve “**حسن**”de ref‘, nasb ve cerr câizdir; Cevherî bu recezi “يا جُمل أَسقاكِ” diye getirdi; ve onun inşâdının doğrusu: “يا جُمْلُ أُسْقِيتِ”tir; ve onun recezinde de böyledir. “**الرِّبابةُ**”, kesre ile: bir şeyin ıslahıyla ve yetiştirilmesiyle onun üzerinde durmaktır; ondan, denilen: “**رَبَّ** falan nimeti “**يَرُبُّها**” “**رَبّاً**” ve “**رِبابةً**”.” Ve “**حَسَبَه**” ayrıca “**حِسْبةً**”: “**القِعْدةِ**” ve “**الرِّكْبةِ**” gibi. en-Nâbiga dedi:
فَكَمَّلَتْ مِائةً فِيها حَمامَتُها، *  وأَسْرَعَتْ حِسْبَةً في ذلك العَدَدِ

Ve “**حُسْباناً**”: onu saydı. Ve “**حُسْبانُكَ على اللّه**” yani “senin hesabın.” Dedi:
على اللّه حُسْباني، إِذا النَّفْسُ أَشْرَفَتْ *  على طَمَعٍ، أَو خافَ شيئاً ضَمِيرُها

Tehzîb’de: “**حَسِبْتُ**” şeyi “**أَحْسَبُه**” “**حِساباً**”; ve “**حَسَبْتُ**” şeyi “**أَحْسُبُه**” “**حِسْباناً**” ve “**حُسْباناً**”. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**واللّهُ سَرِيعُ الحِسابِ**”; yani O’nun hesabı vâkidir, kaçınılmazdır; ve vâki olan her şey süratlidir; Allah’ın hesabının sürati: bir hesabın, diğerini muhasebe etmekten O’nu meşgul etmemesidir; çünkü O, sübhânehû, bir işitmenin diğer işitmeden, bir işin diğer işten O’nu meşgul etmediği (zâttır). Ve O’nun sözü, cel ve azz: “**كَفَى بِنَفْسِك اليومَ عليك حَسِيباً**”; yani bugün nefsine karşı sana muhâsib olarak sen yeter. “**الحُسْبانُ**”: “**الحِسابُ**”dır. Hadîste: “**أَفْضَلُ العَمَلِ مَنْحُ الرِّغابِ، لا يَعْلَمُ حُسْبانَ أَجْرِهِ إِلا اللّهُ**.” “**الحُسْبانُ**”, damme ile: “**الحِسابُ**”dır. Tenzîlde: “**الشمسُ والقَمَرُ بِحُسْبانٍ**”; mânası: bir hesap ve menziller iledir; ikisi onları aşmaz. ez-Zeccâc dedi: “**بحُسْبانٍ**” ayların ve yılların sayısına ve bütün vakitlere delâlet eder. el-Ahfeş, Yüce Allah’ın “**والشمسَ والقَمَر حُسْباناً**” sözü hakkında dedi: mânası “**بِحِسابٍ**”dır; bâ’yı hazf etti. Ebû’l-ʿAbbâs dedi: “**حُسْباناً**” masdardır; “**حَسَبْتُه أَحْسُبُه حُسْباناً وحِسْباناً**” dediğin gibi; Ahfeş onu “**حِسابٍ**”ın cemi yaptı; Ebû’l-Heysem dedi: “**الحُسْبانُ**” “**حِسابٍ**”ın cemidir; ve “**أَحْسِبةٌ**” de böyledir; “**شِهابٍ**” ve “**أَشْهِبةٍ**” ve “**شُهْبانٍ**” gibi.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يَرْزُقُ من يشاءُ بغير حساب**”; yani taktir ve daraltma olmaksızın; senin “falan, **بغير حِساب** infak eder” demen gibi; yani nafakayı genişletir ve onu saymaz; onun tefsirinde ihtilâf edilmiştir: bazıları dedi ki: bir kimseye noksanlıkla takdir etmeksizin; bazıları dedi ki: muhasebesiz; yani birinin onu bununla muhasebe edeceğinden korkmaz; ve denildi ki: verilen kimse, onun kendisine vereceğini hesap etmeden; ona, ummadığı yerden verdi. el-Ezherî dedi: Aziz ve Celîl olanın “**ويَرْزُقْه من حَيثُ لا يَحْتَسِبُ**” sözüne gelince; mânası “onu takdir etmediği ve olacağını zannetmediği yerden” olması câizdir; “**حَسِبْتُ أَحْسِبُ**”ten; yani “zannettim”; ve “**حَسَبْتُ أَحْسُبُ**”ten alınmış olması da câizdir; “kendi nefsi için onu rızık saymadığı ve hesabında onu saymadığı yerden”i murad etti. el-Ezherî dedi: Muamelelerde “**الحِسابُ**”a “**حِساباً**” denilmesi ancak şundandır: onunla, içinde kifâye olan şey bilinir; miktarın üstünde bir ziyade ve bir noksan yoktur. İbnü’l-Aʿrâbî’nin okuduğu şu söz:
إِذا نَدِيَتْ أَقْرابُهُ لا يُحاسِبُ
Diyor ki: koşuyu sana karşı kısmayıp daraltmaz; fakat çok koşu ile gelir.

