# حسد (ح-س-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hasat biçilen ekin demektir

- Harfler: ح - س - د
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَحْسُدُونَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B3%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | تَفْعُلُونَنَا | Bizi kıskanırsınız | 1 | 1 | [48:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/ayet/48:15.md) |
| [حَاسِدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%AF%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Kıskanan | 1 | 1 | [113:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/ayet/113:5.md) |
| [حَسَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Kıskanmak | 1 | 1 | [2:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/ayet/2:109.md) |
| [حَسَدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AF%D9%8E.md) | فَعَلَ | Kıskandı | 1 | 1 | [113:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/ayet/113:5.md) |
| [يَحْسُدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B3%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Kıskanırlar | 1 | 1 | [4:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/ayet/4:54.md) |

## Mücavir kökler — 41 mücavir (57 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Görüş
2. [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğanem Koyun sürüsü demektir
3. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
4. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kavrarlar
5. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Dalk” sansar demektir
6. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
7. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şerareden gelen bir kelimedir
8. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Affetti
9. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bedr dolunay demektir
10. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
11. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
12. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
13. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İbrahim
14. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kelime
15. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Az
16. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
17. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
18. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
19. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
20. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kıdr kazandır
21. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
22. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
23. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
24. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
25. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
26. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
27. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
28. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
29. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
30. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
31. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
32. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
33. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
34. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
35. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
36. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
37. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
38. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
39. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
40. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
41. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B7.md), [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md), [حقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%AF.md), [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [نصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir asalağın deriyi kemirip kanı emmesi gibi içten içe kemiren, başkasındaki nimeti çekemeyip yok olmasını isteme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi lütuf ve taksimata karşı içsel hoşnutsuzluğun başkasındaki nimeti giderme arzusuna ve düşmanlığa dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve lütuf dengesini inkâr eden, hakikati örten ve toplumsal bağı içten çürüten ahlaki ve ontolojik sapma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca masum bir «kıskançlık» veya «imrenme» sanmak; onun nankörlük, yok etme arzusu ve ilahi iradeye başkaldırı içeren yıkıcı mahiyetini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Duyumsama, derinden hissetme, kökünden kazıma ve tüketme; nitekim [حسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3.md) algılama ve kökünü kurutma, [حسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85.md) kesin biçimde kesip sonlandırma, [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) kabuğu soyup açığa çıkarma ve bitkin düşürme, [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) tek tek sayıp hesaba bağlama anlamı taşır. | د | د harfinin temsil ettiği kapı, itme, yönelme ve sınır koyma dinamiği; içteki kemirici hissin başkasına yönelen, onun elindeki nimete sınır çekip onu mahrum etmeyi hedefleyen aktif ve yönlü bir itkiye dönüşmesini sağlar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Kişinin kendi nefsinde bir engel veya duvar oluşturması, başkasının sahip olduğu lütfu kuşatarak kabullenememesi |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nefse batan diken gibi içsel bir acı, rahatsızlık, yapışkan bir kemirme duygusu |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu içsel huzursuzluğun dışarıya doğru yönelmesi, karşıdakinin alanına müdahale etme ve onun nimet kapısını kapatma gayreti |
| حسد | Çitle çevrili bir engelin içindeki dikensi sancının dışarıya doğru baskı yapması; başkasının nimet kapısına set çekme hareketi | Başkasındaki hayrı ve lütfu hazmedemeyen nefsin, içten içe bir diken gibi kemirilmesi ve bu huzursuzluğun karşıdakinin elindekini yok etmeye dönük yıkıcı bir baskı ve niyet halinde dışa vurması. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir parazitin, kenenin (el-hasdel) hayvanın derisine yapışarak kanını emmesi ve deriyi kemirmesi; bir kabuğun kazınarak sıyrılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahit beytinde akıllı ve saygın kişinin suçsuz yere hasede uğraması şöyle aktarılır: وترى اللبيبَ مُحَسَّداً لم يَجْتَرِمْ / شَتْمَ الرجال، وعِرْضُه مَشْتوم |
| Erken Arapça kullanım | İbnü’l-A‘râbî’nin aktardığı üzere kökün kene anlamındaki kelimeden türediği belirtilir; kene deriyi kemirip kanı emdiği gibi haset de kalbi kemirip tüketir. Ayrıca ekinin biçilmesi veya bir ipin burkulup gerilmesi halleriyle de somut düzlemde irtibatlandırılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Tahdhīb al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حسد kökü, içsel daralma, paraziter kemirme ve kıskançlık semantik ekseninde yer alır. Arapçada kök hem fiziksel asalaklık ve deriyi kazıma/emme tabanında hem de başkasının sahip olduğu fazileti veya nimeti çekemeyip onun zevalini isteme manasında kesin bir uzmanlaşma göstermiştir. İbranicede h-s-d biçiminde görülen kök (chesed) erken katmanda tutku, şiddetli kıskançlık ve gayret anlamlarını barındırırken, daha sonra lütuf ve sadakat yönünde semantik bir başkalaşıma uğramıştır; ancak kökün Aramice ve Süryanice türevlerinde ayıplama, kınama ve haset tonları korunmuştur. Arapçadaki kullanım, kökün biliteral çekirdeğindeki kazıma, sürtünme ve tüketme (ح-س) hareketini koruyarak karşıdakinin sahip olduğu imkânı tahrip etmeye odaklanan saf ahlaki ve kalbi bir maraz biçiminde billurlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kene (hasdel) ve kazıma | İçten içe kemiren asalak bir eylemden kalbi tüketen ve karşıdakinin nimetini çekemeyen duyguya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice ch-s-d kökü | Şiddetli içsel tutku, kıskançlık, kınama ve aşırılık ifade eden müşterek kök tabanı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan ses denkliği gösteren bir bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسد | Anlamlı | Kıskanmak, çekememek | Başkasının nimetinin yok olmasını arzulama ve kalbin kemirilmesi | Hedef kök; Kur’an’da geçer |
| [حدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%B3.md) | Anlamlı | Sezmek, hızla yürümek, zan ile konuşmak | Bir delil olmaksızın zihnin hızla tahmine yönelmesi; yerde süratle yol alma | Müsta‘mel; zihni bir yöneliş taşır |
| [سحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%AF.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb’de mühmel kabul edilir |
| [سدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AD.md) | Anlamlı | Yere sermek, boğazlamak | Hayvanı kesip yere yatırmak, tulumu yere boylu boyunca uzatmak | Müsta‘mel; yere serme ve bastırma hareketidir |
| [دحس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B3.md) | Anlamlı | Doldurmak, sokmak, fesat çıkarmak | İki şeyin arasını bozmak, tırnak dibindeki iltihap, gizlice sokulmak | Müsta‘mel; içten çürütme ve bozma bakımından yakınlık taşır |
| دسح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb’de mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسد | Merkez | Çekememezlik ve nimetin zevalini isteme | Nimetin sahibinden tümüyle gitmesini ve gerekirse yok olmasını arzulayan yıkıcı içsel tutum | Karşıdakinin mahrumiyeti üzerine kurulan olumsuz duygu ve eylem |
| [غبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | İmrenme | Nimetin sahibinden gitmesini istemeksizin aynısına sahip olmayı arzulama | Yapıcı, ahlaken meşru ve yıkıcılık taşımayan özenme hali |
| [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Gizli kin ve içe işlemiş husumet | Kalbin derinliklerine sessizce sızıp orada bağlanan ve kök salan gizli düşmanlık | İçe kilitlenen ve açığa vurulmayan gizli bağ |
| [حقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Kin gütme ve intikam bekleme | Uğranılan bir zararı unutmayıp fırsatını bulduğunda öç almak üzere içinde biriktirme | Geçmişe dayalı intikam ve öfke birikimi |
| [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) | Komşu | Hadde tecavüz ve haksız saldırı | Hakkı olan sınırın ötesine geçerek fiili baskı ve haksızlığa yönelme | Hasedin fiili saldırganlığa ve zulme dönüşmüş hali |
| [نصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AD.md) | Zıt | Samimiyet, hayırhahlık ve arılık | Karşıdakinin iyiliğini, esenliğini ve nimetinin artmasını katıksız bir saflıkla arzulama | Başkası için yalnızca hayır ve salah isteme iradesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسد | Nimetin zevalini arzulama | Karşıdakinin elindeki hayrın gitmesini isteyerek içten içe kemirilme durumu | Kesin |
| Latince | Invidia | Haset, kıskançlık, kem göz | Gözünü dikip başkasının iyiliğine kötü nazarla bakma; kökün görme fiiliyle doğrudan bağı vardır | Güçlü |
| İngilizce | Envy, malice | Haset, kötücül çekememezlik | Envy başkasının üstünlüğünden duyulan rahatsızlığı, malice ise doğrudan ona kötülük dilemeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Neid, Missgunst | Haset, başkasına çok görme | Missgunst kelimesi bir nimeti karşı tarafa yakıştıramama ve çok görme nüansını birebir taşır | Güçlü |
| Fransızca | Envie, jalousie | Haset, kıskançlık | Envie başkasındakini çekememeyi, jalousie ise sahip olduğunu kaybetme korkusuyla karışık koruma hissini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ | Hakikati bile bile reddettiren içsel düşmanlık ve çekememezlik | Kitap ehlinin, müminleri imanlarından döndürme arzusunun arkasındaki psikolojik sebep; Bakara [2:109](https://lisan.digital/tr/ayet/2:109.md) |
| أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَىٰ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ | İlahi lütuf ve peygamberlik taksimatına itiraz | Allah’ın peygamber soyuna ve müminlere lütfundan verdiği imkân ve risaleti kabullenememe; Nisâ [4:54](https://lisan.digital/tr/ayet/4:54.md) |
| بَلْ تَحْسُدُونَنَا | Ganimet ve başarı payını çok görme | Savaştan geri kalanların, sefere çıkanların elde edeceği kazanımlara dönük itham ve bahaneleri; Fetih [48:15](https://lisan.digital/tr/ayet/48:15.md) |
| حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ | Şerre dönüşen ve sığınılması gereken aktif haset enerjisi | Hasedini fiiliyata döken, tuzak kuran veya kem bakışıyla zarar vermeye kalkan kişinin şerri; Felak [113:5](https://lisan.digital/tr/ayet/113:5.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza, kader ve ilahi hikmet | Hasedin aslında Allah’ın mülkünü dilediğine vermesine ve taksimatına gizli bir itiraz niteliği taşıması | İlahi irade ve adalete karşı ontolojik hoşnutsuzluk |
| Fıkıh | Haksız fiil, nazar ve şahitlik cerhi | Hasedin doğurduğu fiili zararların tazmini; aşırı hasetle bilinen kişinin şahitliğinin düşmesi veya nazarı değen kişinin tecridi | Adaleti zedeleyen ve fiili zarara yol açan ahlaki kusur |
| Tefsir | İblis’in kibri, Yahudilerin inkârı ve Kabil’in cinayeti | İlk günahın ve peygambere karşı direncin kökeninde yatan temel motivasyonun haset olarak teşhisi | Hakkı inkâra sürükleyen temel nefsi körlük |
| Hadis | Kalp marazları ve ahlaki yıkım | Hasedin ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi iyilikleri tüketmesi; sadece iki konuda gıbtaya izin verilmesi | Bütün amelleri içten içe mahveden yıkıcı maraz |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kadere rıza | İlahi taksime başkaldırı | İnkâr tohumu | Allah’ın fazlını ve nimet dağılımını kabullenmeyerek rabliğin tasarrufuna içten itiraz üretir | Kesin |
| İlmi | Hakikatin tasdiki ve ilim ahlakı | Kibre dayalı körleşme | Hakikati örtme | Başkasına verilen ilmi ve üstünlüğü çekemeyerek açık delilleri bile bile reddetmeye yol açar | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve liderlik çekişmesi | Gayrimeşru muhalefet | Düzeni bozma | Toplumsal barışı ve liyakate dayalı otoriteyi kişisel çekememezlik yüzünden sabote eder | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, bölüşüm ve infak | Başkasının mülküne tahammülsüzlük | Dolaşımı baltalama | Nimeti paylaşma ve serbest dolaşıma rıza gösterme yerine, başkasının elindekini yok etme hırsı doğurur | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve parazitik enerji emilimi | Sisteme dışarıdan hiçbir pozitif katkı sunmaksızın mevcut enerjiyi içten içe tüketen, düzeni bozan ve faydalı iş üretimini sıfırlayan asalak yapı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sıfır toplamlı oyun yanılgısı ve yıkıcı rekabet | Bir tarafın kazancını mutlak bir kayıp olarak algılayıp, kendi kazancı olmasa bile karşı tarafın kaybını maksimize etmeye odaklanan sosyo-psikolojik sapma | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hasedi yalnızca bireysel, hafif bir psikolojik duygu olan «imrenme» veya «tatlı bir kıskançlık» derekesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hasedin, hakikati bile bile inkâr etmeye (Bakara [2:109](https://lisan.digital/tr/ayet/2:109.md)), peygamberleri yalanlamaya (Nisâ [4:54](https://lisan.digital/tr/ayet/4:54.md)) ve fiili düşmanlık üreterek cinayete veya tuzağa sürükleyen ontolojik bir kötülük kaynağı olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki haset uyarısını basit bir ahlak tavsiyesi sanıp, küfrün, nifakın ve toplumsal ihanetlerin ardındaki ana itici gücün haset olduğunu kavrayamamak; Felak Suresi’ndeki sığınma talebinin ciddiyetini hafifsemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’da hakkın inkâr edilmesinin daima delil yetersizliğinden değil, kalpteki haset marazından kaynaklandığını açıklar; şeytanın Âdem’e, Kabil’in Habil’e ve Ehl-i Kitab’ın Hz. Peygamber’e karşı duruşunun ortak kökünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab’ın psikolojisini tahlil eden ayetlerde, peygamberlik ve fazilet dağılımına itiraz edenlerin durumunu bildiren pasajlarda ve kötülüklerden Allah’a sığınmayı emreden surelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanların yalnızca bilgisizlikten ötürü inkâr ettiği tezini çürütür; nefsin, başkasına verilen ilahi lütfa duyduğu düşmanlık sebebiyle apaçık hakikate nasıl sırt çevirebildiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Asalak bir parazitin deriye yapışarak içten içe kanı emmesi, kabuğun kazınarak tüketilmesi ve dokunun tahrip edilmesi.
- Soyut anlam: Başkasına bahşedilen ilahi nimeti, lütfu veya fazileti kabullenemeyerek onun yok olmasını isteme ve bu içsel kemirici sancıyı karşı tarafa dönük zarara çevirme arzusu.
- Sistematik karşılık: İlahi taksimatı ve adaleti reddederek toplumsal düzeni, ahlaki birliği ve bilgi ahlakını sıfır toplamlı bir çatışma alanına dönüştüren yıkıcı fesat dinamiği.
- LaTeX modeli: $$H(x, y) = \left\{ \Delta N_y < 0 \mid U_x(\Delta N_y) < 0 \land \frac{\partial U_x}{\partial N_y} < 0 \right\}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ haset eden özneyi, $y$ haset edilen kişiyi, $N_y$ ise $y$ kişisine ait ilahi lütuf veya nimeti temsil eder. $\Delta N_y < 0$ ifadesi nimetin azalması veya yok olması durumudur. $U_x$ fonksiyonu haset edenin içsel fayda veya tatminini gösterir; $\frac{\partial U_x}{\partial N_y} < 0$ türevi, karşıdakinin nimeti arttıkça haset edenin faydasının mutlak olarak azaldığını simgeler. Dolayısıyla haset eylemi, $x$ kişisinin hiçbir somut kazancı olmasa dahi salt $y$'nin nimetindeki azalmadan ($\Delta N_y < 0$) kaynaklanan yıkıcı yönelimi matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/ayet/2:109.md) — حَسَدًا

وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Kitab ehlinin çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra içlerindeki çekememezlikten ötürü, sizi imandan sonra küfre döndürmek isterler. Allah’ın açıklayıcı emri gelene kadar onları affedin, geçin. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

### [Nisa 4:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/ayet/4:54.md) — يَحْسُدُونَ

أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا

Meal (IK): Yoksa Allah’ın bol nimetinden verdiği insanları mı çekemiyorlar? Doğrusu biz, İbrahim soyuna da kitab ve hikmet verdik. Ve onlara büyük bir nimet bahşettik.

### [Fetih 48:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/ayet/48:15.md) — تَحْسُدُونَنَا

سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Siz, ganimetleri almak için gittiğinizde; geride bırakılanlar diyeceklerdir ki: Bırakın, biz de arkanıza düşelim. Onlar, Allah’ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: Bize uymayacaksınız. Allah, daha önce böyle buyurmuştur. Size; hayır, bizi çekemiyorsunuz, diyeceklerdir. Hayır onlar, pek az anlayan kimselerdir.

### [Felak 113:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/ayet/113:5.md) — حَاسِدٍ · حَسَدَ

وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ

Meal (IK): Hased ettiğinde, hased edenlerin şerrinden.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hasat biçilen ekin demektir. Dönüşmelerde kalbi fiillere geçilirken kalınlık ve incelik üzerinde değişme olur. Buradaki “sad” “sin”e dönüşerek manevi biçme anlamında “çok görme” manasına dönüşmüştür. İpin bükülmesi, burkulması anlamına da gelir. Bu takdirde “içi burkulan kişiye” hasid demişlerdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين والدال معهما
ح س د، س د ح، ح د س، د ح س مستعملات
حسد:
الحَسَدُ: معروف، والفعل: حَسَدَ يَحْسُد حَسَداً، ويقال: فلانٌ يُحْسَدُ على كذا فهو مَحْسود.
سدح:
السَّدْحُ : ذبحُكَ الحيوانَ وبَسْطُكَهُ على وجه الأرض، ويكونُ إضجاعك الشّيءَ على الأرضِ سَدْحاً، نحو القِرْبة المملوءة المسدوحة إلى جَنْبك. قال أبو النجم:
يأخذ فيه الحيّةَ النَّبوحا
ثمَّ يَبيتُ عنده مَذْبوحا
مُشَدَّخَ، الهامةِ أو مَسْدوحا
حدس:
الحَدْسُ: التَّوهّمُ في معاني الكلام والأُمور. وتقول: بَلَغني عنه أمرٌ فأنا أَحْدِسُ فيه، أي: أقول فيه بالظَّنّ. والحَدْسُ: سُرْعةٌ في السَّيْر، ومُضِيُّ على طريقةٍ مُسْتمرّة. قال:
كأَنَّها من بَعْدِ سيرٍ حَدْسِ
وحُدَسُ: حيٌّ من اليَمَن بالشّام. والعربُ تختلف في زَجْرِ البَغْل، فيقول: عَدَس، وبعض يقول: حَدَس، والحاءُ أصوبُ.
ويقال: إنّ حَدَساً قومٌ كانوا بَغّالينَ على عهد سُلَيْمانَ بن داودَ عليهما السّلام، وكانوا يَعْنُفُون على البغال، فإذا ذُكِروا نفرتِ البغالُ خوفاً مما كانت تَلْقَى منهم.
دحس:
الدَّحْسُ: التَّدْسيسُ للأمْرِ تَسْتبطِنُه وتَطْلُبُهُ أَخْفَى ما تَقْدِر عليه، ولذلك سُمّيت دوردة تحت التراب دحّاسة. وهي صَفْراء صُلْبة داهية، لها رأسٌ مُشَعَّب يَشُدُّه الصّبيان في الفخاخِ لصَيْد العصافير، لا تؤذي. قال: في الدّحس بمعنى الاستيطان:
ويَعْتِلونَ مَنْ مَأَى في الدَّحْسِ
من مأى: أي: من نمَّ. والمَأْيُ النّميمة. مَأَتُّ بين القوم: نَمَمْتُ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **الدال** onlarla birlikte

**ح س د**، **س د ح**، **ح د س**، **د ح س** kullanımdadırlar.

**حسد**:
**الحَسَدُ**: bilinen (şey)dir; fiil: **حَسَدَ يَحْسُد حَسَداً**. Ve denilir: falan kimse şu şeye karşı **يُحْسَدُ**; o hâlde o **مَحْسود**dur.

**سدح**:
**السَّدْحُ**: hayvanı boğazlaman ve onu yerin yüzü üzerine yaymandır. Ve bir şeyi yere yatırman **سَدْحاً** olur; senin yanına doğru yayılmış dolu kırba gibi. Ebû’n-Necm dedi:
يأخذ فيه الحيّةَ النَّبوحا
ثمَّ يَبيتُ عنده مَذْبوحا
مُشَدَّخَ، الهامةِ أو مَسْدوحا

**حدس**:
**الحَدْسُ**: sözün mânalarında ve işlerde vehmetmektir. Ve dersin: onun hakkında bana bir iş ulaştı; ben onda **أَحْدِسُ** ederim; yani: onda zan ile söylerim. Ve **الحَدْسُ**: yürüyüşte bir sürattir ve sürekli bir yol üzere ilerleyiştir. Dedi:
كأَنَّها من بَعْدِ سيرٍ حَدْسِ
Ve **حُدَسُ**: Şam’daki Yemen’den bir kabiledir. Ve Araplar katırı ürkütmede ihtilaf eder; der ki: **عَدَس**; bazısı da der ki: **حَدَس**; ve **الحاء** daha isabetlidir.
Ve denilir: muhakkak **حَدَساً** Süleyman b. Davud -ikisine de selâm- zamanında katırcı olan bir kavim idi; ve katırlara sert davranırlardı; artık onlar anıldığında, katırlar, onlardan görmekte oldukları şeyden korkarak ürkerdi.

**دحس**:
**الدَّحْسُ**: işi gizlice sokmaktır; onu içten içe araştırırsın ve onu, gücünün yettiği en gizli (şekilde) talep edersin; bundan dolayı toprağın altında (olan) **دوردة**’ye **دحّاسة** adı verilmiştir. Ve o, sarı, sert, belâlı (bir şey)dir; onun, çocukların serçeleri avlamak için tuzaklarda bağladıkları çatallı bir başı vardır; eziyet etmez. Dedi: **الدّحس**’ta **الاستيطان** mânasında:
ويَعْتِلونَ مَنْ مَأَى في الدَّحْسِ
**من مأى**: yani: kim nemmâm oldu. Ve **المَأْيُ** nemîmedir. **مَأَتُّ** kavim arasında: nemîme yaptım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَسَد: أن تتمنَّى زوال نعمة المحسود إليكَ. يقال: حَسَدَه يَحْسُدُهُ حُسوداً. قال الأخفش: وبعضهم يقول: يحسِده بالكسر. قال: والمصدر حَسَداً بالتحريك وحَسادَةً. وحَسَدْتُكَ على الشيء وحَسَدْتُكَ الشيءَ، بمعنى. وتَحاسَدَ القومُ. وهم قوم حَسَدَة، مثل حامِلٍ وحَمَلَةٍ.

##### Türkçe

**الحَسَد**: kıskanılanın nimetinin senden bana zeval bulmasını temenni etmendir. Denilir: **حَسَدَه يَحْسُدُهُ حُسوداً**. **الأخفش** dedi: Bazıları **يحسِده**’yi kesre ile söyler. Dedi: Mastar, hareke ile **حَسَداً** ve **حَسادَةً**’dır. Ve **حَسَدْتُكَ على الشيء** ve **حَسَدْتُكَ الشيءَ**, anlamca (aynıdır). Ve kavim **تَحاسَدَ**. Ve onlar **حَسَدَة** bir kavimdir; **حامِلٍ** ve **حَمَلَةٍ** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س د
حسد ، حدس ، دحس ، سدح : مستعملة .
حسد : قال الليث : الحَسَدُ معروف ، والفعل حَسدَ يَحْسُدُ حَسَداً .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحَسْدَلُ : القُرَادُ ، قال : ومنه أُخِذ الحسد لأنه يَقْشِرُ القَلْبَ كما يَقْشِر القُرادُ الجلد فيمتصّ دَمَهُ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا حسَدَ إلا في اثْنتَين ، رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله قرآناً فهو يتلُوه ) . أخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه سُئل عن معنى هذا الحديث ، فقال : معناه لا حَسَد لا يضر إلا في اثنتين ، قال : والحَسَدُ أن يَرَى الإنسان لأخيه نِعْمةً فيتمنَّى أن تُزْوَى عنه وتكون له ، قال : والغَبْطُ : أن يتمنى أن يكون له مثلها من غبر أن تُزْوَى عنه ، قلت : فالغَبْطُ ضرب من الحسد ، وهو أخَفّ منه ، ألا ترى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لمَّا سُئل : هل يضر الغَبْط ؟ فقال : نعم ، كما
يضُرّ الخبْطُ ، فأخبر أنه ضَارٌّ وليس كضرر الحسد الذي يتمنى صاحبه زَيَّ النعمة عن أخيه ، والخَبْطُ : ضَرْبُ ورق الشجر حتى يَتَحَاتَّ عنه ، ثم يَسْتَخلف من غير أن يَضُرّ ذلك بأصل الشجرة وأغصانها .
وقوله ج : ( لا حق إلا في اثنتين ) هو أن يتمنى أن يرزقه الله مالاً ينفق منه في سُبُل الخير ، أو يَتمنَّى أن يكون حافظاً لكتاب الله تعالى فيتلُوه آناء الليل والنهار ، ولا يتمنى أن يُرْزَأ صاحِبُ المال في ماله أو تَالِي القرآن في حفظه .
وأَصْلُ الحَسَدِ القَشر كما قال ابن الأعرابي .
سدح : قال الليث : السَّدْحُ : ذَبْحُك الحيوانَ ممدوداً على وجه الأرض وقد يكون إضْجاعُك الشيءَ على وجه الأرض سَدْحاً نحو القِرْبَة المملُوءَة المسْدُوحَة .
وقال أبو النجم يصف الحية :
يأْخذ فيه الحَيَّةَ النَّبُوحا
ثم يَبِيتُ عنده مذبُوحا
مُشَدَّخَ الهامةِ أو مَسْدُوحا
قلت : السَّدْح والسَّطْحُ واحد أبدلت الطاءُ فيه دالا ، كما يقال : مَطَّ ومَدَّ وما أشبهه .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : سَدَحَ بالمكان وردَحَ إذا أقام بالمكان أو المَرْعَى ، قال : وسَدَحْتُه أي صَرَعْتُه .
وقال ابن بُزُرْج : سَدَحت المرأة ورَدَحَت إذا حَظِيت عند زوجها ورَضِيَت .
حدس : قال الليث : الحَدْسُ : التّوَهُّم في معاني الكلام والأمُور . بلغني عن فلان أمْرٌ فأنا أَحْدِسُ فيه أي أقول بالظَّنِّ والتَّوَهُّم .
قال : والحَدْس في السير : سُرعَةٌ ومُضِيٌّ على طريقة مُسْتَمِرَّة . وأنشد :
كأنها من بَعْدِ سَيْرٍ حَدْسٍ
وحُدَسُ : اسم أبي حَيَ من العرَب .
والعرَب تختلِفُ في زجر البغال فبعضٌ يقول : عَدَس . وبعض يقول : حَدَس . قلت : وعَدَس أكثر من حَدَس . ومنه قول ابن مُفَرِّغٍ :
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارَةٌ
نَجَوْتِ وهَذَا تَحمِلين طَلِيقُ
جعل عَدَسْ اسما للبغلة ، سماها بالزَّجر عَدسْ .
وقال ابن أرقم الكُوفيُّ : حَدَسْ : قوم كانوا على عهد سليمان بن داود ث وكانوا يَعْنُفُون على البغال ، فإذا ذُكِرُوا نَفَرت البِغالُ خوفاً لما كانت لَقِيَتْ منهم .
وقال اللِّحياني : حَدَسْتُ الشاة حَدْساً إذا أضجعتها لتذبحها ، ومنه المثَلُ السَّائر : ( حَدَسَهم بِمُطْفِئَة الرَّضْف ) .
وقال ابن كُناسَة : تقول العرب : إذا أمْسَى النَّجمُ قِمَّ الرأس فَعُظْمَاها فاحْدِس ، معناه انحر أعْظَم الإبل .
وقال أبو زيد حَدَسْتُ بالناقة : إذا أَنَخْتها .
وقال غيره : أصلُ الحَدْس : الرَّمْيُ ، ومنه حَدْسُ الظَّن إنما هو رَجْمٌ بالغيب .
الحَرَّاني عن ابن السكيت : يقال : بَلَغْتُ به الحِداسَ أي الغاية التي يُجْرَى إليها
وأبْعَدَ ، ولا تَقُل الإدَاسَ .
أبو عُبَيد عن الأُمَوِي : حَدَس في الأرض وعَدَسَ يَحْدِسُ ويَعْدِس إذا ذهب فيها .
وقال أبو زيد : تَحَدَّسْتُ عن الأخبار تَحدُّساً ، وتَنَدَّسْتُ عنها تَنَدُّساً ، وتَوَجَّسْتُ إذا كنتَ تُرِيغُ أخبارَ الناس لتعلمها من حيث لا يعلمون .
ويقال : حَدَسْتُ عليه ظَنِّي ونَدَسْتُه إذا ظَنَنْتَ الظَّنَّ ولم تَحُقَّه .
ومعنى المثل : حَدَسَهم بمُطْفِئَة الرَّضْف أنه ذبح لأضيافه شاةً سمينة أطفَأَت من شحمها ذلك الرَّضْف .
ويقال : دحَسَ بناقته إذا وجأ في سَبَلَتِها أي أناخها فوجأها في نحرها ، والسَّبَلَةُ هاهنا نحرُها . يقال : ملأ الدَّلوَ إلى أسْبالها أي إلى شِفَاهِها .
دحس : الليث : الدَّحْسُ : التَدّسِيسُ للأمور تستبطنها وتطلُبُها أخفى ما تَقْدِر عليه : ولذلك سُمِّيت دودةً تحت التراب دَحّاسَةً ، وهي صفراءُ صافية ، لها رأس مُشَعَّبُ يَشُدّها الصِّبيان في الفِخاخ لصيد العصافير ، لا تُؤْذِي ، وأنشد في الدَّحْس بمعنى الاستبطان :
وَيعْتِلُون مَنْ مَأَى في الدَّحْس
وقال بعض بني سُلَيْم : وِعاءٌ مَدْحُوسٌ ومَدْكُوسٌ ومَكْبُوسٌ بمعنى واحد ، وهذا يدل على أن الدَّيْحَسَ مثل الدَّيْكَس : وهو الشيءُ الكثير .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : دَحَسْتُ بين القوم دَحْساً : أفسدتُ بينهم ، وكذلك مَأَسْتُ وأرشْتُ .
وأنشدني أبو بكر الإيادي :
وإن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّما
وإن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ
النَّضْرُ : الدَّحَّاسُ : دُودٌ يُشَدُّ في الفَخِّ ، وجمعه دَحَاحِيس .
سُئل الأزهري عن الدَّاحس فقال : الدَّاحِسُ : قَرْحَةٌ تخرج باليد تسمى بالفارسية بَرْوَرَهْ .
وداحس : اسم فرس معروف .

##### Türkçe

ح س د
**حسد** , **حدس** , **دحس** , **سدح** : kullanımdadır.

**حسد** : Leys dedi: **الحَسَدُ** bilinen (şey)dir; fiil **حَسدَ** **يَحْسُدُ** **حَسَداً**’dır.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحَسْدَلُ** : **القُرَادُ** (kene)dir. Dedi: Ondan **الحسد** alınmıştır; çünkü o kalbi soyar, tıpkı **القُرادُ**’un deriyi soyup kanını emmesi gibi.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **لا حسَدَ إلا في اثْنتَين** ، رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله قرآناً فهو يتلُوه ) . Münzirî bana Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi: Bu hadisin manası soruldu, dedi ki: Manası: “Zarar veren **حَسَد** ancak iki şeydedir.” Dedi: **الحَسَدُ** insanın kardeşi için bir nimet görmesi, sonra onun ondan çekilip alınmasını ve kendisinin olmasını temenni etmesidir. Dedi: **الغَبْطُ**: ondan çekilip alınmaksızın, kendisi için onun benzerinin olmasını temenni etmesidir. Dedim: Öyleyse **الغَبْطُ** **الحسد**’den bir türdür ve ondan daha hafiftir. Görmez misin ki Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) sorulunca: “**الغَبْط** zarar verir mi?” dedi: “Evet, tıpkı **الخبْطُ**’un zarar vermesi gibi.” Böylece onun zararlı olduğunu haber verdi; fakat o, sahibinin nimetin kardeşinden çekilip alınmasını temenni ettiği **الحسد**’in zararı gibi değildir. **الخَبْطُ**: ağacın yaprağını vurmak, ta ki ondan dökülüp ayrılsın; sonra, ağacın köküne ve dallarına bu zarar vermeksizin, (yaprak) yeniden çıkar.

C’nin sözü: ( **لا حق إلا في اثنتين** ) şudur: Allah’ın kendisine hayır yollarında harcayacağı bir mal rızıklandırmasını temenni etmesi; yahut Allah’ın kitabını ezberleyen olmayı temenni etmesi, böylece onu gece ve gündüz vakitlerinde okuması; mal sahibinin malında eksiltilmesini yahut Kur’an okuyanın hıfzında eksiltilmesini temenni etmemesi.

**الحَسَدِ**’in aslı soyma/deri kazıma (manası)dır; İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi.

**سدح** : Leys dedi: **السَّدْحُ**: hayvanı, yer yüzü üzerine uzatılmış halde boğazlamandır; ve bir şeyi yer yüzü üzerine yatırman da **سَدْحاً** olabilir; dolu **القِرْبَة** (tulum) gibi, **المملُوءَة** **المسْدُوحَة**.

Ebu’n-Necm yılanı vasfederek dedi:
يأْخذ فيه الحَيَّةَ النَّبُوحا
ثم يَبِيتُ عنده مذبُوحا
مُشَدَّخَ الهامةِ أو مَسْدُوحا

Dedim: **السَّدْح** ile **السَّطْحُ** birdir; onda **الطاءُ** **دالا**’ya çevrilmiştir; tıpkı **مَطَّ** ve **مَدَّ** ve benzerleri denildiği gibi.

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **سَدَحَ** بالمكان ve **ردَحَ**: bir yerde yahut otlakta ikamet ettiğinde (denir). Dedi: **وسَدَحْتُه** yani onu yere serdim/devirdim.

İbn Büzurc dedi: Kadın **سَدَحت** ve **رَدَحَت**: kocasının yanında itibarlı olduğunda ve razı olduğunda (denir).

**حدس** : Leys dedi: **الحَدْسُ**: sözün manalarında ve işlerde vehmetme/zan yürütmedir. Bana falandan bir iş ulaştı; ben onda **أَحْدِسُ** ederim, yani zan ve vehim ile söylerim.

Dedi: Yürüyüşte **الحَدْس**: bir sürat ve sürekli bir yol üzere ilerleyiştir. Şu beyit okundu:
كأنها من بَعْدِ سَيْرٍ حَدْسٍ

**وحُدَسُ**: Araplardan bir kabilenin babasının adıdır.

Araplar katırları sürmede ihtilaf eder: kimi **عَدَس** der, kimi **حَدَس** der. Dedim: **عَدَس** **حَدَس**’ten daha çoktur. İbn Müferriğ’in sözü bundandır:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارَةٌ
نَجَوْتِ وهَذَا تَحمِلين طَلِيقُ
**عَدَسْ**’i katır için isim yaptı; onu sürme nidası olan **عَدسْ** ile adlandırdı.

İbn Erkam el-Kûfî dedi: **حَدَسْ**: Süleyman b. Davud ث zamanında bulunan bir kavimdi; katırlara sert davranırlardı; onlar anıldığında katırlar, onlardan gördükleri şeyden dolayı korkuyla ürkerdi.

Lihyânî dedi: **حَدَسْتُ** koyunu **حَدْساً**: onu boğazlamak için yatırdığında (denir). Ondan dolaşan mesel: ( **حَدَسَهم بِمُطْفِئَة الرَّضْف** ) .

İbn Künâse dedi: Arap der ki: yıldız başın tepesine vardığında, “**فَعُظْمَاها فاحْدِس**”; manası: en iri develeri boğazla.

Ebu Zeyd dedi: **حَدَسْتُ** dişi deve ile: onu çöktürdüğünde (denir).

Başkası dedi: **الحَدْس**’in aslı **الرَّمْيُ** (atış)tır; **حَدْسُ الظَّن** ancak gayba taş atmadır.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir ki: **بَلَغْتُ به الحِداسَ** yani kendisine doğru koşturulan en uzak ve en ileri gaye; **الإدَاسَ** deme.

Ebu Ubeyd, Ümevî’den: **حَدَس** yerde ve **عَدَسَ** **يَحْدِسُ** ve **يَعْدِس**: onda gittiğinde (denir).

Ebu Zeyd dedi: **تَحَدَّسْتُ** haberlerden **تَحدُّساً**, ve onlardan **تَنَدَّسْتُ** **تَنَدُّساً**, ve **تَوَجَّسْتُ**: insanların haberlerini, onların bilmediği yerden bilmek için araştırıp yokladığında (denir).

Ve denir ki: **حَدَسْتُ** عليه ظَنِّي ve **نَدَسْتُه**: zannı zannettiğinde ve onu gerçekleştirmediğinde.

Meselin manası: **حَدَسَهم بمُطْفِئَة الرَّضْف**: misafirleri için semiz bir koyun boğazladı; onun yağından o **الرَّضْف** (kızgın taş) söndü.

Ve denir ki: **دحَسَ** dişi devesiyle: onun **سَبَلَتِها**’sına (yani) onun boğazına sapladı; yani onu çöktürdü, sonra onu gerdanında sapladı. Buradaki **السَّبَلَةُ** onun boğazıdır. Denir ki: **ملأ الدَّلوَ إلى أسْبالها** yani dudaklarına kadar.

**دحس** : Leys: **الدَّحْسُ**: iç yüzünü araştırdığın ve onu, gücünün yettiği en gizli şekilde arayıp istediğin işlerin gizlice didiklenmesidir; bundan dolayı toprağın altında (bulunan) bir kurtçuğa **دَحّاسَةً** adı verildi; o berrak sarıdır; onun çatallı bir başı vardır; çocuklar onu serçeleri avlamak için tuzaklarda bağlarlar; zarar vermez. **الدَّحْس** hakkında, iç yüzünü araştırma manasında şu beyit okundu:
وَيعْتِلُون مَنْ مَأَى في الدَّحْس

Benî Süleym’den biri dedi: **وِعاءٌ مَدْحُوسٌ** ve **مَدْكُوسٌ** ve **مَكْبُوسٌ** bir manadadır; bu, **الدَّيْحَسَ**’ın **الدَّيْكَس** gibi olduğuna delalet eder: o, çok olan şeydir.

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **دَحَسْتُ** قوم arasında **دَحْساً**: aralarını bozdum; aynı şekilde **مَأَسْتُ** ve **أرشْتُ**.

Ebu Bekir el-İyâdî bana okuttu:
وإن دَحَسُوا بالشَّرِّ فاعْفُ تَكَرُّما
وإن خَنَسُوا عنك الحديثَ فلا تَسَلْ

Nadr: **الدَّحَّاسُ**: tuzağa bağlanan bir kurtçuktur; çoğulu **دَحَاحِيس**.

Ezherî’ye **الدَّاحس** hakkında soruldu; dedi: **الدَّاحِسُ**: elde çıkan bir yaradır; Farsça **بَرْوَرَهْ** diye adlandırılır.

