# حسب — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%A8/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: حسب

حَسَبْتُهُ أَحْسَبُهُ بالضم حَسْباً وحِساباً وحُسْباناً وحِسابَةً، إذا عَدَدْتَهُ. والمعدود محسوبٌ وحَسَبٌ أيضاً، وهو فَعَلٌ بمعنى مفعول، مثل نَفَضٍ بمعنى منفوضٍ. ومنه قولهم: ليَكُنْ عملُكَ بِحَسَبِ ذلك، أي على قَدْرِهِ وعدده. قال الكسائي: ما أدري ما حَسَبُ حديثك، أي ما قَدْرُهُ، وربما سُكِّنَ في ضرورة الشعر. والحَسَبُ أيضاً: ما يعدُّه الإنسان من مفاخر آبائه. ويقال: حَسَبُهُ دينُهُ، ويقال مالُهُ. والرجل حسيبٌ، وقد حَسُبَ بالضم حَسابَةً. قال ابن السكيت: الحسب والكرم يكونان في الرجل وإن لم يكن له آباء لهم شرفٌ. قال: والشَرف والمجد لا يكونان إلا بالآباء. حاسَبْتُهُ من المحاسبة. واحتسبت عليه كذا، إذا أنكرته عليه. قاله ابن دريد. واحتسبت بكذا أجراً عند الله، والاسم الحِسْبة بالكسر وهي الأجر والجمع الحِسب. وفلان محتسِب البلد، ولا تقل مُحْسِب. واحتَسَبَ فلانٌ ابناً له أو بنتاً، إذا ما مات وهو كبير، فإن مات صغيراً قيل افترطه. ويقال أيضاً إنه لَحَسنُ الحِسبة في الأمر، إذا كان حَسَنَ التدبير له. والحِسبة أيضاً من الحساب قال النابغة:
فَكَمَّلَتْ مِائَةً فيها حَمامَتُـهـاوأَشْرَعَتْ حِسْبَةً في ذلك العَدَِ
وأحَسَبني الشيءُ، أي كفاني. وأحسبتُهُ وحَسَّبْتُهُ بالتشديد بمعنىً، أي أعطيته ما يرضيه. قال الشاعر:
ونُقْفي وَليدَ الحيِّ إن كان جائعاًونُحْسِبُهُ إن كان ليس بجـائِع
 أي نعطيه حتى يقول حَسْبي. وحِسْبُكَ دِرْهمٌ أي كفاك، وهو اسمٌ. وشَيْءٌ حِسابٌ، أي كافٍ. ومنه قوله تعالى: "عَطاءً حِساباً"، أي كافياً. وتقول: أعطى فأحْسَبَ، أي أكْثَرَ. وهذا رجل حَسْبُكَ من رجلٍ، وهو مدح للنَكِرَةِ، لأن فيه تأويل فَعْل كأنه قال مُحْسِبٌ لك، أي كافٍ لك من غيره، يستوي فيه الواحد والجمع والتثنية لأنه مصدر. وقولهم: حَسِيبُكَ الله: أي انتقم الله منك.
والحُسبان بالضم: العذابُ. وقال أبو زياد الكلابي: أصاب الأرضَ حُسْبانٌ، أي جرادٌ. والحُسْبانُ: الحساب، قال الله تعالى: "الشمسُ والقمرُ بِحُسْبانٍ" قال الأخفش: الحُسْبانُ جماعةُ الحِسابِ، مثل شِهابٍ وشُهبانٍ. والحُسْبانُ أيضاً: الوِسادة الصغيرة، تقول منه حَسَّبْتُهُ، إذا وسَّدْتَهُ. وتحسَّبْتُ الخبر، أي اتسخبرت. وقال رجل من بني الهُجَيم:
تَحَسَّبَ هَوَّاسٌ وأيقن أنـنـيبها مُفْتَدٍ من واحدٍ لا أغامِرُهُ
يقول: تشمَّمَ الأسدُ ناقتي وظنّ أني أتركها له ولا أقاتله. والأَحْسَبُ من الإبل، هو الذي فيه بياضٌ وحُمرةٌ. تقول منه: احْسَبَّ البعيرُ احسِباناً، والأحسب من الناس: الذي في شَعْرِ رأسِه شُقْرَةٌ. وحَسِبْته صالحاً أَحْسَبُهُ بالفتح، مَحْسَبَةً ومَحْسِبَةً وحِسْباناً بالكسر، أي ظَنَنْتُه. ويقال أَحْسِبُهُ، بالكسر.