“**الـمَعْدُود**” “**مَحْسُوبٌ**”dur ve ayrıca “**حَسَبٌ**”dir; o, “**فَعَلٌ**” vezninde “**مَفْعولٍ**” mânasındadır; “**نَفَضٍ**”ın “**مَنْفُوضٍ**” mânasında olması gibi; ondan onların sözü: “**لِيَكُنْ عَمَلُكَ بحَسَبِ ذلك**”; yani onun miktarı ve sayısı üzere. el-Kisâî dedi: “**ما أَدري ما حَسَبُ حَدِيثك**” yani onun miktarı nedir; ve bazen şiir zaruretinde sükûnlanır.

“**حاسَبَه**”: “**الـمُحاسَبةِ**”dendir. Ve “**رجل حاسِبٌ**”, “**قَوْمٍ حُسَّبٍ**” ve “**حُسَّابٍ**”dan (olan adam).

(Devam eder...)

(تابع... 1): حسب: Allah Teâlâ’nın isimlerinde **الحَسِيبُ**: o, kâfî olandır; **فَعِيلٌ** “... mânâsında”... ...
Ve **الحِسْبةُ**: Allah üzerine sevabı senin hesap etmenin (sevabı Allah’tan saymanın) mastarıdır; dersin ki: “Onu **حِسْبةً** yaptım”; ve “onda **احْتِساباً** ihtisâb etti”; ve **الاحْتِسابُ**: sevabı talep etmektir; isim:
kesre ile **الحِسْبةُ**; o da sevaptır.
Ve falan kimse, kendisine bir oğul yahut bir kız **احْتَسَبَ** eder; o, büyük iken öldüğü zaman; ve küçük bir çocuğu öldüğü zaman **افْتَرَطَ** eder,
**فَرَطاً**; (çocuk) bulûğa ermemiştir; ve hadiste: “Kimin
çocuğu ölür de onu **احْتَسَبَه** ederse”; yani onunla olan musibetine sabretmesiyle sevabı ihtisâb etti; mânâsı: onunla olan musibetini, Allah’ın belâları cümlesi içinde saydı; ki onlara sabır üzerine sevap verilir; ve “şu ile Allah katında sevap olarak **احْتَسَبَ** etti”; çoğulu **الحِسَبُ**.
Ve hadiste: “Kim Ramazan’ı iman ile ve **احْتِساباً** oruç tutarsa”; yani Allah Teâlâ’nın vechinin
ve sevabının talebi olarak. Ve **الاحتِسابُ** **الحَسْبِ**dendir: **العَدِّ**den **الاعْتدادِ** gibi;
ancak, ameliyle Allah’ın vechini niyet edene “onu **احْتَسَبَه** etti” denildi; çünkü onun için o vakit
amelini sayması mümkündür; böylece fiili doğrudan yapma hâlinde kılındı; sanki onunla sayım yapan gibidir.
Ve **الحِسْبةُ**: **الاحْتِسابِ**dan bir isimdir; **الاعْتِدادِ**dan **العِدّةِ** gibi. Ve salih amellerde ve hoş olmayan şeyler yanında **الاحتِسابُ**: sevabı talep etmeye ve onu teslimiyet ve sabırla elde etmeye acele etmektir; yahut iyilik türlerini kullanmak ve onları, içlerinde çizilmiş olan vech üzere yerine getirmek; onlardan umulan sevabı talep olarak. Ve Ömer’in hadisinde: “Ey insanlar, amellerinizi **احْتَسِبُوا** edin; çünkü kim
amelini **احْتَسَبَ** ederse, ona amelinin sevabı ve **حِسْبَتِه**nin sevabı yazılır.”
Ve “şeyi şöyle olmuş (kâin) diye **حَسِبَ** etti”; “onu **يَحْسِبُه** ve **يَحْسَبُه**”; iki lugatin daha iyisi kesredir(1)
(1 “والكسر أجود اللغتين” sözü, **التهذيب**’in ibaresidir.) ; **حِسْباناً**
ve **مَحْسَبَةً** ve **مَحْسِبةً**: onu zannetti; ve **مَحْسِبة**: nâdir bir mastardır; ancak o, benim yanımda, “**يَحْسَبُ**” deyip fetha yapan kimseye göre nâdirdir; ama “**يَحْسِبُ**” deyip kesre yapan kimseye göre nâdir değildir. Ve **الصحاح**’ta: “kesre ile **أَحْسِبه** denir”; o şâzdır; çünkü her fiil ki mâzîsi meksûr olursa, onun müstakbeli ayn’ı meftûh olarak gelir; **عَلِمَ يْعلَم** gibi; ancak dört harf (fiil) nâdir olarak geldi: **حَسِبَ يَحْسِبُ**; **يَبِسَ يَيْبِسُ**; **يَئِسَ يَيْئِسُ**; **نَعِمَ يَنْعِم**; çünkü bunlar sâlimden geldi; kesre ve fetha ile. Ve mu‘telden, mâzîsi ve müstakbeli ikisi de kesre ile gelen: **وَمِقَ يَمِقُ**; **وَوَفِقَ يَفِقُ**; **وَوَثِقَ يَثِقُ**; **وَوَرِعَ يَرِعُ**; **وَوَرِمَ يَرِمُ**; **وَوَرِثَ يَرِثُ**; **وَوَرِيَ الزَّنْدُ يَرِي**; ve **وَوِليَ يَلي**. Ve Allah Teâlâ’nın sözü şöyle okundu: **لا تَحْسَبَنَّ** ve **ولا تحْسِبَنَّ**; ve sözü: **أَم حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الكَهْفِ**; hitap Peygamber’edir, sallallahu aleyhi ve sellem; murad ümmettir. Ve Ezherî, Câbir b. Abdillah’tan rivayet etti: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle okudu: **يَحْسِبُ أَنَّ مالَه أَخْلَدَه**. **أَخْلَدَه**’nin mânâsı: yani onu **يُخْلِدُه**; ve bunun benzeri: **ونادَى أَصحابُ النارِ**; yani **يُنادِي**; ve Hutay’e dedi ki:
**شَهِدَ الحُطَيْئةُ، حِينَ يَلْقَى، رَبَّه  * أَنَّ الوَلِيدَ أَحَقُّ بالعُذْرِ**
İster: Rabbine kavuştuğu zaman **يَشْهَدُ** eder.