**وداحس** : bilinen bir atın adıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والسين وما يثلهما)
  (حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من الباب.
  (حسك) الحاء والسين والكاف من خشونة الشيء، لا يخرج مسائله عنه. فمن ذلك الحَسَكُ، وهو حَسَك السَّعدانِ([1])، وسمِّي بذلك لخشونته وما عليه مِن شَوك. ومن ذلك الحَسِيكة، وهي العداوة وما يُضَمّ في القلب من خشونة. ومن ذلك الحِسْكِك([2]). وهو القُنفُذ. والقياس في جميعه واحد.
  (حسل) الحاء والسين واللام أصلٌ واحد قليلُ الكلِم، وهو ولد الضبّ، يقال له الحِسْلُ والجمع حُسُول. ويقولون في المثل: "لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل"، أي لا آتيك([3])] أبداً. وذلك أنّ الضب لا يسقط له سِنٌّ. ويكنى الضّبُّ أبا الحِسل. والحسِيل: ولد البقر، لا واحِدَ له من لفظه. قال:
  * وهنّ كأذنابِ الحَسِيلِ صوادرٌ([4]) *
  (حسم) الحاء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو قَطْع الشّيء عن آخره. فالحَسْم: القطع. وسُمِّي السيفُ حُساماً. ويقال حسامُه حَدّهُ، أيُّ ذلك كان فهو من القَطْع. فأما قوله تعالى: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ [الحاقة 7]، فيقال هي المتتابعة. ويقال الحسوم الشّؤم. ويقال سمِّيت حُسوماً لأنها حسمت الخيرَ عن أهلها. وهذا القول أقْيَس لما ذكرناه. ويقال للصبيّ السيِّئ الغذاء([5]) محسومٌ، كأنه قُطِع نماؤُه لَمَّا حُسِم غذاؤه. والحَسْم: أن تقطَعَ عِرقاً وتكويه بالنار كي لا تسيل دمُه. ولذلك يقال: احْسِم عنك هذا الأمر، أي اقطعه واكفِهِ نفسَك.
  (حسن) الحاء والسين والنون أصلٌ واحد. فالحُسن ضِدُّ القبح. يقال رجلٌ حسن وامرَأة حسناءُ وحُسّانَةٌ. قال:
دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ([6])  وليس في الباب إلاّ هذا. ويقولون: الحسَن: جَبَل، وحَبْلٌ من حبال الرمل. قال:
لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ([7])  والمحاسنُ من الإنسان وغيره: ضدُّ المساوي. والحسن من الذراع: النصف الذي يلي الكوع، وأحسَِبه سمّي بذلك مقابلةً بالنِّصف الآخر؛ لأنّهم يسمُّون النصف الذي يلي المِرفَق القبيح، وهو الذي يقال له كَِسْرُ قبيحٍ. قال:
لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت كَِسْرَ قبيحِ([8])  (حسو/ي) الحاء والسين والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ، ثم يشتقّ منه. وهو حَسْو الشيء المائع، كالماء واللبن وغيرهما؛ يقال منه حَسَوْت اللّبن وغيره حَسْواً. ويقال في المثل:
  * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك الحُسى *
  *والأصل الفارسُ يغذو فرسَه بالألبان يحسّيها إيّاه، ثمّ يحتاج إليه في طلبٍ أو هرب، فيقول: لهذا كنتُ أفعلُ بك ما أفعل. ثم يقال ذلك لكلِّ من رُشِّح لأمر. والعرب تقول في أمثالها: "هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء"، أي إنّه يُوهِم أنّه يتناول رغوةَ اللبن، وإنّما الذي يريده شُربُ اللّبنِ نَفْسِه. يضرب ذلك لمن يَمكُر، يُظهِر أمراً وهو يريد غيره. ويقولون: "نَومٌ كحَسْو الطائر" أي قليل. ويقولون: شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً. وكان يقال لابن جُدْعانَ حاسي الذَّهَب، لأنّه كان لـه إناءٌ من ذهب يحسُو منه. والحِسْيُ: مكانٌ إذا نُحِّيَ عنه رملُه نَبَع ماؤُه. قال:
تَجُمُّ جُمومَ الحِسْي جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ([9])  فهذا أيضاً من الأول كأنَّ ماءَه يُحسَى.
  ومما هو محمولٌ عليه احتسيت الخَبَر وتحسَّيت مثل تحسَّسْت، وحَسِيت بالشيء مثل حَسِسْتُ. وقال:
سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** حَسِينَ به فهنَّ إليه شُوسُ([10])  وهذا ممكنٌ أن يكون أيضاً من الباب الذي يقلبونه عند التضعيف ياء، مثل قصَّيْتُ أظفاري، وتقضَّى البازي، وهو قريبٌ من الأمرين وحِسْيُ الغَميِم: مكانٌ.
  (حسب) الحاء والسين والباء أصول أربعة:
  فالأول: العدّ. تقول: حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً. قال الله تعالى: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾ [الرحمن 5]. ومن قياس الباب الحِسْبانُ الظنّ، وذلك أنَّه فرق بينه وبين العدّ بتغيير الحركة والتّصريف، والمعنى واحد، لأنّه إذا قال حسِبته كذا فكأنّه قال: هو في الذي أعُدُّه من الأمور الكائنة.
  ومن الباب الحَسَبُ الذي يُعَدُّ من الإنسان. قال أهل اللغة: معناه أن يعد آباءً أشرافاً.
  ومن هذا الباب قولهم: احتسب فلانٌ ابنَه، إذا مات كبيراً([11]). وذلك أنْ يَعُدّه في الأشياء المذخورة لـه عند الله تعالى. والحِسْبة: احتسابك الأجرَ. وفلان حَسَنُ الحِسْبة بالأمر، إذا كان حَسَن التدبير؛ وليس من احتساب الأجر. وهذا أيضاً من الباب؛ لأنه إذا كان حسنَ التدبير للأمر كان عالماً بِعِدَادِ كل شيءٍ وموضِعِه من الرأْي والصّواب. والقياسُ كله واحد([12]).
  والأصل الثاني: الكِفاية. تقول شيء حِسَابٌ، أي كافٍ([13]). ويقال: أحسَبْتُ فلاناً، إذا أعطيتَه ما يرضيه؛ وكذلك حَسَّبْته. قالت امرأة([14]):
ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع  والأصل الثالث: الحُسْبَانُ، وهي جمع حُسبانَةٍ، وهي الوِسادة الصغيرة. وقد حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه، إذا أجلسته عليها ووسَّدْتَه إياها. ومنه قول القائل:
  * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ([15]) *
  وقال آخر([16]):
يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ([17])  ومن هذا الأصل الحُسبْان: سهامٌ صغار يُرْمى بها عن القسيِّ الفارسية، الواحدة حُسبانة. وإنما فرق بينهما لصِغَر هذه و[كبر] تلك.
  ومنه قولهم أصاب الأرض حُسبان، أي جراد. وفُسِّرَ قوله تعالى: ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40]، بالبَرَد.
  والأصل الرابع: الأحسب الذي ابيضَّت جِلدتُه من داءٍ ففسدت شَعرته، كأنَّه أبرص. قال:
يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا([18])  وقد يتّفق في أصول الأبواب هذا التفاوتُ الذي تراه في هذه الأصول الأربعة.
  (حسد) الحاء والسين والدال أصلٌ واحد، وهو الحَسَد.
  (حسر) الحاء والسين والراء أصلٌ واحد، وهو من كَشْف الشيء. [يقال حَسَرت عن الذراع([19])]، أي كشفته. والحاسر: الذي لا دِرْع عليه ولا *مِغْفَر. ويقال حَسَرْتُ البيتَ: كنستُه. ويقال: إن المِحْسَرَة المِكْنَسَة. وفلان كريم المَحْسَر، أي كريم المخبر، أي إذا كشفْتَ عن أخلاقه وجدتَ ثَمَّ كريماً. قال:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر([20])  ومن الباب الحسرةُ: التلهُّف على الشيء الفائت. ويقال حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً، وذلك انكشافُ أمرِه في جزعه وقلَّة صبره. ومنه ناقةٌ حَسْرَى إذا ظلَعَتْ. وحَسَر البصر إذا كَلَّ، وهو حسير، وذلك انكشافُ حاله في قلّة بَصَره وضَعْفه. والمُحَسَّرُ، المُحَقَّر، كأنّه حُسر، أي جُعِل ذا حَسْرَة. وقد فسّرناها.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) حسك السعدان، ثمره، وهو خشن يعلق بأصواف الغنم.
([2]) في الأصل: "الحيسك"، تحريف. ويقال للقنفذ حسكك كزبرج، وحسيكة كسفينة.
([3]) التكملة من المجمل. ونحوها في اللسان.
([4]) للشنفرى في المفضليات (1: 109) واللسان (حسل). وعجزه:
* وقد نهلت من الدماء وعلت *.
([5]) في الأصل: "الانداء"، صوابه من المجمل واللسان.
([6]) للشماخ في ديوانه 21 واللسان (حسن).
([7]) لعبد الله بن عنمة الضبي في اللسان (حسن) ومعجم البلدان (الحسنان) والحماسة.
([8]) قال ابن بري: "البيت من الطويل، ودخله الخرم في أوله. و منهم من يرويه: أو كنت كسراً، والبيت على هذا من الكامل". انظر اللسان (قبح) والمقاييس (قبح).
([9]) للمرقش الأصغر، من قصيدة في المفضليات (2: 41). وكذا جاءت الرواية في المجمل. وفي المفضليات: "وجرده من تحت"، أي كشفه وعراه من الشجر.
([10]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (حسا، حسس)، وأمالي القالي (1: 176).
([11]) وإذا فقده صغيراً لم يبلغ الحلم قيل: افترطه افتراطا.
([12]) في الأصل: "كلمة واحدة".
([13]) وبه فسر قوله تعالى: (عطاء حسابا).
([14]) من بني قشير، كما في اللسان (حسب). وأنشده أيضاً في (قفا).
([15]) أنشد هذا العجز في المجمل واللسان (حسب).
([16]) هو نهيك الفزاري، يخاطب عامر بن الطفيل، كما في اللسان (حسب). وفي معجم البلدان (رسم الغبغب) أنه "نهيكة الفزاري".
([17]) الوكعاء: الوجعاء، وهي الدبر. وفي اللسان "بالوجعاء" وفي المعجم "بالرصعاء".
([18]) لامرئ القيس في ديوانه 154 واللسان (بوه، عقق، حسب). وقد سبق في (بوه).
([19]) التكملة من المجمل.
([20]) في الأصل: "الكريم"، صوابه في المجمل، حيث أنشد العجز. والطب، بالكسر الشأن والعادة.

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والسين وما يثلهما**)
  (**حسف**) **الحاء** ve **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyden kabuklanıp soyulması ve düşmesidir. Bundan: **الحُسَافة**; o, hurmadan ve meyveden düşen şeydir. Ve denir: **انحسف الشّيءُ**; elinde ufalanıp dağıldığı zaman. Ama **الحَسيفَة**; o da düşmanlıktır; bunun bu bâbdan olması câizdir. Benim yanımdaki ise: onun ibdâl bâbından olduğudur ve aslın **الحسيكة** olduğudur; sonra **الكاف** **فاء** olarak ibdâl edilmiştir. **الحسيكة**’yi ve onun kıyasını bu bâbdan sonra zikrettim. Ve denir: **الحَسَفُ الشَّوك**; o da bâbdandır.
  (**حسك**) **الحاء** ve **السين** ve **الكاف** şeyin pürüzlülüğündendir; meseleleri ondan dışarı çıkmaz. Bundan: **الحَسَكُ**; o, **حَسَك السَّعدانِ**’dır, pürüzlülüğü ve üzerinde diken bulunması sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Bundan: **الحَسِيكة**; o, düşmanlık ve kalpte pürüzlülükten olarak toplanıp biriktirilen şeydir. Bundan: **الحِسْكِك**. O, kirpidir. Kıyas bunların hepsinde birdir.
  (**حسل**) **الحاء** ve **السين** ve **اللام** az kelimeli tek bir asıldır; o, kelerin yavrusudur; ona **الحِسْلُ** denir; çoğulu **حُسُول**’dür. Ve meselde derler: “لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل”، yani “sana asla gelmem.” Bu, kelerin dişinin düşmemesindendir. Kereye **أبا الحِسل** künyesi verilir. **الحسِيل**: sığır yavrusu; lafzından tekili yoktur. Dedi ki:
  * وهنّ كأذنابِ الحَسِيلِ صوادرٌ *
  (**حسم**) **الحاء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; o da bir şeyi sonundan kesmektir. İşte **الحَسْم**: kesmedir. Kılıca **حُساماً** adı verildi. Ve denir: **حسامُه حَدّهُ**; hangisi olursa olsun, o kesmedendir. Ama Yüce Allah’ın sözü: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ hakkında, “peş peşe olan” denir. Ve denir: **الحسوم** uğursuzluktur. Ve denir: “**حُسوماً** diye adlandırıldı; çünkü hayrı ehlinden kesti.” Bu söz, zikrettiğimize göre daha kıyaslıdır. Ve kötü beslenen çocuğa **محسومٌ** denir; sanki gıdası kesildiği için büyümesi kesilmiş gibidir. Ve **الحَسْم**: bir damarı kesmen ve kanı akmasın diye onu ateşle dağlamandır. Bu yüzden denir: **احْسِم عنك هذا الأمر**; yani onu kes ve onu kendinden gider.
  (**حسن**) **الحاء** ve **السين** ve **النون** tek bir asıldır. İşte **الحُسن** çirkinliğin zıddıdır. Denir: **رجلٌ حسن** ve **امرَأة حسناءُ** ve **حُسّانَةٌ**. Dedi ki:
دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ
  Bâbda bundan başka yoktur. Ve derler: **الحسَن** bir dağdır; ve kum iplerinden bir iptir. Dedi ki:
لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ
  **المحاسنُ** insandan ve başkasından: kötülüklerin zıddıdır. Ve koldan **الحسن**: bileğe bitişik olan yarıdır; sanırım öteki yarıyla karşılaştırma olarak bununla adlandırıldı; çünkü dirseğe bitişik olan yarıya **القبيح** adını verirler; o da **كَِسْرُ قبيحٍ** diye adlandırılan şeydir. Dedi ki:
لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت كَِسْرَ قبيحِ
  (**حسو/ي**) **الحاء** ve **السين** ve illetli harf tek bir asıldır; sonra ondan türetilir. O, su ve süt ve başkaları gibi akışkan şeyi yudumlamaktır; ondan denir: **حَسَوْت** sütü ve başkasını **حَسْواً** (yudumlayarak içtim). Ve meselde denir:
  * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك الحُسى *
  *Asıl: Fars, atını sütlerle besler; onu onunla yudumlatır; sonra bir istek yahut kaçışta ona ihtiyaç duyar; der ki: “Bunun için sana yaptığımı yapıyordum.” Sonra bu, bir işe aday gösterilen herkes için söylenir. Ve Araplar mesellerinde derler: “**هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء**”; yani o, sütün köpüğünü aldığını vehmettirir; hâlbuki istediği, sütün kendisini içmektir. Bu, hile yapan; bir şeyi gösterip başka bir şeyi isteyen kimse için darb-ı meseldir. Ve derler: “**نَومٌ كحَسْو الطائر**”; yani az. Ve derler: **شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً**. Ve İbn Cud‘ân’a **حاسي الذَّهَب** denirdi; çünkü onun, ondan yudumladığı altından bir kabı vardı. Ve **الحِسْيُ**: kumu ondan uzaklaştırıldığı zaman suyu fışkıran bir yerdir. Dedi ki:
تَجُمُّ جُمومَ الحِسْي جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ
  Bu da ilkinin cümlesindendir; sanki suyu yudumlanır.
  Ve ona hamledilen şeylerdendir: **احتسيت الخَبَر** ve **تحسَّيت**; **تحسَّسْت** gibi; ve **حَسِيت بالشيء**; **حَسِسْتُ** gibi. Ve dedi ki:
سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** حَسِينَ به فهنَّ إليه شُوسُ
  Bu, ayrıca, şeddede onu **ياء**’ya çevirdikleri bâbdan da olabilir; **قصَّيْتُ أظفاري** ve **تقضَّى البازي** gibi; o, iki işten de yakındır. Ve **حِسْيُ الغَميِم**: bir yerdir.
  (**حسب**) **الحاء** ve **السين** ve **الباء** dört asıldır:
  Birincisi: saymadır. Dersin: **حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً**. Allah تعالى dedi: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾. Bâbın kıyasındandır **الحِسْبانُ**: zandır; bu, onu saymadan, harekeyi ve tasrifi değiştirmekle ayırmıştır; mânâ birdir; çünkü “onu şöyle sandım” dediği zaman, sanki “o, vuku bulan işlerden saydığım şeyin içindedir” demiş gibidir.
  Ve bâbdandır: insandan sayılan **الحَسَبُ**. Dil ehli dedi: mânâsı, şerefli babaları saymasıdır.
  Ve bu bâbdandır onların sözü: **احتسب فلانٌ ابنَه**; o, büyük olarak öldüğü zaman. Bu, onu Allah تعالى katında kendisi için saklanan şeylerde saymasıdır. Ve **الحِسْبة**: sevabı hesap etmen (sevabı umarak yapman)dır. Ve falan kimse, işte **حَسَنُ الحِسْبة**’dir; tedbiri güzel olduğu zaman; sevabı hesap etmekten değildir. Bu da bâbdandır; çünkü iş için tedbiri güzel olduğu zaman, her şeyin sayısını ve onun görüş ve doğruluktan yerini bilen olur. Kıyasın hepsi birdir.
  İkinci asıl: yeterliliktir. Dersin: **شيء حِسَابٌ**; yani yeterlidir. Ve denir: **أحسَبْتُ فلاناً**; onu razı edecek şeyi verdiğin zaman; aynı şekilde **حَسَّبْته**. Bir kadın dedi ki:
ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع
  Üçüncü asıl: **الحُسْبَانُ**; o, **حُسبانَةٍ**’nin çoğuludur; o da küçük yastıktır. Ve **حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه**; onu onun üzerine oturttuğun ve onu onunla yastıkladığın zaman. Ondandır söyleyenin sözü:
  * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ *
  Ve bir başkası dedi ki:
يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ
  Ve bu asıldandır **الحُسبْان**: Fars yaylarından atılan küçük oklardır; teki **حُسبانة**’dır. Ancak bunların küçüklüğü ve onların büyüklüğü sebebiyle ikisi arasında fark yapıldı.
  Ondandır onların sözü: yere **حُسبان** isabet etti; yani çekirge. Ve Yüce Allah’ın sözü ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ dolu ile tefsir edilmiştir.
  Dördüncü asıl: **الأحسب**; hastalıktan derisi beyazlayan ve kılı bozulandır; sanki alacalıdır. Dedi ki:
يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا
  Bâbların asıllarında, bu dört asılda gördüğün bu farklılık vâki olabilir.
  (**حسد**) **الحاء** ve **السين** ve **الدال** tek bir asıldır; o da **الحَسَد**’dir.
  (**حسر**) **الحاء** ve **السين** ve **الراء** tek bir asıldır; o, şeyin açığa çıkarılmasındandır. [Denir: **حَسَرت عن الذراع**]; yani onu açtın. Ve **الحاسر**: üzerinde zırh ve **مِغْفَر** olmayan kimsedir. Ve denir: **حَسَرْتُ البيتَ**: onu süpürdüm. Ve denir: **المِحْسَرَة** süpürgedir. Ve falan kimse **كريم المَحْسَر**’dır; yani haberce (iç yüzce) kerimdir; yani ahlâkını açığa çıkardığın zaman orada kerim bulursun. Dedi ki:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر
  Ve bâbdandır **الحسرةُ**: kaçırılmış şeye yanıp yakılmadır. Ve denir: **حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً**; bu, onun işinin, sızlanmasında ve sabrının azlığında açığa çıkmasıdır. Ondandır: topalladığı zaman **ناقةٌ حَسْرَى**. Ve göz yorulduğu zaman **حَسَر البصر**; o **حسير**’dir; bu, görmesinin azlığında ve zayıflığında hâlinin açığa çıkmasıdır. Ve **المُحَسَّرُ**: küçültülmüş (hakir görülmüş) olandır; sanki **حُسر**; yani **ذا حَسْرَة** kılınmıştır. Onu açıklamıştık.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحسد: تمني زوال نعمة من مستحق لها، وربما كان مع ذلك سعي في إزالتها، وروي: (المؤمن يغبط والمنافق يحسد) (الحديث ذكره الغزالي في الإحياء 3/186، وقال العراقي: لم أجد له أصلا مرفوعا، وإنما هو من قول الفضيل، كذلك رواه ابن أبي الدنيا في (ذم الحسد) ).
وقال تعالى: ﴿حسدا من عند أنفسهم﴾ [البقرة/109]، ﴿ومن شر حاسد إذا حسد﴾ [الفلق/5].

##### Türkçe

- **الحسد**: kendisine müstahak olan kimseden bir nimetin zevalini temenni etmektir; belki bununla birlikte onu gidermeye yönelik bir çaba da olur. Ve rivayet olundu: “Mümin **يغبط** eder, münafık **يحسد** eder.” (Hadisi Gazâlî **الإحياء** 3/186’da zikretti; Irâkî dedi ki: Ona merfû‘ olarak bir asl bulmadım; ancak o, Fudayl’ın sözündendir; İbn Ebî’d-Dünyâ da **ذم الحسد**’de onu böyle rivayet etti.)

Ve Yüce Allah dedi: ﴿**حسدا من عند أنفسهم**﴾ [el-Bakara/109], ﴿**ومن شر حاسد إذا حسد**﴾ [el-Felak/5].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح س د
حسده على نعمة الله وحسده نعمة اللـه وكـل ذي نعمـة محسودهـا‏.‏
وتقـول‏:‏ إن الحسـد يأكـل الجسد والمحسدة مفسدة‏.‏
وقوم حسدة وحساد وحسد وهما يتحاسدان‏.‏
وصحبته فأحسدته أي وجدته حاسداً‏.‏
والأكابر محسدون‏.‏
قال‏:‏ إنّ العرانين تلقاهـا محسـدة ولا تـرى للئـام الناس حسادا

##### Türkçe

ح س د
**حسده** onu Allah’ın nimeti üzerine kıskandı; ve **حسده** Allah’ın nimetini (kıskandı); ve her nimet sahibi, o nimeti kıskanılmıştır.
Ve dersin ki: Şüphesiz **الحسد** bedeni yer; ve **المحسدة** bozucudur.
Ve bir kavim **حسدة** ve **حساد** ve **حسد**; ve ikisi **يتحاسدان** (birbirlerini kıskanırlar).
Ve onunla arkadaşlık ettim de onu **فأحسدته**; yani onu kıskanç buldum.
Ve büyükler **محسدون**dur.
Dedi ki: Şüphesiz **العرانين** ona **محسدة** olarak rastlar; ve alçak kimseler için **حسادا** görmezsin.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحسد: معروف، حَسَدَه يَحْسِدُه ويَحْسُدُه حَسَداً وحَسَّدَه إِذا تمنى أَن تتحول إِليه نعمته وفضيلته أَو يسلبهما هو؛ قال: وترى اللبيبَ مُحَسَّداً لم يَجْتَرِمْ
شَتْمَ الرجال، وعِرْضُه مَشْتوم
الجوهري: الحسد أَن تتمنى زوال نعمة المحسود إِليك.
يقال: حَسَدَه يَحْسُدُه حُسوداً؛ قال الأَخفش: وبعضهم يقول يحسِده، بالكسر، والمصدر حسَداً، بالتحريك، وحَسادَةً. وتحاسد القوم، ورجل حاسد من قوم حُسَّدٍ وحُسَّادٍ وحَسَدة مثل حامل وحَمَلَة، وحَسودٌ من قوم حُسُدٍ، والأُنثى بغير هاء، وهم يتحاسدون. وحكى الأَزهري عن ابن الأَعرابي: الحَسْدَلُ القُراد، ومنه أُخذ الحسد يقشر القلب كما تقشر القراد الجلد فتمتص دمه. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: لا حسد إِلاَّ في اثنتين: رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار، ورجل آتاه الله قرآناً فهو يتلوه؛ الحسد: أَن يرى الرجل لأَخيه نعمة فيتمنى أَن تزول عنه وتكون له دونه، والغَبْطُ: أَن يتمنى أَن يكون له مثلها ولا يتمنى زوالها عنه؛ وسئل أَحمد بن يحيى عن معنى هذا الحديث فقال: معناه لا حسد لا يضر إِلاَّ في اثنتين؛ قال الأَزهري: الغبط ضرب من الحسد وهو أَخف منه، أَلا ترى أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما سئل: هل يضر الغَبْط؟ فقال: نعم كما يضر الخَبْطُ، فأَخبر أَنه ضار وليس كضرر الحسد الذي يتمنى صاحبه زوال النعمة عن أَخيه، والخبط: ضرب ورق الشجر حتى يتحاتَّ عنه ثم يستخلف من غير أَن يضر ذلك بأَصل الشجرة وأَغصانها؛ وقوله، صلى الله عليه وسلم، لا حسد إِلاَّ في اثنتين هو أَن يتمنى الرجل أَن يرزقه الله مالاً ينفق منه في سبيل الخير، أَو يتمنى أَن يكون حافظاً لكتاب الله فيتلوه آناء الليل وأَطراف النهار، ولا يتمنى أَن يُرزأَ صاحب المال في ماله أَو تالي القرآن في حفظه. وأَصل الحسد: القشر كما قال ابن الأَعرابي، وحَسَده على الشيء وحسده إِياه؛ قال يصف الجن مستشهداً على حَسَدْتُك الشيءَ بإِسقاط على:أَتَوْا ناري فقلتُ: مَنُونَ أَنتم،
فقالوا: الجِنُّ، قلتُ: عِمُوا ظَلاماً
فقلتُ: إِلى الطعام، فقال منهم
زَعِيمٌ: نَحْسِدُ الإِنس الطعاما
وقد يجوز أَن يكون أَراد على الطعام فحذف وأَوصل؛ قال ابن بري: الشعر لشمر بن الحرث الضبي وربما روي لتأَبط شرّجاً، وأَنكر أَبو القاسم الزجاجي رواية من روى عِموا صباحاً، واستدل على ذلك بأَن هذا البيت من قطعة كلها على رويّ الميم؛ قال وكذلك قرأْتها على ابن دريد وأَولها: ونارٍ قد حَضَأْتُ بُعَيْدَ وَهْنٍ
بدارٍ، ما أُريدُ بها مُقاما
قال ابن بري: قد وهم أَبو القاسم في هذا، أَو لم تبلغه هذه الرواية لأَن الذي يرويه عِموا صباحاً يذكره مع أَبيات كلها على روي الحاء، وهي لِخَرِع بن سنان الغساني، ذكر ذلك في كتاب خبر سَدّ مَأْرِبَ، ومن جملة الأَبيات:
نزلتُ بِشعْبِ وادي الجنِّ، لَمَّا
رأَيتُ الليلَ قد نَشَرَ الجناحا
أَتاني قاشِرٌ وبَنُو أَبيه،
وقد جَنَّ الدُّجى والنجمُ لاحا
وحدَّثني أُموراً سوف تأْتي،
أَهُزُّ لها الصَّوارمَ والرِّماحا
قال: وهذا كله من أَكاذيب العرب؛ قال ابن سيده: وحكى اللحياني عن العرب حسدني الله إِن كنت أَحسدك، وهذا غريب، وقال: هذا كما يقولون نَفِسَها الله عليَّ إِن كنت أَنْفَسُها عليك، وهو كلام شنيع، لأَن الله، عز وجل، يجل عن ذلك، والذي يتجه هذا عليه أَنه أَراد: عاقبني الله على الحسد أَو جازاني عليه كما قال: ومكروا ومكر الله.

##### Türkçe

**الحسد**: bilinen (şey); **حَسَدَه يَحْسِدُه ويَحْسُدُه حَسَداً وحَسَّدَه**: onun nimeti ve faziletinin kendisine dönüşmesini yahut onun ikisini de (ondan) çekip almasını temenni ettiği zaman; dedi ki:

وترى اللبيبَ مُحَسَّداً لم يَجْتَرِمْ
شَتْمَ الرجال، وعِرْضُه مَشْتوم

Cevherî: **الحسد**: kıskanılanın nimetinin sana (geçmesi için) yok olmasını temenni etmendir.

Denir: **حَسَدَه يَحْسُدُه حُسوداً**; Ahfeş dedi ki: Bazıları da **يحسِده** der, kesre ile; mastar **حسَداً**dır, hareke ile, ve **حَسادَةً**. Ve kavim birbirini kıskandı (**تحاسد القوم**); ve **حاسد** adam, **حُسَّدٍ** ve **حُسَّادٍ** ve **حَسَدة** kavminden; **حامل** ve **حَمَلَة** gibi. Ve **حَسودٌ** adam, **حُسُدٍ** kavminden; dişisi هاء’sızdır; ve onlar birbirlerini kıskanırlar (**يتحاسدون**). Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **الحَسْدَلُ** kene; ve ondan **الحسد** alınmıştır: kalbi soyar, kenenin deriyi soyması gibi; sonra onun kanını emer. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet olundu ki o dedi: “**لا حسد إِلاَّ في اثنتين**: Allah’ın kendisine mal verdiği bir adam; o da onu gecenin ve gündüzün saatlerinde infak eder; ve Allah’ın kendisine Kur’an verdiği bir adam; o da onu okur.” **الحسد**: kişinin, kardeşi için bir nimet görüp onun ondan yok olmasını ve onun yerine kendisinin olmasını, onun dışında, temenni etmesidir; **الغَبْطُ**: onun gibi bir şeyin kendisi için olmasını temenni etmesi ve onun ondan yok olmasını temenni etmemesidir. Ve Ahmed b. Yahyâ’ya bu hadisin manası soruldu da dedi ki: Manası: “Zarar vermeyen kıskançlık yoktur; ancak iki şeyde (vardır).” Ezherî dedi ki: **الغبط** kıskançlıktan bir türdür ve ondan daha hafiftir; görmez misin ki Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, “**الغَبْط** zarar verir mi?” diye sorulunca: “Evet, **الخَبْطُ** zarar verdiği gibi” dedi; böylece onun zararlı olduğunu haber verdi; fakat nimetin kardeşinden yok olmasını temenni eden kimsenin kıskançlığının zararı gibi değildir. **الخبط**: ağacın yaprağını vurup ondan dökülmesini sağlamak, sonra (ağaç) aslını ve dallarını zedelemeden (yeniden) yerine koymasıdır. Ve onun, sallallahu aleyhi ve sellem, “**لا حسد إِلاَّ في اثنتين**” sözü: kişinin Allah’ın kendisine hayır yolunda infak edeceği bir mal rızıklandırmasını temenni etmesi yahut Allah’ın kitabını ezberleyen olup onu gecenin saatlerinde ve gündüzün uçlarında okumasını temenni etmesidir; ve mal sahibinin malında eksiltilmesini (**يُرزأَ**) yahut Kur’an okuyanın hıfzında (eksiltilmesini) temenni etmez. Ve **الحسد**’in aslı: soyma/kabuk soyma (işi)dir; İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi. Ve **حَسَده على الشيء وحسده إِياه**; cinleri vasfederken, **حَسَدْتُك الشيءَ** (ifadesine) **على**’yı düşürerek delil getiren olarak dedi ki:

أَتَوْا ناري فقلتُ: مَنُونَ أَنتم،
فقالوا: الجِنُّ، قلتُ: عِمُوا ظَلاماً
فقلتُ: إِلى الطعام، فقال منهم
زَعِيمٌ: نَحْسِدُ الإِنس الطعاما

Ve caizdir ki “**على الطعام**”ı kastetmiş olsun da ( **على**’yı) hazfedip (fiili) ulaştırmış olsun. İbn Berrî dedi ki: Şiir, Şemmer b. el-Hâris ed-Dabbî’nindir; bazen de Tee’abbata Şerran’a rivayet olunur. Ebü’l-Kâsım ez-Zeccâcî, “**عِموا صباحاً**” rivayet edenin rivayetini inkâr etti ve buna, bu beytin tamamı **الميم** kafiyesi üzere olan bir parçadan olmasıyla delil getirdi; dedi ki: Ben onu İbn Düreyd’e de böyle okudum; ve onun başı:

ونارٍ قد حَضَأْتُ بُعَيْدَ وَهْنٍ
بدارٍ، ما أُريدُ بها مُقاما

İbn Berrî dedi ki: Ebü’l-Kâsım bunda vehmetmiştir; yahut bu rivayet ona ulaşmamıştır; çünkü “**عِموا صباحاً**” rivayet eden, onu tamamı **الحاء** kafiyesi üzere olan beyitlerle birlikte zikreder; ve onlar, Hara‘ b. Sinân el-Gassânî’nindir; bunu **خبر سَدّ مَأْرِبَ** kitabında zikretti; beyitlerden bir kısmı:

نزلتُ بِشعْبِ وادي الجنِّ، لَمَّا
رأَيتُ الليلَ قد نَشَرَ الجناحا
أَتاني قاشِرٌ وبَنُو أَبيه،
وقد جَنَّ الدُّجى والنجمُ لاحا
وحدَّثني أُموراً سوف تأْتي،
أَهُزُّ لها الصَّوارمَ والرِّماحا

Dedi ki: Bu, Arapların yalanlarının hepsindendir. İbn Sîde dedi ki: Lihyânî, Araplardan şunu nakletti: “**حسدني الله إِن كنت أَحسدك**”; bu gariptir. Ve dedi ki: Bu, onların “**نَفِسَها الله عليَّ إِن كنت أَنْفَسُها عليك**” demeleri gibidir; bu çirkin bir sözdür; çünkü Allah, عز وجل, bundan yücedir. Bunun üzerine yönelen şey şudur: “Kıskançlık sebebiyle Allah beni cezalandırsın yahut onunla beni mükâfatlandırsın”ı kastetmiştir; nitekim dedi: “**ومكروا ومكر الله**”.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح س د * * الحَسَدُ * أن تتمنى زوال نعمة المحسود إليك وبابه دخل وقال الأخفش وبعضهم يقول يحسِده بالكسر حسدا بفتحتين و * حَسادةً * بالفتح و * حَسَدهُ * على الشيء وحسده الشيء بمعنى و * تَحَاسَد * القوم وقوم * حَسَدَةٌ * كحامل وحملة

##### Türkçe

* ح س د * * **الحَسَدُ** *: Kendisine karşı haset edilenin nimetin(in) senden yana zevalini temenni etmendir; ve onun bâbı **دخل**’dir. El-Ahfeş dedi ki: Bazıları da “Onu kesre ile **يحسِده** (der), **حسدا** iki fetha ile; ve **حَسادةً** fetha ile; ve **حَسَدهُ** bir şey üzerine; ve “Ona haset etti” mânasında **حسده** bir şeyi (der)” der. Ve kavim **تَحَاسَد** etti; ve bir kavim **حَسَدَةٌ** (dır), **حامل** ve **حملة** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حسده الشيء وعليه، وشاهد الأول قول شمر بن الحارث الضبي يصف الجن:
  أتوا ناري فقلت منون أنـتـم                      فقالوا الجن قلت عموا ظلاما
  فقلت إلى الطعأم فقال منهـم                      زعيم نحسد الإنس الطعامـا يحسده بالكسر، نقله الأخفش عن البعض، ويحسده بالضم، هو المشهور، حسدا، بالتحريك، وجوز صاحب المصباح سكون السين. والأول أكثر، وحسودا، كقعود، وحسادة بالفتح، وحسده تحسيدا، إذا تمنى أن تتحول إليه، وفي نسخة: عنه نعمته وفضيلته أو يسلبهما هو، قال:
  وترى اللبيب محسدا لم يجترم                      شتم الرجال وعرضه مشتوم وفي الصحاح: الحسد أن تتمنى زوال نعمة المحسود إليك. وفي النهاية: الحسد: أن يرى الرجل لأخيه نعمة فيتمنى أ تزول عنه، وتكون له دونه. والغبط، أن يتمنى أن يكون له مثلها ولا يتمنى زوالها عنه. وقال الأزهري: الغبط ضرب من الحسد، وهو أخف منه؛ ألا ترى أن النبي صلى الله عليه وسلم، لما سئل: هل يضر الغبط? فقال: نعم، كما يضر الخبط أصل الحسد القشر كما قاله ابن الأعرابي. وقي شرح الشفاء للشهاب: أقبح الحسد تمني زوال نعمة لغير لا تحصل له. وفي الأساس: الحسد تمني زوال نعمة المحسود. وحسده على نعمة الله، وكل ذي نعمة محسود، والحسد يأكل الجسد، والمحسدة مفسدة. وهو حاسد من قوم حسد، وحساد، وحسدة، مثل حامل وحملة، وحسود، من قوم حسد، بضمتين والأنثى بغير هاء. وقال ابن سيده وحكى اللحياني عن العرب: حسدني الله إن كنت أحسدك، وهذا غريب. قال: وهذا كما يقولون: نفسها الله علي إن كنت أنفسها عليك. وهو كلام شنيع، لأن الله عز وجل يجل عن ذلك. والذي يتجه هذا عليه أنه أراد أي عاقبني الله على الحسد، أو جازاني عليه، كما قال:  ومكروا ومكر الله  . وتحاسدوا: حسد بعضهم بعضا.
 ومما يستدرك عليه: الحسدل، بالكسر: القراد، واللام زائدة، حكاه الأزهري عن ابن الأعرابي. وصحبته فأحسدته، أي وجدته حاسدا.

##### Türkçe

**حسده** şeyi ve ona karşı; birincinin şahidi, Şemmer b. el-Hâris ed-Dubbî’nin cinleri vasfederek söylediği sözdür:
  “Ateşime geldiler; dedim: Siz kimsiniz?                      Dediler: Cinler. Dedim: Kör olun, karanlık olsun!
  Dedim: Yemeğe (gelin). Onlardan                      bir önder dedi: Biz insanlara yemeği haset ederiz.” **يحسده** kesre ile; bunu el-Ahfeş bazılarından nakletti; ve **يحسده** damme ile; meşhur olan odur; **حسدا**; hareke ile; ve el-Misbâh’ın sahibi sîn’in sükûnunu caiz gördü. Birincisi daha çoktur. Ve **حسودا**; **قعود** gibi; ve **حسادة** fetha ile; ve **حسده تحسيدا**; ona dönüşmesini temenni ettiğinde. Ve bir nüshada: ondan, onun nimeti ve fazileti (gitsin) yahut onları kendisi soysun (diye). Dedi ki:
  “Ve görürsün ki akıllı kimse **محسدا**dır, suç işlememişken;                      erkeklerin sövmesi (vardır) ve onun ırzı sövülmüş (hâldedir).” Ve es-Sıhâh’ta: **الحسد**; haset edilenin nimetinin sana (geçmesi için) zevalini temenni etmendir. Ve en-Nihâye’de: **الحسد**: kişinin, kardeşi için bir nimet görmesi de onun ondan zevalini temenni etmesi ve onun için, onun dışında, olmasıdır. Ve **الغبط**: onun gibi bir şeyin kendisi için olmasını temenni etmesi ve onun ondan zevalini temenni etmemesidir. El-Ezherî dedi: **الغبط** hasetten bir türdür ve ondan daha hafiftir; görmez misin ki Peygamber صلى الله عليه وسلم, “**الغبط** zarar verir mi?” diye sorulunca: “Evet; tıpkı **الخبط**ın zarar verdiği gibi” dedi. Hasetin aslı, İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, kabuktur. Ve eş-Şihâb’ın Şerhu’ş-Şifâ’sında: hasetin en çirkini, başkası için nimetin zevalini temenni etmektir; (öyle ki) kendisi için elde edilmez. Ve el-Esâs’ta: **الحسد**; haset edilenin nimetinin zevalini temenni etmektir. Ve **حسده على نعمة الله**; Allah’ın nimeti üzerine ona haset etti. Ve her nimet sahibi haset edilmiştir. Ve **الحسد** cesedi yer. Ve **المحسدة** fesat edicidir. Ve o, **حاسد**dir; **حسد** kavminden; ve **حساد** ve **حسدة**; **حامل** ve **حملة** gibi. Ve **حسود**; **حسد** kavminden; iki damme ile; dişisi hâ’sızdır. İbn Sîde dedi ve el-Lihyânî’nin Araplardan naklettiğini aktardı: “**حسدني الله إن كنت أحسدك**”; bu gariptir. Dedi: Bu, onların “**نفسها الله علي إن كنت أنفسها عليك**” demeleri gibidir. Bu çirkin bir sözdür; çünkü Allah عز وجل bundan yücedir. Bunun üzerine yönelen şey şudur ki: yani “Allah beni haset üzerine cezalandırsın” yahut “bununla beni mükâfatlandırsın” demek istemiştir; nitekim şöyle dedi: **ومكروا ومكر الله**. Ve **تحاسدوا**: bazısı bazısına haset etti.
 Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الحسدل**; kesre ile: kene; lâm ziyadedir; el-Ezherî bunu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Ve “Onunla arkadaş oldum da onu **فأحسدته**”; yani onu hasetçi buldum.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 حَسَدَهُ عَلَى الشَّىْءِ ذ and حَسَدَهُ الشَّىْءَ , (S, A, Msb, K,) aor. حَسُدَ and حَسِدَ , (S, K,) the latter form of aor. used by some, (Akh, S,) the former being that which commonly obtains, (TA,) inf. n. حَسَدٌ (Akh, S, A, Msb, K [in the CK حَسْد]) and حَسْدٌ, but the former is more common, (Msb,) and حُسُودٌ and حَسَادَةٌ (S, K) and حَسِيدَةٌ; (CK;) and ↓ حسّدهُ, [which probably has an intensive signification,] (K,) inf. n. تَحْسِيدٌ; (TA;) He envied him for the thing, or envied him the thing, meaning a blessing, or a cause of happiness; i. e. he disliked that he should possess it, and wished that it might depart from him [and be transferred to himself]: (Msb:) or he wished, or regarded him with a wish, that the thing, meaning as above, might depart from him: (A:) or he wished that he might be deprived of the thing, meaning as above, or an excellence: (K: [in the CK, for يُسْلَبَهُمَا, is put يَسْلُبَهُمَا:]) or he wished that the thing, meaning a blessing, or a cause of happiness, (S, K,) or an excellence, (K,) might become transferred from him (another) to himself. (S, K.) ― -b2- And حَسَدَهُ عَلَى شَجَاعَتِهِ وَ نَحْوِهَا He wished that he possessed such as his (another's) courage, and the like, without wishing that the other should be deprived of it; the verb in this case being syn. with غَبَطَ; and implying admiration. (Msb) ― -b3- حَسَدَنِى اللّٰهُ اـِنْ كُنْتُ أَحْسُدُكَ (M, K) is a saying of the Arabs, mentioned by Lh, strange and abominable, (M,) meaning May God punish me for my envy if I envy thee. (M, K.)

2 حَسَّدَ see 1.

صَحِبْتُهُ فَأَحْسَدْتُهُ
4 صَحِبْتُهُ فَأَحْسَدْتُهُ ذ I associated with him and found him to be envious. (A.)

تحاسدوا
6 تحاسدوا تحاسد تحاسدوا They envied (حَسَدُوا) one another. (S, A, * K.)

حَسَدٌ
حَسَدٌ حسد حسود Envy; or the wishing that a blessing, or a cause of happiness, may depart from its possessor (S, A) and become transferred to oneself. (S.) [See 1.]