### Türkçe

**حَسَبْتُهُ أَحْسَبُهُ** (ضمme ile) **حَسْباً** ve **حِساباً** ve **حُسْباناً** ve **حِسابَةً**: onu saydığın zaman. Sayılan şey **محسوبٌ**dur ve ayrıca **حَسَبٌ**dir; o, mef‘ûl mânasında **فَعَلٌ**dir; **نَفَضٍ**in **منفوضٍ** mânasında olması gibi. Bundan onların sözü: “**ليَكُنْ عملُكَ بِحَسَبِ ذلك**”, yani onun miktarı ve sayısı üzere. **الكسائي** dedi: “Bilmiyorum, senin sözünün **حَسَبُ**u nedir?”, yani onun miktarı nedir; bazen şiir zaruretinde sükûnlu kılınır. **الحَسَبُ** ayrıca: insanın atalarının övünülecek şeylerinden saydığı şeydir. Ve denir: “Onun **حَسَبُ**u dini(dir)”; ve denir: malı(dır). Adam **حسيبٌ**dir; ve (o) ضمme ile **حَسُبَ** (ve) **حَسابَةً** (oldu). **ابن السكيت** dedi: **الحسب** ve **الكرم** adamda olur, her ne kadar onun için şeref sahibi babalar olmasa da. Dedi: **الشَرف** ve **المجد** ise ancak babalarla olur. **حاسَبْتُهُ**: **المحاسبة**den. Ve “Ona karşı şunu **احتسبت**” (dedin): onu ona karşı inkâr ettiğin zaman. Bunu **ابن دريد** söyledi. Ve “Allah katında şununla ecir **احتسبت**” (dedin). İsim, kesre ile **الحِسْبة**dir; o ecirdir; çoğulu **الحِسب**dir. Ve falan kimse beldenin **محتسِب**idir; **مُحْسِب** deme. Ve falan kimse bir oğlunu yahut kızını **احتَسَبَ**: o (çocuk) büyük iken öldüğü zaman; eğer küçük iken ölürse “onu **افترطه**” denir. Ve ayrıca denir: “O, işte **لَحَسنُ الحِسبة**dir”: ona güzel tedbirli olduğu zaman. **الحِسبة** ayrıca hesaptandır. **النابغة** dedi:
فَكَمَّلَتْ مِائَةً فيها حَمامَتُـهـا
وأَشْرَعَتْ **حِسْبَةً** في ذلك العَدَِ

Ve “Şey beni **أحَسَبني**”: yani bana yetti. Ve **أحسبتُهُ** ve şeddeli olarak **حَسَّبْتُهُ** bir mânadadır: yani onu razı edecek şeyi ona verdim. Şair dedi:
ونُقْفي وَليدَ الحيِّ إن كان جائعاً
ونُحْسِبُهُ إن كان ليس بجـائِع

Yani ona, “**حَسْبي**” deyinceye kadar veririz. Ve “**حِسْبُكَ** bir dirhem” yani sana yeter; o bir isimdir. Ve “Bir şey **حِسابٌ**” yani yeterli. Bundan Yüce Allah’ın sözü: “**عَطاءً حِساباً**”, yani yeterli (bir bağış). Ve dersin: “Verdi de **فأحْسَبَ**”, yani çoğalttı. Ve “Bu, bir adamdan sana **حَسْبُكَ** olan bir adamdır”; bu, nekire için bir övgüdür; çünkü onda **فَعْل** te’vili vardır; sanki “Sana **مُحْسِبٌ**dir” dedi; yani başkasından sana yeterlidir. Onda tekil, çoğul ve ikil eşit olur; çünkü o bir masdardır. Ve onların sözü: “**حَسِيبُكَ الله**”: yani Allah senden intikam alsın.

**الحُسبان** (ضمme ile): azaptır. **أبو زياد الكلابي** dedi: “Yere **حُسْبانٌ** isabet etti”, yani çekirge. **الحُسْبانُ**: hesaptır. Yüce Allah dedi: “**الشمسُ والقمرُ بِحُسْبانٍ**”. **الأخفش** dedi: **الحُسْبانُ**, **الحِسابِ**ın cemaatidir; **شِهابٍ** ve **شُهبانٍ** gibi. **الحُسْبانُ** ayrıca: küçük yastıktır; ondan dersin: “Onu **حَسَّبْتُهُ**”: onu yastıkladığın zaman. Ve “Haberi **تحسَّبْتُ**”: yani haber sordum. **الهُجَيم** oğullarından bir adam dedi:
تَحَسَّبَ هَوَّاسٌ وأيقن أنـنـيبها مُفْتَدٍ من واحدٍ لا أغامِرُهُ

Diyor ki: aslan, devem(i) kokladı ve benim onu ona bırakacağımı ve onunla savaşmayacağımı zannetti. Develerden **الأَحْسَبُ**: içinde beyazlık ve kızıllık olan(dır). Ondan dersin: “Deve **احْسَبَّ** etti, **احسِباناً**.” İnsanlardan **الأحسب**: başının saçında sarılık olan(dır). Ve “Onu salih (biri) diye **حَسِبْته**; **أَحْسَبُهُ** (fetha ile)”: **مَحْسَبَةً** ve **مَحْسِبَةً** ve kesre ile **حِسْباناً**; yani onu zannettim. Ve denir: “Onu **أَحْسِبُهُ**” (kesre ile).