Ve onların sözü: “**حَسِيبُكَ اللّه**”; yani Allah senden intikam aldı.
Ve damme ile **الحُسْبانُ**: azap ve belâdır. Ve Yahyâ b. Ya‘mer hadîsinde:
rüzgâr estiği zaman, derdi ki: “Onu **حُسْباناً** kılma”; yani azap.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **أَو يُرْسِلَ عليها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ**; yani ateş.
Ve **الحُسْبانُ** ayrıca: çekirge ve toz fırtınasıdır. Ebû Ziyâd dedi: **الحُسْبانُ** şerdir
ve belâdır; ve **الحُسبانُ**: Fars yaylarından atılan küçük oklardır; bir tanesi **حُسْبانةٌ**. İbn Düreyd dedi: o, muvelleddir. İbn Şümeyl dedi:
**الحُسْبانُ**, adamın bir kamışın iç boşluğunda attığı oklardır; yayda çekip sonra onlardan yirmi tane ile atar; hiçbir şeye uğramaz ki onu yaralamasın; silah sahibi ve başkası (fark etmez); kamışta çektiği zaman **الحُسْبانُ** çıkar; sanki yağmurun sağanağı gibi; sonra insanlara dağılıp saçılır; bir tanesi **حُسْبانةٌ**. Sa‘leb dedi: **الحُسْبانُ**: atış yerleri/atılan şeylerdir; bir tanesi **حُسْبانةٌ**; ve **المرامِي**: **الـمَسالِّ** gibi, incedir; içinde bir miktar uzunluk vardır; onun için tüyler yoktur. Dedi ki: demir ile olan **القِدْحُ**
bir **مِرْماةٌ**dır; ve **الـمَرامِي** ile Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: **أَو يُرْسِلَ عليها حُسباناً من السماءِ**.
Ve **الحُسْبانةُ**: yıldırımdır. Ve **الحُسْبانةُ**: buluttur.
Zeccâc dedi: “üzerine **حُسْباناً** gönderir”; dedi ki: lugatte **الحُسْبانُ**
**الحِسابُ**dır. Allah Teâlâ dedi: **الشمسُ والقمرُ بحُسْبان**; yani bir hesap ile. Dedi ki: bu âyette mânâ, üzerine bir **حُسْبانٍ** azabı göndermesidir; ve o **الحُسْبانُ**, iki elinin kazandığının hesabıdır. Ezherî dedi: Zeccâc’ın bu âyetin tefsirinde söylediği uzaktır; söz, daha önce geçendir; ve mânâ, Allah daha iyi bilir: Allah, kâfirin bahçesi üzerine, ateş azabından atışlar gönderir; ya dolu ya taşlar; yahut dilediği başka şeyler; böylece onu helâk eder ve onun ürününü ve aslını iptal eder. Ve **الحُسْبانة**: küçük yastıktır; ondan dersin ki: onu yastık yaptığım zaman “onu **حَسَّبْتُه**”. Nehîk el-Fezârî, Âmir b. Tufeyl’e hitap ederek dedi:
**لتَقَيتَ، بالوَجْعاءِ، طَعْنةَ مُرْهَفٍ  * مُرَّانَ، أَو لَثَويْتَ غَيْرَ مُحَسَّبِ**
**الوَجْعاءُ**: makat. Diyor ki: seni mızraklasaydım, bana arkanı dönerdin; ve mızrak darbemi makatınla savardın; ve helâk olmuş olarak kalırdın; ikram edilmiş değil; ne yastıklanmış ne kefenlenmiş; yahut mânâsı: senin **حَسَبُكَ** seni yükseltmedi de seni ölümden kurtarmadı; ve senin **حَسَبُكَ** yüceltilmedi.
Ve **المِحْسَبة**: deriden yastıktır.
Ve onu **حَسَّبَه**: onu **الحُسْبانةِ** yahut **المِحْسَبةِ** üzerine oturttu.
İbnü’l-A‘râbî: evin yaygısına **الحِلْسُ** denir; yastıklarına:
**الـمَنابِذُ**; bileziklerine: **الحُسْباناتُ**; hasırlarına: **الفُحولُ**.
Ve Talha hadîsinde: “Bu, Talha’nın falandan, delikanlısını beş yüz
dirheme **بالحسَبِ والطِّيبِ** ile satın aldığı şeydir”; yani alıcı ve satıcıdan kerâmet ile,
ve ikisinden rağbet ve gönül hoşluğu ile; ve o, “onu **حَسَّبْتُه**”dendir; onu ikram ettiğim zaman; ve denildi ki:
**الحُسبانةِ**dendir; o da küçük yastıktır. Ve Simâk hadîsinde, Şu‘be dedi: onu şöyle derken işittim: “Misafirlerini hiçbir şey ile **حَسَّبُوا** etmediler”; yani ona ikram etmediler.
Ve **الأَحْسَبُ**: derisi bir hastalıktan beyazlayan, sonra kılı bozulan, böylece kırmızı ve beyaz olan kimsedir; bu, insanlarda ve develerde olur. Ezherî, Leys’ten: o, **الأَبْرَصُ**tur. Ve **الصحاح**’ta: insanlardan **الأَحْسَبُ**: başının saçında sarılık olan kimsedir. İmru’ul-Kays dedi:
**أَيا هِندُ !لا تنْكِحي بُوهةً، *  عَلَيْه عَقِيقَتُه، أَحْسَبا**
Onu alçaklık ve cimrilik ile vasfeder. Diyor ki: sanki küçüklüğünde **عَقِيقَتُه** tıraş edilmemiş de yaşlanıncaya kadar (öyle kalmış). Ve **البُوهةُ**: büyük baykuştur; içinde
hayır olmayan adam için mesel olarak vurulur. Ve **عَقِيقَتُه**: onun, onunla doğduğu saçıdır. Diyor ki: evlenme, kimseyle ki