حَسُودٌ
حَسُودٌ حسود Envious: (Msb, K:) used also as a fem. epithet without ة: (TA:) pl. حُسُدٌ. (K.)

حَاسِدٌ
حَاسِدٌ حاسد Envying: (S, Msb, K:) pl. حَسَدَةٌ (S, A, Msb, K) and حُسَّادٌ (Msb, A, K) and حُسَّدٌ. (A, K.)

المَحْسَدَةُ مَفْسَدَةٌ
المَحْسَدَةُ مَفْسَدَةٌ المحسدة مفسده المحسدة مفسدة [That which is a cause of envy is a cause of corruption, or evil]. (A.)

مَحْسُودٌ
مَحْسُودٌ محسود Envied. (S, A, Msb.)

##### Türkçe

١
1 **حَسَدَهُ عَلَى الشَّىْءِ** ذ ve **حَسَدَهُ الشَّىْءَ** , (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **حَسُدَ** ve **حَسِدَ** , (S, K,) muzâri‘in ikinci şekli bazılarınca kullanılır, (Akh, S,) birincisi ise yaygın olarak cari olandır, (TA,) mastarı **حَسَدٌ** (Akh, S, A, Msb, K [CK’de **حَسْد**]) ve **حَسْدٌ**, fakat birincisi daha yaygındır, (Msb,) ve **حُسُودٌ** ve **حَسَادَةٌ** (S, K) ve **حَسِيدَةٌ**; (CK;) ve ↓ **حسّدهُ**, [ki muhtemelen şiddet (mübalağa) manası taşır,] (K,) mastarı **تَحْسِيدٌ**; (TA;) Onu şeyden dolayı kıskandı; yahut ona şeyi kıskandı; (şey) bir nimet, yahut bir sevinç sebebi manasında; yani onun ona sahip olmasını hoş görmedi ve onun ondan ayrılmasını [ve kendisine intikal etmesini] diledi: (Msb:) yahut o şeyin, yukarıda olduğu üzere, ondan ayrılmasını diledi, yahut onu bir dilekle gördü: (A:) yahut o şeyden, yukarıda olduğu üzere, yahut bir faziletten mahrum edilmesini diledi: (K: [CK’de **يُسْلَبَهُمَا** yerine **يَسْلُبَهُمَا** konulmuştur:]) yahut o şeyin, bir nimet yahut bir sevinç sebebi manasında, (S, K,) yahut bir faziletin, (K,) ondan (başkasından) kendisine intikal etmesini diledi. (S, K.) ― -b2- Ve **حَسَدَهُ عَلَى شَجَاعَتِهِ وَ نَحْوِهَا**: Onun (başkasının) cesareti ve benzeri gibi bir şeye sahip olmayı diledi; ötekinin ondan mahrum edilmesini dilemeksizin; fiil bu durumda **غَبَطَ** ile eş anlamlıdır; ve hayranlığı tazammun eder. (Msb) ― -b3- **حَسَدَنِى اللّٰهُ اـِنْ كُنْتُ أَحْسُدُكَ** (M, K) Arapların bir sözüdür; Lh tarafından zikredilmiştir; garip ve çirkin, (M,) manası: Eğer seni kıskanırsam kıskançlığım sebebiyle Allah beni cezalandırsın. (M, K.)

2 **حَسَّدَ**: 1’e bak.

**صَحِبْتُهُ فَأَحْسَدْتُهُ**
4 **صَحِبْتُهُ فَأَحْسَدْتُهُ** ذ: Onunla arkadaşlık ettim ve onu kıskanç buldum. (A.)

**تحاسدوا**
6 **تحاسدوا** **تحاسد** **تحاسدوا**: Birbirlerini kıskandılar (**حَسَدُوا**). (S, A, * K.)

**حَسَدٌ**
**حَسَدٌ** حسد حسود: Kıskançlık; yahut bir nimetin, yahut bir sevinç sebebinin, sahibinden ayrılmasını (S, A) ve kişinin kendisine intikal etmesini dilemek. (S.) [1’e bak.]

**حَسُودٌ**
**حَسُودٌ** حسود: Kıskanç: (Msb, K:) ة olmaksızın müennes sıfat olarak da kullanılır: (TA:) çoğulu **حُسُدٌ**. (K.)

**حَاسِدٌ**
**حَاسِدٌ** حاسد: Kıskanan: (S, Msb, K:) çoğulu **حَسَدَةٌ** (S, A, Msb, K) ve **حُسَّادٌ** (Msb, A, K) ve **حُسَّدٌ**. (A, K.)

**المَحْسَدَةُ مَفْسَدَةٌ**
**المَحْسَدَةُ مَفْسَدَةٌ** المحسدة مفسده المحسدة مفسدة: [Kıskançlığa sebep olan şey, bozulmaya yahut kötülüğe sebep olandır]. (A.)

**مَحْسُودٌ**
**مَحْسُودٌ** محسود: Kıskanılan. (S, A, Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَسَدَ
حَسَدَ I ,  U ( n. ac. حَسْد 1 ,  حَسَد 4 ,  حَسَاْدَة 22t ,  حَسِيْدَة 25t ,  حُسُوْد 27 )
a.  [ acc. or 'Ala ], Envied.

تَحَاْسَدَ
تَحَاْسَدَ VI ,
a.  Envied one another.

حَسَد
حَسَد 4 ,
a.  Envy, jealousy.

حَاْسِد
حَاْسِد 21 , ( pl. حَسَدَة 4t ,  حُسَّد 11 ,  حُسَّاْد 29 ),
a.  Envying.

حَسُوْد
حَسُوْد 26 , ( pl. حُسُد 10 ),
a.  Envious, jealous.

حَسْدَل
حَسْدَل
a.  Tike.

b.  Ape.

##### Türkçe

حَسَدَ
**حَسَدَ** I, U (isim mastar: **حَسْد** 1, **حَسَد** 4, **حَسَاْدَة** 22t, **حَسِيْدَة** 25t, **حُسُوْد** 27)
a. [mef‘ûl: acc. veya **'Ala** ile], kıskandı.

تَحَاْسَدَ
**تَحَاْسَدَ** VI,
a. Birbirlerini kıskandılar.

حَسَد
**حَسَد** 4,
a. Kıskançlık, haset.

حَاْسِد
**حَاْسِد** 21, (çoğulu: **حَسَدَة** 4t, **حُسَّد** 11, **حُسَّاْد** 29),
a. Kıskanan.

حَسُوْد
**حَسُوْد** 26, (çoğulu: **حُسُد** 10),
a. Kıskanç, hasetçi.

حَسْدَل
**حَسْدَل**
a. Kene.

b. Maymun.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حسد
حَسِبَ - يَحْسَبُ - احْتَسَبَ - يَحْتَسِبُ

حَسِبَ - يَحْسَبُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً + كائناً أو شيئاً أو أمراً آخر: يظنه ويعده ويقدره أنه يشبه أو يعدل أو يكون الشيء أو الأمر الآخر: يجري عمليات العد والجمع والمقارنة على مكونات شيء ليميزه أو يتعرف عليه أو يقدر مقداره، ثم يضع تصوراً ظنياً غير يقيني لهذا الشيء
﴿إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنثُورًا﴾
﴿قيل لها ادخلي الصرح فلما رأته حسبته لجة﴾
حَسِبَ - يَحْسَبُ + كائن + أمراً + أن يفعل أويكون كذا: ظنه أنه الأمر أو أنه سيفعل الأمر
﴿أفحسب الذين كفروا أن يتخذوا عبادي من دوني أولياء﴾
﴿وحسبوا ألا تكون فتنة﴾
احْتَسَبَ - يَحْتَسِب: على وزن " افتعل " من "حَسِبَ - يَحْسَبُ " : يقوم بفعل " حَسِبَ - يَحْسَبُ " بجهد ذاتي وبحرص ": يقدر ظناً بغير ييقين: يعمل جهده ليحْسِب مسبقاً كل العوامل التي قد تؤثر في عمل ما ثم يضع تصوراً ظنياً غير يقيني لهذا الشيء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إصدار الحكم على كائن أو أمر بالتقدير وتغليب الظن والحسبان"، وهي:
خَرَصَ - يَخْرُصُ، ظَنَّ - يَظُنُّ، شَكَّ - يَشُكُّ، مَرَى - يَمْرِي، حَسِبَ - يَحْسَبُ، رابَ - يَريْبُ
يفرق لفظاً:
حَسَبَ - يَحْسُبُ + كائن + شيئاً أو أمراً أو مجموعة أشياء: يعده ويحصيه ويجعله ينتمي وينضوي ضمن مجموعة أو قائمة تحوي أمثاله
حَسِبَ - يَحْسَبُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً + كائناً أو شيئاً أو أمراً آخر: يظنه ويعده ويقدره أنه يشبه أو يعدل أو يكون الشيء أو الأمر الآخر
حَسِبَ - يَحْسَبُ (حَسِبْتم - حَسِبوا - أَحَسِب - أحَسِبْتم -  يَحْسَبُ  - يَحْسَبُهم - يَحْسَبَنَّ - أيحسب)
حَسِبَ - - حَسِبْتم - حَسِبوا
 ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنثُورًا(19)﴾ الإنسان
 	﴿وحسبوا ألا تكون فتنة فعموا وصموا ثم تاب الله عليهم ثم عموا وصموا كثير منهم والله بصير بما يعملون(71)﴾ المائدة
 	﴿قيل لها ادخلي الصرح فلما رأته حسبته لجة وكشفت عن ساقيها قال إنه صرح ممرد من قوارير قالت رب إني ظلمت نفسي وأسلمت مع سليمان لله رب العالمين(44)﴾ النمل
أَحَسِب - أحَسِبْتم - أم حَسِبْتم
 ﴿أم حسبت أن أصحاب الكهف والرقيم كانوا من آياتنا عجبا (9)﴾ الكهف ﴿أفحسب الذين كفروا أن يتخذوا عبادي من دوني أولياء إنا أعتدنا جهنم للكافرين نزلا(102)﴾ الكهف ﴿أم تحسب أن أكثرهم يسمعون أو يعقلون إن هم إلا كالأنعام بل هم أضل سبيلا(44)﴾ الفرقان ﴿أم يحسبون أنا لا نسمع سرهم ونجواهم بلى ورسلنا لديهم يكتبون(80)﴾ الزخرف ﴿أم حسب الذين في قلوبهم مرض أن لن يخرج الله أضغانهم (29)﴾ محمد
 	﴿أم حسب الذين اجترحوا السيئات أن نجعلهم كالذين آمنوا وعملوا الصالحات سواء محياهم ومماتهم ساء ما يحكمون(21)﴾ الجاثية ﴿أم حسب الذين يعملون السيئات أن يسبقونا ساء ما يحكمون (4)﴾ العنكبوت
 	﴿أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يأتكم مثل الذين خلوا من قبلكم مستهم البأساء والضراء وزلزلوا حتى يقول الرسول والذين آمنوا معه متى نصر الله ألا إن نصر الله قريب(214)﴾ البقرة ﴿أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ويعلم الصابرين(142)﴾ آل عمران
 	﴿أم حسبتم أن تتركوا ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة والله خبير بما تعملون(16)﴾ التوبة ﴿أحسب الناس أن يتركوا أن يقولوا آمنا وهم لا يفتنون(2)﴾ العنكبوت
 	﴿أفحسبتم أنما خلقناكم عبثا وأنكم إلينا لا ترجعون (115)﴾ المؤمنون
يَحْسَبُ  - تَحْسَبُ - يَحْسَبُهم - يَحْسَبَنَّ - أيَحْسَبُ
 ﴿وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب صنع الله الذي أتقن كل شيء إنه خبير بما تفعلون(88)﴾ النمل
 	﴿للفقراء الذين أحصروا في سبيل الله لا يستطيعون ضربا في الأرض يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف تعرفهم بسيماهم لا يسألون الناس إلحافا وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم(273)﴾ البقرة
 	﴿وتحسبهم أيقاظا وهم رقود ونقلبهم ذات اليمين وذات الشمال وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد لو اطلعت عليهم لوليت منهم فرارا ولملئت منهم رعبا(18)﴾ الكهف
 	﴿وإنهم ليصدونهم عن السبيل ويحسبون أنهم مهتدون (37)﴾ الزخرف ﴿فريقا هدى وفريقا حق عليهم الضلالة إنهم اتخذوا الشياطين أولياء من دون الله ويحسبون أنهم مهتدون (30)﴾ الأعراف
 	﴿يوم يبعثهم الله جميعا فيحلفون له كما يحلفون لكم ويحسبون أنهم على شيء ألا إنهم هم الكاذبون(18)﴾ المجادلة ﴿والذين كفروا أعمالهم كسراب بقيعة يحسبه الظمآن ماء حتى إذا جاءه لم يجده شيئا ووجد الله عنده فوفاه حسابه والله سريع الحساب (39)﴾ النور
 	﴿الذين ضل سعيهم في الحياة الدنيا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا(104)﴾ الكهف
 	﴿يحسبون الأحزاب لم يذهبوا وإن يأت الأحزاب يودوا لو أنهم بادون في الأعراب يسألون عن أنبائكم ولو كانوا فيكم ما قاتلوا إلا قليلا(20)﴾ الأحزاب ﴿وإذا رأيتهم تعجبك أجسامهم وإن يقولوا تسمع لقولهم كأنهم خشب مسندةيحسبون كل صيحة عليهم هم العدو فاحذرهم قاتلهم الله أنى يؤفكون(4)﴾ المنافقون
 	﴿لا يقاتلونكم جميعا إلا في قرى محصنة أو من وراء جدر بأسهم بينهم شديد تحسبهم جميعا وقلوبهم شتى ذلك بأنهم قوم لا يعقلون(14)﴾ الحشر
 	﴿وإن منهم لفريقا يلوون ألسنتهم بالكتاب لتحسبوه من الكتاب وما هو من الكتاب ويقولون هو من عند الله وما هو من عند الله ويقولون على الله الكذب وهم يعلمون(78)﴾ آل عمران
 	﴿إن الذين جاءوا بالإفك عصبة منكم لا تحسبوه شرا لكم بل هو خير لكم لكل امرئ منهم ما اكتسب من الإثم والذي تولى كبره منهم له عذاب عظيم(11)﴾ النور ﴿إذ تلقونه بألسنتكم وتقولون بأفواهكم ما ليس لكم به علم وتحسبونه هينا وهو عند الله عظيم(15)﴾ النور
 	﴿يحسب أن ماله أخلده (3)﴾ الهمزة
أيَحْسَبُ
 ﴿أيحسب الإنسان ألن نجمع عظامه (3)﴾ القيامة ﴿أيحسب الإنسان أن يترك سدى (36)﴾ القيامة
 	{ أيحسب أن لن يقدر عليه أحد(5)  البلد ﴿أيحسب أن لم يره أحد (7)﴾ البلد
 	﴿يحسب أن ماله أخلده (3)﴾ الهمزة ﴿أيحسبون أنما نمدهم به من مال وبنين (55)﴾ المؤمنون

ولا تحسبن
 { ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله أمواتا بل أحياء عند ربهم يرزقون(169)  آل عمران
 	﴿فلا تحسبن الله مخلف وعده رسله إن الله عزيز ذو انتقام(47)﴾ إبراهيم
 	﴿لا تحسبن الذين كفروا معجزين في الأرض ومأواهم النار ولبئس المصير(57)﴾ النور ﴿ولا يحسبن الذين كفروا سبقوا إنهم لا يعجزون (59)﴾ الأنفال
 	﴿ولا يحسبن الذين يبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم بل هو شر لهم سيطوقون ما بخلوا به يوم القيامة ولله ميراث السماوات والأرض والله بما تعملون خبير(180)﴾ آل عمران ﴿لا تحسبن الذين يفرحون بما أتوا ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا فلا تحسبنهم بمفازة من العذاب ولهم عذاب أليم(188)﴾ آل عمران
 	﴿ولا يحسبن الذين كفروا أنما نملي لهم خير لأنفسهم إنما نملي لهم ليزدادوا إثما ولهم عذاب مهين(178)﴾ آل عمران ﴿ولا تحسبن الله غافلا عما يعمل الظالمون إنما يؤخرهم ليوم تشخص فيه الأبصار(42)﴾ إبراهيم
يَحْتَسِب
 ﴿ولو أن للذين ظلموا ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به من سوء العذاب يوم القيامة وبدا لهم من الله ما لم يكونوا يحتسبون (47)﴾ الزمر ﴿هو الذي أخرج الذين كفروا من أهل الكتاب من ديارهم لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا وظنوا أنهم مانعتهم حصونهم من الله فأتاهم الله من حيث لم يحتسبواوقذف في قلوبهم الرعب يخربون بيوتهم بأيديهم وأيدي المؤمنين فاعتبروا ياأولي الأبصار(2)﴾ الحشر ﴿ويرزقه من حيث لا يحتسب ومن يتوكل على الله فهو حسبه إن الله بالغ أمره قد جعل الله لكل شيء قدرا(3)﴾ الطلاق
مختار الصحاح
● [حسب] ح س ب: حَسَبَهُ عدّه وبابه نصر وكتب و حِسَابا أيضا بالكسر و حُسْبانا بالضم والمعدود مَحْسوبٌ و حَسَبُ أيضا فعل بمعنى مفعول كنفض بمعنى منفوض ومنه قولهم ليكن عملك بحسب ذلك بالفتح أي على قدره وعدده و الحَسَبُ أيضا ما يعده الإنسان من مفاخر آبائه وقيل حسبه دينه وقيل ماله والرجل حَسِيبٌ وبابه ظرف وقال بن السكيت الحَسَبُ والكرم يكونان بدون الآباء والشرف والمجد لا يكونان إلا بالآباء و حَسْبُك درهم أي كفاك وشيء حِسَابٌ أي كاف ومنه قوله تعالى ﴿عطاءً حسابا﴾ و الحُسْبانُ بالضم العذاب أيضا و حَسِبْتُهُ صالحا بالكسر أحْسَبَهُ بالفتح والكسر مَحْسَبَةً بكسر السين وفتحها و حِسْبَاناً بالكسر ظننته
الراغب
حسب
- الحساب: استعمال العدد، يقال: حسبت (في الأفعال 1/364: حسب بفتح السين وكسرها وضمها) أحسب حسابا وحسبانا، قال تعالى: }لتعلموا عدد السنين والحساب﴿[يونس/5]، وقال تعالى:﴾وجعل الليل سكنا والشمس والقمر حسبانا﴿[الأنعام/96]، وقيل: لا يعلم حسبانه إلا الله، وقال عز وجل:﴾ويرسل عليها حسبانا من السماء﴿[الكهف/40]، قيل: معناه: نارا، وعذابا (وهذا مروي عن ابن عباس. انظر: الدر المنثور 5/394)، وإنما هو في الحقيقة ما يحاسب عليه فيجازى بحسبه، وفي الحديث أنه قال صلى الله عليه وسلم في الريح: (اللهم لا تجعلها عذابا ولا حسبانا) (الحديث في النهاية من حديث يحيى بن يعمر كان إذا هبت الريح يقول: (لا تجعلها حسبانا أي: عذابا). وأخرجه الطبراني في الكبير مرفوعا: (اللهم اجعلها رحمة ولا تجعلها عذابا). انظر: نزل الأبرار ص 298؛ والنهاية 1/383)، قال تعالى:﴾فحاسبناها حسابا شديدا﴿[الطلاق/8]، إشارة إلى نحو ما روي: (من نوقش الحساب عذب) (الحديث صحيح، أخرجه أحمد وعبد بن حميد والبخاري ومسلم والترمذي، عن عائشة قالت: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (ليس أحد يحاسب يوم القيامة إلا هلك)، فقلت: يا رسول الله، أليس قد قال الله تعالى:﴾فأما من أوتي كتابه بيمينه فسوف يحاسب حسابا يسيرا﴿؟ فقال رسول الله: (إنما ذلك العرض، وليس أحد يناقش الحساب إلا عذب). انظر: المسند 6/91؛ وفتح الباري، كتاب الرقاق 11/40، ومسلم برقم 2876)، وقال تعالى:﴾اقترب للناس حسابهم﴿[الأنبياء/1]، نحو:﴾اقترب الساعة﴿[القمر/1]،﴾وكفى بنا حاسبين﴿[الأنبياء/47]، وقوله عز وجل:﴾ولم أدر ما حسابيه﴿[الحاقة/26]،﴾إني ظننت أني ملاق حسابيه﴿[الحاقة/20]، فالهاء فيها للوقف، نحو:﴾مالية﴿(الآية:﴾ما أغنى عني ماليه﴿سورة الحاقة: آية 28) و﴾سلطانيه﴿(﴾هلك عني سلطانيه﴿سورة الحاقة: آية 29)، وقال تعالى:﴾إن الله سريع الحساب﴿[آل عمران/199]، وقوله عز وجل:﴾جزاء من ربك عطاء حسابا﴿[عم/36]، فقد قيل: كافيا، وقيل: ذلك إشارة إلى ما قال:﴾وأن ليس للإنسان إلا ما سعى﴿[النجم/39]، وقوله:﴾يرزق من يشاء بغير حساب{ [البقرة/212]. ففيه أوجه:
الأول: يعطيه أكثر مما يستحقه.
والثاني: يعطيه ولا يأخذه منه.
والثالث: يعطيه عطاء لا يمكن للبشر إحصاؤه، كقول الشاعر:
- 112 - عطاياه يحصى قبل إحصائها القطر *** (الشطر نسبه المؤلف في (المحاضرات) لدعبل الخزاعي، وفيه (معاليه يحصى قبل إحصائها القطر). انظر: محاضرات الأدباء 1/298)
والرابع: يعطيه بلا مضايقة، من قولهم: حاسبته: إذا ضايقته.
والخامس: يعطيه أكثر مما يحسبه.
والسادس: أن يعطيه بحسب ما يعرفه من مصلحته لا على حسب حسابهم، وذلك نحو ما نبه عليه بقوله تعالى: }ولولا أن يكون الناس أمة واحدة لجعلنا لمن يكفر بالرحمن... { الآية [الزخرف/33].
والسابع: يعطي المؤمن ولا يحاسبه عليه، ووجه ذلك أن المؤمن لا يأخذ من الدنيا إلا قدر ما يجب وكما يجب، وفي وقت ما يجب، ولا ينفق إلا كذلك، ويحاسب نفسه فلا يحاسبه الله حسابا يضر، كما روي: (من حاسب نفسه في الدنيا لم يحاسبه الله يوم القيامة) (عن عمر بن الخطاب قال: إنما يخف الحساب يوم القيامة على من حاسب نفسه في الدنيا. أخرجه الترمذي. انظر عارضة الأحوذي 9/282، وأحمد في الزهد ص 149).
والثامن: يقابل الله المؤمنين في القيامة لا بقدر استحقاقهم، بل بأكثر منه كما قال عز وجل: }من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له أضعافا كثيرة{ [البقرة/245].
وعلى هذه الأوجه قوله تعالى: }فأولئك يدخلون الجنة يرزقون فيها بغير حساب﴿[غافر/40]، وقوله تعالى:﴾هذا عطاؤنا فامنن أو أمسك بغير حساب{ [ص/39]، وقد قيل: تصرف فيه تصرف من لا يحاسب، أي: تناول كما يجب وفي وقت ما يجب وعلى ما يجب، وأنفقه كذلك، والحسيب والمحاسب: من يحاسبك، ثم يعبر به عن المكافئ بالحساب.
و (حسب) يستعمل في معنى الكفاية، }حسبنا الله﴿[آل عمران/173]، أي: كافينا هو، و﴾حسبهم جهنم﴿[المجادلة/8]،﴾وكفى بالله حسيبا﴿[النساء/6]، أي: رقيبا يحاسبهم عليه، وقوله:﴾ما عليك من حسابهم من شيء وما من حسابك عليهم من شيء﴿[الأنعام/52]، فنحو قوله:﴾عليكم أنفسكم لا يضركم من ضل إذا اهتديتم﴿[المائدة/105]، ونحوه:﴾وما علمي بما كانوا يعملون *** إن حسابهم إلا على ربي﴿[الشعراء/112 - 113]، وقيل معناه: ما من كفايتهم عليك، بل الله يكفيهم وإياك، من قوله:﴾عطاء حسابا﴿[النبأ/36]، أي: كافيا، من قولهم: حسبي كذا، وقيل: أراد منه عملهم، فسماه بالحساب الذي هو منتهى الأعمال. وقيل: احتسب ابنا له، أي: اعتد به عند الله، والحسبة: فعل ما يحتسب به عند الله تعالى.﴾ألم *** أحسب الناس﴿[العنكبوت/1 - 2]،﴾أم حسب الذين يعملون السيئات﴿[العنكبوت/4]،﴾ولا تحسبن الله غافلا عما يعمل الظالمون﴿[إبراهيم/42]،﴾فلا تحسبن الله مخلف وعده رسله﴿[إبراهيم/47]،﴾أم حسبتم أن تدخلوا الجنة{ [البقرة/214]، فكل ذلك مصدره الحسبان، والحسبان: أن يحكم لأحد النقيضين من غير أن يخطر الآخر بباله، فيحسبه ويعقد عليه الإصبع، ويكون بعرض أن يعتريه فيه شك، ويقارب ذلك الظن، لكن الظن أن يخطر النقيضين بباله فيغلب أحدهما على الآخر.
ملخص اللسان
1.     حَسَبَ الشيءَ يَحْسُبُه: عَدَّه.
2.     وحَسِبَ الشيءَ كائِناً يَحْسِبُه ويَحْسَبُه، ، حِسْباناً  ومَحْسَبَةً ومَحْسِبةً: ظَنَّه؛
3.     حَسِبْتُ أَحْسِبُ، أَي ظَنَنْتُ،
4.     في أَسماءِ اللّه تعالى الحَسِيبُ: هو الكافي،
5.     أَحْسَبَنِي الشيءُ إِذا كَفاني.
6.     والحَسَبُ والحَسْبُ قَدْرُ الشيءِ،
7.     حَسْبِه أَي قَدْره؛
8.     وحَسْبُكَ دِرْهم أَي كَفاكَ،
9.     يَسُومُ  والحِسابُ والحِسابةُ: عَدُّك الشيءَ.
10.                                                                                                     واللّهُ سَرِيعُ الحِسابِ؛  أَي حِسابُه واقِعٌ لا مَحالَة،
11.                                                                                                     الشمسُ والقَمَرُ بِحُسْبانٍ، بِحِسابٍ ومَنازِلَ لا يَعْدُوانِها.
12.                                                                                                     يَرْزُقُ من يشاءُ بغير حساب؛ أَي بغير تَقْتِير  وتَضْيِيقٍ،
13.                                                                                                     لِيَكُنْ عَمَلُكَ بحَسَبِ ذلك، أَي  على قَدْرِه وعَدَدِه.
14.                                                                                                     والاحْتِسابُ: طَلَبُ الأَجْر،
15.                                                                                                     واحْتَسَبَ فلان ابناً له أَو ابْنةً له إِذا ماتَ وهو كبير،
16.                                                                                                     الحُسْبانُ الحِسابُ.
17.                                                                                                     الشمسُ والقمرُ بحُسْبان؛ أَي بِحِسابٍ.
18.                                                                                                     والحُسْبانُ: العَذاب والبَلاءُ.
19.                                                                                                     لا تَجْعَلْها حُسْباناً أَي عَذاباً.
20.                                                                                                     أَو يُرْسِلَ عليها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ؛ يعني ناراً.
21.                                                                                                      والحُسْبانُ: الجرادُ والعَجاجُ.
22.                                                                                                     الحُسْبانُ شَرٌّ  وبَلاءٌ،
23.                                                                                                     والحَسَبُ: الكَرَمُ.
24.                                                                                                     والحَسَبُ: الشَّرَفُ الثابِتُ في الآباءِ،
25.                                                                                                     والحَسَبُ:  هو الشَّرَفُ في الفِعْل،
26.                                                                                                     والحَسَبُ: ما يَعُدُّه  الإِنسانُ مِن مَفاخِرِ آبائهِ.
27.                                                                                                     والحَسَبُ: الفَعالُ الصَّالِحُ،
28.                                                                                                     ورُبَّ حَسِيبِ الأَصلِ غيرُ حَسِيبِ  أَي لَه آباءٌ يَفْعَلُونَ الخَيْرَ ولا يَفْعَلُه هو؛
29.                                                                                                     الحَسَبُ: المالُ،
30.                                                                                                      والحَسَبُ: الدِّينُ.
31.                                                                                                      والحَسَبُ: البالُ،
32.                                                                                                     حَسَبُ الرَّجل نَقاءُ ثَوْبَيْهِ أَي إِنه يُوَقَّرُ لذلك،
33.                                                                                                     الحَسَبُ: الفَعَالُ الحَسَنُ.
34.                                                                                                     الحَسَبُ: الفَعالُ، مثل الشَّجاعةِ والجُود،  وحُسْنِ الخُلُقِ والوَفاءِ
35.                                                                                                     فالحَسْبُ: العَدُّ والإِحْصاءُ؛
36.                                                                                                     والحَسَبُ ما عُدَّ؛
37.                                                                                                     حَسَبُ الـمَرْءِ دِينُه، ومُرُوءَتُه خُلُقه، وأَصلُه عَقْلُه.
38.                                                                                                     الحَسَب عَدَد ذَوي القَراباتِ،
39.                                                                                                     لا تُلْوَى على حَسَبٍ، أَي يُقْسَمُ بينهم بالسَّوِيَّة، لا يُؤْثَر به أَحد؛
40.                                                                                                     مُحْسِبٌ لك أَي كافٍ لك من غيره،
41.                                                                                                     أَعْطَى فأَحْسَبَ أَي أَكثَر حتى قال حَسْبِي .
42.                                                                                                     أَحْسَبْتُ الرَّجلَ: أَعْطَيْتُه ما يَرْضَى؛
43.                                                                                                      يا أَيها النَّبيُّ حَسْبُكَ اللّهُ ومَنِ اتَّبَعَكَ من المؤْمنين؛ يَكْفِيكَ اللّهُ، ويَكْفِي مَن اتَّبَعَكَ؛
44.                                                                                                      إِن اللّه كان على كل شيءٍ حَسِيباً؛ أَي يُعْطِي كلَّ شيءٍ من العِلم والحِفْظ والجَزاءِ مِقْدارَ ما يَكْفِيهِ.
45.                                                                                                     وإِبل مُحْسبةٌ: لَها لَحْم وشَحْم كثير؛
46.                                                                                                     لأُحْسِبَنَّكُم مِن الأَسْوَدَيْن: يعني التَّمْر والماءَ  أَي لأُوسِعَنَّ عليكم.
47.                                                                                                     وأَحْسَب الرجلَ وحَسَّبَه: أَطْعَمَه وسقاه حتى يَشْبَعَ ويَرْوَى مِنْ  هذا،
48.                                                                                                     والحِسابُ: الكثير.
49.                                                                                                     عطاءً حِساباً؛ أَي كَثِيراً كافِياً؛
50.                                                                                                     أَتاني حِسابٌ من الناس أَي جَماعةٌ كثيرة،
51.                                                                                                     فلان يُنْفِقُ بغير حِساب أَي يُوَسِّعُ النَّفَقة، ولا  يَحْسُبُها؛
52.                                                                                                     ويَرْزُقْه من حَيثُ لا يَحْتَسِبُ؛ من حَيْثُ لا يُقَدِّره ولا يَظُنُّه كائناً،
53.                                                                                                     مَنْ  ماتَ له ولد فاحْتَسَبَه، أَي احْتسب الأَجرَ بصبره على مُصيبتِه به،
54.                                                                                                     مَن صامَ رمضانَ إِيماناً واحْتِساباً، أَي طلَباً لوجهِ  اللّهِ تعالى وثَوابِه.
55.                                         والاحتِسابُ في الأَعمال الصالحاتِ وعند المكْرُوهاتِ: هو البِدارُ إِلى طَلَبِ الأَجْرِ وتَحْصِيله بالتسليم والصبر،
56.                                                                                                     حَسِيبُكَ اللّه أَي انْتَقَمَ اللّهُ منك.
57.                                                                                                     والحُسبانُ: سِهامٌ صِغارٌ يُرْمَى بها عن القِسِيِّ الفارِسِيَّةِ،
58.                                                                                                     الحُسْبانُ سِهامٌ يَرْمِي بها الرجل في جوفِ قَصَبةٍ،
59.                                                                                                     الحُسْبانُ: الـمَرامي،
60.                                                                                                     والحُسْبانةُ: الصّاعِقةُ.
61.                                                                                                      والحُسْبانةُ: السَّحابةُ.
62.                                                                                                     والحُسْبانة: الوِسادةُ الصَّغيرة،
63.                                                                                                       والمِحْسَبة: الوِسادةُ من الأَدَمِ.
64.                                                                                                      وحَسَّبَه: أَجْلسه على الحُسْبانةِ أَو المِحْسَبة.
65.                                                                                                     بالحسَبِ والطِّيبِ أَي بالكَرامةِ من الـمُشْتَرِي والبائع،
66.                                                                                                     ما حَسَّبُوا ضَيْفَهم شيئاً أَي ما أَكْرَمُوه.
67.                                                                                                     والأَحْسَبُ: الذي ابْيَضَّتْ جِلْدَته مِن داءٍ، فَفَسَدَتْ شَعَرَته، فصار أَحمرَ وأَبيضَ؛
68.                                                                                                     الأَحْسَبُ من الناس: الذي في شعر رأْسه شُقْرةٌ.
69.                                                                                                     والأَحْسَبُ:  الأَبرص .
70.                                                                                                      الحُسْبَةُ سَوادٌ يَضْرِبُ إِلى الحُمْرةِ؛
71.                                                                                                     والحَسْبُ والتَّحْسِيبُ: دَفْنُ الـمَيِّتِ؛
72.                                                                                                     غيرَ مُحَسَّبِ أَي غير مَدْفُون،
73.                                                                                                     غيرَ مُحَسَّب أَي غير مُوَسَّد.
74.                                                                                                     وانه لَحَسنُ الحِسْبةِ في الأَمْر أَي حَسَنُ التدبير النَّظَرِ فيه،
75.                                                                                                     وتَحَسَّب الخبَرَ: اسْتَخْبَر عنه،
76.                                                                                                     واحْتَسَبْتُ فلاناً: اختبرْتُ ما عنده،
77.                                                                                                     والنِّساءُ يَحْتَسِبْنَ ما عِندَ الرِّجال لهن أَي يَخْتَبِرْنَ.
78.                                                                                                     ذهب فلان يَتَحَسَّبُ الأَخْبارَ أَي يَتَجَسَّسُها،
79.                                         أَنهم كانوا  يجتمعون فيَتَحَسَّبُون الصَلاةَ فَيَجِيئُون بلا داعٍ أَي يَتَعَرَّفُون  ويَتَطَلَّبُون وَقْتَها ويَتَوَقَّعُونه فيَأْتُون الـمَسْجد قبل أَن يَسْمَعُوا الأَذان؛
80.                                                                                                     أَنهم كانوا  يَتَحَسَّبُونَ الأَخْبار أَي يَتَطلَّبُونها.
81.                                                                                                      واحْتَسَبَ فلان على فلان: أَنكر عليه قَبِيحَ عمله؛
لسان العرب
● - حسب: في أَسماءِ اللّه تعالى الحَسِيبُ: هو الكافي، فَعِيلٌ بمعنى مُفْعِل، مِن أَحْسَبَنِي الشيءُ إِذا كَفاني.  والحَسَبُ: الكَرَمُ. والحَسَبُ: الشَّرَفُ الثابِتُ في الآباءِ، وقيل:  هو الشَّرَفُ في الفِعْل، عن ابن الأَعرابي. والحَسَبُ: ما يَعُدُّه  الإِنسانُ مِن مَفاخِرِ آبائهِ. والحَسَبُ: الفَعالُ الصَّالِحُ، حكاه ثعلب.  وما لَه حَسَبٌ ولا نَسَبٌ، الحَسَبُ: الفَعالُ الصَّالِحُ، والنَّسَبُ:  الأَصْلُ؛ والفِعْلُ من كلِّ ذلك: حَسُبَ، بالضم، حَسَباً وحَسابةً، مثل خَطُبَ خَطابةً، فهو حَسِيبٌ؛ أَنشد ثعلب:  ورُبَّ حَسِيبِ الأَصلِ غيرُ حَسِيبِ  أَي لَه آباءٌ يَفْعَلُونَ الخَيْرَ ولا يَفْعَلُه هو؛ والجمع حُسَباءُ.  ورجل كَرِيم الحَسَبِ، وقوم حُسَباءُ. وفي الحديث: الحَسَبُ: المالُ، والكَرَمُ: التَّقْوَى. يقول: الذي يَقُوم مَقام الشَّرَفِ والسَّراوةِ،  إِنما هو المالُ. والحَسَبُ: الدِّينُ. والحَسَبُ: البالُ، عن كراع، ولا  فِعْلَ لهما. قال ابن السكيت: والحَسَبُ والكَرمُ يكونان في الرجلِ، وإِن لم يكن له آباءٌ لهم شَرَفٌ. قال: والشَّرَفُ والمَجْدُ لا يكونان إِلا  \<ص:311>  بالآباءِ فَجَعَل المالَ بمنزلة شَرَفِ النَّفْسِ أَو الآباءِ، والمعنى أَنَّ  الفَقِير ذا الحَسَبِ لا يُوَقَّر، ولا يُحْتَفَلُ به، والغنِيُّ الذي لا  حَسَبَ له، يُوقَّر ويُجَلُّ في العُيون. وفي الحديث: حَسَبُ الرَّجل  خُلُقُه، وكَرَمُهُ دِينُه. والحديث الآخر: حَسَبُ الرَّجل نَقاءُ ثَوْبَيْهِ أَي إِنه يُوَقَّرُ لذلك، حيثُ هو دَليل الثَّرْوة والجِدةِ. وفي الحديث: تُنْكَحُ الـمَرأَة لمالِها وحَسَبِها ومِيسَمِها ودِينِها، فعَليكَ بذاتِ الدِّين، تَرِبَتْ يَداكَ؛ قال ابن الأَثير: قيل الحَسَبُ ههنا: الفَعَالُ الحَسَنُ. قال الأَزهري: والفُقَهاءُ يَحْتاجُون إِلى مَعْرِفة الحَسَبِ، لأَنه مـما يُعْتَبر به مَهْرُ مِثْلِ المرأَة، إِذا عُقِدَ النِّكاحُ على مَهْرٍ فاسِدٍ، قال: وقال شمر في كتابه الـمُؤَلَّف في غَريب الحديث: الحَسَبُ الفَعالُ الحَسنُ له ولآبائه، مأْخوذ من الحِسابِ إِذا حَسَبُوا مَناقِبَهم؛ وقال المتلمس:  ومَن كان ذا نَسْبٍ كَريمٍ، ولم يَكُنْ *  لَه حَسَبٌ، كان اللَّئِيمَ الـمُذمَّما  ففَرقَ بَين الحَسَبِ والنَّسَبِ، فجعل النَّسَبَ عدَد الآباءِ والأُمهاتِ، إِلى حيث انْتَهى. والحَسَبُ: الفَعالُ، مثل الشَّجاعةِ والجُود،  وحُسْنِ الخُلُقِ والوَفاءِ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله شمر صحيح، وإِنما سُميت مَساعِي الرجُل ومآثِرُ آبائه حَسَباً، لأَنهم كانوا إِذا تَفاخَرُوا عَدَّ الـمُفاخِرُ منهم مَناقِبَه ومَآثِرَ آبائه وحَسَبها؛ فالحَسْبُ: العَدُّ والإِحْصاءُ؛ والحَسَبُ ما عُدَّ؛ وكذلك العَدُّ، مصدر عَدَّ يَعُدُّ، والـمَعْدُودُ عَدَدٌ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال: حَسَبُ الـمَرْءِ دِينُه، ومُرُوءَتُه خُلُقه، وأَصلُه عَقْلُه.  وفي الحديث: أَنَّ النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: كَرَمُ الـمَرْءِ  دِينُه، ومُرُوءَتُه عَقْلُه، وحَسَبُه خُلُقُه؛ ورَجُل شَريفٌ ورجُلٌ  ماجِدٌ: له آباءٌ مُتَقَدِّمون في الشَّرَفِ؛ ورَجُلٌ حَسِيبٌ، ورَجُلٌ  كرِيمٌ بنفْسِه. قال الأَزهري: أَراد أَن الحَسَبَ يحصل للرَّجل بكَرم  أَخْلاقِه، وإِن لم يكن له نَسَبٌ، وإِذا كان حَسِيبَ الآباءِ، فهو أَكرَمُ له. وفي حديث وَفْدِ هَوازِنَ: قال لهم: اخْتاروا إِحْدَى الطائِفَتَيْنِ: إِما المالَ، وإِما السَّبْيَ. فقالوا: أَمـَّا إِذْ خَيَّرْتَنا بَيْنَ المالِ والحَسَبِ، فإِنَّا نَخْتارُ الحَسَبَ، فاخْتاروا أَبْناءَهم ونِساءَهم؛ أَرادوا أَنَّ فِكاكَ الأَسْرَى وإِيثارَه على اسْتِرْجاعِ المالِ حَسَبٌ وفَعالٌ حَسَنٌ، فهو بالاختِيار أَجْدَرُ؛ وقيل: المراد بالحَسَب ههنا عَدَد ذَوي القَراباتِ، مأْخوذ من الحِساب، وذلك أَنهم إِذا تَفاخَرُوا عَدُّوا مَناقِبَهم ومآثِرَهم، فالحَسَب العَدُّ والـمَعْدُود، والحَسَبُ والحَسْبُ قَدْرُ الشيءِ، كقولك: الأَجْرُ بحَسَبِ ما عَمِلْتَ وحَسْبِه أَي قَدْره؛ وكقولك: على حَسَبِ ما أَسْدَيْتَ إِليّ شُكْري لك، تقول أَشْكُرُكَ على حَسَبِ بلائك عِنْدي أَي على قَدْر ذلك.  وحَسْبُ، مجزوم: بمعنى كَفَى؛ قال سيبويه: وأَمـَّا حَسْبُ، فمعناها الاكْتِفاءُ. وحَسْبُكَ دِرْهم أَي كَفاكَ، وهو اسم ، وتقول: حَسْبُكَ ذلك أَي كفاكَ ذلك؛ وأَنشد ابن السكيت:  ولمْ يَكُنْ مَلَكٌ للقَوم يُنْزِلُهم، * إِلاَّ صَلاصِلُ لا تُلْوَى على حَسَبِ  وقوله: لا تُلْوَى على حَسَبٍ، أَي يُقْسَمُ بينهم بالسَّوِيَّة، لا يُؤْثَر به أَحد؛ وقيل: لا تُلْوَى  \<ص:312>  على حَسَب أَي لا تُلْوَى على الكِفايةِ، لعَوَزِ الماءِ وقِلَّتِه.  ويقال: أَحْسَبَني ما أَعْطاني أَي كفاني. ومررت برجلٍ حَسْبِكَ من رَجلٍ أَي كافِيكَ، لا يُثَنَّى ولا يُجْمع لأَنه موضوع موضع المصدر؛ وقالوا: هذا عربي حِسْبةً، انتصب لأَنه حال وقع فيه الأَمر، كما انتصب دِنْياً، في قولك: هو ابن عَمِّي دِنْياً، كأَنك قلت: هذا عرَبي اكْتِفاءً، وإِن لم يُتكلم بذلك؛ وتقول: هذا رَجُل حَسْبُكَ من رَجُل، وهو مَدْحٌ للنكرة، لأَن فيه تأْويل فِعْل، كأَنه قال: مُحْسِبٌ لك أَي كافٍ لك من غيره، يستوي فيه الواحد والجمع والتثنية، لأَنه مصدر؛ وتقول في المعرفة: هذا عبدُاللّه حَسْبَك من رجل، فتنصب حَسْبَك على الحال، وإِن أَردت الفعل في حَسْبك، قلت: مررت برجل أَحْسَبَكَ من رجل، وبرجلين أَحْسَباك، وبرِجال أَحْسَبُوكَ، ولك أَن تتكلم بحَسْبُ مُفردةً، تقول: رأَيت زيداً حَسْبُ يا فتَى، كأَنك قلت: حَسْبِي أَو حَسْبُكَ، فأَضمرت هذا فلذلك لم تنوِّن، لأَنك أَردت الإِضافة، كما تقول: جاءَني زيد ليس غير، تريد ليس غيره عندي.  وأَحْسَبَني الشيءُ: كفاني؛ قالت امرأَة من بني قشير:  ونُقْفِي وَليدَ الحَيِّ، إِن كان جائعاً،  * ونُحْسِبُه، إِنْ كانَ لَيْسَ بِجائعِ  أَي نُعْطِيه حتى يقول حَسْبي. وقولها: نُقْفِيه أَي نُؤْثِرُه بالقَفِيَّة، ويقال لها القَفاوةُ أَيضاً، وهي ما يُؤْثَر به الضَّيفُ والصَّبِيُّ.  وتقول: أَعْطَى فأَحْسَبَ أَي أَكثَر حتى قال حَسْبِي . أَبو زيد:  أَحْسَبْتُ الرَّجلَ: أَعْطَيْتُه ما يَرْضَى؛ وقال غيره: حتى قال حَسْبي؛ وقال ثعلب: أَحْسَبَه من كلِّ شيءٍ: أَعْطاه حَسْبَه، وما كفاه. وقال الفرَّاءُ في قوله تعالى: يا أَيها النَّبيُّ حَسْبُكَ اللّهُ ومَنِ اتَّبَعَكَ من المؤْمنين؛ جاءَ التفسير يَكْفِيكَ اللّهُ، ويَكْفِي مَن اتَّبَعَكَ؛  قال: وموضِعُ الكاف في حَسْبُكَ وموضع من نَصْب على التفسير كما قال الشاعر:  إِذا كانَتِ الهَيْجاءُ، وانْشَقَّتِ العَصا،  * فَحَسْبُكَ والضَّحَّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّد  قال أَبو العباس: معنى الآية يَكْفيكَ اللّهُ ويَكْفِي مَنِ اتَّبَعَكَ؛  وقيل في قوله: ومن اتَّبَعَكَ من المؤْمنين، قولان: أَحدهما حَسْبُكَ  اللّهُ ومَنِ اتَّبَعَكَ من المؤْمنين كفايةٌ إِذا نَصَرَهم اللّه، والثاني  حَسْبُكَ اللّهُ وحَسْبُ من اتَّبَعَكَ من المؤْمنين، أَي يَكفِيكُم اللّهُ جَميعاً.  وقال أَبو إِسحق في قوله، عز وجل: وكَفَى باللّهِ حَسِيباً: يكون بمعنى مُحاسِباً، ويكون بمعنى كافِياً؛ وقال في قوله تعالى: إِن اللّه كان على كل شيءٍ حَسِيباً؛ أَي يُعْطِي كلَّ شيءٍ من العِلم والحِفْظ والجَزاءِ مِقْدارَ ما يُحْسِبُه أَي يَكْفِيهِ.  تقول: حَسْبُكَ هذا أَي اكْتَفِ بهذا. وفي حديث عبداللّه بن عَمْرو، رضي اللّه عنهما، قال له النبي، صلى اللّه عليه وسلم: يُحْسِبُك أَن تَصُومَ من كل شهر ثلاثة أَيام أَي يَكْفِيكَ؛ قال ابن الأَثير: ولو روي بحَسْبِكَ أَن تَصُومَ أَي كِفايَتُك أَو كافِيكَ، كقولهم بِحَسْبِكَ قولُ السُّوءِ، والباءُ زائدة، لكانَ وَجْهاً.  \<ص:313>  والإِحْسابُ: الإِكْفاءُ. قال الرَّاعي:  خَراخِرُ، تُحْسِبُ الصَّقَعِيَّ، حتى  * يَظَلُّ يَقُرُّه الرَّاعِي سِجالاَ  وإِبل مُحْسبةٌ: لَها لَحْم وشَحْم كثير؛ وأَنشد:  ومُحْسِبةٍ قد أَخْطَأَ الحَقُّ غيرَها،  * تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها، فهي كالشَّوِي  يقول: حَسْبُها من هذا. وقوله: قد أَخطأَ الحَقُّ غَيْرَها، يقول: قد  أَخْطَأَ الحَقُّ غيرها من نُظَرائها، ومعناه أَنه لا يُوجِبُ للضُّيُوفِ،  ولا يَقُوم بحُقُوقِهم إِلا نحن. وقوله: تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي  كالشَّوِي، كأَنه نَقْضٌ للأَوَّلِ، وليس بِنَقْضٍ، إِنما يريد: تَنَفَّس عنها  حَيْنُها قبلَ الضَّيْفِ، ثم نَحَرْناها بعدُ للضَّيْفِ، والشَّوِيُّ هُنا: الـمَشْوِيُّ. قال: وعندي أَن الكاف زائدة، وإِنما أَراد فهي شَوِيٌّ،  أَي فَريقٌ مَشْويٌّ أَو مُنْشَوٍ، وأَراد: وطَبيخٌ، فاجْتَزَأَ بالشَّوِيّ من الطَّبِيخِ. قال أَحمد بن يحيى: سأَلت ابن الأَعرابي عن قول  عُروةَ بن الوَرْد:  ومحسبةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غيرَها  البيت، فقال: الـمُحْسِبةُ بمعنيين: من الحَسَب وهو الشرف، ومن  الإِحْسابِ وهو الكِفايةُ، أَي إِنها تُحْسِبُ بلَبَنِها أَهْلَها والضيفَ، وما صلة، المعنى: أَنها نُحِرتْ هي وسَلِمَ غَيْرُها.  وقال بعضهم: لأُحْسِبَنَّكُم مِن الأَسْوَدَيْن: يعني التَّمْر والماءَ  أَي لأُوسِعَنَّ عليكم.  وأَحْسَب الرجلَ وحَسَّبَه: أَطْعَمَه وسقاه حتى يَشْبَعَ ويَرْوَى مِنْ  هذا، وقيل: أَعْطاه ما يُرْضِيه. والحِسابُ: الكثير. وفي التنزيل: عطاءً حِساباً؛ أَي كَثِيراً كافِياً؛ وكلُّ مَنْ أُرْضِيَ فقد أُحْسِبَ. وشيءٌ حِسابٌ أَي كافٍ. ويقال: أَتاني حِسابٌ من الناس أَي جَماعةٌ كثيرة، وهي لغة هذيل. وقال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ الهُذلي:  فَلمْ يَنْتَبِهْ، حتى أَحاطَ بِظَهْرِه  * حِسابٌ وسِرْبٌ، كالجَرادِ، يَسُومُ  والحِسابُ والحِسابةُ: عَدُّك الشيءَ.  وحَسَبَ الشيءَ يَحْسُبُه، بالضم، حَسْباً وحِساباً وحِسابةً: عَدَّه.  أَنشد ابن الأَعرابي لـمَنْظور بن مَرْثَدٍ الأَسدي:  يا جُمْلُ !أُسْقِيتِ بِلا حِسابَهْ،  سُقْيَا مَلِيكٍ حَسَنِ الرِّبابَهْ،  قَتَلْتني بالدَّلِّ والخِلابَهْ  أَي أُسْقِيتِ بلا حِسابٍ ولا هِنْدازٍ، ويجوز في حسن الرفع والنصب والجر، وأَورد الجوهري هذا الرجز: يا جُمل أَسقاكِ، وصواب إِنشادِه: يا جُمْلُ أُسْقِيتِ، وكذلك هو في رجزه. والرِّبابةُ، بالكسر: القِيامُ على الشيءِ بإِصْلاحِه وتَربِيَتِه؛ ومنه ما يقال: رَبَّ فلان النِّعْمةَ يَرُبُّها رَبّاً ورِبابةً. وحَسَبَه أَيضاً حِسْبةً: مثل القِعْدةِ والرِّكْبةِ. قال النابغة:  فَكَمَّلَتْ مِائةً فِيها حَمامَتُها، *  وأَسْرَعَتْ حِسْبَةً في ذلك العَدَدِ  وحُسْباناً: عَدَّه. وحُسْبانُكَ على اللّه أَي حِسابُكَ. قال:  على اللّه حُسْباني، إِذا النَّفْسُ أَشْرَفَتْ *  على طَمَعٍ، أَو خافَ شيئاً ضَمِيرُها  \<ص:314>  وفي التهذيب: حَسِبْتُ الشيءَ أَحْسَبُه حِساباً، وحَسَبْتُ الشيءَ  أَحْسُبُه حِسْباناً وحُسْباناً. وقوله تعالى: واللّهُ سَرِيعُ الحِسابِ؛  أَي حِسابُه واقِعٌ لا مَحالَة، وكلُّ واقِعٍ فهو سَرِيعٌ، وسُرْعةُ حِسابِ  اللّه، أَنه لا يَشْغَلُه حِسابُ واحد عَن مُحاسَبةِ الآخَر، لأَنه سبحانه لا يَشْغَلُه سَمْع عن سمع، ولا شَأْنٌ عن شأْنٍ. وقوله، جل وعز:  كَفَى بِنَفْسِك اليومَ عليك حَسِيباً؛ أَي كفَى بِك لنَفْسِكَ مُحاسِباً. والحُسْبانُ: الحِسابُ. وفي الحديث: أَفْضَلُ العَمَلِ مَنْحُ الرِّغابِ، لا يَعْلَمُ حُسْبانَ أَجْرِهِ إِلا اللّهُ. الحُسْبانُ، بالضم: الحِسابُ. وفي التنزيل: الشمسُ والقَمَرُ بِحُسْبانٍ، معناه بِحِسابٍ ومَنازِلَ لا يَعْدُوانِها. وقال الزَجاج: بحُسْبانٍ يدل على عَدَد الشهور والسنين  وجميع الأَوقات. وقال الأَخفش في قوله تعالى: والشمسَ والقَمَر  حُسْباناً: معناه بِحِسابٍ، فحذَف الباءَ. وقال أَبو العباس: حُسْباناً مصدر، كما تقول: حَسَبْتُه أَحْسُبُه حُسْباناً وحِسْباناً؛ وجعله الأَحفش جمع حِسابٍ؛ وقال أَبو الهيثم: الحُسْبانُ جمع حِسابٍ وكذلك أَحْسِبةٌ، مِثل شِهابٍ وأَشْهِبةٍ وشُهْبانٍ.  وقوله تعالى: يَرْزُقُ من يشاءُ بغير حساب؛ أَي بغير تَقْتِير  وتَضْيِيقٍ، كقولك: فلان يُنْفِقُ بغير حِساب أَي يُوَسِّعُ النَّفَقة، ولا  يَحْسُبُها؛ وقد اختُلف في تفسيره، فقال بعضهم: بغير تقدير على أَحد بالنُّقصان؛ وقال بعضهم: بغير مُحاسَبةٍ أَي لا يخافُ أَن يُحاسِبه أَحد عليه؛ وقيل: بغير أَنْ حَسِبَ الـمُعْطَى أَنه يُعْطِيه، أَعطاهُ من حَيْثُ لم يَحْتَسِبْ. قال الأَزهري: وأَما قوله، عز وجل: ويَرْزُقْه من حَيثُ لا يَحْتَسِبُ؛ فجائز أَن يكون معناه من حَيْثُ لا يُقَدِّره ولا يَظُنُّه كائناً، مِن حَسِبْتُ أَحْسِبُ، أَي ظَنَنْتُ، وجائز أَن يكون مأْخوذاً مِن حَسَبْتُ أَحْسُبُ، أَراد مِن حيث لم يَحْسُبْه لنفْسِه رِزقاً، ولا عَدَّه في حِسابه. قال الأَزهري: وإِنما سُمِّي الحِسابُ في الـمُعامَلاتِ حِساباً، لأَنهُ يُعلم به ما فيه كِفايةٌ ليس فيه زيادةٌ على المِقْدار ولا نُقْصان. وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  إِذا نَدِيَتْ أَقْرابُهُ لا يُحاسِبُ  يَقول: لا يُقَتِّر عليك الجَرْيَ، ولكنه يأْتي بِجَرْيٍ كثير.  والـمَعْدُود مَحْسُوبٌ وحَسَبٌ أَيضاً، وهو فَعَلٌ بمعنى مَفْعولٍ، مثل  نَفَضٍ بمعنى مَنْفُوضٍ؛ ومنه قولهم :لِيَكُنْ عَمَلُكَ بحَسَبِ ذلك، أَي  على قَدْرِه وعَدَدِه. وقال الكسائي: ما أَدري ما حَسَبُ حَدِيثك أَي ما قَدْرُه وربما سكن في ضرورة الشعر.  وحاسَبَه: من الـمُحاسَبةِ. ورجل حاسِبٌ من قَوْمٍ حُسَّبٍ وحُسَّابٍ.  (يتبع...)