Bu onun sıfatıdır; ve denildi ki: o, develerden, içinde siyahlık ve kızıllık yahut beyazlık bulunan (tür)dür; ad **الحُسْبةُ**’dir; ondan şöyle dersin: **أَحْسَبَ البَعِيرُ** **إِحْساباً**. Ve **الأَحْسَبُ**:
**الأَبرص**. İbnü’l-A‘râbî: **الحُسْبَةُ** kızıllığa vuran bir siyahlıktır; ve **الكُهْبةُ**: kızıllığa vuran bir sarılıktır; ve **القُهْبةُ**: yeşilliğe vuran bir siyahlıktır; ve **الشَّهْبةُ**: siyahlık ve beyazlıktır; ve **الحُلْبةُ**: sırf siyahlıktır; ve **الشُّرْبةُ**: kızıllıkla içirilmiş bir beyazlıktır; ve **اللُّهْبة**: parlak, arı-duru bir beyazlıktır; ve **النُّوبة**: **الخِلاسِيِّ**’nin rengidir; o da siyahlıktan bir şey almış, beyazlıktan bir şey almış olandır; sanki Arap bir (erkek) ile Habeşli bir (kadın)dan doğmuş gibidir. Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi: develerden **الأَحْسَبُ**: içinde siyahlık ve kızıllık ve beyazlık bulunan (dır); ve **الأَكْلَفُ** onun gibidir. Şemmer dedi: o, rengi olmayan, hakkında “**أَحْسَبُ** şöyle” ve “**أَحْسَبُ** şöyle” denilen (dir).