● - (تابع... 1): حسب: في أَسماءِ اللّه تعالى الحَسِيبُ: هو الكافي، فَعِيلٌ بمعنى... ...  والحِسْبةُ: مصدر احْتِسابِكَ الأَجر على اللّه، تقول: فَعَلْته حِسْبةً، واحْتَسَبَ فيه احْتِساباً؛ والاحْتِسابُ: طَلَبُ الأَجْر، والاسم:  الحِسْبةُ بالكسر، وهو الأَجْرُ.  واحْتَسَبَ فلان ابناً له أَو ابْنةً له إِذا ماتَ وهو كبير، وافْتَرَطَ  فَرَطاً إِذا مات له ولد صغير، لم يَبْلُعِ الحُلُمَ؛ وفي الحديث: مَنْ  ماتَ له ولد فاحْتَسَبَه، أَي احْتسب الأَجرَ بصبره على مُصيبتِه به، معناه: اعْتَدَّ مُصِيبَتَه به في جُملةِ  \<ص:315>  بَلايا اللّه، التي يُثابُ على الصَّبْر عليها، واحْتَسَبَ بكذا أَجْراً عند اللّه، والجمع الحِسَبُ.  وفي الحديث: مَن صامَ رمضانَ إِيماناً واحْتِساباً، أَي طلَباً لوجهِ  اللّهِ تعالى وثَوابِه. والاحتِسابُ من الحَسْبِ: كالاعْتدادِ من العَدِّ؛  وإِنما قيل لمن يَنْوِي بعَمَلِه وجْهَ اللّهِ: احْتَسَبَه، لأَن له حينئذ  أَن يَعْتدَّ عَمَله، فجُعِل في حال مُباشرة الفعل، كأَنه مُعْتَدٌّ به.  والحِسْبةُ: اسم من الاحْتِسابِ كالعِدّةِ من الاعْتِداد. والاحتِسابُ في الأَعمال الصالحاتِ وعند المكْرُوهاتِ: هو البِدارُ إِلى طَلَبِ الأَجْرِ وتَحْصِيله بالتسليم والصبر، أَو باستعمال أَنواعِ البِرِّ والقِيامِ بها على الوَجْهِ الـمَرْسُوم فيها، طلَباً للثواب الـمَرْجُوِّ منها. وفي حديث عُمَر: أَيُّها الناسُ، احْتَسِبُوا أَعْمالَكم، فإِنَّ مَن  احْتَسَبَ عَمَلَه، كُتِبَ له أَجْرُ عَمَلِه وأَجْرُ حِسْبَتِه.  وحَسِبَ الشيءَ كائِناً يَحْسِبُه ويَحْسَبُه، والكَسر أَجْودُ اللغتَين(1)  (1 قوله «والكسر أجود اللغتين» هي عبارة التهذيب.) ، حِسْباناً  ومَحْسَبَةً ومَحْسِبةً: ظَنَّه؛ ومَحْسِبة: مصدر نادر، وإِنما هو نادر عندي على من قال يَحْسَبُ ففتح، وأَما على من قال يَحْسِبُ فكَسَر فليس بنادر. وفي الصحاح: ويقال: أَحْسِبه بالكسر، وهو شاذّ لأَنّ كل فِعْلٍ كان ماضِيه مكسوراً، فإِن مستقبله يأْتي مفتوح العين، نحو عَلِمَ يْعلَم، إِلا أَربعةَ أَحرف جاءَت نوادر: حَسِبَ يَحْسِبُ، ويَبِسَ يَيْبِسُ، ويَئِسَ يَيْئِسُ، ونَعِمَ يَنْعِم، فإِنها جاءَت من السالم، بالكسر والفتح. ومن المعتل ما جاءَ ماضيه ومُسْتَقْبَلُه جميعاً بالكسر: وَمِقَ يَمِقُ، ووَفِقَ يَفِقُ، ووَثِقَ يَثِقُ، ووَرِعَ يَرِعُ، ووَرِمَ يَرِمُ، ووَرِثَ يَرِثُ، ووَرِيَ الزَّنْدُ يَرِي، وَوِليَ يَلي. وقُرِئَ قوله تعالى: لا تَحْسَبَنَّ ولا تحْسِبَنَّ؛ وقوله: أَم حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الكَهْفِ؛ الخطابُ للنبي، صلى اللّه عليه وسلم، والمراد الأُمة. وروى الأَزهريُّ عن جابر بن عبداللّه: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قرأَ: يَحْسِبُ أَنَّ مالَه أَخْلَدَه. معنى أَخْلَدَه أَي يُخْلِدُه، ومثله: ونادَى أَصحابُ النارِ؛ أَي يُنادِي؛ وقال الحُطَيْئَةُ:  شَهِدَ الحُطَيْئةُ، حِينَ يَلْقَى، رَبَّه  * أَنَّ الوَلِيدَ أَحَقُّ بالعُذْرِ  يريد: يَشْهَدُ حين يَلْقَى رَبَّه.  وقولهم: حَسِيبُكَ اللّه أَي انْتَقَمَ اللّهُ منك.  والحُسْبانُ، بالضم: العَذاب والبَلاءُ. وفي حديث يحيى بن يَعْمَرَ:  كان، إِذا هَبَّتِ الرِّيحُ، يقول: لا تَجْعَلْها حُسْباناً أَي عَذاباً.  وقوله تعالى: أَو يُرْسِلَ عليها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ؛ يعني ناراً.  والحُسْبانُ أَيضاً: الجرادُ والعَجاجُ. قال أَبو زياد: الحُسْبانُ شَرٌّ  وبَلاءٌ، والحُسبانُ: سِهامٌ صِغارٌ يُرْمَى بها عن القِسِيِّ الفارِسِيَّةِ، واحدتها حُسْبانةٌ. قال ابن دريد: هو مولَّد. وقال ابن شميل:  الحُسْبانُ سِهامٌ يَرْمِي بها الرجل في جوفِ قَصَبةٍ، يَنْزِعُ في القَوْسِ ثم يَرْمِي بعشرين منها فلا تَمُرُّ بشيءٍ إِلا عَقَرَتْه، من صاحِب سِلاحٍ وغيره، فإِذا نَزع في القَصَبةِ خرجت الحُسْبانُ، كأَنها غَبْيةُ مطر، فَتَفَرَّقَتْ في الناس؛ واحدتها حُسْبانةٌ. وقال ثعلب: الحُسْبانُ: الـمَرامي، واحدتها حُسْبانةٌ، والمرامِي: مثل الـمَسالِّ دَقيقةٌ، فيها شيءٌ من طُول لا حُروف لها. قال: والقِدْحُ بالحَدِيدة  \<ص:316>  مِرْماةٌ، وبالـمَرامِي فسر قوله تعالى: أَو يُرْسِلَ عليها حُسباناً من السماءِ.  والحُسْبانةُ: الصّاعِقةُ. والحُسْبانةُ: السَّحابةُ.  وقال الزجاج: يُرْسِلَ عليها حُسْباناً، قال: الحُسْبانُ في اللغة  الحِسابُ. قال تعالى: الشمسُ والقمرُ بحُسْبان؛ أَي بِحِسابٍ. قال: فالمعنى في هذه الآية أَن يُرْسِلَ عليها عَذابَ حُسْبانٍ، وذلك الحُسْبانُ حِسابُ ما كَسَبَتْ يَداك. قال الأَزهري: والذي قاله الزجاجُ في تفسير هذه الآية بَعِيدٌ، والقولُ ما تقدّم؛ والمعنى، واللّه أَعلم: أَنَّ اللّهَ يُرْسِلُ، على جَنَّةِ الكافر، مَرامِيَ من عَذابِ النارِ، إِما بَرَداً وإِما حِجارةً، أَو غيرهما مـما شاءَ، فيُهْلِكُها ويُبْطِلُ غَلَّتها وأَصْلَها.والحُسْبانة: الوِسادةُ الصَّغيرة، تقول منه: حَسَّبْتُه إِذا وَسَّدْتَه . قال نَهِيك الفَزارِيُّ، يخاطب عامر بن الطفيل:  لتَقَيتَ، بالوَجْعاءِ، طَعْنةَ مُرْهَفٍ  * مُرَّانَ، أَو لَثَويْتَ غَيْرَ مُحَسَّبِ  الوَجْعاءُ: الاسْتُ. يقول: لو طَعَنْتُكَ لوَلَّيْتني دُبُرَكَ، واتَّقَيْتَ طَعْنَتِي بوَجعائِكَ، ولثَوَيْتَ هالِكاً، غير مُكَرَّمٍ لا مُوَسَّدٍ ولا مُكَفَّنِ؛ أَو معناه: أَنه لم يَرْفَعْكَ حَسَبُكَ فيُنْجِيَكَ من الموت، ولم يُعَظَّم حَسَبُكَ.  والمِحْسَبة: الوِسادةُ من الأَدَمِ.  وحَسَّبَه: أَجْلسه على الحُسْبانةِ أَو المِحْسَبة.  ابن الأَعرابي: يقال لبِساطِ البَيْتِ: الحِلْسُ، ولِمَخادِّه:  الـمَنابِذُ، ولـمَساوِرِه: الحُسْباناتُ، ولحُصْرِه: الفُحولُ.  وفي حديث طَلْحةَ: هذا ما اشْتَرَى طلحةُ مِن فُلان فَتاه بخَمْسِمائةِ  دِرْهم بالحسَبِ والطِّيبِ أَي بالكَرامةِ من الـمُشْتَرِي والبائع،  والرَّغْبةِ وطِيبِ النفْسِ منهما، وهو من حَسَّبْتُه إِذا أَكْرَمْتَه؛ وقيل:  من الحُسبانةِ، وهي الوِسادة الصغيرةُ، وفي حديث سِماكٍ، قال شُعْبةُ: سمعته يقول: ما حَسَّبُوا ضَيْفَهم شيئاً أَي ما أَكْرَمُوه.  والأَحْسَبُ: الذي ابْيَضَّتْ جِلْدَته مِن داءٍ، فَفَسَدَتْ شَعَرَته، فصار أَحمرَ وأَبيضَ؛ يكون ذلك في الناس والإِبل. قال الأَزهري عن الليث: وهو الأَبْرَصُ. وفي الصحاح: الأَحْسَبُ من الناس: الذي في شعر رأْسه شُقْرةٌ. قال امرؤُ القيس:  أَيا هِندُ !لا تنْكِحي بُوهةً، *  عَلَيْه عَقِيقَتُه، أَحْسَبا  يَصِفُه باللُّؤْم والشُّحِّ. يقول: كأَنه لم تُحْلَقْ عَقِيقَتُه في صِغَره حتى شاخَ. والبُوهةُ: البُومة العَظِيمة، تُضْرب مثلاً للرجل الذي لا  خيرَ فيه. وعَقِيقَتُه: شعره الذي يُولد به. يقول: لا تَتَزَوَّجي مَن  هذه صِفَتُه؛ وقيل هو من الإِبل الذي فيه سَوادٌ وحُمْرة أَو بَياض، والاسم الحُسْبةُ، تقول منه: أَحْسَبَ البَعِيرُ إِحْساباً. والأَحْسَبُ:  الأَبرص .ابن الأَعرابي: الحُسْبَةُ سَوادٌ يَضْرِبُ إِلى الحُمْرةِ؛ والكُهْبةُ: صُفرة تَضرِبُ إِلى حمرة؛ والقُهْبةُ: سَواد يضرب إِلى الخُضْرة؛ والشهْبةُ: سواد وبياض؛ والحُلْبةُ: سواد صِرْف؛ والشُّرْبةُ: بَياضٌ مُشْرَبٌ بحُمْرةٍ؛ واللُّهْبة: بياض ناصعٌ نَقِيٌّ؛ والنُّوبة: لَونُ الخِلاسِيِّ، وهو الذي أَخَذ من سَواد شيئاً، ومن بياض شيئاً كأَنه وُلِدَ  \<ص:317>  من عَرَبيّ وحَبَشِيَّة. وقال أَبو زياد الكلابيُّ: الأَحْسَبُ من الإِبل: الذي فيه سَواد وحُمرة وبَياضٌ، والأَكْلَفُ نحوه. وقال شمر: هو الذي لا لَونَ له الذي يقال فيه أَحْسَبُ كذا، وأَحْسَبُ كذا.  والحَسْبُ والتَّحْسِيبُ: دَفْنُ الـمَيِّتِ؛ وقيل: تَكْفِينُه؛ وقيل: هو دَفْنُ الميِّتِ في الحجارة؛ وأَنشد:  غَداةَ ثَوَى في الرَّمْلِ، غيرَ مُحَسَّبِ(1)  (1 قوله «في الرمل» هي رواية الأزهري ورواية ابن سيده في الترب.)  أَي غير مَدْفُون، وقيل: غير مُكَفَّن، ولا مُكَرَّم، وقيل: غير  مُوَسَّدٍ، والأَول أَحسن. قال الأَزهري: لا أَعرف التَّحْسِيبَ بمعنى الدَّفْن في الحجارة، ولا بمعنى التَّكْفِين، والمعنى في قوله غيرَ مُحَسَّب أَي غير مُوَسَّد.  وانه لَحَسنُ الحِسْبةِ في الأَمْر أَي حَسَنُ التدبير النَّظَرِ فيه،  وليس هو من احْتِسابِ الأَجْر. وفلان مُحْتَسِبُ البَلَدِ، ولا تقل  مُحْسِبُه.  وتَحَسَّب الخبَرَ: اسْتَخْبَر عنه، حجازِيَّةٌ. قال أَبو سدرة الأَسدي،  ويقال: إِنه هُجَيمِيٌّ، ويقال: إِنه لرجل من بني الهُجَيْمِ:  تَحَسَّب هَوَّاسٌ، وأَيْقَنَ أَنَّني  *  بها مُفْتَدٍ من واحدٍ لا أُغامِرُهْ  فقلتُ له: فاها لِفِيكَ، فإِنـَّها  * قَلُوصُ امْرِئٍ، قاريكَ ما أَنتَ حاذِرُه  يقول: تَشَمَّمَ هَوَّاسٌ، وهو الأَسَدُ، ناقتي، وظَنَّ أَني أَتركُها  له، ولا أُقاتِله. ومعنى لا أُغامِرُه أَي لا أُخالِطُه بالسيف، ومعنى من واحد أَي من حَذَر واحدٍ، والهاءُ في فاها تعود على الداهِية أَي أَلزَم اللّهُ فاها لِفيكَ، وقوله: قاريكَ ما أَنتَ حاذِرُه، أَي لا قِرى لك عندي إِلا السَّيفُ.  واحْتَسَبْتُ فلاناً: اختبرْتُ ما عنده، والنِّساءُ يَحْتَسِبْنَ ما عِندَ الرِّجال لهن أَي يَخْتَبِرْنَ.  أَبو عبيد: ذهب فلان يَتَحَسَّبُ الأَخْبارَ أَي يَتَجَسَّسُها، بالجيم،  ويَتَحَسَّسُها، ويَطْلُبها تَحَسُّباً. وفي حديث الأَذان: أَنهم كانوا  يجتمعون فيَتَحَسَّبُون الصَلاةَ فَيَجِيئُون بلا داعٍ أَي يَتَعَرَّفُون  ويَتَطَلَّبُون وَقْتَها ويَتَوَقَّعُونه فيَأْتُون الـمَسْجد قبل أَن يَسْمَعُوا الأَذان؛ والمشهور في الرواية: يَتَحَيَّنُون من الحِينِ الوَقْتِ أَي يَطْلُبون حِينَها. وفي حديث بعْضِ الغَزَواتِ: أَنهم كانوا  يَتَحَسَّبُونَ الأَخْبار أَي يَتَطلَّبُونها.  واحْتَسَبَ فلان على فلان: أَنكر عليه قَبِيحَ عمله؛ وقد سَمَّتْ (أَي  العربُ) حَسِيباً وحُسَيْباً.
مقاييس اللغة:
(حسب) الحاء والسين والباء أصول أربعة:
فالأول: العدّ. تقول: حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً. قال الله تعالى: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾ [الرحمن 5]. ومن قياس الباب الحِسْبانُ الظنّ، وذلك أنَّه فرق بينه وبين العدّ بتغيير الحركة والتّصريف، والمعنى واحد، لأنّه إذا قال حسِبته كذا فكأنّه قال: هو في الذي أعُدُّه من الأمور الكائنة.
ومن الباب الحَسَبُ الذي يُعَدُّ من الإنسان. قال أهل اللغة: معناه أن يعد آباءً أشرافاً.
ومن هذا الباب قولهم: احتسب فلانٌ ابنَه، إذا مات كبيراً([11]). وذلك أنْ يَعُدّه في الأشياء المذخورة لـه عند الله تعالى. والحِسْبة: احتسابك الأجرَ. وفلان حَسَنُ الحِسْبة بالأمر، إذا كان حَسَن التدبير؛ وليس من احتساب الأجر. وهذا أيضاً من الباب؛ لأنه إذا كان حسنَ التدبير للأمر كان عالماً بِعِدَادِ كل شيءٍ وموضِعِه من الرأْي والصّواب. والقياسُ كله واحد([12]).
والأصل الثاني: الكِفاية. تقول شيء حِسَابٌ، أي كافٍ([13]). ويقال: أحسَبْتُ فلاناً، إذا أعطيتَه ما يرضيه؛ وكذلك حَسَّبْته. قالت امرأة([14]):
ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع
والأصل الثالث: الحُسْبَانُ، وهي جمع حُسبانَةٍ، وهي الوِسادة الصغيرة. وقد حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه، إذا أجلسته عليها ووسَّدْتَه إياها. ومنه قول القائل:
* غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ([15]) *
وقال آخر([16]):
يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِ
لَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ([17])
ومن هذا الأصل الحُسبْان: سهامٌ صغار يُرْمى بها عن القسيِّ الفارسية، الواحدة حُسبانة. وإنما فرق بينهما لصِغَر هذه و[كبر] تلك.
ومنه قولهم أصاب الأرض حُسبان، أي جراد. وفُسِّرَ قوله تعالى: ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40]، بالبَرَد.
والأصل الرابع: الأحسب الذي ابيضَّت جِلدتُه من داءٍ ففسدت شَعرته، كأنَّه أبرص. قال:
يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا([18])
وقد يتّفق في أصول الأبواب هذا التفاوتُ الذي تراه في هذه الأصول الأربعة.
القاموس المحيط:
حَسَبَهُ حَسْباً وحُسْباناً، بالضم، وحِسْباناً وحِساباً وحِسْبَةً وحِسابَةً، بكسرِهنَّ عَدَّهُ. والمَعْدُودُ مَحْسُوبٌ وحَسَبٌ، مُحَرَّكَةً، ومنه هذا بِحَسَبِ ذا، أي بِعَدَدِهِ وقَدْرِهِ، وقد يُسَكَّنُ. والحَسَبُ ما تَعُدُّهُ من مَفاخِرِ آبائِكَ، أو المالُ، أو الدِّينُ، أو الكَرَمُ، أو الشَّرَفُ في الفعْلِ، أو الفَعالُ الصَّالِحُ، أو الشَّرَفُ الثَّابِتُ في الآباءِ، أو البالُ، أو الحَسَبُ والكَرَمُ قد يَكُونانِ لمَن لا آباءَ لَهُ شُرَفاءَ، والشَّرفُ والمَجدُ لا يَكونانِ إلا بِهِم، وقد حَسُبَ حَسابَةً، كَخَطُبَ خَطابَةً، وحَسَباً، مُحَرَّكَةً، فهو حَسِيبٌ من حُسَباءَ. وحَسْبُكَ دِرْهَمٌ كَفاكَ. وشَيءٌ حِسابٌ كافٍ، ومنه " عَطاءً حِساباً " . وهذا رجلٌ حَسْبُكَ من رَجُلٍ، أي كافٍ لَكَ من غَيْرِهِ، للواحِدِ والتَّثْنِيَةِ والجمعِ. وحَسِيبُكَ اللَّهُ، أي انْتَقَمَ اللَّهُ مِنَك. و " كَفَى بِاللَّهِ حَسِيباً " ، أي مُحاسِباً، أو كافِياً. وككتابٍ الجَمْعُ الكَثِيرُ من النَّاسِ. وعَبَّادُ بنُ حُسَيْبٍ، كَزُبَيْرٍ أبو الخَشْناءِ، أخْبارِيٌّ. والحُسْبانُ، بالضم جَمْعُ الحِسابِ، والعَذابُ، والبَلاءُ، والشَّرُّ، والعَجاجُ، والجَرَادُ، والسِّهامُ الصَّغارُ. والحُسْبانَةُ واحِدُها، والوِسادَةُ الصَّغِيرَةُ،
كالمِحْسَبَةِ، والنَّمْلَةُ الصَّغيرَةُ، والصَّاعِقَةُ، والسَّحابَةُ، والبَرَدَةُ. ومحمدُ بنُ إبراهيمَ بنِ حَمْدُويَهْ الحَسَّابُ، كَقَصَّابٍ، وابنُ عُبَيْدِ بنِ حِسابٍ، كَكِتابٍ: مُحَدِّثانِ. والحِسْبَةُ، بالكسر: الْأَجْرُ، واسمٌ من الاحْتِسابِ، ج: كَعِنَبٍ. وهو حَسَنُ الحِسْبَة: حَسَنُ التَّدْبِيرِ. وأبو حِسْبَةَ: مُسْلِمٌ الشَّامِيُّ: تابِعِيُّ، واسمٌ. والْأَحْسَبُ: بَعِيرٌ فيه بَياضٌ وحُمْرَةٌ، ورجلٌ في شَعَرِ رَأْسِه شُقْرَةٌ، ومَنِ ابْيَضَّتْ جِلْدَتُهُ من داءٍ فَفَسَدَتْ شَعْرَتُه فصارَ أبْيَضَ وأحْمَرَ، والْأَبْرَصُ، والاسُم مِنَ الكُلِّ: الحُسْبَةُ، بالضم. وحَسِبَهُ كذا، كَنَعِمَ في لٌغَتَيْهِ، مَحْسَبَةً ومَحْسِبَةً وحِسْباناً، بالكسر: ظَنَّهُ. وما كانَ في حِسْباني كذا، ولا تَقُلْ: في حسابي. والحَسْبُ والحِسْبَةُ، بالكسر، والتَّحْسِيبُ: دَفْنُ المَيِّتِ في الحِجارَةِ أو مكفَّناً وحَسَّبَهُ تَحسيباً وسَّدَهُ وأطعَمَهُ وسَقاهُ حتى شَبَعَ ورَوِيَ، كأَحْسَبَه. وتَحَسَّبَ: تَوَسَّدَ، وتَعَرَّف، وتَوَخَّى، واسْتَخْبَرَ، واحْتَسَبَ عليه: أنْكَر، ومنه: المُحْتَسِبُ. وفُلانٌ ابْناً أو بِنْتاً: إذا ماتَ كبيراً، فإِن ماتَ صَغِيراً قيلَ: افْتَرَطَهُ. واحْتَسَبَ بكذا أجْراً عند الله: اعْتَدَّهُ يَنْوِي به وَجْهَ اللَّهِ، وفُلاناً: اخْتَبَرَ ما عنده. وزِيادُ بنُ يَحْيَى الحَسَّابِيُّ، بالفتح مُشَدَّدَةً، ومحمودُ بنُ إسماعيلَ الحِسابِيُّ، بالكسر مُخَفَّفَةً: مُحَدِّثانِ. وأحْسَبَهُ: أرضاهُ. واحْتَسَبَ: انْتهى.
تاج العروس:
ح س ب
حَسَبَهُ كنَصَرَهُ يَحْسُبُه حِسَاباً عَلَى القِيَاسِ صَرَّحَ به ثَعْلَبٌ والجوهريُّ وابن سِيدَه وحُسْبَاناً بالضَّمِّ نقله الجوهَرِيُّ وحكاه أَبُو عُبَيْدةَ عن أَبي زيد وفي التهذيب حَسَبْتُ الشَّيءَ أَحْسُبُهُ حِسْبَاناً بالكسر وفي الحديث " أَفْضَلُ العَمَلِ مَنْحُ الرِّغَابِ لاَ يَعْلَمُ حُسْبَانَ أَجْرِهَا إلاَّ اللهُ " الحُسْبَانُ بالضَّمِّ : الحِسَابُ وفي التَّنْزِيلِ " الشَّمْسُ والقَمَرُ بِحُسْبَانٍ " مَعْنَاهُ بِحِسَابٍ ومَنَازِلَ " لاَ تَعْدُوَانِهَا وقال الزَّجَّاجُ : بِحُسْبَانٍ يَدًُلُّ عَلَى عَدَدِ الشُّهُورِ والسِّنِينَ وجَمِيعِ الأَوْقَاتِ وقال الأخْفَشُ في قَوْلِه " والشَّمْسَ والقَمَرَ حُسْبَاناً " مَعْنَاهُ بِحِسَابٍ فَحَذَفَ البَاءَ . وقال أَبو العَبَّاسِ : حُسْبَاناً مَصْدَرٌ كما تقول : حَسَبْتُهُ أَحْسُبُهُ حُسْبَاناً وحِسْبَاناً وجَعَلَهُ الأَخْفَشُ جَمْعَ حِسَابٍ وقالَ أَبو الهَيْثَمِ الحُسْبَانُ : جَمْعُ حِسَابٍ وكذا أَحْسِبَةٌ مِثلُ شِهَابٍ وأَشْهِبَةٍ وشُهْبَان وحُسْبَانُكَ على اللهِ أَيْ حِسَابُكَ قَالَ :
" عَلَى اللهِ حُسْبَانِي إذا النَّفْسُ أَشْرَفَتْعَلَى طَمَعٍ أَوْ خَافَ شَيْئاً ضَمِيرُهَا وحِسَاباً ذَكَرَه الجوهَرِيُّ وغيرُه قال الأَزهريُّ : وإنَّمَا سُمِّيَ الحِسَابُ في المُعَامَلاَتِ حِسَاباً لأَنَّهُ يُعْلَمُ به ما فيه كِفَايَةٌ ليس فيهَا زِيَادَةٌ على المِقْدَار ولا نُقْصَانٌ وقد يَكُونُ الحِسَابُ مَصْدَرَ المُحَاسَبَةِ عن مَكِّيّ ويُفْهَمُ مِنْ عِبَارَةِ ثَعْلَبٍ أَنَّهُ اسْمُ مَصْدَرٍ . وقولُه تعالَى : " واللهُ سَرِيعُ الحِسَابِ " أَيْ حِسَابُهُ وَاقِعٌ لاَ مَحَالَةَ وكُلُّ وَاقِع فهو سَرِيعٌ وسُرْعَةُ حِسَابِ اللهِ أَنَّهُ لاَ يَشْغَلُهُ حِسَابُ وَاحِدٍ عَن مُحَاسَبَةِ الآخَرِ لأَنَّه سُبْحَانَه لا يَشْغَلُهُ سَمْعٌ عَنْ سَمْعٍ ولا شَأْن عن شَأْنٍ وقولُه تعالى : " يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بغَيْرِ حِسَابٍ " أَيْ بِغَيْرِ تَقْتِيرٍ ولا تَضْيِيقٍ كقولك : فُلاَنٌ يُنْفِقُ بِغَيْرِ حِسَابٍ أَيْ يُوَسِّعُ النَّفَقَةَ ولاَ يَحْسُبُهَا وقد اخْتُلِفَ في تفسيرِه فقال بعضُهُم : بغَيْرِ تقْدِيرٍ على أَحَدٍ بالنُّقْصَانِ وقال بعضُهم : بغَيْرِ مُحَاسَبَةٍ أَي لا يَخَافُ أَنْ يَحَاسِبَهُ أَحَدٌ عليه وقِيلَ : بِغَيْرِ أَن حَسِبَ المُعْطَى أَنْ يُعْطِيَهُ أَعطاهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبْ فَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ : مِنْ حَيْثُ لاَ يُقَدِّرُهُ وَلاَ يَظُنُّهُ كَائِناً مِنْ حَسِبْتُ أَحْسَبُ أَيْ ظَنَنْتُ وجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ مَأْخُوذاً مِنْ حَسَبْتُ اَحْسُبُ أَرَادَ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْسُبْهُ لِنَفْسِهِ . كذا في لسان العرب وقد أَغْفَلَهُ شَيْخُنَا . وحَسَبَهُ أَيْضاً حِسْبَةً مِثْل القِعْدَةِ والرِّكْبَةِ حَكَاهُ الجوهريُّ وابنُ سِيدَه في المحكم وابنُ القَطَّاعِ والسَّرَقُسْطِيُّ وابنُ دَرَسْتَوَيْهِ وصاحِبُ الوَاعِي قال النابغةُ :
فَكَمَّلَتْ مِائَةً فِيهَا حَمَامَتُهَا ... وأَسْرَعَتْ حِسْبَةً فِي ذلك العَدَدِ أَيْ حِسَاباً وَرُوِيَ الفَتْحُ وهو قَلِيلٌ أَشَار له شَيْخُنَا
والحِسَابُ والحِسَابَةُ : عَدُّكَ الشَّيءَ وحَسبَ الشيءَ يَحْسُبُهُ حَسْباً وحِسَاباً وحِسَابَةً أَوْرَدَهُ ابنُ دَرَسْتَوَيْهِ وابنُ القَطَّاع والفِهْرِيُّ بِكَسْرِهِنَّ أَي في المَصَادِرِ المَذْكُورَةِ ما عَدَا الأَوَّلَيْنِ : عَدَّهُ أَنْشَدَ ابنُ الأَعْرَابِيِّ لِمَنْظُورِ بنِ مَرْثَد الأَسَدِيِّ :
" يَا جُمْلُ أُسْقِيتِ بِلاَ حِسَابَهْ
" سُقْيَا مَلِيكٍ حَسَنِ الرِّبَابَهْ
" قَتَلْتِنِي بِالدَّلِّ والخِلاَبَهْ وَأَوْرَدَ الجَوْهَرِيُّ : يا جُمْلُ أَسْقَاكِ والصَّوَابُ ما ذَكَرْنَا والرِّبَابَةُ بالكسْرِ : القِيَامُ عَلى الشَّيْءِ بإصلاَحِهِ وتَرْبِيَتِهِ وحَاسَبَهُ مِن المُحَاسَبَةِ . ورَجُلٌ حَاسِبٌ من قَوْمٍ حُسَّبٍ وَحُسَّابِ والمَعْدُودُ : مَحْسُوبٌ يُسْتَعْمَلُ على أَصْلِهِ
وعلى حَسَب مُحَرَّكةً وهو فَعَلٌ بمَعْنَى مَفْعُولٍ مِثْلُ نَفَضٍ بمَعْنَى منْفُوضٍ حَكَاهُ الجَوْهَرِيُّ وصَرَّحَ به كُرَاع في المُجَر [ َّدِ ومنه قَوْلُهُمْ : لِيَكُنْ عَمَلُكَ بِحَسَبِ ذَلِكَ أَي على قَدْرِهِ وعَدَدِهِ وهذَا بِحَسَبِ ذَا أي بِعَدَدِهِ وقَدْرِهِ وقال الكِسَائِيُّ : ما أَدْرِي مَا حَسَبُ حَدِيثِكَ أَيْ ما قَدْرُهُ وَقَدْ يُسَكَّنُ في ضَرُورَةِ الشِّعْرِ . ومن سَجَعَاتِ الأَسَاس : ومَنْ يَقْدِرُ على عَدِّ الرَّمْلِ وحَسْبِ الحَصَى والأَجْرُ على حَسَبِ المُصِيبَةِ أَي قَدْرِهَا . وفي لسان العرب : الحَسَبُ : العدد المعدود . والحَسَبُ والحَسْبُ : قَدْرُ الشَّيْءِ كقَوْلك : الأَجْرُ بِحَسَبِ ما عَمِلْتَ وحَسْبِه وكَقَوْلِك عَلَى حَسَبِ ما أَسْدَيْتَ إلَيَّ شُكْرِي لك . يقول : أَشْكُرُكَ على حَسَبِ بَلاَئِكَ عندي أَي على قَدْرِ ذلك
والحَسَبُ مُحَرَّكَةً : مَا تَعُدُّهُ مِن مَفَاخِرِ آبَائِكَ قاله الجَوْهَرِيُّ وعليه اقْتَصَرَ ابن الأَجْدَابِيّ في الكفايَةِ وهو رَأْيُ الأَكْثَرِ وإطْلاَقُه عليه على سَبِيلِ الحَقِيقَةِ وقال الأَزهريُّ : إنَّمَا سُمِّيَتْ
مَسَاعِي الرَّجُل ومَآثِرُ آبَائِهِ حَسَباً لأَنَّهُمْ كانوا إذا تَفَاخَرُوا عَدَّ الفَاخِرُ منهم مَنَاقِبَهُ ومَآثِرَ آبَائِهِ وحَسَبَهَا أَو الحَسَبُ : المالُ والكَرَمُ : التَّقْوَى كَمَا وَرَدَ في الحَدِيثِ يَعْنِي : الذي يَقُومُ مَقَامَ الشَّرَفِ والسَّرَاوَةِ إنَّمَا هو المَالُ كذا في الفَائِقِ وفي الحَدِيثِ " حَسَبُ الرَّجُلِ نَقَاءُ ثَوْبَيْهِ " أَيْ أَنَّهُ يُوَقَّرُ لِذلك حيث هو دَلِيلُ الثَّرْوَةِ والجِدَةِ أَوِ الحَسَبُ : الدِّينُ كِلاَهُمَا عن كُرَاع ولاَ فِعْلَ لهما أَو الحَسَبُ : الكَرَمُ أَو هو الشَّرَفُ في الفِعْلِ حَكَاهُ ابنُ الأَعرابيِّ وتَصَحفَّ على شَيْخِنَا فَرَوَاهُ : في العَقْلِ واحْتَاجَ إلى التَّكَلُّفِ أَو هو الفَعَالُ الصَّالِحُ وفي نُسْخَةٍ : الفِعْلُ والنَّسَبُ : الأَصْلُ الحَسَنُ مِثْلُ الجُودِ والشَّجَاعَةِ وحُسْنِ الخُلُقِ والوَفَاءِ . وفي الحَدِيثِ " تُنْكَحُ المرأَةُ لِمَالِهَا وحَسَبِهَا ومِيسَمِهَا ودِينِهَا فَعَلَيْكَ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ " قالَ ابنُ الأَثِيرِ قِيلَ النَّسَبُ هَا هُنَا : الفَعَالُ الحَسَنُ قال الأَزهريُّ : والفُقَهَاءُ يَحْتَاجُونَ إلى مَعْرِفَةِ الحَسَبِ لأَنَّهُ مِمَّا يُعْتَبَرُ به مَهْرُ مِثْلِ المَرْأَةِ إذَا عُقِدَ النِّكَاحُ على مَهْرٍ فَاسِدٍ أَو هو الشَّرَفُ الثابِتُ فِي الآبَاءِ دون الفِعْلِ . وقال شَمر في غَرِيبِ الحَدِيثِ : الحَسَبُ الفَعَالُ الحَسَنُ له ولآبَائِه مَأْخوذٌ من الحِسَابِ إذَا حَسَبُوا مَنَاقِبَهم وقال المُتَلَمِّسُ :
وَمَنْ كَانَ ذَا نَسْبٍ كَرِيمٍ ولَمْ يَكنُ ... لَهُ حَسَبٌ كَانَ اللَّئيمَ المُذَمَّمَا فَفَرَّقَ بين الحَسَبِ والنَّسَبِ فَجَعَلَ النَّسَبَ عَدَدَ الآبَاءِ والأُمَّهَاتِ إلى حَيْثً انْتَهَى أَو الحَسَبُ هو البَالُ أَي الشَّأْنُ وفي حَدِيثِ عُمَرَ رضي الله عنهُ أَنَّهُ قال : " حَسَبُ المَرْءِ دِينُهُ ومُرُوءَتُه خُلُقُهُ وأَصْلُهُ عَقْلُهُ " وفِي آخَرَ أَنَّ النبيَّ صلى الله عليه وسلم قال : " كَرَمُ المَرْءِ دِينُهُ ومُرُوءَتُهُ عَقْلُه وحَسَبُهُ خُلُقُهُ " وَرَجُلٌ شَرِيفٌ ورَجُلٌ مَاجِدٌ لَهُ آبَاءٌ مُتَقَدِّمُونَ في الشَّرفِ ورَجُلٌ حَسِيبٌ ورَجُلٌ كَرِيمٌ بِنَفْسِهِ قال الأَزهريُّ : أَرَادَ أَنَّ الحَسَبِ يَحْصُلُ لِلرَّجُلِ بِكَرَمِ أَخْلاَقِهِ وإنْ لَمْ يَكُنْ لَه نَسَبٌ وإذَا كان حَسِيبَ الآبَاءِ فَهُو أَكْرَمُ له أَو الحَسَبُ والكَرَمُ قَدْ يَكُونَانِ لِمَنْ لا آبَاءَ له شُرَفَاءَ والشَّرَفُ والمَجْدُ لا يَكُونَانِ إلاَّ بهم قاله ابنُ السِّكّيت واخْتَارَه الفَيُّومِيُّ فَجَعَلَ المَالَ بِمَنْزِلَةِ شَرَفِ النَّفْسِ والآبَاءِ والمَعْنَى أَنَّ الفَقِيرَ ذَا الحَسَبِ لا يُوَقَّرُ ولا يُحْتَفَلُ به والغَنِيُّ الذي لا حَسَبَ له يُوَقَّرُ ويُجَلُّ في العيونِ وفي حَدِيثِ وَفْدِ هَوَازِنَ قال لهم : " اخْتَارُوا إحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ إمَّا المالَ وإمَّا السَّبْيَ فَقَالُوا : أَمّا إذْا خَيَّرْتَنَا بَيْنَ المَالِ والحَسَبِ فإنَّا نَخْتَارُ الحَسَبَ " فاخْتَارُوا أَبْنَاءَهُمْ ونِسَاءَهُمْ أَرَادُوا أَنَّ فَكَاكَ الأَسْرَى وإيثَارَه على اسْتِرْجَاعِ المَالِ حَسَبٌ وفَعَالٌ حَسَنٌ فهو بالاخْتِيَارِ أَجْدَرُ وقيل : المُرَادُ بالحَسَبِ هنا عَدَدُ ذَوِي القَرَابَاتِ مَأْخوذٌ من الحِسَابِ وذلكَ أَنَّهُمْ إذا تَفَاخَرُوا عَدُّوا مَنَاقِبَهُمْ وَمَآثِرَهُمْ وفي التوشيح : الحَسَبُ : الشَّرَفُ بالآبَاءِ والأَقَارِبِ وفي الأَساس : وفُلانٌ لاَ حَسَبَ له ولاَ نَسَبَ : وهو مَا يَحْسُبُهُ ويَعُدُّه من مَفَاخِرِ آبَائِهِ قال شيخُنَا : وهذه الأَقوَالُ التي نَوَّعَ المُصَنِّفُ الخِلاَفَ فِيهَا كُلُّهَا وَرَدَتْ في الأَحَادِيثِ وكَأَنَّ النبيّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا عَلِمَ مِن اعْتِنَائِهِم بالمُفَاخَرَةِ والمُبَاهَاةِ كان يُبَيِّنُ لهم أَنَّ الحَسَبَ ليس هو ما تَعُدُّونَهُ من
المَفَاخِرِ الدُّنْيَوِيَّةِ والمَنَاقِبِ الفَانِيَةِ الذَّاهِبَةِ بَل الحَسَبُ الذي يَنْبَغِي للْعَاقِلِ أَنْ يَحْسُبَهُ ويَعُدَّهُ في مُفَاخَرَاتِهِ هُوَ الدِّينُ وتَارَةً قال : هو التَّقْوَى وقَال لآخَرَ : الحَسَبُ العَقْلُ وقال لآخَرَ ممن يُرِيدُ ما يَفخَرُ به في الدُّنْيَا : المَالُ وهكذا ثم قال : وكان بَعْضُ شُيُوخِنَا المُحَقِّقِينَ يقول : إنَّ بَعْضَ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ حَقَّقَ أَنَّ مَجْمُوعَ كَلاَمِهِمْ يَدُلُّ على أَنَّ الحَسَبَ يُسْتَعْمَلُ على ثَلاَثَةِ أَوْجُهٍ : أَحَدُها أَنْ يَكُونَ مِن مَفَاخِرِ الآبَاءِ كما هُوَ رَأْيَ الأَكْثَرِ الثَّانِي أَنْ يَكُونَ من مَفَاخِرِ الرَّجُلِ نَفْسِهِ كما هو رَأْيُ ابنِ السكيت ومَنْ وَافَقَهُ الثَّالِثُ أَنْ يَكُونَ أَعَمَّ منهما من كُلِّ مَا يَقْتَضِي فَخْراً لِلْمُفَاخِرِ بأَيِّ نَوْع من المَفَاخِرِ كما جَزَمَ به في المغرب ونَحْوِه فقول المُصَنِّفِ : مَا تَعُدُّه مِنْ مَفَاخِرِ آبَائِكَ هو الأَصْلُ والصَّوَابُ المَنْقُولُ عن العَرَبِ وقَوْلُهُ أَوِ المَالُ إلى الشرف كُلُّهَا أَلْفَاظٌ وَرَدَتْ في الحَدِيثِ على جهةِ المَجَازِ لأَنَّهَا مِمَّا يُفْتَخَرُ بِهِ في الجُمْلَةِ فلا يَنْبَغِي عَدُّهَا أَقْوَالاً ولا من المَعَانِي الأُصولِ ولِذَا لم يَذْكُرْها أَكْثَرُ اللُّغَويِّين وأشَار الجوهريُّ إلى التَّمَجُّزِ فيها أيضاً . انتهى . وقد حَسُبَ الرجُل بالضمِّ حَسَابَة بالفَتْحِ وقد حَسُبَ الرجُل بالضمِّ حَسَابَة بالفَتْحِ كخَطُبَ خَطَابَة هكذا مَثَّلَهُ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ كابنِ مَنْظُورٍ والجَوْهري وغَيْرِهِمَا وتَبِعَهُمُ المَجْدُ فلا يَتوَجَّهُ عليه قَوْلُ شَيْخِنَا : ولو عَبَّرَ بكَرُمَ كَرَامَةً كان أَظْهَرَ وحَسَباً مُحَرَّكَةً فَهُوَ حَسِيبٌ أَنشد ثعلبٌ :
" وَرُبَّ حَسِيبِ الأَصْلِ غَيْرُ حَسِيبِ أَي له آبَاءٌ يَفْعَلُونَ الخَيْرَ ولا يَفْعَلُهُ هو ورَجُلٌ كرِيمُ الحَسَبِ من قَوْمٍ حُسَبَاءَ
وحَسْبُ مَجْزُومٌ بمَعْنى كَفَى قال سيبويهِ : وأَمَّا حَسْبُ فمَعْنَاهَا الاكْتِفَاءُ وحَسْبُكَ دِرْهَمٌ أَي كَفَاكَ وهو اسْمٌ وتَقُولُ : حَسْبُكَ ذلك أَي كفاك ذلك وأَنشد ابن السِّكِّيتِ :
ولمْ يَكُنْ مَلَكٌ لِلْقَوْمِ يُنْزِلُهُمْ . . ... إلاَّ صَلاصلَ لاَ يُلْوَى عَلَى حَسَبِ قَوْلُهُ لا يُلْوَى على حَسَب أَي يُقْسَمُ بَيْنَهُمْ بالسَّوِيَّةِ ولا يُؤْثَرُ به أَحَدٌ وقيل : " لاَ يُلْوَى على حَسَب " أَي لا يُلْوَى على الكِفَايَةِ لِعَوَزِ الماءِ وقِلَّتِهِ ويقال : أَحْسَبَنِي ما أَعْطَانِي أَي كَفَانِي كذا في الأَساس وفي لسان العرب وسيأْتي
وشَيْءٌ حِسَاب : كافٍ ومنه في التَّنْزِيلِ العَزِيزِ " عَطَاءً حِسَاباً " أَي كَثِيراً كافِياً وكُلُّ مَن أُرْضِيَ فقد أُحْسِبَ وهَذَا رجل حَسْبُكَ من رَجُلٍ ومَرَرْتُ بِرَجُلٍ حَسْبِكَ مِن رَجُلٍ . مَدْحٌ لِلنَّكِرَةِ لأَنَّ فيه تَأْوِيلَ فِعْلٍ كأَنَّهُ قال : مُحْسِبٌ لك أَي كَافٍ لَك أَو كَافِيكَ مِن غَيْرِه لِلْوَاحِدِ والتَّثْنِيَةِ والجَمْعِ لأَنَّهُ مَصْدَر وتقول في المَعْرِفَةِ : هذا عَبْدُ اللهِ حَسْبَكَ مِن رَجُلٍ فَتَنْصِبُ حَسْبَكَ على الحَالِ وإنْ أَرَدْتَ الفِعْلَ في حَسْبَكَ قُلْتَ : مَرَرْتُ بِرَجلٍ أَحْسَبَكَ مِن رَجُلٍ وبِرَجُلَيْنِ أَحْسَبَاكَ وبرِجَالٍ أَحْسَبُوكَ ولكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ بِحَسْب مُفْرَدَةً تقول : رَأَيْتُ زَيْداً حَسْبُ كَأَنَّكَ قُلْتَ حَسْبِي أَوْ حَسْبُكَ وقَالَ الفَرَّاءُ في قَوْلِهِ تَعَالَى : " يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللهُ ومَنِ اتبعَكَ مِنَ المؤمِنِين " أَيْ يَكْفِيكَ اللهُ ويَكْفِي مَن اتَّبَعَكَ قالَ : ومَوْضِعُ الكَافِ في حَسْبُكَ ومَوْضِعُ مَنْ نَصْبٌ علَى التَّفْسِيرِ كَمَا قال الشاعِرَ :
إذَا كَانَتِ الهَيْجَاءُ وانْشَقَّتِ العَصَا ... فَحَسْبُكَ والضَّحَّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّدُ
وقولهم : حَسِيبُكَ اللهُ أَي كَأَمِيرٍ كذا في النُّسَخِ وفي لسان العرب : حَسْبُكَ اللهُ أَيِ انْتَقَمَ اللهُ مِنْكَ وقال الفَرَّاءُ في قوله تعالى : " وكَفَى بِاللهِ حَسِيباً " وقَوْلُه تَعَالَى : " إنَّ اللهَ كانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً " أَيْ مُحَاسِباً أَو يَكُونُ بمَعْنَى كَافِياً أَي يُعْطِي كُلَّ شَيْءٍ من العِلْمِ والحِفْظِ والجَزَاءِ بمِقْدَارِ ما يحْسُبُه أَيْ يَكْفِيهِ تَقُولُ حَسْبُكَ هذا أَي اكتَفِ بهَذَا وفي الأَساس : مِنَ المَجَازِ : الحِسَابُ كَكِتَابٍ هو الجَمْعُ الكَثِيرُ من النَّاسِ تقول : أَتَانِي حِسَابٌ من النَّاسِ كما يُقَالُ : عَدَدٌ منهم وعَدِيدٌ . وفي لسان العرب : لُغَةُ هُذَيْلٍ وقَالَ سَاعِدَةُ بن جُؤَيَّةَ الهُذَلِيُّ :
فَلَمْ يَنْتَبِهْ حَتَّى أَحَاطَ بِظَهْرِهِ ... حِسَابٌ وَسِرْبٌ كَالجَرَادِ يَسُومُ وفي حَدِيثِ طَلْحَةَ " هَذَا ما اشْتَرَى طَلْحَةُ مِن فُلاَنٍ فَتَاهُ بِكَذَا بِالحَسَبِ والطِّيبِ " أَي بالكَرَامَةِ مِن المُشْتَرِي والبَائع والرَّغْبَةِ وطِيبِ النَّفْسِ منهما وهو مِن حَسَّبْتُهُ إذَا أكْرَمْتَهُ وقيل : مِن الحُسْبَانَةِ وهي الوِسَادَةُ وفي حَدِيث سِمَاكٍ قال شُعْبَةُ : سَمِعْتُهُ يَقُولُ : " ما حَسَّبُوا ضَيْفَهُمْ شَيْئاً " أَي ما أَكْرَمُوهُ كَذَا في لسان العرب
وعَبَّادُ بنُ حُسَيْبٍ كُزُبَيْرٍ كُنْيَتُهُ أَبُو الخَشْنَاءِ أَخْبَارِيٌّ والذي في التَّبْصِيرِ للحَافِظِ أَنَّ اسْمَهُ عَبَّادُ بنُ كُسَيْبٍ فَتَأَمَّلْ
والحُسْبَانُ بِالضَّمِّ جَمْعُ الحِسَابِ قاله الأَخفَش وتَبِعَهُ أَبو الهَيْثَمِ نقله الجوهريُّ والزَّمخشَرِيُّ وأَقَرَّه الفِهْرِيُّ فهو يُسْتَعْمَلُ تَارَةً مُفْرَداً ومصْدَراً وتَارَةً جَمْعاً لِحِسَابٍ إذا كان اسْماً لِلْمَحْسُوبِ أَو غَيْرِه لأَنَّ المَصَادِرَ لا تُجْمَعُ . قال أَبو الهَيْثَمِ : ويُجْمَعُ أَيضاً على أَحْسِبَةٍ . مِثْلُ شِهَابٍ وأَشْهِبَةٍ وشُهْبَانٍ ومِن غَرِيبِ التَّفْسِيرِ أَنَّ الحُسْبَانَ في قوله تعالى : " الشَّمْسُ والقَمَرُ بِحُسْبَانٍ " اسمٌ جَامِدٌ بِمَعْنَى الفلك مِنْ حساب الرَّحَا وهُوَ مَا أَحَاطَ بِهَا مِنْ أَطْرَافِهَا المُسْتَدِيرَةِ قَالَهُ الخَفَاجِيُّ ونَقَلَه شيخُنا
والحُسْبَان : العَذَابُ قال تعالى : " ويُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاءِ " أَي عَذَاباً قاله الجَوْهريُّ وفي حديث يَحْيَى بنِ يَعْمَرَ " كان إذا هَبَّتِ الرِّيحُ يقول : لا تَجْعَلْهَا حُسْبَاناً " أي عَذَاباً وقال أبُو زِيَادٍ الكِلاَبِيُّ : الحُسْبَانُ : البَلاَءُ والشَّرُّ والحُسْبَانُ : العَجَاجُ والجَرَادُ نَسَبَه الجوهَرِيُّ إلى أَبِي زِيَادٍ أَيْضاً والحُسْبَانُ النَّارُ كذا فَسَّرَ به بعضُهم والحُسْبَانُ : السِّهَامُ الصِّغَارُ يُرْمَى بها عن القِسِيِّ الفَارِسِيَّةِ قال ابنُ دُرَيْدٍ : هو مُوَلَّدٌ وقال ابنُ شُمَيْلٍ : الحُسْبَانُ : سِهَامٌ يَرْمِي بِهَا الرَّجُلُ في جَوْفِ قَصَبَةٍ يَنْزِعُ في القَوْسِ ثُمَّ يَرْمِي بِعِشْرِينَ منْهَا فلا تَمُرُّ بِشَيْءٍ إلاَّ عَقَرَتْهُ مِن صَاحِبِ سِلاَحٍ وغَيْرِه فإذا نَزَعَ في القَصَبَةِ خَرَجَتِ الحُسْبَانُ كَأَنَّهَا غَبْيَةُ مَطَرٍ فَتَفَرَّقَتْ فِي النَّاسِ . وقال ثَعْلَب : الحُسْبَانُ المَرَامِي وهي مِثْلُ المَسَالِّ رَقِيقَةٌ فيهَا شَيْءٌ من طُولٍ لا حُرُوفَ لهَا قال : والمقدَح بالحَدِيدَةِ مِرْمَاةٌ . وبالمَرَامِي فُسِّر قولُهُ تعالى : " ويُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاءِ " والحُسْبَانَةُ وَاحِدُهَا والحُسْبَانَةُ : الوِسَادَةُ الصَّغِيرَةُ تقول مِنْهُ : حَسَّبْتُهُ إذَا وَسَّدْتَهُ قال نَهِيكٌ الفَزَارِيُّ يُخَاطِبُ عَامِرَ بنَ الطُّفَيْلِ :
لَتَقِيتَ بِالْوَجْعَاءِ طَعْنَةَ مُرْهَفٍ ... حَرّانَ أَوْ لَثَوَيْتَ غَيْرَ مُحَسَّبِ
الوَجْعَاءُ : الاسْتُ يقول : لو طَعَنْتُكَ لَوَلَّيْتَنِي دُبُرَكَ واتَّقَيْتَ طَعْنَتِي بِوَجْعَائِكَ ولَثَوَيْتَ هَالِكاً غَيْرَ مُكَرَّمٍ لا مُوَسَّدٍ ولا مُكَفَّنٍ كَالمَحْسَبَةِ وهي وِسَادَةٌ مِن أَدَمٍ وحَسَّبَهُ : أَجْلَسَهُ عَلَى الحُسْبَانَةِ أَو المَحْسَبَةِ وعن ابنِ الأَعْرَابيّ : يُقَالُ لِبِسَاطِ البَيْتِ : الحِلْسُ ولِمَخَادِّهِ : المَنَابِذُ ولِمَسَاوِرِهِ : الحُسْبَانَاتُ ولحُصْرِهِ : الفُحُولُ والحُسْبَانَةُ : النَّمْلَةُ الصَّغِيرَةُ والحُسْبَانَةُ : الصَّاعِقَةُ والحُسْبَانَةُ : السَّحَابَةُ والحُسْبَانَةُ : البَرَدَة أَشَارَ إليه الزجاجُ في تفسيره
ومُحَمَّدُ بنُ إبْرَاهِيمَ وفي نُسْخَةٍ أَحْمَدُ بنُ حَمْدَوَيْهِ الحَسَّابُ كَقَصَّابٍ البُخَارِيُّ الفَرَضِيُّ مات سنة 339 ، ومُحَمَّدُ بنُ عُبَيْدِ بنِ حِسَابس الغُبْرِيّ البَصْرِيُّ كَكِتَابٍ مُحَدِّثَانِ الأَخِيرُ مِنْ شُيُوخِ مُسْلِمٍ
والحِسْبَةُ بالكَسْرِ هُوَ الأَجْرُ واسْمٌ مِنْ الاحْتِسَابِ كالعِدَّةِ مِنْ الاعْتِدَادِ أَي احْتِسَابِ الأَجْرِ على اللهِ تقول : فَعَلْتُهُ حِسْبَةً . واحْتَسِبْ فِيهِ احْتِسَاباً والاحْتِسَابُ : طَلَبُ الأَجْرِ ج حِسَبٌ كعِنبٍ وسيأْتِي ما يَتَعَلَّقُ به قريباً ويُقَالُ : هُوَ حَسنُ الحِسْبَةِ أَي حَسَنُ التَّدْبِيرِ والكِفَايَةِ والنَّظَرِ فِيه ولَيْسَ هو من احْتِسَابِ الأَجْرِ
وأَبُو حِسْبَةَ مُسْلِمُ بنُ أَكْيَسَ الشَّامِيُّ تَابِعِيٌّ حَدَّثَ عَنْهُ صَفْوَانُ بنُ عَمْرٍو
وأَبُو حِسْبَةَ اسْم
والأَحْسَبُ بَعِيرٌ فيه بَيَاضٌ وحُمْرَةٌ وسَوَادٌ والأَكْلَفُ نَحْوُه قالَهُ أَبو زِيَادٍ الكِلاَبِيُّ تقول منه : احْسَبّ البَعِيرُ احْسِيبَاباً والأَحْسَبُ رَجُلٌ في شَعرِ رَأْسِهِ شُقْرَةٌ كذا في الصّحَاحِ وأَنْشَدَ لامْرِىءِ القَيْسِ بنِ عَابِسٍ الكِنْدِيِّ :
أَيَا هِنْدُ لاَ تَنْكَحِي بُوهَةً ... عَلَيْهِ عَقيقَتُهُ أَحْسَبَا يَصِفُهُ باللُّؤْمِ والشُّحِّ يقول كأَنَّهُ لم تُحْلَقْ عَقِيقَتُهُ في صِغَرِه حتى شَاخَ والبُوهَةُ : البُومَةُ العَظِيمَةُ تُضْرَبُ مَثَلاً لِلرَّجُلِ الذِي لا خَيْرَ فيه وعَقِيقَتُهُ : شَعَرُه الذي يُولدُ به يقول : لا تَتَزَوَّجِي مَنْ هذه صِفَتُهُ وقيلَ هو مَن ابيَضَّتْ جِلْدَتُهُ مِن دَاءٍ فَفَسدَتْ شَعْرَتُهُ فَصَارَ أَبْيَضَ وأَحْمَرَ يكون ذَلِكَ في النَّاسِ وفي الإِبِلِ وقال الأَزْهَرِيُّ عنِ الليثِ : إنَّ الأَحْسَبَ هو الأَبْرَصُ وقال شَمِرٌ : هو الذي لاَ لَوْنَ له الذي يُقَال فيه : أَحْسَبُ كَذا وأَحْسَبُ كذا والاسْمُ من الكُلِّ الحُسْبَةُ بالضَّمِّ قال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الحُسْبَةُ : سَوَادٌ يَضْرِبُ إلى الحُمْرَةِ والكُهْبَةُ : صُفْرَةٌ تَضْرِبُ إلى الحُمْرَةِ والقُهْبَةُ : سَوَادٌ يَضْرِبُ إلى الخُضْرَةِ والشُّهْبَةُ : سَوَادٌ وَبَيَاضٌ والجُلْبَةُ : سَوَاد صِرْفٌ والشُّرْبَةُ : بَيَاضٌ مُشْرَبٌ بِحُمْرَةٍ واللُّهْبَةُ : بَيَاضٌ نَاصِعٌ قَوِيٌّ
والأَحَاسِبُ : جَمْعُ أَحْسَبَ : مَسَايِلُ أَوْدِيَةٍ تَنْصَبُّ مِن السَّرَاةِ فِي أَرْضِ تِهَامَةَ إن قِيل : إنما يُجْمَعُ أَفْعَل على أَفَاعِلَ في الصِّفَاتِ إذَا كان مُؤَنَّثُهُ فُعْلَى مثل صَغِيرٍ وأَصْغَر وصُغْرَى وأصَاغِرَ وهذا مُؤَنَّثُهُ حَسْبَاءُ فَيجِب أَنْ يُجْمَعَ على فُعْلٍ أَوْ فُعَلاَءَ الجَوَابُ أَنَّ أَفْعَلَ يُجْمَعُ عَلَى أَفَاعِلَ إذَا كَانَ اسْماً عَلَى كُلِّ حَالٍ وهَا هُنَا فكَأَنَّهُمْ سَمَّوْا مَوَاضِعَ كُلِّ وَاحِدٍ منها أَحْسَبَ فَزَالَتِ الصِّفَةُ بِنَقْلِهِمْ إيَّاهُ إلى العَلَمِيَّة فتنَزَّل مَنْزِلَةَ الاسْمِ المَحْضِ فجَمَعُوه على أَحَاسِبَ كما فَعَلُوا بَأَحَاوِصَ وأَحَاسِنَ في اسْمِ مَوْضِعٍ وقد يأْتِي كذا في المعجم
وحَسِبَهُ كَذَا كَنَعِمَ يَحْسِبُهُ ويَحْسَبُه فِي لُغَتَيْهِ بالفَتحِ والكَسْرِ والكَسرُ أَجْوَدُ اللُّغَتَيْنِ حِسَاباً ومَحْسَبَةً بالفَتْح ومَحْسِبَةً بالكسْر وحِسْبَاناً : ظَنَّهُ ومَحْسِبَةً بالكسْر وحِسْبَاناً : ظَنَّهُ ومَحْسِبَةٌ بكَسْرِ السِّينِ مَصْدَرٌ نَادِرٌ على مَنْ قَالَ يَحْسَبُ بِالفَتْحِ وأَمَّا مَن قال يَحْسِبُ فَكَسَرَ فَلَيْسَ بِنَادِرٍ وتَقُولُ : مَا كَان في حِسْبَانِي كذا ولا تَقُل : مَا كَانَ في حِسَابِي كذا فِي مُشْكِلِ القُرْآنِ لابْنِ قُتَيْبَةَ وفي الصَّحَاح : ويقال : أَحْسِبُهُ : بالكَسْرِ وهو شَاذٌّ لأَنَّ كُلَّ فِعْلس كان مَاضِيهِ مَكْسُوراً فَإنَّ مُسْتَقْبَلَهُ يَأْتِي مَفْتُوحَ العَيْنِ نَحْو عَلِمَ يَعْلَمُ إلاَّ أَرْبَعَةَ أَحْرُفٍ جَاءَتْ نَوَادِرَ حَسِبَ يَحْسَبُ ويَحْسِبُ ويَبِس يَيْبَس ويَيْبِسَ وَيَئِسَ يَيْأَسُ وَيَيْئِسُ ونَعِمَ يَنْعَمُ ويَنْعِمُ فإنَّهَا جَاءَتْ مِن السَّالِمِ بالكَسْرِ والفَتْحِ ومِن المُعْتلِّ مَا جَاءَ مَاضِيهِ ومُسْتَقْبَلُهُ جَمِيعاً بالكَسْرِ : وَمِقَ يَمِقُ وَوَفِقَ يَفِقُ وَوَرِعَ يَرِعُ وَوَرِمَ يَرِمُ وَوَرِثَ يَرِثُ وَوَرِيَ الزَّنْدُ يَرِي وَوَلِيَ يَلِي وقُرِىءَ قَوْلُهُ تَعَالَى : " لاَ تَحْسَبَنَّ " و " لا تَحْسِبَنَّ " وقولُه تَعَالَى : " أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الكَهْفِ والرَّقِيمِ " وَرَوَى الأَزْهرِيُّ عن جَابِرِ بنِ عَبْدِ الله الأَنْصَارِيِّ رَضِيَ الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ " يَحْسِبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ "
والحِسْبَةُ والحَسْبُ والتَّحْسِيبُ : دَفْنُ المَيِّتِ فِي الحِجَارَةِ قَالَه الليثُ أَوْ مُحَسَّباً بِمَعْنَى مُكَفَّناً وأَنْشَدَ :
" غَدَاةَ ثَوَى فِي الرَّمْلِ غَيْرَ مَحَسَّبِ أَي غَيْرَ مَدْفُونٍ وقيل غيرَ مُكَفَّنٍ وَلاَ مُكَرَّمٍ وقيل : غَيْرَ مُوَسَّدٍ والأَوَّلُ أَحْسَنُ قال الأَزهريُّ : لا أَعْرِفُ التَّحْسِيبَ بمَعْنَى الدَّفْنِ في الحِجَارَةِ ولا بِمَعْنَى التَّكْفِينِ والمَعْنَى في قَوْلِه غَيْرَ مُحَسَّبِ أَيْ غَيْرَ مُوَسَّدٍ وقد أَنْكَرَهُ ابنُ فَارسٍ أَيضاً كالأَزْهَرِيِّ ونقَلَه الصاغانيُّ . وَحَسَّبَهُ تَحْسِيباً : وَسَّدَهُ وحَسَّبَهُ : أَطْعَمَهُ وسَقَاهُ حَتَّى شَبِع وَرَوِي كَأَحْسَبَهُ وتَحَسَّبَ الرجلُ : تَوَسَّدَ ومن المَجَازِ : تَحَسَّبَ الأَخْبَارَ : تَعَرَّف وتَوَخَّى وَخَرَجَا يَتَحَسَّبَانِ الأَخْبَارَ : يَتَعَرَّفَانِهَا وعن أَبِي عُبَيْدِ : ذَهَبَ فُلانٌ يَتحَسَّبُ الأَخْبَارَ أَي يَتَحَسَّسُهَا وَيَتَجَسَّسُهَا بالجِيمِ ويَطْلُبُها تَحَسُّباً وفي حَدِيثِ الأَذَانِ " أَنهُمْ كَانُوا يَجْتَمِعُونَ فَيَتَحَسَّبُونَ الصَّلاةَ فَيَجِيئونَ بلا دَاعٍ " أَيْ يَتَعَرَّفُونَ ويَتَطَلَّبُونَ وَقْتَهَا ويتَوَقَّعُونَهُ فَيَأْتُونَ المَسْجِدَ قَبْلَ الأَذَانِ والمَشْهُورُ فِي الرِّوَايَةِ يَتَحَيَّنُونَ أَي يَطْلُبُونَ حِينَهَا وفي حديث بَعْضِ الغَزَوَاتِ " أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَحَسَّبُونَ الأَخْبَارَ " أَي يَتَطَلَّبُونَهَا وتَحَسَّبَ الخَبَرَ : اسْتَخْبَرَ عنه حِجَازِيَّةٌ وقَالَ أَبو سِدْرَةَ الأَسَدِيُّ ويُقَال إنَّهُ هُجَيْمِيٌّ :
تَحَسَّبَ هَوَّاسٌ وَأَيْقَنَ أَنَّنِي ... بِهَا مُفْتَدٍ مِنْ وَاحِدٍ لاَ أُغَامِرُهْ يُقُولُ تَشَمَّمَ هَوَّاسٌ - وهو الأَسَدُ - نَاقَتِي فَظَنَّ أَنّي أَتْرُكُهَا له ولا أُقَاتِلُهُ
واحَتْسَبَ فُلاَنٌ عَلَيْهِ : أَنْكَرَ عليه قَبِيحَ عَمَلِه ومنه المُحْتَسِبُ يُقَالُ : هُوَ مَحْتَسِبُ البَلَدِ وَلاَ تَقْلُ مُحْسِبُه واحْتسب فلانٌ ابْناً لَهُ أَوْ بِنْتاً إذَا مَاتَ كَبِيراً فإنْ مَاتَ صَغِيراً لَمْ يَبْلُغِ الحُلُمَ قيل : افْتَرَطَهُ فَرَطاً وفي الحَدِيثِ " مَنْ مَاتَ لَهُ وَلَدٌ فاحْتَسَبَهُ " أَي احْتَسَبَ الأَجْرَ بِصَبْرِه على مُصِيبَتِه مَعْنَاهُ اعْتَدَّ مُصِيبَتَه به في جُمْلَةِ بَلاَيَا اللهِ التي يُثَابُ على الصَّبْرِ عليها واحْتَسَبَ بكَذَا أَجْراً عندَ اللهِ : اعْتَدَّهُ يَنْوِي به وَجْهَ اللهِ وفي الحَدِيثِ " مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إيمَاناً واحْتِسَاباً " أَيْ طَلَباً لوَجْهِ الله تعالَى وثَوَابِه وإنما قيل لِمَنْ يَنْوِي بعَمَلِه وَجْهَ اللهِ احْتسَبَهُ لأَنَّ له حِينَئذ أَنْ يَعْتَدَّ عَمَلَه فَجُعِلَ في حالِ مُبَاشَرَةِ الفِعْلِ كأَنَّه مُعْتَدٌّ بهِ . وفي لسان العرب : الاحْتِسَابُ في أَعْمَالِ الصَّالِحَاتِ وعند المَكْرُوهَاتِ هو البِدَارُ إلى طَلَبِ الأَجْرِ وتَحْصِيلِهِ بالتَّسْلِيمِ والصَّبْرِ أَو باسْتِعْمَالِ أَنْوَاعِ البِرِّ والقِيَامِ بها على الوَجْهِ المَرْسُومِ فيها طَلَباً للثَّوَابِ المَرْجُوّ منها وفي حديث عُمَرَ " أَيهَا النَّاسُ احْتَسِبُوا أَعْمَالَكُمْ فإنَّ مَنِ احْتَسَبَ عمَلَهُ كُتِبَ له أَجْرُ عَمَلِهِ وأَجْرُ حِسْبَتِهِ " وفي الأَسَاس : ومنَ المَجَازِ : احْتَسَبَ فُلاَناً : اخْتَبَرَ وسَبَرَ ما عنْدَهُ والنِّسَاءُ يَحْتَسِبْنَ ما عند الرِّجَالِ لهنَّ أَي يَخْتَبِرْنَ قاله ابنُ السّكِّيتِ
وزِيَادُ بنُ يَحْيَى الحَسَّابي بالفَتْحِ مُشَددّة من شُيوخِ النّبِيليّ وأَبُو منْصُورٍ مَحْمُودُ بنُ إسْمَاعِيلَ الصَّيْرَفِيُّ الحِسَابِيُّ بالكَسْرِ مُخَفَّفَةً مُحَدِّثَانِ الأَخِيرُ عن ابنِ فادشَاه وغيرِه
وإبْرَاهِيمُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ يُوسُفَ الحُسْبَانيّ الإِرْبِلِيُّ فَقِيهٌ مُحَدِّثٌّ وُلِدَ سَنَةَ 670 وتَوَلَّى قَضَاءَ حُسْبان وتُوُفِّيَ سَنَةَ 755 ، كَذَا في طَبَقَاتِ الخيضري والحَافِظُ المُحَدِّثُ قَاضِي القُضَاةِ أَحْمَدُ ابنُ إسْمَاعِيلَ بنِ الحُسْباني ولد سنة 749 وتوفِّي سنة 815 تَرْجَمَهُ ابن حُجيّ وابْنُ حَجَرٍ والخيضريّ
وقد سمت حَسِيباً وحُسَيْباً وأَحْسَبَهُ الشَّيْءُ إذا كَفَاهُ ومنه اسْمُهُ تَعَالَى الحَسِيبُ هو الكَافِي فَعِيلٌ بمَعْنَى مُفْعِلٍ ويقال : أَحْسَبَنِي ما أَعْطَانِي أَي كَفَانِي قَالَتِ امْرَأَةٌ من بَنِي قُشَيْرٍ :
ونُقْفِي وَلِيدَ الحَيِّ إن كَانَ جَائِعاً ... ونُحْسِبُهُ إنْ كَانَ لَيْسَ بِجَائِعِ أَي نُعْطِيهِ حتى يقول حَسْبِي ونُقْفِيهِ نُؤْثِرُهُ بالقَفِيَّةِ والقَفَاوَةِ وهِيَ مَا يُؤْثَرُ بِهِ الضَّيْفُ والصَّبِيُّ وتقول : أَعْطَى فَأَحْسَبَ أَي أَكْثَرَ حتى قال حَسْبِي وقال أَبو زَيْدٍ : أَحْسَبْتُ الرَّجُلَ أَعْطَيْتُه حتى قال حَسْبِي والإِحْسَابُ : الإِكْفَاءُ وقَالَ ثَعْلَب : أَحْسَبَهُ مِنْ كل شَيْءٍ : أَعْطَاهُ حَسْبَهُ وما كَفَاه وإبلٌ مُحْسِبَةٌ : لها لَحْمٌ وشَحْمٌ كَثِيرٌ وأَنشَد :
" ومُحْسِبَةٌ قَدء أَخْطَأَ الحَقُّ غيْرَهَاتَنَفَّسَ عَنْهَا حَيْنُها فَهْيَ كَالشَّوَى وقالَ أَحْمَدُ بنُ يَحْيى : سَأَلْتُ ابنَ الأَعْرَابيِّ عن قَوْلِ عُرْوَةَ بنِ الوَرْدِ :
" وَمُحْسِبَةٍ مَا أَخْطَأَ الحَقُّ غَيْرَهَا
البَيْتَ فقال : المُحْسِبَةُ بِمَعْنيَيْنِ : مِن الحَسَبِ وهو الشرفُ ومِن الإِحْسَابِ وهو الكِفَايَة أَيْ أَنَّهَا تُحْسِبُ بِلَبَنِهَا أَهْلَهَا والضَّيْفَ وما صِلَةٌ . المعنى أَنَّهَا نُحِرَتْ هِي وسَلِمَ غَيْرُهَا . وقال بَعْضُهُمْ : لأُحْسِبَنَّكم مِن الأَسْوَدَيْنِ يَعْنِي التَّمْرَ والمَاءَ أَي لأُوَسِّعَنَّ عَلَيْكُم وأَحْسَبَ الرَّجُلَ وحَسَّبَهُ : أَطْعَمَهُ وسَقَاهُ حتى شَبِعَ . وقدْ تَقَدَّمَ وقيل : أَعْطَاهُ حتى أَرْضَاهُ واحْتَسَبَ انْتَهَى . واحْتَسَبْتُ عليه بالمَالِ واحْتَسَبْتُ عنده اكْتَفَيْتُ وفُلاَنٌ لا يُحْتَسَبُ : لا يُعْتَدَّ به ومن المَجَازِ : اسْتَعْطَانِي فَاحْتَسَبْتُهُ : أَكْثَرْتُ له كذا في الأَساس . وفي شِعْرِ أَبِي ظَبْيَانَ الوَافِدِ على رَسُولِ الله صلى الله عليه وسلم :
" نحْنُ صِحَابُ الجَيْشِ يَوْمَ الأَحْسِبَهْ وهو يَوْمٌ كان بينهم بالسَّرَاةِ وسيأتِي أَوَّلُ الأَبْيَاتِ في لهب

##### Türkçe

حسد
**حَسِبَ - يَحْسَبُ - احْتَسَبَ - يَحْتَسِبُ**
**حَسِبَ - يَحْسَبُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi veya bir işi + başka bir varlığı veya bir şeyi veya başka bir işi: onu zanneder, sayar ve takdir eder ki o, diğer şey veya işe benzer yahut ona denk olur yahut o, diğer şey veya iş olur: bir şeyin bileşenleri üzerinde sayma, toplama ve karşılaştırma işlemlerini yürütür ki onu ayırt etsin veya onu tanısın yahut miktarını takdir etsin; sonra bu şey için yakînî olmayan zannî bir tasavvur koyar.
﴿إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنثُورًا﴾
﴿قيل لها ادخلي الصرح فلما رأته حسبته لجة﴾

**حَسِبَ - يَحْسَبُ** + bir varlık + bir işi + şöyle yapmayı yahut şöyle olmayı: onu zannetti ki o iş (öyledir) yahut o işi yapacaktır.
﴿أفحسب الذين كفروا أن يتخذوا عبادي من دوني أولياء﴾
﴿وحسبوا ألا تكون فتنة﴾

**احْتَسَبَ - يَحْتَسِب**: “**افتعل**” vezninde, “**حَسِبَ - يَحْسَبُ**”den: “**حَسِبَ - يَحْسَبُ**” fiilini öz-çabayla ve ihtimamla yapar: yakîn olmaksızın zannî olarak takdir eder: bir işte etkili olabilecek bütün etkenleri önceden **يَحْسِبُ** etmek için gayretini sarf eder; sonra bu şey için yakînî olmayan zannî bir tasavvur koyar.

Ve lafız, “bir varlık yahut iş hakkında takdir ile, zannı ve sanmayı ağır basarak hüküm verme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**خَرَصَ - يَخْرُصُ**، **ظَنَّ - يَظُنُّ**، **شَكَّ - يَشُكُّ**، **مَرَى - يَمْرِي**، **حَسِبَ - يَحْسَبُ**، **رابَ - يَريْبُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**حَسَبَ - يَحْسُبُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi veya bir şeyler grubunu: onu sayar ve sayımını yapar; onu, benzerlerini içeren bir grup yahut liste içine mensup kılar ve onun içine dahil eder.
**حَسِبَ - يَحْسَبُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi veya bir işi + başka bir varlığı veya bir şeyi veya başka bir işi: onu zanneder, sayar ve takdir eder ki o, diğer şey veya işe benzer yahut ona denk olur yahut o, diğer şey veya iş olur.

**حَسِبَ - يَحْسَبُ** (**حَسِبْتم** - **حَسِبوا** - **أَحَسِب** - **أحَسِبْتم** -  **يَحْسَبُ**  - **يَحْسَبُهم** - **يَحْسَبَنَّ** - **أيحسب**)

**حَسِبَ** - - **حَسِبْتم** - **حَسِبوا**
 ﴿وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنثُورًا(19)﴾ الإنسان
 	﴿وحسبوا ألا تكون فتنة فعموا وصموا ثم تاب الله عليهم ثم عموا وصموا كثير منهم والله بصير بما يعملون(71)﴾ المائدة
 	﴿قيل لها ادخلي الصرح فلما رأته حسبته لجة وكشفت عن ساقيها قال إنه صرح ممرد من قوارير قالت رب إني ظلمت نفسي وأسلمت مع سليمان لله رب العالمين(44)﴾ النمل

**أَحَسِب** - **أحَسِبْتم** - أم **حَسِبْتم**
 ﴿أم حسبت أن أصحاب الكهف والرقيم كانوا من آياتنا عجبا (9)﴾ الكهف ﴿أفحسب الذين كفروا أن يتخذوا عبادي من دوني أولياء إنا أعتدنا جهنم للكافرين نزلا(102)﴾ الكهف ﴿أم تحسب أن أكثرهم يسمعون أو يعقلون إن هم إلا كالأنعام بل هم أضل سبيلا(44)﴾ الفرقان ﴿أم يحسبون أنا لا نسمع سرهم ونجواهم بلى ورسلنا لديهم يكتبون(80)﴾ الزخرف ﴿أم حسب الذين في قلوبهم مرض أن لن يخرج الله أضغانهم (29)﴾ محمد
 	﴿أم حسب الذين اجترحوا السيئات أن نجعلهم كالذين آمنوا وعملوا الصالحات سواء محياهم ومماتهم ساء ما يحكمون(21)﴾ الجاثية ﴿أم حسب الذين يعملون السيئات أن يسبقونا ساء ما يحكمون (4)﴾ العنكبوت
 	﴿أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يأتكم مثل الذين خلوا من قبلكم مستهم البأساء والضراء وزلزلوا حتى يقول الرسول والذين آمنوا معه متى نصر الله ألا إن نصر الله قريب(214)﴾ البقرة ﴿أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ويعلم الصابرين(142)﴾ آل عمران
 	﴿أم حسبتم أن تتركوا ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة والله خبير بما تعملون(16)﴾ التوبة ﴿أحسب الناس أن يتركوا أن يقولوا آمنا وهم لا يفتنون(2)﴾ العنكبوت
 	﴿أفحسبتم أنما خلقناكم عبثا وأنكم إلينا لا ترجعون (115)﴾ المؤمنون

**يَحْسَبُ**  - **تَحْسَبُ** - **يَحْسَبُهم** - **يَحْسَبَنَّ** - **أيَحْسَبُ**
 ﴿وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب صنع الله الذي أتقن كل شيء إنه خبير بما تفعلون(88)﴾ النمل
 	﴿للفقراء الذين أحصروا في سبيل الله لا يستطيعون ضربا في الأرض يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف تعرفهم بسيماهم لا يسألون الناس إلحافا وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم(273)﴾ البقرة
 	﴿وتحسبهم أيقاظا وهم رقود ونقلبهم ذات اليمين وذات الشمال وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد لو اطلعت عليهم لوليت منهم فرارا ولملئت منهم رعبا(18)﴾ الكهف
 	﴿وإنهم ليصدونهم عن السبيل ويحسبون أنهم مهتدون (37)﴾ الزخرف ﴿فريقا هدى وفريقا حق عليهم الضلالة إنهم اتخذوا الشياطين أولياء من دون الله ويحسبون أنهم مهتدون (30)﴾ الأعراف
 	﴿يوم يبعثهم الله جميعا فيحلفون له كما يحلفون لكم ويحسبون أنهم على شيء ألا إنهم هم الكاذبون(18)﴾ المجادلة ﴿والذين كفروا أعمالهم كسراب بقيعة يحسبه الظمآن ماء حتى إذا جاءه لم يجده شيئا ووجد الله عنده فوفاه حسابه والله سريع الحساب (39)﴾ النور
 	﴿الذين ضل سعيهم في الحياة الدنيا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا(104)﴾ الكهف
 	﴿يحسبون الأحزاب لم يذهبوا وإن يأت الأحزاب يودوا لو أنهم بادون في الأعراب يسألون عن أنبائكم ولو كانوا فيكم ما قاتلوا إلا قليلا(20)﴾ الأحزاب ﴿وإذا رأيتهم تعجبك أجسامهم وإن يقولوا تسمع لقولهم كأنهم خشب مسندةيحسبون كل صيحة عليهم هم العدو فاحذرهم قاتلهم الله أنى يؤفكون(4)﴾ المنافقون
 	﴿لا يقاتلونكم جميعا إلا في قرى محصنة أو من وراء جدر بأسهم بينهم شديد تحسبهم جميعا وقلوبهم شتى ذلك بأنهم قوم لا يعقلون(14)﴾ الحشر
 	﴿وإن منهم لفريقا يلوون ألسنتهم بالكتاب لتحسبوه من الكتاب وما هو من الكتاب ويقولون هو من عند الله وما هو من عند الله ويقولون على الله الكذب وهم يعلمون(78)﴾ آل عمران
 	﴿إن الذين جاءوا بالإفك عصبة منكم لا تحسبوه شرا لكم بل هو خير لكم لكل امرئ منهم ما اكتسب من الإثم والذي تولى كبره منهم له عذاب عظيم(11)﴾ النور ﴿إذ تلقونه بألسنتكم وتقولون بأفواهكم ما ليس لكم به علم وتحسبونه هينا وهو عند الله عظيم(15)﴾ النور
 	﴿يحسب أن ماله أخلده (3)﴾ الهمزة

**أيَحْسَبُ**
 ﴿أيحسب الإنسان ألن نجمع عظامه (3)﴾ القيامة ﴿أيحسب الإنسان أن يترك سدى (36)﴾ القيامة
 	{ أيحسب أن لن يقدر عليه أحد(5)  البلد ﴿أيحسب أن لم يره أحد (7)﴾ البلد
 	﴿يحسب أن ماله أخلده (3)﴾ الهمزة ﴿أيحسبون أنما نمدهم به من مال وبنين (55)﴾ المؤمنون

Ve **ولا تحسبن**
 { ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله أمواتا بل أحياء عند ربهم يرزقون(169)  آل عمران
 	﴿فلا تحسبن الله مخلف وعده رسله إن الله عزيز ذو انتقام(47)﴾ إبراهيم
 	﴿لا تحسبن الذين كفروا معجزين في الأرض ومأواهم النار ولبئس المصير(57)﴾ النور ﴿ولا يحسبن الذين كفروا سبقوا إنهم لا يعجزون (59)﴾ الأنفال

﴿**ولا يحسبن الذين يبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم بل هو شر لهم سيطوقون ما بخلوا به يوم القيامة ولله ميراث السماوات والأرض والله بما تعملون خبير(180)**﴾ Âl-i İmrân ﴿**لا تحسبن الذين يفرحون بما أتوا ويحبون أن يحمدوا بما لم يفعلوا فلا تحسبنهم بمفازة من العذاب ولهم عذاب أليم(188)**﴾ Âl-i İmrân
 	﴿**ولا يحسبن الذين كفروا أنما نملي لهم خير لأنفسهم إنما نملي لهم ليزدادوا إثما ولهم عذاب مهين(178)**﴾ Âl-i İmrân ﴿**ولا تحسبن الله غافلا عما يعمل الظالمون إنما يؤخرهم ليوم تشخص فيه الأبصار(42)**﴾ İbrâhîm
**يَحْتَسِب**
 ﴿**ولو أن للذين ظلموا ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به من سوء العذاب يوم القيامة وبدا لهم من الله ما لم يكونوا يحتسبون (47)**﴾ ez-Zümer ﴿**هو الذي أخرج الذين كفروا من أهل الكتاب من ديارهم لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا وظنوا أنهم مانعتهم حصونهم من الله فأتاهم الله من حيث لم يحتسبواوقذف في قلوبهم الرعب يخربون بيوتهم بأيديهم وأيدي المؤمنين فاعتبروا ياأولي الأبصار(2)**﴾ el-Haşr ﴿**ويرزقه من حيث لا يحتسب ومن يتوكل على الله فهو حسبه إن الله بالغ أمره قد جعل الله لكل شيء قدرا(3)**﴾ et-Talâk
Muhtârü’s-Sıhâh
● [**حسب**] ح س ب: **حَسَبَهُ** onu saydı; bâbı **نصر** ve **كتب**’dır; ayrıca **حِسَابا** da (kesre ile) ve **حُسْبانا** da (damme ile). Sayılan şey **مَحْسوبٌ**’dur. **حَسَبُ** da, mef‘ûl mânasında bir fiildir; **نفض**’ın **منفوض** mânasında olması gibi. Ondan, onların “İşin **بحسب** ذلك olsun” sözleri gelir; (fetha ile) yani onun ölçüsüne ve sayısına göre. **الحَسَبُ** da, insanın babalarının övünülecek şeylerinden saydığı şeydir. “Onun **حسب**’ı dinidir” denilmiştir; “malı” denilmiştir. Adam **حَسِيبٌ**’dir; bâbı **ظرف**’tır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الحَسَبُ** ve kerem, babalar olmaksızın da olur; şeref ve mecid ise ancak babalarla olur. “**حَسْبُك** bir dirhem” yani sana yeter. “Bir şey **حِسَابٌ**” yani yeterlidir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**عطاءً حسابا**﴾. **الحُسْبانُ** (damme ile) azap da demektir. “Onu (kesre ile) **حَسِبْتُهُ** صالحا” (yani) onu salih sandım. **أحْسَبَهُ** (fetha ve kesre ile) **مَحْسَبَةً** (sîn’in kesresiyle ve fethasıyla) ve **حِسْبَاناً** (kesre ile): onu zannettim.
er-Râgıb
**حسب**
- **الحساب**: sayıyı kullanmaktır; denilir ki: **حسبت** (el-Ef‘âl 1/364’te: sîn’in fethasıyla, kesresiyle ve dammesiyle) **أحسب** **حسابا** ve **حسبانا**. Yüce Allah dedi ki: }**لتعلموا عدد السنين والحساب**﴿[Yûnus/5]. Yine Yüce Allah dedi ki:﴾**وجعل الليل سكنا والشمس والقمر حسبانا**﴿[el-En‘âm/96]. Ve denildi ki: onun **حسبان**’ını ancak Allah bilir. Aziz ve Celîl dedi ki:﴾**ويرسل عليها حسبانا من السماء**﴿[el-Kehf/40]. Denildi ki: mânası: ateş ve azaptır (bu, İbn Abbâs’tan rivayet edilmiştir. Bkz.: ed-Dürrü’l-Mensûr 5/394). Hâlbuki o, hakikatte, kendisiyle hesap görülen şeydir; böylece ona göre cezalandırılır. Hadiste, rüzgâr hakkında sallallahu aleyhi ve sellem’in şöyle dediği gelmiştir: (**اللهم لا تجعلها عذابا ولا حسبانا**) (hadis, en-Nihâye’dedir; Yahyâ b. Ya‘mer hadîsinden: rüzgâr estiğinde şöyle derdi: “Onu **حسبانا** kılma” yani: azap. Taberânî el-Kebîr’de merfû‘ olarak çıkarmıştır: “Allah’ım onu rahmet kıl ve onu azap kılma.” Bkz.: Nezlül-Ebrâr s. 298; en-Nihâye 1/383). Yüce Allah dedi ki:﴾**فحاسبناها حسابا شديدا**﴿[et-Talâk/8]; bu, rivayet edilene işarettir: (**من نوقش الحساب عذب**) (hadis sahihtir; Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Tirmizî; Âişe’den: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: “Kıyamet günü hesaba çekilen hiç kimse yoktur ki helâk olmasın.” Dedim ki: Ey Allah’ın Resûlü, Allah Teâlâ şöyle demedi mi:﴾**فأما من أوتي كتابه بيمينه فسوف يحاسب حسابا يسيرا**﴿? Resûlullah dedi ki: “Bu ancak arz etmektir; hesabı didiklenen hiç kimse yoktur ki azap olunmasın.” Bkz.: el-Müsned 6/91; Fethu’l-Bârî, Kitâbü’r-Rikâk 11/40; Müslim no: 2876). Yüce Allah dedi ki:﴾**اقترب للناس حسابهم**﴿[el-Enbiyâ/1]; bunun gibi:﴾**اقترب الساعة**﴿[el-Kamer/1].﴾**وكفى بنا حاسبين**﴿[el-Enbiyâ/47]. Aziz ve Celîl’in sözü:﴾**ولم أدر ما حسابيه**﴿[el-Hâkka/26].﴾**إني ظننت أني ملاق حسابيه**﴿[el-Hâkka/20]. Oradaki **الهاء** vakıf içindir;﴾**مالية**﴿(âyet:﴾**ما أغنى عني ماليه**﴿, el-Hâkka sûresi: 28. âyet) ve﴾**سلطانيه**﴿(﴾**هلك عني سلطانيه**﴿, el-Hâkka sûresi: 29. âyet) gibi. Yüce Allah dedi ki:﴾**إن الله سريع الحساب**﴿[Âl-i İmrân/199]. Aziz ve Celîl’in sözü:﴾**جزاء من ربك عطاء حسابا**﴿[en-Nebe’/36]; denildi ki: yeterli. Denildi ki: bu, şu söylediğine işarettir:﴾**وأن ليس للإنسان إلا ما سعى**﴿[en-Necm/39]. Ve sözü:﴾**يرزق من يشاء بغير حساب**{ [el-Bakara/212]. Bunun içinde vecihler vardır:
Birincisi: ona, hak ettiğinden daha fazlasını verir.
İkincisi: ona verir ve onu ondan almaz.
Üçüncüsü: ona, insanların sayıp dökmesinin mümkün olmadığı bir bağış verir; şairin sözü gibi:
- 112 - عطاياه يحصى قبل إحصائها القطر *** (müellif, bu mısraı (el-Muhâdarât)’ta Du‘bel el-Huzâ‘î’ye nisbet etti; onda “**معاليه** يحصى قبل إحصائها القطر” vardır. Bkz.: Muhâdarâtü’l-Udebâ 1/298)
Dördüncüsü: ona, sıkıştırma olmaksızın verir; onların “**حاسبته**: onu sıkıştırdığım zaman” sözünden.
Beşincisi: ona, onun hesap ettiğinden daha fazlasını verir.
Altıncısı: ona, maslahatından bildiğine göre verir; onların hesabına göre değil; bu da, Yüce Allah’ın şu sözüyle işaret ettiğine benzer: }**ولولا أن يكون الناس أمة واحدة لجعلنا لمن يكفر بالرحمن...**{ âyeti [ez-Zuhruf/33].
Yedincisi: mümine verir ve onu bununla hesaba çekmez; bunun vechi şudur: mümin dünyadan ancak gerekli olan miktarı, gerektiği gibi ve gerektiği vakitte alır; ancak böylece infak eder; kendini hesaba çeker; böylece Allah onu, zarar veren bir hesapla hesaba çekmez; rivayet edildiği gibi: (**من حاسب نفسه في الدنيا لم يحاسبه الله يوم القيامة**) (Ömer b. el-Hattâb’dan: “Kıyamet günü hesap, dünyada kendini hesaba çeken kimseye hafif olur.” Tirmizî çıkarmıştır. Bkz.: Âridatü’l-Ahvazî 9/282; Ahmed, ez-Zühd s. 149).
Sekizincisi: Allah, kıyamette müminlere, hak edişleri miktarınca değil, ondan daha fazlasıyla karşılık verir; Aziz ve Celîl’in dediği gibi: }**من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له أضعافا كثيرة**{ [el-Bakara/245].
Bu vecihler üzerinedir Yüce Allah’ın sözü: }**فأولئك يدخلون الجنة يرزقون فيها بغير حساب**﴿[Ğâfir/40]. Ve Yüce Allah’ın sözü:﴾**هذا عطاؤنا فامنن أو أمسك بغير حساب**{ [Sâd/39]. Ve denilmiştir ki: onda, hesaba çekilmeyen kimsenin tasarrufu gibi tasarruf et; yani: gerektiği gibi, gerektiği vakitte ve gerektiği üzere al; onu da böylece infak et. **الحسيب** ve **المحاسب**: seni hesaba çeken kimsedir; sonra bununla, hesapla karşılık veren (mükâfî) kastedilir.

Ve **حسب** kifayet (yeterlik) mânasında kullanılır: **حسبنا الله** [Âl-i İmrân/173], yani: bize kâfi olan O’dur; ve **حسبهم جهنم** [el-Mücâdele/8]; **وكفى بالله حسيبا** [en-Nisâ/6], yani: onlar üzerinde onları onunla hesaba çeken bir gözetleyici; ve onun sözü: **ما عليك من حسابهم من شيء وما من حسابك عليهم من شيء** [el-En‘âm/52]; bunun benzeri onun sözü: **عليكم أنفسكم لا يضركم من ضل إذا اهتديتم** [el-Mâide/105]; ve onun benzeri: **وما علمي بما كانوا يعملون \*\*\* إن حسابهم إلا على ربي** [eş-Şuarâ/112 - 113]. Ve “mânası: onların kifayetinden sana bir şey yoktur; bilakis Allah onları da seni de kâfi kılar” denildi; **عطاء حسابا** [en-Nebe’/36] sözünden: yani: kâfi; onların “**حسبي** şöyle-böyle” sözünden. Ve “ondan murad onların amelleridir; onu, amellerin nihayeti olan hesap ile isimlendirdi” denildi. Ve “**احتسب** bir oğlunu; yani: onu Allah katında saydı” denildi; ve **الحسبة**: Yüce Allah katında onunla sevap umulan şeyi yapmaktır. **ألم \*\*\* أحسب الناس** [el-Ankebût/1 - 2], **أم حسب الذين يعملون السيئات** [el-Ankebût/4], **ولا تحسبن الله غافلا عما يعمل الظالمون** [İbrâhîm/42], **فلا تحسبن الله مخلف وعده رسله** [İbrâhîm/47], **أم حسبتم أن تدخلوا الجنة** [el-Bakara/214]; bütün bunların masdarı **الحسبان**’dır. Ve **الحسبان**: iki zıttan birine, öteki zihnine gelmeksizin hükmetmendir; böylece onu sayar ve onun üzerine parmağı düğümler; ve onda kendisine şüphe arız olması ihtimali vardır; ve bu, zanna yaklaşır; ancak zan, iki zıddın zihnine gelmesi, sonra birinin ötekine galip gelmesidir.

**ملخص اللسان**
1. **حَسَبَ** şeyi **يَحْسُبُه**: onu saydı.
2. Ve **حَسِبَ** şeyi vâki‘ (olur) diye **يَحْسِبُه** ve **يَحْسَبُه**; **حِسْباناً** ve **مَحْسَبَةً** ve **مَحْسِبةً**: onu zannetti;
3. **حَسِبْتُ أَحْسِبُ**: yani zannettim,
4. Yüce Allah’ın isimlerinde **الحَسِيبُ**: O, kâfi olandır,
5. **أَحْسَبَنِي** şey: beni kâfi kıldığı zaman.
6. Ve **الحَسَبُ** ve **الحَسْبُ**: şeyin miktarıdır,
7. **حَسْبِه**: yani onun miktarı;
8. Ve **حَسْبُكَ** bir dirhem: yani sana kâfi geldi,
9. Ve **الحِسابُ** ve **الحِسابةُ**: senin şeyi saymandır.
10. Ve **واللّهُ سَرِيعُ الحِسابِ**; yani: O’nun hesabı vâkidir, kaçınılmazdır,
11. **الشمسُ والقَمَرُ بِحُسْبانٍ**: bir hesap ile ve menziller (konaklar) ile; onları aşmazlar.
12. **يَرْزُقُ من يشاءُ بغير حساب**: yani taktir (kısma) ve daraltma olmaksızın,
13. **لِيَكُنْ عَمَلُكَ بحَسَبِ ذلك**: yani onun miktarı ve sayısı üzere.
14. **الاحْتِسابُ**: ecir talebidir,
15. Ve falan, büyük iken öldüğü zaman bir oğlunu yahut bir kızını **احْتَسَبَ**,
16. **الحُسْبانُ**: hesaptır.
17. **الشمسُ والقمرُ بحُسْبان**: yani bir hesap ile.
18. Ve **الحُسْبانُ**: azap ve beladır.
19. Onu **حُسْباناً** kılma: yani azap.
20. **أَو يُرْسِلَ عليها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ**; yani ateş.
21. Ve **الحُسْبانُ**: çekirge ve toz fırtınasıdır.
22. **الحُسْبانُ**: şer ve beladır,
23. Ve **الحَسَبُ**: keremdir.
24. Ve **الحَسَبُ**: babalarda sabit olan şereftir,
25. Ve **الحَسَبُ**: fiildeki şereftir,
26. Ve **الحَسَبُ**: insanın babalarının övünülecek şeylerinden saydığı şeydir.
27. Ve **الحَسَبُ**: salih fiildir,
28. Ve nice aslı **حَسِيب** olup **حَسِيب** olmayan vardır; yani onun hayır yapan babaları vardır, kendisi onu yapmaz;
29. **الحَسَبُ**: maldır,
30. Ve **الحَسَبُ**: dindir.
31. Ve **الحَسَبُ**: bal (zihin/hal)dir,
32. **حَسَبُ** adamın iki elbisesinin temizliğidir: yani o, bunun için saygı görür,
33. **الحَسَبُ**: güzel fiildir.
34. **الحَسَبُ**: fiildir; şecaat ve cömertlik ve güzel ahlak ve vefa gibi.
35. Artık **الحَسْبُ**: sayma ve ihsadır;
36. Ve **الحَسَبُ**: sayılmış olandır;

37. **حَسَبُ الـمَرْءِ** kişinin soyluluğu/itibarıdır; dini; ve mürüvveti onun ahlâkıdır; ve aslı onun aklıdır.
38. **الحَسَب** akrabalık sahiplerinin sayısıdır,
39. **لا تُلْوَى على حَسَبٍ**: yani aralarında eşitlikle paylaştırılır; onunla hiç kimse tercih edilmez;
40. **مُحْسِبٌ لك**: yani başkasından (gelecek olana) gerek kalmaksızın sana kâfi,
41. **أَعْطَى فأَحْسَبَ**: yani çoğalttı; ta ki “**حَسْبِي**” dedi.
42. **أَحْسَبْتُ الرَّجلَ**: onu razı olacağı şeyi verdim;
43. **يا أَيها النَّبيُّ حَسْبُكَ اللّهُ ومَنِ اتَّبَعَكَ من المؤْمنين**; Allah sana yeter; ve sana uyan kimseye de yeter;
44. **إِن اللّه كان على كل شيءٍ حَسِيباً**: yani ilim, koruma ve karşılık (ceza/mükâfat) bakımından her şeye, kendisine yetecek miktarı verir.
45. **وإِبل مُحْسبةٌ**: onda çok et ve içyağı vardır;
46. **لأُحْسِبَنَّكُم مِن الأَسْوَدَيْن**: yani hurma ve su; yani üzerinize genişlik vereceğim.
47. **وأَحْسَب الرجلَ وحَسَّبَه**: onu yedirip içirdi; ta ki bundan doysun ve kansın,
48. **والحِسابُ**: çok (olan).
49. **عطاءً حِساباً**: yani çok, kâfi;
50. **أَتاني حِسابٌ من الناس**: yani çok bir cemaat,
51. falan kimse **بغير حِساب** harcar: yani nafakayı geniş tutar ve onu hesaplamaz;
52. **ويَرْزُقْه من حَيثُ لا يَحْتَسِبُ**: takdir etmediği ve olacağını sanmadığı yerden,
53. kimin çocuğu ölür de onu **فاحْتَسَبَه**: yani onunla ilgili musibetine sabretmesiyle sevabı hesap eder (sevabı talep eder),
54. kim Ramazan’ı **إِيماناً واحْتِساباً** oruç tutarsa: yani yüce Allah’ın rızasını ve sevabını istemek olarak.
55. Salih amellerde ve hoşlanılmayan şeyler yanında **والاحتِسابُ**: teslimiyet ve sabırla sevabı istemeye ve onu elde etmeye koşmaktır,
56. **حَسِيبُكَ اللّه**: yani Allah senden intikam aldı.
57. **والحُسبانُ**: Fars yaylarından atılan küçük oklar,
58. **الحُسْبانُ**: adamın bir kamışın iç boşluğunda attığı oklar,
59. **الحُسْبانُ**: atış yerleri/hedefler,
60. **والحُسْبانةُ**: yıldırım,
61. **والحُسْبانةُ**: bulut,
62. **والحُسْبانة**: küçük yastık,
63. **والمِحْسَبة**: deriden yastık.
64. **وحَسَّبَه**: onu **الحُسْبانةِ** yahut **المِحْسَبة** üzerine oturttu.
65. **بالحسَبِ والطِّيبِ**: yani alıcı ve satıcıdan ikram/kerem ile,
66. **ما حَسَّبُوا ضَيْفَهم شيئاً**: yani misafirlerini ikram etmediler.
67. **والأَحْسَبُ**: derisi bir hastalıktan dolayı beyazlayan, sonra kılı bozulan; böylece kırmızı ve beyaz olan,
68. İnsanlardan **الأَحْسَبُ**: başının saçında sarılık bulunan kimse.
69. **والأَحْسَبُ**: alaca (baraslı).
70. **الحُسْبَةُ**: kızıllığa çalan bir siyahlık.

71. **والحَسْبُ** ve **التَّحْسِيبُ**: ölüyü defnetmektir;
72. **غيرَ مُحَسَّبِ** yani defnedilmemiş;
73. **غيرَ مُحَسَّب** yani yastıklanmamış.
74. Ve şüphesiz o, işte **لَحَسنُ الحِسْبةِ**dir; yani onda bakışla tedbiri güzel olandır,
75. **وتَحَسَّب الخبَرَ**: onu haber aldı (hakkında bilgi edindi),
76. **واحْتَسَبْتُ فلاناً**: onun yanındakini (elindekini) yokladım,
77. Ve kadınlar, erkeklerin yanındakini kendileri için **يَحْتَسِبْنَ**; yani yoklarlar.
78. Falan, haberleri **يَتَحَسَّبُ** olarak gitti; yani onları gözetler (casusluk eder),
79. Onların, toplanıp namazı **فَيَتَحَسَّبُون** oldukları, sonra çağıran olmaksızın geldikleri; yani onun vaktini tanırlar ve ararlar ve onu beklerler de, ezanı işitmeden önce mescide gelirlerdi;
80. Onların haberleri **يَتَحَسَّبُونَ** oldukları; yani onları arayıp talep ederlerdi.
81. **واحْتَسَبَ فلان على فلان**: onun çirkin işini ona inkâr etti;

● - **حسب**: Allah Teâlâ’nın isimlerinde **الحَسِيبُ**: O, kâfî olandır; **فَعِيلٌ** vezninde, **مُفْعِل** mânâsınadır; **أَحْسَبَنِي الشيءُ** “şey beni kâfî kıldı” denildiği vakit (ondandır). Ve **الحَسَبُ**: keremdir. Ve **الحَسَبُ**: babalarda sabit olan şereftir; ve denildi ki: o, fiildeki şereftir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الحَسَبُ**: insanın babalarının övünçlerinden saydığı şeydir. Ve **الحَسَبُ**: sâlih fiildir; Sa‘leb bunu nakletti. Ve “Onun ne **حَسَبٌ**’ı vardır ne de **نَسَبٌ**’i”; **الحَسَبُ**: sâlih fiildir, **النَّسَبُ**: asıldır; ve bütün bunlardan fiil: **حَسُبَ** (ötre ile), **حَسَباً** ve **حَسابةً** (olarak), **خَطُبَ خَطابةً** gibi; o hâlde o **حَسِيبٌ**’dir; Sa‘leb inşâd etti:

ورُبَّ حَسِيبِ الأَصلِ غيرُ حَسِيبِ

Yani: onun hayır yapan babaları vardır, kendisi onu yapmaz; cem‘i **حُسَباءُ**’dur. Ve “**الحَسَبِ**’i kerîm bir adam”, ve “**حُسَباءُ** bir kavim”. Ve hadiste: **الحَسَبُ**: maldır, **الكَرَمُ**: takvâdır. Diyor ki: şeref ve ululuk makamında duran şey ancak maldır. Ve **الحَسَبُ**: dindir. Ve **الحَسَبُ**: bâldir; Kurâ‘dan; ve ikisinin fiili yoktur. İbnü’s-Sikkît dedi: Ve **الحَسَبُ** ve **الكَرمُ** adamda olur; babaları şeref sahibi olmasa bile. Dedi: ve **الشَّرَفُ** ve **المَجْدُ** ancak babalarla olur.

\<ص:311>

Böylece malı, nefsin şerefi yahut babaların şerefi menzilesinde kıldı; ve mânâ: **الحَسَب** sahibi fakir saygı görmez ve onunla ihtifal edilmez; **حَسَب**’ı olmayan zengin ise gözlerde saygı görür ve yüceltilir. Ve hadiste: “Adamın **حَسَبُ**’ı onun ahlâkıdır; **كَرَمُ**’ı ise dinidir.” Ve diğer hadis: “Adamın **حَسَبُ**’ı iki elbisesinin temizliğidir”; yani bunun için saygı görür; çünkü o, servet ve varlık delilidir. Ve hadiste: “Kadın, malı, **حَسَب**’ı, **مِيسَم**’i ve dini için nikâhlanır; sen din sahibi olana sarıl; **تَرِبَتْ يَداكَ**.” İbnü’l-Esîr dedi: denildi ki **الحَسَبُ** burada: güzel fiildir. Ezherî dedi: Fakihler **الحَسَب**’ı bilmeye muhtaçtır; çünkü o, kadının misli mehrinin kendisiyle itibar edildiği şeylerdendir; nikâh fâsid bir mehir üzerine akdedildiği vakit. Dedi: Şemmer, garîbü’l-hadîs hakkında telif ettiği kitabında dedi ki: **الحَسَبُ** onun ve babalarının güzel fiilidir; **الحِساب**’dan alınmıştır; onlar menkıbelerini saydıkları vakit. Ve Mütelemmis dedi:

ومَن كان ذا نَسْبٍ كَريمٍ، ولم يَكُنْ *  لَه حَسَبٌ، كان اللَّئِيمَ الـمُذمَّما

Böylece **الحَسَب** ile **النَّسَب** arasında fark koydu; **النَّسَب**’i, sonuna varıncaya kadar babaların ve annelerin sayısı yaptı. Ve **الحَسَبُ**: fiildir; **الشَّجاعة** ve **الجُود** ve **حُسْنِ الخُلُقِ** ve **الوَفاءِ** gibi. Ezherî dedi: Şemmer’in söylediği bu doğrudur; ancak adamın sa‘yleri ve babalarının meâsirleri **حَسَب** diye isimlendirildi; çünkü onlar övündükleri vakit, övünen onlardan menkıbelerini ve babalarının meâsirlerini sayar ve onları hesap ederdi; o hâlde **الحَسْبُ**: sayma ve ihsâdır; ve **الحَسَبُ**: sayılmış olandır; ve aynı şekilde **العَدُّ**; **عَدَّ يَعُدُّ**’un masdarıdır; ve sayılan **عَدَدٌ**’dür. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Kişinin **حَسَبُ**’ı dinidir; **مُرُوءَتُه**’i ahlâkıdır; aslı ise aklıdır.” Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Kişinin **كَرَمُ**’ı dinidir; **مُرُوءَتُه**’i aklıdır; **حَسَبُه** ise ahlâkıdır.” Ve “şerefli bir adam” ve “mâcid bir adam”: şerefte öne geçmiş babaları vardır; ve “**حَسِيبٌ** bir adam” ve “nefsiyle **كرِيمٌ** bir adam”. Ezherî dedi: Muradı, **الحَسَب**’ın adama ahlâkının keremiyle hâsıl olmasıdır; **نَسَب**’i olmasa bile; ve eğer babalar bakımından **حَسِيب** ise, bu onun için daha kerîmdir. Hevâzin heyetinin hadîsinde: onlara dedi ki: “İki taifeden birini seçin: ya malı, ya da esiri.” Dediler ki: “Madem bizi mal ile **الحَسَب** arasında muhayyer kıldın, biz **الحَسَب**’ı seçeriz”; böylece oğullarını ve kadınlarını seçtiler; murad ettiler ki: esirleri fidye ile kurtarmak ve onu malı geri almaya tercih etmek **حَسَب** ve güzel fiildir; o, seçimle daha lâyıktır; ve denildi ki: burada **الحَسَب** ile murad, akrabalar sahiplerinin sayısıdır; **الحِساب**’dan alınmıştır; bu da şudur: onlar övündükleri vakit menkıbelerini ve meâsirlerini sayarlardı; o hâlde **الحَسَب** sayma ve sayılan olandır. Ve **الحَسَبُ** ve **الحَسْبُ** şeyin miktarıdır; senin “ecir, yaptığın şeye göre ve onun **حَسْبِه**’ne göredir” sözün gibi; yani onun miktarı. Ve senin “bana yaptığın iyiliğe göre sana şükrüm” sözün gibi; “Sana, yanımdaki belânın **حَسَبِ**’ine göre şükrederim” dersin; yani bunun miktarınca.