Ve **الحَسْبُ** ve **التَّحْسِيبُ**: ölüyü gömmektir; ve denildi ki: onu kefenlemektir; ve denildi ki: ölüyü taşların içine gömmektir; ve (şu beyit) okundu:
غَداةَ ثَوَى في الرَّمْلِ، غيرَ مُحَسَّبِ(1)
(1 “**في الرمل**” sözü: bu, Ezherî’nin rivayetidir; İbn Sîde’nin rivayeti ise “**في الترب**”dedir.)
Yani: gömülmemiş; ve denildi ki: kefenlenmemiş; ne de ikram edilmiş; ve denildi ki: yastıklanmamış; birincisi daha güzeldir. Ezherî dedi: **التَّحْسِيبَ**’i taşların içine gömme mânasında da, kefenleme mânasında da bilmem; ve “**غيرَ مُحَسَّب**” sözündeki mânâ: yastıklanmamış, yani **غير مُوَسَّد**.

Ve o, işte **الحِسْبةِ** bakımından elbette güzeldir; yani onda bakışla tedbiri güzel (olandır); ve bu, sevabın **احْتِسابِ**’ından değildir. Ve falan, beldenin **مُحْتَسِبُ**’idir; ve onun **مُحْسِبُه**’u deme.

Ve **تَحَسَّب** haberi: onun hakkında haber sordu; Hicazlıcadır. Ebû Sidre el-Esedî dedi—ve denilir ki o Hüceymî’dir; ve denilir ki o Benî’l-Hüceym’den bir adamdır:
تَحَسَّب هَوَّاسٌ، وأَيْقَنَ أَنَّني  *  بها مُفْتَدٍ من واحدٍ لا أُغامِرُهْ
فقلتُ له: فاها لِفِيكَ، فإِنـَّها  * قَلُوصُ امْرِئٍ، قاريكَ ما أَنتَ حاذِرُه
Der ki: **تَشَمَّمَ** Havvâs—o aslandır—dişi devem(i), ve zannetti ki ben onu kendisine bırakacağım ve onunla savaşmayacağım. Ve **لا أُغامِرُه**’un mânâsı: kılıçla ona karışmam; ve **من واحد**’ın mânâsı: tek bir sakınmadan; ve **الهاءُ** “**فاها**”daki (zamir) musibete döner; yani: Allah onun ağzını senin ağzına yapıştırsın. Ve “**قاريكَ ما أَنتَ حاذِرُه**” sözü: yani bende senin için ikram yoktur, ancak kılıç.

Ve **احْتَسَبْتُ فلاناً**: onda olanı yokladım; ve kadınlar, erkeklerde kendileri için olanı **يَحْتَسِبْنَ**; yani yoklarlar.

Ebû Ubeyd: falan, haberleri **يَتَحَسَّبُ** olarak gitti; yani onları gözetler, **بالجيم** (yani **يَتَجَسَّسُها** ile); ve onları **يَتَحَسَّسُها**; ve onları **تَحَسُّباً** olarak arar. Ve ezan hadîsinde: onların toplanıp namazı **فَيَتَحَسَّبُون** oldukları, sonra bir çağırıcı olmaksızın geldikleri; yani onun vaktini tanıyıp ararlar ve onu beklerler; böylece ezanı işitmeden önce mescide gelirlerdi. Rivayette meşhur olan: **يَتَحَيَّنُون**; **الحِينِ** (yani vakit)ten; yani onun vaktini ararlar. Bazı gazveler hadîsinde: onların haberleri **يَتَحَسَّبُونَ** oldukları; yani onları arayıp dururlardı.

Ve **احْتَسَبَ** falan, falana karşı: onun çirkin işini ona inkâr etti; ve (yani Araplar) **حَسِيباً** ve **حُسَيْباً** adını vermiştir.