Ve **حَسْبُ** (cezmli): **كَفَى** mânâsınadır; Sîbeveyh dedi: **حَسْبُ**’a gelince, onun mânâsı iktifâdır. Ve “**حَسْبُكَ** bir dirhem” yani sana kâfî geldi; ve o bir isimdir. Ve “**حَسْبُكَ** o” dersin; yani o sana kâfî geldi. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:

ولمْ يَكُنْ مَلَكٌ للقَوم يُنْزِلُهم، * إِلاَّ صَلاصِلُ لا تُلْوَى على حَسَبِ

Ve onun sözü: “**لا تُلْوَى على حَسَبٍ**”: yani aralarında eşitlikle taksim edilir; onunla bir kimse tercih edilmez. Ve denildi ki: “**لا تُلْوَى على حَسَب**” yani kifâyet üzerine bükülmez; suyun yokluğu ve azlığı sebebiyle. Ve denilir: “**أَحْسَبَني** bana verdiği” yani beni kâfî kıldı. Ve “Bir adamın yanından geçtim: **حَسْبِكَ** bir adamdan” yani sana kâfî olan; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; çünkü masdarın yerine konmuştur. Ve dediler: “Bu, **حِسْبةً** Arap’tır”; hâl olduğu için nasb edildi; iş onun içinde vuku buldu; “O, amcamın oğludur **دِنْياً**” sözündeki **دِنْياً**’nın nasb edilmesi gibi; sanki “Bu, iktifâen Arap’tır” demiş gibisin; bununla konuşulmamış olsa bile. Ve dersin: “Bu, bir adamdır: **حَسْبُكَ** bir adamdan”; ve bu, nekire için bir medihdir; çünkü onda fiil te’vili vardır; sanki “Senin için **مُحْسِبٌ**” dedi; yani başkasından sana kâfî; onda tekil, cem‘ ve tesniye eşittir; çünkü o masdardır. Ve marifede dersin: “Bu, Abdullah’tır: **حَسْبَك** bir adamdan”; böylece **حَسْبَك**’ı hâl üzere nasb edersin. Ve eğer **حَسْبك**’ta fiili murad edersen, dersin: “Bir adamın yanından geçtim: **أَحْسَبَكَ** bir adamdan”; ve “iki adamın: **أَحْسَباك**”; ve “adamların: **أَحْسَبُوكَ**”. Ve sana **حَسْبُ**’u müfred olarak konuşman da vardır; dersin: “Zeyd’i gördüm: **حَسْبُ** ey delikanlı”; sanki “**حَسْبِي** yahut **حَسْبُكَ**” dedin; sonra bunu zamirle gizledin; bu sebeple tenvin etmedin; çünkü izâfeyi murad ettin; “Bana Zeyd geldi, **ليس غير**” dediğin gibi; “Yanımda ondan başkası yoktur” murad edersin.

Ve **أَحْسَبَني الشيءُ**: beni kâfî kıldı; Benî Kuşeyr’den bir kadın dedi ki:

ونُقْفِي وَليدَ الحَيِّ، إِن كان جائعاً،  * ونُحْسِبُه، إِنْ كانَ لَيْسَ بِجائعِ

Yani ona veririz, tâ ki “**حَسْبي**” desin. Ve onun sözü: **نُقْفِيه** yani onu **القَفِيَّة** ile tercih ederiz; ona **القَفاوةُ** da denilir; o, misafir ve çocukla tercih edilendir. Ve dersin: “Verdi de **فأَحْسَبَ**”; yani çoğalttı, tâ ki “**حَسْبِي**” dedi. Ebû Zeyd: “**أَحْسَبْتُ الرَّجلَ**”: ona razı olacağı şeyi verdim. Başkası dedi: tâ ki “**حَسْبي**” dedi. Sa‘leb dedi: “Her şeyden onu **أَحْسَبَه**”: ona **حَسْبَه**’ni verdi; ve onu kâfî kılmadı. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: **يا أَيها النَّبيُّ حَسْبُكَ اللّهُ ومَنِ اتَّبَعَكَ من المؤْمنين**; tefsir “Allah sana yeter, ve sana uyan kimseye de yeter” diye geldi. Dedi: **حَسْبُكَ**’daki **الكاف**’ın yeri ve **مَن**’in yeri, tefsir üzere nasbdır; şairin dediği gibi:

إِذا كانَتِ الهَيْجاءُ، وانْشَقَّتِ العَصا،

* **فَحَسْبُكَ والضَّحَّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّد**  **أَبو العباس** dedi: Âyetin mânası: Allah sana yeter ve sana tâbi olan kimseye de yeter; ve “**ومن اتَّبَعَكَ من المؤْمنين**” sözü hakkında iki görüş söylenmiştir: birincisi: Allah ve müminlerden sana tâbi olan kimse sana yeterliktir; Allah onları yardım edince (bu) yeterliktir. İkincisi: Allah sana yeter ve müminlerden sana tâbi olan kimseye de yeter; yani Allah size hep birlikte yeter. Ve **أَبو إِسحق**, Aziz ve Celil olanın “**وكَفَى باللّهِ حَسِيباً**” sözü hakkında dedi: **مُحاسِباً** (hesap gören) mânasında olur, **كافِياً** (yeter) mânasında da olur; ve Yüce Allah’ın “**إِن اللّه كان على كل شيءٍ حَسِيباً**” sözü hakkında dedi: yani ilimden, korumadan ve karşılıktan her şeye, onu **يُحْسِبُه** (yeter saydığı) miktarı verir; yani ona yeter. “**حَسْبُكَ هذا**” dersin; yani bununla yetin. Ve **عبداللّه بن عَمْرو** hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ona dedi: “**يُحْسِبُك** her aydan üç gün oruç tutman”; yani sana yeter. **ابن الأَثير** dedi: Eğer “**بحَسْبِكَ** her aydan üç gün oruç tutman” diye rivayet edilseydi; yani senin kifâyetin yahut sana kâfi olan, “**بِحَسْبِكَ قولُ السُّوءِ**” sözleri gibi; **الباءُ** ziyadedir; bir vecih olurdu.

\<ص:313>

Ve **الإِحْسابُ**: **الإِكْفاءُ** (yeter kılma). **الرَّاعي** dedi:
خَراخِرُ، تُحْسِبُ الصَّقَعِيَّ، حتى  * يَظَلُّ يَقُرُّه الرَّاعِي سِجالاَ

Ve **إِبل مُحْسبةٌ**: onun çok et ve yağı vardır; ve şu beyit okundu:
ومُحْسِبةٍ قد أَخْطَأَ الحَقُّ غيرَها،  * تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها، فهي كالشَّوِي

Diyor ki: bu, ona bundan yeter. Ve “**قد أَخطأَ الحَقُّ غَيْرَها**” sözü: diyor ki: benzerlerinden başkası hakkı ıskalamıştır; mânası: misafirlere (hak) yükümlülüğünü yerine getirmez ve onların haklarıyla ancak biz ayağa kalkarız. Ve “**تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوِي**” sözü, sanki birincinin nakzı gibidir; nakız değildir; ancak şunu ister: misafirden önce onun vakti geldi de (o) ondan nefes aldı; sonra biz onu misafir için boğazladık; ve buradaki **الشَّوِيُّ**: **الـمَشْوِيُّ** (kızartılmış)tır. Dedi: ve benim yanımda **الكاف** ziyadedir; ancak “o **شَوِيٌّ**dür” demek istedi; yani kızartılmış bir parça yahut kızartılmış; ve “ve pişmiş (yemek)” demek istedi; **الشَّوِيّ** ile **الطَّبِيخِ**ten iktifa etti. **أَحمد بن يحيى** dedi: **ابن الأَعرابي**’ye **عُروةَ بن الوَرْد**’ün şu sözü hakkında sordum:
ومحسبةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غيرَها
beyti; dedi ki: **الـمُحْسِبةُ** iki mânadadır: **الحَسَب** (şeref) mânasından; ve **الإِحْسابِ** (kifâye) mânasından; yani o, sütüyle ehlini ve misafiri yeter kılar; ve **ما** sıla (fazlalık)tır; mânası: o boğazlandı ve başkası selâmette kaldı.

Ve bazıları dedi: “**لأُحْسِبَنَّكُم مِن الأَسْوَدَيْن**”: yani hurma ve su; yani üzerinize genişlik vereceğim.

Ve **أَحْسَب** adamı ve **حَسَّبَه**: onu yedirip içirdi; ta ki bundan doyup kanıncaya ve susuzluğu gidinceye kadar; ve denildi: onu razı edecek şeyi verdi. Ve **الحِسابُ**: çok (olan). Ve tenzilde: “**عطاءً حِساباً**”; yani çok, kâfi. Ve razı edilen her kimse, muhakkak **أُحْسِبَ** edilmiştir. Ve **شيءٌ حِسابٌ**: yani kâfi. Ve denilir: “Bana insanlardan **حِسابٌ** geldi”; yani çok bir cemaat; bu, **هذيل** dilidir. **ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ الهُذلي** dedi:
فَلمْ يَنْتَبِهْ، حتى أَحاطَ بِظَهْرِه  * حِسابٌ وسِرْبٌ، كالجَرادِ، يَسُومُ

Ve **الحِسابُ** ve **الحِسابةُ**: senin bir şeyi saymandır.

Ve **حَسَبَ** şeyi, **يَحْسُبُه** (damme ile), **حَسْباً** ve **حِساباً** ve **حِسابةً**: onu saydı.

**ابن الأَعرابي**, **مَنْظور بن مَرْثَدٍ الأَسدي** için şu recezi okudu:
يا جُمْلُ !أُسْقِيتِ بِلا حِسابَهْ،
سُقْيَا مَلِيكٍ حَسَنِ الرِّبابَهْ،
قَتَلْتني بالدَّلِّ والخِلابَهْ

Yani “hesapsız ve ölçüsüz sulandın”; ve **حسن** kelimesinde ref‘, nasb ve cerr câizdir. **الجوهري** bu recezi “**يا جُمل أَسقاكِ**” diye getirdi; ve onun doğru inşâdı: “**يا جُمْلُ أُسْقِيتِ**”tir; onun recezinde de böyledir. Ve **الرِّبابةُ**, kesre ile: bir şeyin ıslahı ve yetiştirilmesiyle onun üzerine kıyam etmektir; bundan “Falanca nimeti **رَبَّ** etti, onu **يَرُبُّها** **رَبّاً** ve **رِبابةً**” denilir. Ve onu ayrıca **حِسْبةً** (diye) saydı: **القِعْدةِ** ve **الرِّكْبةِ** gibi. **النابغة** dedi:
فَكَمَّلَتْ مِائةً فِيها حَمامَتُها، *  وأَسْرَعَتْ حِسْبَةً في ذلك العَدَدِ

Ve **حُسْباناً**: onu saydı. Ve “**حُسْبانُكَ على اللّه**”: yani senin hesabın. Dedi:
على اللّه حُسْباني، إِذا النَّفْسُ أَشْرَفَتْ *  على طَمَعٍ، أَو خافَ شيئاً ضَمِيرُها

\<ص:314>

Ve **التهذيب**’de: “**حَسِبْتُ** şeyi **أَحْسَبُه** **حِساباً**”; ve “**حَسَبْتُ** şeyi **أَحْسُبُه** **حِسْباناً** ve **حُسْباناً**.” Ve Yüce Allah’ın sözü: “**واللّهُ سَرِيعُ الحِسابِ**”; yani O’nun hesabı vâkidir, kaçınılmazdır; ve vâki olan her şey süratlidir; ve Allah’ın hesabının sürati: bir hesabın, diğerini muhasebe etmekten O’nu meşgul etmemesidir; çünkü O, yücedir, bir işitme diğer işitmeden, bir iş diğer işten O’nu meşgul etmez. Ve O’nun, cel ve azz, sözü: “**كَفَى بِنَفْسِك اليومَ عليك حَسِيباً**”; yani bugün nefsine karşı muhasebeci olarak sana sen yeter. Ve **الحُسْبانُ**: **الحِسابُ** (hesap). Ve hadîste: “Amelin en faziletlisi, boyunları (köleleri) bağışlamaktır; onun ecrinin **حُسْبانَ**ını ancak Allah bilir.” **الحُسْبانُ**, damme ile: **الحِسابُ**. Ve tenzilde: “**الشمسُ والقَمَرُ بِحُسْبانٍ**”; mânası: bir hesap ve menziller iledir; ikisi onları aşmaz. **الزَجاج** dedi: “**بحُسْبانٍ**”, ayların ve yılların sayısına ve bütün vakitlere delâlet eder. **الأَخفش**, Yüce Allah’ın “**والشمسَ والقَمَر حُسْباناً**” sözü hakkında dedi: mânası “bir hesap iledir”; **الباءَ**yı hazf etti. **أَبو العباس** dedi: **حُسْباناً** masdardır; “Onu **حَسَبْتُ** **أَحْسُبُه** **حُسْباناً** ve **حِسْباناً**” dediğin gibi; **الأَحفش** onu **حِسابٍ**ın cemi yaptı. **أَبو الهيثم** dedi: **الحُسْبانُ**, **حِسابٍ**ın cemidir; ve **أَحْسِبةٌ** de böyledir; **شِهابٍ** ve **أَشْهِبةٍ** ve **شُهْبانٍ** gibi.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يَرْزُقُ من يشاءُ بغير حساب**”; yani taktir etmeden ve daraltmadan; “Falanca **بغير حِساب** infak eder” sözün gibi; yani nafakayı genişletir ve onu saymaz. Onun tefsirinde ihtilaf edilmiştir: bazıları dedi: bir kimseye noksanlıkla takdir etmeden; bazıları dedi: muhasebe olmaksızın; yani birinin onu bununla muhasebe etmesinden korkmaz; ve denildi: verilenin, onun kendisine vereceğini hesap etmediği hâlde; ona, ummadığı yerden verdi. **الأَزهري** dedi: Aziz ve Celil olanın “**ويَرْزُقْه من حَيثُ لا يَحْتَسِبُ**” sözüne gelince: câizdir ki mânası “onu takdir etmediği ve olacağını zannetmediği yerden” olsun; “**حَسِبْتُ أَحْسِبُ**”ten; yani zannettim. Ve câizdir ki “**حَسَبْتُ أَحْسُبُ**”ten alınmış olsun; “kendisinin rızık olarak saymadığı yerden”i murad etti; ve onu hesabında saymadı. **الأَزهري** dedi: Muamelelerde **الحِساب**a ancak şu sebeple **حِساب** adı verildi: onunla, içinde miktardan fazla da eksik de olmayan kifâyetin ne olduğu bilinir. Ve **ابن الأَعرابي**’nin okuduğu şu söz:
إِذا نَدِيَتْ أَقْرابُهُ لا يُحاسِبُ

Diyor ki: sana koşuyu daraltmaz; fakat çok koşu ile gelir.

Ve sayılmış olan **مَحْسُوبٌ**dur ve ayrıca **حَسَبٌ**dir; o, **فَعَلٌ** vezninde **مَفْعولٍ** mânasındadır; **نَفَضٍ**ın **مَنْفُوضٍ** mânasında olması gibi. Bundan “İşin, bunun **بحَسَبِ**i üzere olsun” sözleri gelir; yani onun ölçüsü ve sayısı üzere. **الكسائي** dedi: “Senin sözünün **حَسَبُ**u nedir, bilmiyorum”; yani onun miktarı nedir; ve bazen şiir zaruretinde sükûn edilir.

Ve **حاسَبَه**: **الـمُحاسَبةِ**’dendir. Ve bir adam **حاسِبٌ**, **قَوْمٍ حُسَّبٍ** ve **حُسَّابٍ**’dandır. (devam eder...)

● - (تابع... 1): **حسب**: Allah Teâlâ’nın isimlerinde **الحَسِيبُ**: o, kâfî olandır; ... mânâsında **فَعِيلٌ**’dir... ... ve **الحِسْبةُ**: Allah üzerine ecirini **احْتِسابِكَ**’ın masdarıdır; dersin ki: “Onu **حِسْبةً** yaptım”; ve onda **احْتِساباً** **احْتَسَبَ** etti; ve **الاحْتِسابُ**: ecir talebidir; isim: kesre ile **الحِسْبةُ**’dir; ve o, ecirdir. Ve falan kimse, kendisine bir oğul yahut bir kız **احْتَسَبَ** eder; eğer öldü ise ve o büyük (yaşta) iken; ve küçük bir çocuğu öldüğü zaman **افْتَرَطَ** eder, **فَرَطاً**; (çocuk) bulûğa ermemiştir; **الحُلُمَ**. Ve hadiste: “Kimin bir çocuğu ölür de onu **احْتَسَبَه** ederse”; yani onunla olan musibetine sabretmesiyle eciri **احْتسب** etti; mânâsı: onunla olan musibetini, Allah’ın belâları cümlesi içinde **اعْتَدَّ** etti; ki onlara sabır üzerine sevap verilir; ve falan şey ile Allah katında ecir olarak **احْتَسَبَ** etti; çoğulu **الحِسَبُ**’dir. Ve hadiste: “Kim Ramazan’ı iman ile ve **احْتِساباً** olarak oruç tutarsa”; yani Allah Teâlâ’nın vechini ve sevabını talep olarak. Ve **الاحتِسابُ** **الحَسْبِ**’dendir: **العَدِّ**’den **الاعْتدادِ** gibi; ancak, ameliyle Allah’ın vechini niyet edene “Onu **احْتَسَبَه** etti” denildi; çünkü o vakit onun, amelini **يَعْتدَّ** etmesi vardır; böylece fiili doğrudan yapma hâlinde kılındı; sanki onunla **مُعْتَدٌّ** imiş gibi. Ve **الحِسْبةُ**: **الاحْتِسابِ**’dan bir isimdir; **الاعْتِدادِ**’dan **العِدّةِ** gibi. Ve salih amellerde ve mekruhlar yanında **الاحتِسابُ**: ecir talebine ve onu teslimiyet ve sabırla, yahut iyilik türlerini kullanmakla ve onlarla, onlarda resmedilmiş vech üzere kıyam etmekle, onlardan umulan sevabı talep olarak, elde etmeye koşmaktır. Ve Ömer hadîsinde: “Ey insanlar, amellerinizi **احْتَسِبُوا** edin; çünkü kim amelini **احْتَسَبَ** ederse, ona amelinin ecri ve **حِسْبَتِه**’nin ecri yazılır.” Ve “şeyi var olacak sanmak”: **حَسِبَ**; onu **يَحْسِبُ** ve **يَحْسَبُ**; ve kesre iki lugatin daha iyisidir(1) (1 “**والكسر أجود اللغتين**” sözü, **التهذيب**’in ibaresidir.)؛ **حِسْباناً** ve **مَحْسَبَةً** ve **مَحْسِبةً**: onu zannetti; ve **مَحْسِبة**: nâdir bir masdardır; ancak o, benim yanımda, **يَحْسَبُ** deyip fetha yapan kimseye göre nâdirdir; ama **يَحْسِبُ** deyip kesre yapan kimseye göre nâdir değildir. Ve **الصحاح**’ta: “Kesre ile **أَحْسِبه** denir”; ve o şâzdır; çünkü her fiil ki mâzîsi meksûr olursa, onun muzâri‘i ayn’ı meftûh olarak gelir; **عَلِمَ يْعلَم** gibi; ancak dört harf (fiil) nâdir olarak geldi: **حَسِبَ يَحْسِبُ**; ve **يَبِسَ يَيْبِسُ**; ve **يَئِسَ يَيْئِسُ**; ve **نَعِمَ يَنْعِم**; çünkü bunlar sâlimden geldi; kesre ve fetha ile. Ve mu‘tell’den, mâzîsi ve muzâri‘i ikisi de kesre ile gelen: **وَمِقَ يَمِقُ**; ve **وَوَفِقَ يَفِقُ**; ve **وَوَثِقَ يَثِقُ**; ve **وَوَرِعَ يَرِعُ**; ve **وَوَرِمَ يَرِمُ**; ve **وَوَرِثَ يَرِثُ**; ve **وَوَرِيَ الزَّنْدُ يَرِي**; ve **وَوِليَ يَلي**. Ve Allah Teâlâ’nın sözü şöyle okunmuştur: **لا تَحْسَبَنَّ** ve **ولا تحْسِبَنَّ**; ve sözü: **أَم حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الكَهْفِ**; hitap Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem’edir; murad ümmettir. Ve Ezherî, Câbir b. Abdillah’tan rivayet etti: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle okudu: **يَحْسِبُ أَنَّ مالَه أَخْلَدَه**. **أَخْلَدَه**’nin mânâsı: yani onu **يُخْلِدُه**; ve bunun benzeri: **ونادَى أَصحابُ النارِ**; yani **يُنادِي**; ve Hutay’e dedi ki:
شَهِدَ الحُطَيْئةُ، حِينَ يَلْقَى، رَبَّه  * أَنَّ الوَلِيدَ أَحَقُّ بالعُذْرِ
İster: Rabbini karşılayacağı zaman **يَشْهَدُ**. Ve onların sözü: **حَسِيبُكَ اللّه**; yani Allah senden intikam aldı. Ve zamme ile **الحُسْبانُ**: azap ve belâdır. Yahyâ b. Ya‘mer hadîsinde: rüzgâr estiği zaman derdi ki: “Onu **حُسْباناً** kılma”; yani azap. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **أَو يُرْسِلَ عليها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ**; yani ateş. Ve **الحُسْبانُ** ayrıca: çekirge ve toz fırtınasıdır. Ebû Ziyâd dedi: **الحُسْبانُ** şerdir ve belâdır; ve **الحُسبانُ**: Fars yaylarından atılan küçük oklardır; bir tanesi **حُسْبانةٌ**’dir. İbn Düreyd dedi: o, müvelleddir. İbn Şümeyl dedi: **الحُسْبانُ**, adamın bir kamışın iç boşluğunda attığı oklardır; yayda çekip sonra onlardan yirmi tane atar; silah sahibi ve başkası olmak üzere hiçbir şeye uğramaz ki onu yaralamasın; kamışta çektiği zaman **الحُسْبانُ** çıkar; sanki yağmurun **غَبْيةُ**’si gibi; sonra insanlara dağılıp saçılır; bir tanesi **حُسْبانةٌ**’dir. Sa‘leb dedi: **الحُسْبانُ**: atışlar/atılan şeylerdir; bir tanesi **حُسْبانةٌ**’dir; ve **المرامِي**: **الـمَسالِّ** gibi, incedir; onda bir miktar uzunluk vardır; onun için uçlar yoktur. Dedi: demir ile **القِدْحُ** bir **مِرْماةٌ**’dır; ve **الـمَرامِي** ile Allah Teâlâ’nın sözü **أَو يُرْسِلَ عليها حُسباناً من السماءِ** tefsir edildi. Ve **الحُسْبانةُ**: yıldırımdır. Ve **الحُسْبانةُ**: buluttur. Ve Zeccâc dedi: **يُرْسِلَ عليها حُسْباناً**; dedi ki: dilde **الحُسْبانُ** **الحِسابُ**’tır. Allah Teâlâ dedi: **الشمسُ والقمرُ بحُسْبان**; yani bir hesap ile. Dedi: bu âyette mânâ, onun üzerine bir **حُسْبانٍ** azabı göndermesidir; ve o **الحُسْبانُ**, iki elinin kazandığının hesabıdır. Ezherî dedi: Zeccâc’ın bu âyetin tefsirinde söylediği uzaktır; söz, daha önce geçendir; ve mânâ, Allah daha iyi bilir: Allah, kâfirin bahçesi üzerine, ateş azabından **مَرامِيَ** gönderir; ya dolu ya taşlar, yahut dilediği başka şeyler; böylece onu helâk eder ve onun ürününü ve aslını iptal eder. Ve **الحُسْبانة**: küçük yastıktır; ondan dersin ki: onu yastıkladığım zaman **حَسَّبْتُه**. Nehîk el-Fezârî, Âmir b. Tufeyl’e hitap ederek dedi:
لتَقَيتَ، بالوَجْعاءِ، طَعْنةَ مُرْهَفٍ  * مُرَّانَ، أَو لَثَويْتَ غَيْرَ مُحَسَّبِ
**الوَجْعاءُ**: makat. Diyor ki: seni mızraklasaydım, bana arkanı dönerdin; ve mızrak darbemi **وَجعاء**’ınla karşılayıp savuştururdun; ve helâk olmuş olarak kalırdın; **مُكَرَّمٍ** olmayan; ne yastıklanmış ne kefenlenmiş; yahut mânâsı: senin **حَسَبُكَ**’ın seni yükseltmedi de seni ölümden kurtarmadı; ve senin **حَسَبُكَ**’ın büyütülmedi. Ve **المِحْسَبة**: deriden yastıktır. Ve onu **حَسَّبَه**: onu **الحُسْبانةِ** yahut **المِحْسَبةِ** üzerine oturttu. İbnü’l-A‘râbî: evin yaygısına **الحِلْسُ** denir; yastıklarına **الـمَنابِذُ**; bileziklerine **الحُسْباناتُ**; hasırlarına **الفُحولُ**. Ve Talha hadîsinde: “Bu, Talha’nın falandan, onun delikanlısını beş yüz dirheme **بالحسَبِ والطِّيبِ** ile satın aldığı şeydir”; yani alıcı ve satıcıdan keramet ile; ve ikisinden rağbet ve gönül hoşluğu ile; ve bu, onu ikram ettiğim zaman **حَسَّبْتُه**’dendir; ve denildi ki: **الحُسبانةِ**’dendir; ve o, küçük yastıktır. Ve Simâk hadîsinde, Şu‘be dedi: onu şöyle derken işittim: “Misafirlerini hiçbir şeyle **حَسَّبُوا** etmediler”; yani onu ikram etmediler. Ve **الأَحْسَبُ**: derisi bir hastalıktan beyazlayan, sonra kılı bozulan, böylece kırmızı ve beyaz olan kimsedir; bu, insanlarda ve develerde olur. Ezherî, Leys’ten: ve o, **الأَبْرَصُ**’tur. Ve **الصحاح**’ta: insanlardan **الأَحْسَبُ**: başının saçında sarılık olan kimsedir. İmru’ül-Kays dedi:
أَيا هِندُ !لا تنْكِحي بُوهةً، *  عَلَيْه عَقِيقَتُه، أَحْسَبا
Onu alçaklık ve cimrilikle vasfeder. Diyor ki: sanki küçüklüğünde **عَقِيقَتُه** tıraş edilmemiş de yaşlanıncaya kadar (öyle kalmış). Ve **البُوهةُ**: büyük baykuştur; içinde hayır olmayan adam için mesel olarak vurulur.

Ve onun hakikati: onunla doğduğu kılıdır. Der ki: Bu sıfatı olan kimseyle evlenme; ve denildi ki: o, develerden içinde siyahlık ve kızıllık yahut beyazlık bulunan (kimsedir); ad **الحُسْبةُ**’dir; ondan şöyle dersin: **أَحْسَبَ البَعِيرُ** **إِحْساباً**. Ve **الأَحْسَبُ**: **الأَبرص**.

İbnü’l-A‘râbî: **الحُسْبَةُ** kızıllığa vuran bir siyahlıktır; ve **الكُهْبةُ**: kızıllığa vuran bir sarılıktır; ve **القُهْبةُ**: yeşilliğe vuran bir siyahlıktır; ve **الشهْبةُ**: siyahlık ve beyazlıktır; ve **الحُلْبةُ**: sırf siyahlıktır; ve **الشُّرْبةُ**: kızıllıkla içirilmiş bir beyazlıktır; ve **اللُّهْبة**: parlak, arı bir beyazlıktır; ve **النُّوبة**: **الخِلاسِيِّ**’nin rengidir; o da siyahlıktan bir şey almış, beyazlıktan bir şey almış olandır; sanki bir Arap erkek ile bir Habeşî kadından doğmuş gibidir.

Ve Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi: Develerden **الأَحْسَبُ**: içinde siyahlık ve kızıllık ve beyazlık bulunan (deve)dir; ve **الأَكْلَفُ** da onun gibidir. Ve Şemmer dedi: O, kendisine “**أَحْسَبُ** şöyle” ve “**أَحْسَبُ** şöyle” denilen, rengi olmayan (şey)dir.

Ve **الحَسْبُ** ve **التَّحْسِيبُ**: ölüyü gömmektir; ve denildi ki: onu kefenlemektir; ve denildi ki: ölüyü taşların içine gömmektir; ve (şu beyit) okundu:

غَداةَ ثَوَى في الرَّمْلِ، غيرَ مُحَسَّبِ(1)

(1 “**في الرمل**” sözü: Ezherî’nin rivayetidir; İbn Sîde’nin rivayeti ise “**في الترب**”dedir.)

Yani: gömülmemiş; ve denildi ki: kefenlenmemiş, ne de ikram edilmiş; ve denildi ki: yastıklanmamış; birincisi daha güzeldir. Ezherî dedi: **التَّحْسِيبُ**’i taşların içine gömme mânasında da, kefenleme mânasında da bilmem; ve “**غيرَ مُحَسَّب**” sözündeki mânâ: yastıklanmamış demektir.

Ve şüphesiz o, işte **حِسْبة** bakımından güzeldir; yani onda tedbir ve nazar güzeldir; ve o, ecir ihtisabından değildir. Ve falan, beldenin **مُحْتَسِبُ**’idir; ve onun **مُحْسِبُه**’u deme.

Ve **تَحَسَّب** haberi: onun hakkında haber sordu; Hicaz lehçesidir. Ebû Sidre el-Esedî dedi; ve denilir ki: o Huceymî’dir; ve denilir ki: o Benî’l-Huceym’den bir adam içindir:

تَحَسَّب هَوَّاسٌ، وأَيْقَنَ أَنَّني  *  بها مُفْتَدٍ من واحدٍ لا أُغامِرُهْ
فقلتُ له: فاها لِفِيكَ، فإِنـَّها  * قَلُوصُ امْرِئٍ، قاريكَ ما أَنتَ حاذِرُه

Der ki: **هَوَّاسٌ**—o aslandır—deveni kokladı; ve onu kendisine bırakacağımı, onunla savaşmayacağımı sandı. Ve **لا أُغامِرُه**’nin mânâsı: kılıçla ona karışmam demektir; ve **من واحد**’ın mânâsı: tek bir sakınmadan (dolayı) demektir; ve **فاها**’daki **الهاءُ** musibete döner; yani: Allah onun **فاها**’sını senin ağzına yapıştırsın. Ve “**قاريكَ ما أَنتَ حاذِرُه**” sözü: bende sana ikram yoktur, ancak kılıç (vardır) demektir.

Ve **احْتَسَبْتُ فلاناً**: onda olanı sınadım; ve kadınlar, erkeklerde kendileri için olanı **يَحْتَسِبْنَ**; yani sınarlar.

Ebû Ubeyd: Falan, haberleri **يَتَحَسَّبُ** etmeye gitti; yani onları gözetler; **بالجيم** ile; ve onları **يَتَحَسَّسُ** eder; ve onları **تَحَسُّباً** olarak arar. Ve ezan hadîsinde: onların toplanıp namazı **يَتَحَسَّبُون** ettikleri, böylece bir çağırıcı olmaksızın geldikleri (vardır); yani onun vaktini tanırlar ve vaktini ararlar ve onu beklerler; böylece ezanı işitmeden önce mescide gelirler; ve rivayette meşhur olan: vakt (mânasındaki) **الحِينِ**’den “**يَتَحَيَّنُون**”dur; yani onun vaktini ararlar. Ve bazı gazveler hadîsinde: onların haberleri **يَتَحَسَّبُونَ** ettikleri; yani onları aradıkları (vardır).

Ve falan, falana karşı **احْتَسَبَ**: onun çirkin işini inkâr etti; ve (yani Araplar) **حَسِيباً** ve **حُسَيْباً** diye adlandırmıştır.

مقاييس اللغة:
(**حسب**) **الحاء** ve **السين** ve **الباء** dört asıldır:
Birincisi: sayma. Dersin ki: **حَسَبْتُ** şeyi **أحْسُبُه** **حَسْباً** ve **حُسْباناً**. Allah تعالى dedi: ﴿**الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ**﴾ [الرحمن 5]. Bâbın kıyasından **الحِسْبانُ** zanndır; bu, onunla sayma arasında harekeyi ve tasrîfi değiştirmekle fark bulunduğundandır; mânâ birdir; çünkü “onu şöyle **حسِبته**” dediğinde sanki “o, vâki olan işlerden benim saydığım şeyin içindedir” demiş gibidir.
Ve bâbdan, insandan sayılan şey olan **الحَسَبُ** vardır. Dil ehli dedi: Mânâsı, şerefli babalar saymasıdır.
Ve bu bâbdandır onların sözü: “Falan, oğlunu **احتسب** etti”, büyük olarak öldüğünde([11]). Bu, onu Allah تعالى katında kendisi için biriktirilmiş şeyler içinde saymasıdır. Ve **الحِسْبة**: sevabı **احتساب** etmendir. Ve falan, işte **حَسَنُ الحِسْبة**dir; güzel tedbirli olduğunda; sevabı **احتساب** etmekten değildir. Bu da bâbdandır; çünkü iş için güzel tedbirli olduğunda, her şeyin sayımını ve onun görüş ve doğruluktan yerini bilendir. Ve kıyasın hepsi birdir([12]).
İkinci asıl: yeterlik. “Şey **حِسَابٌ**” dersin; yani yeter([13]). Ve “Falanı **أحسَبْتُ**” denir; onu razı edecek şeyi verdiğinde; aynı şekilde **حَسَّبْته**. Bir kadın([14]) dedi:
Ve mahallenin çocuğunu, aç ise, doyururuz *** ve aç değil ise onu **نُحْسِبه**
Üçüncü asıl: **الحُسْبَانُ**; o, **حُسبانَةٍ**’nin cemidir; o da küçük yastıktır. Ve “adamı **حسَّبت** ederim, **أُحَسِّبه**”; onu onun üzerine oturttuğunda ve onu onunla yastıkladığında. Ondandır söyleyenin sözü:
* Kumda, **غيرَ مُحَسَّبِ** olarak konakladığı sabah([15]) *
Bir başkası([16]) dedi:
Ey Âmir, mızraklarımız sana güç yetirseydi *** ve oynayanlar Minâ’ya, sonra **الغَبْغَب**’e
Elbette **الوكْعاء** ile, coşkun birinin darbesini tadardın *** susuz birinin; yahut **غيرَ مُحسَّبِ** olarak konaklardın([17])
Ve bu asıldandır **الحُسبْان**: Fars yaylarından atılan küçük oklardır; bir tanesi **حُسبانة**. Ancak bunların küçüklüğü ve şunların [büyüklüğü] sebebiyle ikisi arasında fark konmuştur.
Ve ondandır onların sözü: “Yere **حُسبان** isabet etti”; yani çekirge. Ve Allah تعالى’nın sözü ﴿**وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء**﴾ [الكهف 40], dolu ile tefsir edilmiştir.
Dördüncü asıl: **الأحسب**; derisi bir hastalıktan beyazlayıp kılı bozulmuş olan; sanki alacalı. Dedi:
Ey Hind, **بُوهَةً** ile evlenme *** onun **عقيقتُه**’si **أحْسَبا**dır([18])
Bâbların asıllarında, bu dört asılda gördüğün bu farklılık vâki olabilir.

القاموس المحيط:
Onu **حَسَبَهُ** **حَسْباً** ve **حُسْباناً** (ötre ile), ve **حِسْباناً** ve **حِساباً** ve **حِسْبَةً** ve **حِسابَةً** (bunların kesresiyle): onu saydı. Ve sayılan **مَحْسُوبٌ**dur ve **حَسَبٌ**dür (harekeli); ondandır “bu, şunun **بِحَسَبِ**’idir”; yani onun sayısı ve miktarı iledir; bazen sükûnlanır. Ve **الحَسَبُ**: babalarının övünçlerinden saydığın şeydir; yahut maldır; yahut dindir; yahut keremdir; yahut fiilde şereftir; yahut salih fiildir; yahut babalarda sabit şereftir; yahut akıldır; yahut **الحَسَبُ** ve kerem, şerefli babaları olmayan kimse için de olabilir; şeref ve mecit ise ancak onlarla olur. Ve **حَسُبَ** **حَسابَةً** (tıpkı **خَطُبَ** **خَطابَةً** gibi) ve **حَسَباً** (harekeli); o hâlde o, **حَسِيبٌ**dir; **حُسَباءَ**’dandır. Ve “**حَسْبُكَ** bir dirhem” (yani) sana yetti. Ve “şey **حِسابٌ**” (yani) yeter; ondandır “**عَطاءً حِساباً**”. Ve “bu adam, senin için adamdan **حَسْبُكَ**dır”; yani başkasından sana yeter; tekil, ikil ve çoğul için. Ve “**حَسِيبُكَ اللَّهُ**”; yani Allah senden intikam aldı. Ve “**كَفَى بِاللَّهِ حَسِيباً**”; yani hesap gören, yahut yeter. Ve (kalıbı) **ككتابٍ** gibi: insanlardan çok topluluk. Ve **عَبَّادُ بنُ حُسَيْبٍ** (tıpkı **زُبَيْرٍ** gibi) **أبو الخَشْناءِ**: haberci (ahbârî). Ve **الحُسْبانُ** (ötre ile): **الحِسابِ**’ın cemi; ve azap; ve belâ; ve şer; ve toz; ve çekirge; ve küçük oklar. Ve **الحُسْبانَةُ** onun tekilidir; ve küçük yastık,
tıpkı **المِحْسَبَةِ** gibi; ve küçük karınca; ve yıldırım; ve bulut; ve dolu tanesi. Ve **محمدُ بنُ إبراهيمَ بنِ حَمْدُويَهْ الحَسَّابُ** (tıpkı **قَصَّابٍ** gibi) ve **ابنُ عُبَيْدِ بنِ حِسابٍ** (tıpkı **كِتابٍ** gibi): iki muhaddis. Ve **الحِسْبَةُ** (kesre ile): ecir; ve **الاحْتِسابِ**’dan bir isimdir; cemi: **كَعِنَبٍ**. Ve o, **حَسَنُ الحِسْبَة**dir: güzel tedbirdir. Ve **أبو حِسْبَةَ**: Şamlı Müslim: tâbiîdir; ve bir isimdir. Ve **الْأَحْسَبُ**: içinde beyazlık ve kızıllık bulunan deve; ve baş saçında sarılık bulunan adam; ve derisi bir hastalıktan beyazlayıp kılı bozulmuş olan, böylece beyaz ve kırmızı olan; ve alaca. Ve hepsinden isim: **الحُسْبَةُ** (ötre ile). Ve “onu şöyle **حَسِبَهُ**” (tıpkı **نَعِمَ** gibi, iki lugatte): **مَحْسَبَةً** ve **مَحْسِبَةً** ve **حِسْباناً** (kesre ile): onu zannetti. Ve “şöyle, benim **حِسْباني**’mda değildi”; “benim hesabımda” deme. Ve **الحَسْبُ** ve **الحِسْبَةُ** (kesre ile) ve **التَّحْسِيبُ**: ölüyü taşın içine, yahut kefenli olarak gömmektir. Ve onu **حَسَّبَهُ** **تَحسيباً**: onu yastıkladı, yedirdi ve içirdi; doyup kandırıncaya kadar; tıpkı **أَحْسَبَه** gibi. Ve **تَحَسَّبَ**: yastıklandı; tanıdı; gözetti; haber aldı. Ve ona karşı **احْتَسَبَ**: inkâr etti; ondandır **المُحْتَسِبُ**. Ve falan, bir oğulu yahut bir kızı (için): büyük olarak öldüğünde; küçük olarak ölürse “onu **افْتَرَطَهُ**” denir. Ve “şu ile Allah katında ecir olarak **احْتَسَبَ**”: onu saydı; onunla Allah’ın yüzünü niyet ederek. Ve falanı: onda olanı yokladı. Ve **زِيادُ بنُ يَحْيَى الحَسَّابِيُّ** (fetha ile, şeddeli) ve **محمودُ بنُ إسماعيلَ الحِسابِيُّ** (kesre ile, hafif): iki muhaddis. Ve onu **أحْسَبَهُ**: onu razı etti. Ve **احْتَسَبَ**: sona erdi.

تاج العروس:
ح س ب
Onu **حَسَبَهُ** (tıpkı **نَصَرَهُ** gibi) **يَحْسُبُه** **حِسَاباً** kıyasa göre; bunu **ثَعْلَبٌ** ve **الجوهريُّ** ve **ابن سِيدَه** açıkça söyledi. Ve **حُسْبَاناً** (ötre ile): bunu **الجوهَرِيُّ** nakletti; ve **أَبُو عُبَيْدةَ** bunu **أَبي زيد**’den rivayet etti; ve **التهذيب**’de: “şeyi **حَسَبْتُ** **أَحْسُبُهُ** **حِسْبَاناً** (kesre ile)”. Ve hadiste: “Amelin en faziletlisi, boyunları azat etmektir; onun ecrinin **حُسْبَانَ**’ını Allah’tan başka kimse bilmez.” **الحُسْبَانُ** (ötre ile): **الحِسَابُ**’dır. Ve تنزيل’de: “**الشَّمْسُ والقَمَرُ بِحُسْبَانٍ**”; mânâsı: bir hesap iledir ve menziller(ledir); “onları aşmazlar.” Ve **الزَّجَّاجُ** dedi: “**بِحُسْبَانٍ** ayların ve yılların sayısına ve bütün vakitlere delâlet eder.” Ve **الأخْفَشُ**, onun sözü hakkında: “ve güneşi ve ayı **حُسْبَاناً**”; mânâsı: bir hesap iledir; böylece **الباء**’yı hazf etti. Ve **أَبو العَبَّاسِ** dedi: **حُسْبَاناً** bir mastardır; tıpkı “onu **حَسَبْتُهُ** **أَحْسُبُهُ** **حُسْبَاناً** ve **حِسْبَاناً**” demen gibi. Ve **الأَخْفَشُ** onu **حِسَابٍ**’ın cemi yaptı. Ve **أَبو الهَيْثَمِ** dedi: **الحُسْبَانُ**: **حِسَابٍ**’ın cemidir; ve yine **أَحْسِبَةٌ**, tıpkı **شِهَابٍ** ve **أَشْهِبَةٍ** ve **شُهْبَان** gibi. Ve “senin **حُسْبَانُكَ** Allah’adır”; yani senin hesabın. Dedi:
“Can bir tama‘a yükseldiğinde yahut içi bir şeyden korktuğunda, benim **حُسْبَانِي** Allah’adır”
Ve **حِسَاباً**’ı **الجوهَرِيُّ** ve başkası zikretti. **الأَزهريُّ** dedi: Muamelelerde **الحِسَابُ** ancak, onda miktar üzerine ne bir fazlalık ne de bir eksiklik olmaksızın, onda yeterlik olan şey onunla bilindiği için **حِسَاباً** diye adlandırıldı. Ve **الحِسَابُ**, Mekkî’den, **المُحَاسَبَةِ**’nin mastarı olabilir. Ve **ثَعْلَبٍ**’ın ibaresinden, onun isim-mastar olduğu anlaşılır. Ve onun تعالى sözü: “**واللهُ سَرِيعُ الحِسَابِ**”; yani onun hesabı mutlaka vâkidir; ve her vâki olan süratlidir. Ve Allah’ın hesabının sürati: bir hesabın onu diğerinin muhasebesinden alıkoymamasıdır; çünkü O, سبحانَه, bir işitme onu diğer işitmeden, bir iş onu diğer işten alıkoymaz. Ve onun تعالى sözü: “**يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بغَيْرِ حِسَابٍ**”; yani taktir ve daraltma olmaksızın; senin “falan, **بِغَيْرِ حِسَابٍ** infak eder” sözün gibi; yani nafakayı geniş tutar ve onu saymaz. Ve onun tefsirinde ihtilaf edildi: bazısı dedi: bir kimseye eksiltme ile takdir olmaksızın. Ve bazısı dedi: muhasebe olmaksızın; yani birinin onu bununla hesaba çekeceğinden korkmaz. Ve denildi: verenin, ona vereceğini zannetmeksizin, ona ummadığı yerden verdi; böylece mânâsı şu olabilir: onu takdir etmediği ve onun vâki olacağını zannetmediği yerden; “**حَسِبْتُ أَحْسَبُ**” (yani zannettim)den. Ve şu da câizdir: “**حَسَبْتُ اَحْسُبُ**”dan alınmış olması; “kendisinin lehine onu saymadığı yerden”i murad etti. **لسان العرب**’da böyledir; ve şeyhimiz onu ihmal etti. Ve onu ayrıca **حِسْبَةً** (tıpkı **القِعْدَةِ** ve **الرِّكْبَةِ** gibi) diye de **حَسَبَهُ**; bunu **الجوهريُّ** ve **ابنُ سِيدَه** **المحكم**’de ve **ابنُ القَطَّاعِ** ve **السَّرَقُسْطِيُّ** ve **ابنُ دَرَسْتَوَيْهِ** ve **صاحِبُ الوَاعِي** rivayet etti. **النابغةُ** dedi:
“Böylece onda güverciniyle yüzü tamamladı ... ve o sayıda **حِسْبَةً** süratle yaptı”
Yani **حِسَاباً**. Ve fetha rivayet edildi; o azdır; şeyhimiz ona işaret etti.

**الحِسَابُ** ve **الحِسَابَةُ**: senin bir şeyi saymandır; ve **حَسَبَ** bir şeyi, **يَحْسُبُهُ** onu sayar; **حَسْباً** ve **حِسَاباً** ve **حِسَابَةً** (olarak). Bunu İbn Darestaveyh, İbn el-Kattâ‘ ve el-Fihrî, bunları kesreli olarak (yani zikredilen mastarlarda, ilk ikisi hariç) rivayet etmiştir: onu saydı. İbnü’l-A‘râbî, el-Esedî Manzûr b. Merşed’e ait (şu beyti) inşâd etti:
" يَا جُمْلُ أُسْقِيتِ بِلاَ حِسَابَهْ
" سُقْيَا مَلِيكٍ حَسَنِ الرِّبَابَهْ
" قَتَلْتِنِي بِالدَّلِّ والخِلاَبَهْ
el-Cevherî de rivayet etti: **يا جُمْلُ أَسْقَاكِ**; ve doğru olan, bizim zikrettiğimizdir. Ve **الرِّبَابَةُ** kesre ile: bir şeyin ıslahı ve yetiştirilmesiyle onun üzerinde durmaktır. Ve **حَاسَبَهُ**: **المُحَاسَبَةِ**’dendir. Ve bir adam **حَاسِبٌ**, **حُسَّبٍ** ve **حُسَّابِ** bir kavimdendir. Ve sayılmış olan: **مَحْسُوبٌ**; aslî anlamı üzere kullanılır.

Ve **حَسَب** harekeli olarak; o, **فَعَلٌ** veznindedir, **مَفْعُولٍ** manasında; **نَفَضٍ**’ın **منْفُوضٍ** manasında olması gibi. Bunu el-Cevherî nakletti; Kurâ‘ da **المُجَرَّدِ**’de bunu açıkça söyledi. Ondandır onların sözü: **لِيَكُنْ عَمَلُكَ بِحَسَبِ ذَلِكَ**; yani onun miktarı ve sayısı üzere. Ve **هذَا بِحَسَبِ ذَا**; yani onun sayısı ve miktarı ile. el-Kisâî dedi: **ما أَدْرِي مَا حَسَبُ حَدِيثِكَ**; yani onun miktarı nedir. Ve şiir zaruretinde sükûnlu kılınabilir. Ve **الأَسَاس**’ın seci‘lerinden: “Kumun sayımına ve çakılın hesabına kim güç yetirir?” Ve ecir, musibetin **حَسَبِ**’i üzeredir; yani onun miktarı. Ve **لسان العرب**’da: **الحَسَبُ**: sayılmış sayı. Ve **الحَسَبُ** ve **الحَسْبُ**: şeyin miktarıdır; senin sözün gibi: “Ecir, yaptığın şeye göre ve onun **حَسْبِ**’ine göredir”; ve senin sözün gibi: “Bana sunduğun şeye göre sana şükrüm.” Der ki: “Sana, yanımdaki belânın **حَسَبِ**’i üzere şükrederim”; yani bunun miktarı üzere.

Ve **الحَسَبُ** harekeli olarak: babalarının övünçlerinden saydığın şeydir; el-Cevherî bunu söyledi. İbnü’l-Ecdâbî **الكفايَة**’de bununla yetindi; bu, çoğunluğun görüşüdür; ve onun buna ıtlakı hakikat yoluyladır. el-Ezherî dedi: “Erkeğin gayretleri ve babalarının menkıbeleri ancak **حَسَباً** diye adlandırıldı; çünkü onlar övündüklerinde, övünen kimse kendi menkıbelerini ve babalarının menkıbelerini sayar ve onları **حَسَبَهَا** (hesap ederdi).” Yahut **الحَسَبُ**: maldır; ve kerem: takvâdır; hadiste vârid olduğu üzere; yani şeref ve ululuk makamında duran şey ancak maldır; **الفَائِق**’te böyle. Ve hadiste: **" حَسَبُ الرَّجُلِ نَقَاءُ ثَوْبَيْهِ "**; yani bununla saygı görür; zira o, servet ve varlık delilidir. Yahut **الحَسَبُ**: dindir; ikisi de Kurâ‘dan; ve ikisinin fiili yoktur. Yahut **الحَسَبُ**: keremdir; yahut fiilde şereftir; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti. Şeyhimizde tashîf oldu da onu “akılda” diye rivayet etti ve tekellüfe ihtiyaç duydu. Yahut o, salih **الفَعَالُ**’dır; ve bir nüshada: fiil. Ve **النَّسَبُ**: güzel asıldır; cömertlik, cesaret, güzel ahlâk ve vefâ gibi. Ve hadiste: **" تُنْكَحُ المرأَةُ لِمَالِهَا وحَسَبِهَا ومِيسَمِهَا ودِينِهَا فَعَلَيْكَ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ "**. İbnü’l-Esîr dedi: “Denildi ki, burada **النَّسَبُ**: güzel **الفَعَالُ**’dır.” el-Ezherî dedi: “Fukahâ, **الحَسَبِ**’i bilmeye muhtaçtır; çünkü nikâh fasit bir mehir üzerine akdedildiğinde, kadının emsal mehrinin itibar edildiği şeylerdendir.” Yahut o, fiil olmaksızın babalarda sabit olan şereftir. Şemr, **غَرِيبِ الحَدِيثِ**’te dedi: **الحَسَبُ**: onun ve babalarının güzel **الفَعَالُ**’ıdır; **الحِسَابِ**’dan alınmıştır; menkıbelerini saydıkları zaman. el-Mutelemmis dedi:
وَمَنْ كَانَ ذَا نَسْبٍ كَرِيمٍ ولَمْ يَكنُ ... لَهُ حَسَبٌ كَانَ اللَّئيمَ المُذَمَّمَا
Böylece **الحَسَبِ** ile **النَّسَبِ** arasında ayırdı; **النَّسَبَ**i, babaların ve annelerin sayısı kıldı; nereye varırsa. Yahut **الحَسَبُ**: **البَالُ**dur; yani şe’ndir. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde, onun dediği rivayet edilmiştir: **" حَسَبُ المَرْءِ دِينُهُ ومُرُوءَتُه خُلُقُهُ وأَصْلُهُ عَقْلُهُ "**. Ve bir diğerinde, Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: **" كَرَمُ المَرْءِ دِينُهُ ومُرُوءَتُهُ عَقْلُه وحَسَبُهُ خُلُقُهُ "**. Ve bir adam **شَرِيفٌ**; ve bir adam **مَاجِدٌ**: şerefte öne geçmiş babaları vardır. Ve bir adam **حَسِيبٌ**; ve bir adam **كَرِيمٌ** bizzat kendisiyle. el-Ezherî dedi: “Şunu murad etti: **الحَسَبِ**, erkeğe, nesebi olmasa da ahlâkının keremiyle hâsıl olur; babalar bakımından **حَسِيبَ** olursa, bu onun için daha keremlidir.” Yahut **الحَسَبُ** ve kerem, şerefli babaları olmayan kimse için de olabilir; **الشَّرَفُ** ve **المَجْدُ** ise ancak onlarla olur. Bunu İbnü’s-Sikkît söyledi; el-Feyyûmî de onu seçti; böylece malı, nefsin ve babaların şerefi menzilesine koydu. Mana: **الحَسَبِ** sahibi fakire saygı gösterilmez ve onunla ihtifal edilmez; **حَسَبَ**i olmayan zengine ise saygı gösterilir ve gözlerde yüceltilir. Ve Hevâzin heyeti hadîsinde, onlara dedi: **" اخْتَارُوا إحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ إمَّا المالَ وإمَّا السَّبْيَ فَقَالُوا : أَمّا إذْا خَيَّرْتَنَا بَيْنَ المَالِ والحَسَبِ فإنَّا نَخْتَارُ الحَسَبَ "**; böylece oğullarını ve kadınlarını seçtiler. Murad ettiler ki: esirleri kurtarmak ve onu malı geri almaya tercih etmek **حَسَبٌ** ve güzel **فَعَالٌ**dır; o, seçmekle daha layıktır. Ve denildi ki: burada **الحَسَبِ** ile murad, akrabalar sahiplerinin sayısıdır; **الحِسَابِ**’dan alınmıştır; çünkü onlar övündüklerinde menkıbelerini ve babalarının menkıbelerini sayarlardı. Ve **التوشيح**’te: **الحَسَبُ**: babalar ve akrabalarla şereftir. Ve **الأَساس**’ta: “Falanın ne **حَسَبَ**i vardır ne **نَسَبَ**i”; o, babalarının övünçlerinden onun **يَحْسُبُهُ** ve **يَعُدُّه** (hesap edip saydığı) şeydir. Şeyhimiz dedi: “Müellifin ihtilafı çeşitlendirdiği bu sözlerin hepsi hadislerde vârid olmuştur; sanki Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun), onların övünmeye ve böbürlenmeye itinalarını bildiğinde, onlara **الحَسَبَ**in, sizin saydığınız şey olmadığını beyan ediyordu…”

dünyevî övünmelerin ve fânî, gidici menkıbelerin; bilakis akıllı için, onu hesaplayıp övünmelerinde sayması gereken **الحَسَبُ** ise dindir; ve bir defasında dedi ki: o **التَّقْوَى**’dır; ve bir başkasına dedi ki: **الحَسَبُ** akıldır; ve dünyada onunla övüneceği şeyi isteyen bir başkasına dedi ki: maldır; ve böylece. Sonra dedi ki: Bizim tahkik ehli şeyhlerimizden bazısı şöyle derdi: Dil imamlarından bazısı, onların sözlerinin toplamının, **الحَسَبَ**’ın üç vecih üzere kullanıldığına delâlet ettiğini tahkik etmiştir: birincisi, çoğunluğun görüşü üzere, babaların övünmelerinden olmasıdır; ikincisi, İbnü’s-Sikkît’in ve ona muvafakat edenlerin görüşü üzere, kişinin bizzat kendisinin övünmelerinden olmasıdır; üçüncüsü, Mağrib’de ve benzerinde onunla kesin hüküm verdiği üzere, her ne tür övünme olursa olsun övünen için övünmeyi gerektiren her şeyden, ikisinden daha umumî olmasıdır. Öyleyse musannifin sözü: “Babalarının övünmelerinden saydığın şey” asıl ve Arap’tan nakledilen doğru olandır; ve onun “yahut mal”dan “şeref”e kadar sözü: bunların hepsi, bütünüyle kendisiyle övünülen şeylerden oldukları için, mecaz cihetiyle hadiste vârid olmuş lafızlardır; bu sebeple onları ne sözler olarak ne de aslî mânalardan saymak uygun değildir; bundan dolayı lugavîlerin çoğu onları zikretmedi; Cevherî de onlarda mecazlaşmaya işaret etti. Bitti. Ve adam **حَسُبَ** (damme ile) **حَسَابَة** (fetha ile) oldu; ve adam **حَسُبَ** (damme ile) **حَسَابَة** (fetha ile) oldu; **خَطُبَ خَطَابَة** gibi; dil imamları bunu İbn Manzûr, Cevherî ve başkaları gibi böyle misal getirmişlerdir; Mecd de onlara tâbi olmuştur; bu sebeple şeyhimizin sözü ona yönelmez: “Eğer **كَرُمَ كَرَامَةً** ile ifade etseydi daha zâhir olurdu.” Ve **حَسَباً** (harekeli) olunca o **حَسِيبٌ**’dir. Sa‘leb inşâd etti:
" وَرُبَّ حَسِيبِ الأَصْلِ غَيْرُ حَسِيبِ "
Yani: onun hayır yapan babaları vardır, fakat kendisi onu yapmaz. Ve **رَجُلٌ كَرِيمُ الحَسَبِ**: **قَوْمٍ حُسَبَاءَ**’dan.

Ve **حَسْبُ** cezmedilmiş olup “kâfî oldu” mânasınadır. Sîbeveyh dedi ki: **حَسْبُ**’a gelince, onun mânası **الاِكْتِفَاءُ**’dır. Ve **حَسْبُكَ دِرْهَمٌ**: yani sana kâfidir; ve o bir isimdir. Ve dersin: **حَسْبُكَ ذلك**: yani o sana kâfidir. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
ولمْ يَكُنْ مَلَكٌ لِلْقَوْمِ يُنْزِلُهُمْ . . ... إلاَّ صَلاصلَ لاَ يُلْوَى عَلَى حَسَبِ
Onun “**لا يُلْوَى على حَسَب**” sözü: yani aralarında eşitlikle taksim edilir ve onunla bir kimse tercih edilmez. Ve denildi ki: "**لاَ يُلْوَى على حَسَب**": yani suyun yokluğu ve azlığı sebebiyle kifâyet üzere çevrilmez. Ve denir: **أَحْسَبَنِي ما أَعْطَانِي**: yani bana verdiği şey beni kâfî kıldı; **الأَساس**’ta ve **لسان العرب**’da böyledir; ve gelecektir.

Ve **شَيْءٌ حِسَاب**: kâfîdir. Ondan, azîz tenzîlde: " **عَطَاءً حِسَاباً** " yani çok, kâfî. Ve her kim razı edilirse muhakkak **أُحْسِبَ** olmuştur. Ve bu, “erkekten sana kâfî olan bir erkek”tir: **رجل حَسْبُكَ من رَجُلٍ**; ve “erkekten sana kâfî olan bir erkeğe uğradım”: **مَرَرْتُ بِرَجُلٍ حَسْبِكَ مِن رَجُلٍ**. Nekire için bir medihdir; çünkü onda fiil te’vili vardır; sanki dedi ki: sana **مُحْسِبٌ** yani sana kâfî; yahut başkasından sana kâfî olan; tek, ikil ve çoğul için; çünkü o bir masdardır. Ve marifede dersin: **هذا عَبْدُ اللهِ حَسْبَكَ مِن رَجُلٍ**; böylece **حَسْبَكَ**’yı hâl üzere nasb edersin. Eğer **حَسْبَكَ**’da fiili istersen dedin: **مَرَرْتُ بِرَجُلٍ أَحْسَبَكَ مِن رَجُلٍ**; ve iki erkeğe: **أَحْسَبَاكَ**; ve erkeklere: **أَحْسَبُوكَ**. Ve **حَسْب**’ı müfred olarak konuşman da vardır; dersin: **رَأَيْتُ زَيْداً حَسْبُ**; sanki sen **حَسْبِي** yahut **حَسْبُكَ** demişsin gibi. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi ki: " **يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللهُ ومَنِ اتبعَكَ مِنَ المؤمِنِين** " yani Allah sana kâfî olur ve sana tâbi olan kimseye de kâfî olur. Dedi ki: ve **حَسْبُكَ**’daki **الكاف**’ın mevkii ve **مَنْ**’in mevkii, şairin dediği gibi, tefsir üzere nasbdır:
إذَا كَانَتِ الهَيْجَاءُ وانْشَقَّتِ العَصَا ... فَحَسْبُكَ والضَّحَّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّدُ
Ve onların sözü: **حَسِيبُكَ اللهُ**: yani bir emir gibi; nüshalarda böyledir. **لسان العرب**’da: **حَسْبُكَ اللهُ**: yani Allah senden intikam aldı. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi ki: " **وكَفَى بِاللهِ حَسِيباً** " ve Allah Teâlâ’nın sözü: " **إنَّ اللهَ كانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً** " yani **مُحَاسِباً**; yahut “kâfî” mânasında olur: yani ilim, hıfz ve ceza bakımından her şeye, onu hesapladığı miktarca, yani ona kâfî gelecek kadar verir. Dersin: **حَسْبُكَ هذا**: yani bununla iktifâ et. Ve **الأَساس**’ta: mecazdandır: **الحِسَابُ** ( **كِتَابٍ** gibi) insanların çokça toplanmasıdır; dersin: **أَتَانِي حِسَابٌ من النَّاسِ**; onlardan **عَدَدٌ** ve **عَدِيدٌ** denildiği gibi. Ve **لسان العرب**’da: Hüzeyl’in lügatidir. Ve Hüzeylî Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
فَلَمْ يَنْتَبِهْ حَتَّى أَحَاطَ بِظَهْرِهِ ... حِسَابٌ وَسِرْبٌ كَالجَرَادِ يَسُومُ
Ve Talha hadîsinde: " **هَذَا ما اشْتَرَى طَلْحَةُ مِن فُلاَنٍ فَتَاهُ بِكَذَا بِالحَسَبِ والطِّيبِ** " yani alıcı ve satıcıdan kerametle ve rağbetle ve ikisinin gönül hoşluğuyla; ve o, **حَسَّبْتُهُ** “onu ikram ettim” dediğin zamandandır. Ve denildi ki: **الحُسْبَانَةِ**’dendir; o da yastıktır. Ve Simâk hadîsinde, Şu‘be dedi ki: Onu şöyle derken işittim: " **ما حَسَّبُوا ضَيْفَهُمْ شَيْئاً** " yani ona hiçbir şey ikram etmediler; **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **عَبَّادُ بنُ حُسَيْبٍ** ( **كُزُبَيْرٍ** gibi); künyesi **أَبُو الخَشْنَاءِ**; ahbârîdir. Ve hâfızın **التَّبْصِيرِ**’inde olan: onun adının **عَبَّادُ بنُ كُسَيْبٍ** olduğudur; öyleyse düşün.

Ve **الحُسْبَانُ** (damme ile), **الحِسَابِ**’ın cem‘idir; bunu Ahfeş söyledi; Ebû’l-Heysem de ona tâbi oldu; Cevherî ve Zemahşerî onu nakletti; Fihri de onu kabul etti. Öyleyse o, bir defa müfred ve masdar olarak, bir defa da **حِسَابٍ**’ın cem‘i olarak kullanılır; eğer o, hesaplanan şeyin yahut başkasının ismi olursa; çünkü masdarlar cem‘ edilmez. Ebû’l-Heysem dedi ki: ve o ayrıca **أَحْسِبَةٍ** üzere de cem‘ edilir; **شِهَابٍ** ve **أَشْهِبَةٍ** ve **شُهْبَانٍ** gibi. Ve tefsirin garibindendir ki, Allah Teâlâ’nın sözü: " **الشَّمْسُ والقَمَرُ بِحُسْبَانٍ** " içindeki **الحُسْبَانَ**, değirmen taşının hesabından “felek” mânasında, bir câmid isimdir; ve o, onun yuvarlak uçlarından onu kuşatan şeydir; bunu Hafâcî söyledi; şeyhimiz onu nakletti.

Ve **الحُسْبَان**: azap(tır). Yüce Allah dedi ki: “**ويُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاءِ**”; yani azap; bunu **الجَوْهريُّ** söylemiştir. Ve **يَحْيَى بنِ يَعْمَرَ** hadîsinde: “Rüzgâr estiği zaman şöyle derdi: ‘Onu **حُسْبَاناً** kılma’”; yani azap. Ve **أبُو زِيَادٍ الكِلاَبِيُّ** dedi: **الحُسْبَانُ**: belâ ve şer. Ve **الحُسْبَانُ**: toz duman ve çekirge; **الجوهَرِيُّ** bunu **أَبِي زِيَادٍ**’a da nisbet etmiştir. Ve **الحُسْبَانُ** ateştir; bazıları onu bununla böyle tefsir etmiştir. Ve **الحُسْبَانُ**: küçük oklar; Fars yaylarından onunla atılır. **ابنُ دُرَيْدٍ** dedi: o, sonradan türemedir. Ve **ابنُ شُمَيْلٍ** dedi: **الحُسْبَانُ**: adamın bir kamışın iç boşluğunda, yayı çekerek sonra ondan yirmi tane ile attığı oklardır; bir silah sahibinden ve başkasından hiçbir şeye uğramaz ki onu yaralamış olmasın. Kamışta yayı çektiği zaman **الحُسْبَانُ** sanki bir yağmur sağanağı gibi çıkar; sonra insanların içine dağılıp yayılır. Ve **ثَعْلَب** dedi: **الحُسْبَانُ** atış yerleridir; o, ince, içinde bir miktar uzunluk bulunan, kendisinin uçları olmayan, **المَسَالِّ** gibidir. Dedi: ve demirli **المقدَح** bir **مِرْمَاةٌ**’dır. Ve atış yerleriyle Yüce Allah’ın şu sözü tefsir edilmiştir: “**ويُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاءِ**”. Ve **الحُسْبَانَةُ** onun tekilidir. Ve **الحُسْبَانَةُ**: küçük yastık. Ondan şöyle dersin: **حَسَّبْتُهُ**; onu yastıkladığın zaman. **نَهِيكٌ الفَزَارِيُّ** **عَامِرَ بنَ الطُّفَيْلِ**’e hitap ederek dedi ki:
لَتَقِيتَ بِالْوَجْعَاءِ طَعْنَةَ مُرْهَفٍ ... حَرّانَ أَوْ لَثَوَيْتَ غَيْرَ مُحَسَّبِ

**الوَجْعَاءُ**: makat. Şöyle der: seni mızraklasaydım, bana arkanı dönerdin ve mızrak darbemi **وَجْعَاءُ**’ınla savuştururdun; ve yastıklanmamış olarak helâk olmuş, ikram görmemiş, ne yastıklanmış ne kefenlenmiş olarak kalırdın; **المَحْسَبَةِ** gibi; o, deriden bir yastıktır. Ve **حَسَّبَهُ**: onu **الحُسْبَانَةِ** yahut **المَحْسَبَةِ** üzerine oturttu. Ve **ابنِ الأَعْرَابيّ**’den: evin yaygısına **الحِلْسُ**, yastıklarına **المَنَابِذُ**, bileziklerine **الحُسْبَانَاتُ**, hasırlarına **الفُحُولُ** denir. Ve **الحُسْبَانَةُ**: küçük karınca. Ve **الحُسْبَانَةُ**: yıldırım. Ve **الحُسْبَانَةُ**: bulut. Ve **الحُسْبَانَةُ**: dolu tanesi; **الزجاجُ** bunu tefsirinde işaret etmiştir.

Ve **مُحَمَّدُ بنُ إبْرَاهِيمَ**—bir nüshada **أَحْمَدُ بنُ حَمْدَوَيْهِ**—**الحَسَّابُ** (kasap gibi), Buhârâlı, ferâiz âlimi; 339 yılında öldü. Ve **مُحَمَّدُ بنُ عُبَيْدِ بنِ حِسَابس** **الغُبْرِيّ** **البَصْرِيُّ** (kitap gibi); ikisi de muhaddistir; sonuncusu **مُسْلِمٍ**’in şeyhlerindendir.

Ve **الحِسْبَةُ** (kesre ile): o, ecirdir; **الاحْتِسَابِ**’dan bir isimdir; **العِدَّةِ**’nin **الاعْتِدَادِ**’dan olması gibi; yani Allah’a karşı ecrin ihtisabı. Şöyle dersin: “Onu **حِسْبَةً** yaptım.” Ve “onda **احْتِسَاباً** ihtisab et.” Ve **الاحْتِسَابُ**: ecri talep etmektir; çoğulu **حِسَبٌ** (üzüm gibi). Ve ona taalluk eden şey yakında gelecektir. Ve denir ki: o, **حَسنُ الحِسْبَةِ**’dir; yani güzel tedbir, kifayet ve onda nazardır; o, ecrin ihtisabından değildir.

Ve **أَبُو حِسْبَةَ**: Şamlı **مُسْلِمُ بنُ أَكْيَسَ**; tâbiîdir; ondan **صَفْوَانُ بنُ عَمْرٍو** rivayet etmiştir.

Ve **أَبُو حِسْبَةَ** bir isimdir.

Ve **الأَحْسَبُ**: içinde beyazlık, kızıllık ve siyahlık bulunan bir devedir; **الأَكْلَفُ** da onun gibidir; bunu **أَبو زِيَادٍ الكِلاَبِيُّ** söylemiştir. Ondan şöyle dersin: deve **احْسَبّ** oldu, **احْسِيبَاباً**. Ve **الأَحْسَبُ**: başının saçında sarılık bulunan bir adamdır; **الصّحَاحِ**’ta böyledir. Ve **امْرِىءِ القَيْسِ بنِ عَابِسٍ الكِنْدِيِّ**’den şu beyit okunmuştur:
أَيَا هِنْدُ لاَ تَنْكَحِي بُوهَةً ... عَلَيْهِ عَقيقَتُهُ أَحْسَبَا

Onu alçaklık ve cimrilikle vasfeder; der ki: sanki küçüklüğünde **عَقِيقَتُهُ** tıraş edilmemiş de yaşlanıncaya kadar (öyle) kalmış. Ve **البُوهَةُ**: büyük baykuş; hayır olmayan adam için mesel olarak vurulur. Ve **عَقِيقَتُهُ**: onunla doğduğu saçı. Der ki: bu sıfatı olanla evlenme. Ve denildi ki: o, bir hastalıktan derisi beyazlayan, saçı bozulup beyaz ve kırmızı olan kimsedir; bu, insanlarda da develerde de olur. Ve **الأَزْهَرِيُّ** **الليثِ**’ten: **الأَحْسَبَ**’in **الأَبْرَصُ** olduğunu nakletti. Ve **شَمِرٌ** dedi: o, rengi olmayan kimsedir; hakkında “**أَحْسَبُ** şöyle” ve “**أَحْسَبُ** böyle” denilen. Hepsinden isim, zamme ile **الحُسْبَةُ**’dir. **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi: **الحُسْبَةُ**: kızıllığa çalan bir siyahlık. Ve **الكُهْبَةُ**: kızıllığa çalan bir sarılık. Ve **القُهْبَةُ**: yeşilliğe çalan bir siyahlık. Ve **الشُّهْبَةُ**: siyahlık ve beyazlık. Ve **الجُلْبَةُ**: katıksız siyahlık. Ve **الشُّرْبَةُ**: kızıllıkla karışık bir beyazlık. Ve **اللُّهْبَةُ**: parlak, kuvvetli bir beyazlık.

Ve **الأَحَاسِبُ**: **أَحْسَبَ**’ın çoğuludur: Tihâme toprağında **السَّرَاةِ**’den inen vadi yataklarıdır. Eğer denilirse: **أَفْعَل** ancak sıfatlarda, müennesi **فُعْلَى** olduğu zaman **أَفَاعِلَ** üzerine cem edilir; küçük, daha küçük, küçüğü ve **أصَاغِرَ** gibi; bunun müennesi ise **حَسْبَاءُ**’dır; öyleyse **فُعْلٍ** yahut **فُعَلاَءَ** üzerine cem edilmesi gerekir. Cevap: **أَفْعَل** her hâlükârda isim olduğu zaman **أَفَاعِلَ** üzerine cem edilir. Burada da sanki onlar, bunlardan her birinin yerlerini **أَحْسَبَ** diye adlandırmışlardır; onu özel ada nakletmeleriyle sıfatlık ortadan kalkmıştır; böylece sırf isim menzilesine indirilmiştir; bu yüzden onu **أَحَاسِبَ** üzerine cem ettiler; bir yer adında **بَأَحَاوِصَ** ve **أَحَاسِنَ** ile yaptıkları gibi. Ve böyle (bir kullanım) mu‘cemde gelebilir.

Ve **حَسِبَهُ** şöyle, **نَعِمَ** gibi: iki lugatında da fetha ve kesra ile **يَحْسِبُهُ** ve **يَحْسَبُهُ**; iki lugatın daha iyisi kesradır. **حِسَاباً** ve **مَحْسَبَةً** fetha ile, **مَحْسِبَةً** kesra ile; ve **حِسْبَاناً**: onu zannetti. Ve **مَحْسِبَةً** kesra ile ve **حِسْبَاناً**: onu zannetti. Ve **مَحْسِبَةٌ** sîn’in kesriyle, **يَحْسَبُ**’i fetha ile söyleyen kimseye göre nadir bir mastardır. Ama **يَحْسِبُ** deyip kesreden kimseye gelince, nadir değildir. Ve dersin ki: “Bu şöyle, benim **حِسْبَانِي**’mda değildi”; “Bu şöyle, benim **حِسَابِي**’mda değildi” deme; İbn Kuteybe’nin **مُشْكِلِ القُرْآنِ**’ında. Ve **الصَّحَاح**’ta: denilir ki: **أَحْسِبُهُ** kesra ile; o şâzdır. Çünkü her **فِعْلس** ki mâzîsi kesralı olursa, onun muzârîsi ayn’ın fethasıyla gelir; **عَلِمَ يَعْلَمُ** gibi; ancak dört harf müstesna, nadirler olarak gelmiştir: **حَسِبَ يَحْسَبُ** ve **يَحْسِبُ**; ve **يَبِس يَيْبَس** ve **يَيْبِسَ**; ve **يَئِسَ يَيْأَسُ** ve **يَيْئِسُ**; ve **نَعِمَ يَنْعَمُ** ve **يَنْعِمُ**. Çünkü bunlar sağlamdan kesra ve fetha ile gelmiştir. Mu‘tellden ise mâzîsi ve muzârîsi bütünüyle kesra ile gelen vardır: **وَمِقَ يَمِقُ** ve **وَفِقَ يَفِقُ** ve **وَرِعَ يَرِعُ** ve **وَرِمَ يَرِمُ** ve **وَرِثَ يَرِثُ** ve **وَرِيَ الزَّنْدُ يَرِي** ve **وَلِيَ يَلِي**. Ve O’nun sözü şöyle okunmuştur: “**لاَ تَحْسَبَنَّ**” ve “**لا تَحْسِبَنَّ**”; ve O’nun sözü: “**أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الكَهْفِ والرَّقِيمِ**”. Ve Ezherî, Câbir b. Abdillah el-Ensârî’den, Allah ondan razı olsun, rivayet etti ki Peygamber صلى الله عليه وسلم “**يَحْسِبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ**” okudu.

Ve **الحِسْبَةُ** ve **الحَسْبُ** ve **التَّحْسِيبُ**: ölüyü taşların içine gömmektir; bunu Leys söyledi. Yahut **مُحَسَّباً** “kefenlenmiş” mânâsınadır. Ve şu beyti okudu:
“**غَدَاةَ ثَوَى فِي الرَّمْلِ غَيْرَ مَحَسَّبِ**”
Yani gömülmemiş; ve “kefenlenmemiş” denilmiştir; ve “ikram edilmemiş” denilmiştir; ve “yastıklanmamış” denilmiştir. Birincisi daha güzeldir. Ezherî dedi ki: Taşların içine gömme mânâsıyla da, kefenleme mânâsıyla da **التَّحْسِيبَ**’i bilmiyorum. Ve onun “**غَيْرَ مُحَسَّبِ**” sözündeki mânâ: yani “yastıklanmamış”tır. İbn Fâris de Ezherî gibi onu inkâr etti. Sâğânî onu nakletti. Ve **حَسَّبَهُ تَحْسِيباً**: onu yastıkladı. Ve **حَسَّبَهُ**: onu yedirip içirdi, doyuncaya kadar. Ve **أَحْسَبَهُ** gibi rivayet edilmiştir. Ve **تَحَسَّبَ** adam: yastıklandı. Mecazdan: **تَحَسَّبَ الأَخْبَارَ**: tanıdı ve gözetti. Ve ikisi “**يَتَحَسَّبَانِ الأَخْبَارَ**” diye çıktılar: onları tanıyorlar. Ebû Ubeyd’den: “Falan, haberleri **يَتحَسَّبُ** etmeye gitti” yani onları yokluyor ve **الجِيمِ** ile tecessüs ediyor ve onları **تَحَسُّباً** olarak arıyor. Ezan hadîsinde: “Onlar toplanırlar, sonra namazı **فَيَتَحَسَّبُونَ** ederler, sonra çağıran olmaksızın gelirler” yani vaktini tanırlar ve isterler ve onu beklerler; böylece ezandan önce mescide gelirler. Rivayette meşhur olan **يَتَحَيَّنُونَ**’dur; yani vaktini ararlar. Bazı gazveler hadîsinde: “Onlar haberleri **يَتَحَسَّبُونَ** ederlerdi” yani onları ararlardı. Ve **تَحَسَّبَ الخَبَرَ**: ondan haber aldı; Hicazîdir. Ebû Sidre el-Esedî dedi—ve denilir ki o Huceymî’dir:
**تَحَسَّبَ هَوَّاسٌ وَأَيْقَنَ أَنَّنِي ... بِهَا مُفْتَدٍ مِنْ وَاحِدٍ لاَ أُغَامِرُهْ**
Der ki: Hevvâs—o aslandır—dişi devemı kokladı; sonra zannetti ki ben onu kendisine bırakacağım ve onunla savaşmayacağım.

Ve **احَتْسَبَ** falan ona karşı: onun çirkin işini ona inkâr etti. Ondan **المُحْتَسِبُ**; denilir ki: o beldenin **مَحْتَسِبُ**’idir; onun **مُحْسِبُه** deme. Ve falan, kendisine bir oğul veya kız **احْتسب** etti: büyükken öldüğü zaman; eğer küçükken, bulûğa ermemiş olarak ölürse, “onu **افْتَرَطَهُ فَرَطاً** etti” denildi. Hadîste: “Kimin bir çocuğu ölür de onu **فاحْتَسَبَهُ** ederse” yani musibetine sabretmesiyle ecri **احْتَسَبَ** etti; mânâsı: musibetini, sabra sevap verilen Allah’ın belâları cümlesi içinde saydı. Ve **احْتَسَبَ** bununla Allah katında ecir: onu saydı; onunla Allah’ın vechini niyet eder. Hadîste: “Kim Ramazan’ı imanla ve **احْتِسَاباً** oruç tutarsa” yani Allah Teâlâ’nın vechini ve sevabını talep ederek. Ancak ameliyle Allah’ın vechini niyet edene “onu **احْتسَبَهُ** etti” denildi; çünkü o vakit onun amelini saymaya hakkı vardır; böylece fiili bizzat yapma hâlinde, sanki onunla sayım yapıyormuş gibi kılındı. **لسان العرب**’da: salih amellerde ve mekruhlar yanında **الاحْتِسَابُ**, teslimiyet ve sabırla; yahut iyilik türlerini kullanmak ve onlarla, içlerinde çizilmiş olan vech üzere kıyam etmekle, onlardan umulan sevabı talep ederek, ecri istemeye ve onu elde etmeye koşmaktır. Ömer hadîsinde: “Ey insanlar, amellerinizi **احْتَسِبُوا** edin; çünkü kim amelini **احْتَسَبَ** ederse, ona amelinin ecri ve onun **حِسْبَتِهِ**’nin ecri yazılır.” **الأَسَاس**’ta: mecazdan: **احْتَسَبَ** falanı: onda olanı sınadı ve yokladı. Ve kadınlar, erkeklerde kendileri için olanı **يَحْتَسِبْنَ** ederler; yani sınarlar; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi.

Ve Ziyâd b. Yahyâ **الحَسَّابي** fetha ile, şeddeli; en-Nebîlî’nin şeyhlerindendir. Ve Ebû Mansûr Mahmûd b. İsmâîl es-Sayrafî **الحِسَابِيُّ** kesra ile, muhaffefe; ikisi muhaddistir; ikincisi İbn Fâdşâh ve başkasından.

Ve İbrâhîm b. Muhammed b. Yûsuf **الحُسْبَانيّ** el-İrbilî: fakih, muhaddis; 670 yılında doğdu; **حُسْبان**’ın kadılığını üstlendi; 755 yılında vefat etti; el-Haydârî’nin **طَبَقَاتِ**’ında böyledir. Ve hâfız muhaddis, kadı’l-kudât Ahmed b. İsmâîl b. el-**الحُسْباني**: 749 yılında doğdu, 815 yılında vefat etti; onu İbn Hucî ve İbn Hacer ve el-Haydârî tercüme etti.

Ve **حَسِيباً** ve **حُسَيْباً** diye adlandırdın. Ve **أَحْسَبَهُ** şey: ona yetti. Ondan O’nun ismi, Teâlâ: **الحَسِيبُ**; o, yetendir; **فَعِيلٌ** “**مُفْعِلٍ**” mânâsınadır. Ve denilir ki: “Bana verdiği şey beni **أَحْسَبَنِي** etti” yani bana yetti. Benî Kuşeyr’den bir kadın dedi:
**ونُقْفِي وَلِيدَ الحَيِّ إن كَانَ جَائِعاً ... ونُحْسِبُهُ إنْ كَانَ لَيْسَ بِجَائِعِ**
Yani ona veririz, ta ki “**حَسْبِي**” desin. Ve onu **نُقْفِيهِ** ederiz: onu **القَفِيَّةِ** ve **القَفَاوَةِ** ile tercih ederiz; o, misafirin ve çocuğun kendisiyle tercih edildiği şeydir. Ve dersin ki: “Verdi de **فَأَحْسَبَ**” yani çoğalttı, ta ki “**حَسْبِي**” dedi. Ebû Zeyd dedi ki: “Adamı **أَحْسَبْتُ**: ona verdim, ta ki ‘**حَسْبِي**’ dedi.” Ve **الإِحْسَابُ**: yetirme. Sa‘leb dedi ki: “Her şeyden onu **أَحْسَبَهُ** etti: ona onun payını ve ona yeteni verdi.” Ve **إبلٌ مُحْسِبَةٌ**: çok etli ve çok yağlıdır. Ve şu beyti okudu:
**ومُحْسِبَةٌ قَدء أَخْطَأَ الحَقُّ غيْرَهَاتَنَفَّسَ عَنْهَا حَيْنُها فَهْيَ كَالشَّوَى**
Ahmed b. Yahyâ dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’ye, Urve b. el-Verd’in şu sözü hakkında sordum:
**وَمُحْسِبَةٍ مَا أَخْطَأَ الحَقُّ غَيْرَهَا**

**البَيْتَ**; şöyle dedi: **المُحْسِبَةُ** iki mânâ iledir: **الحَسَبِ**’dendir, o da şereftir; ve **الإِحْسَابِ**’dandır, o da kifâyettir; yani o, sütüyle ehlini ve misafiri kifâyetli kılar; ve **ما** **صِلَةٌ**’dir. Mânâ: onun boğazlandığı ve başkasının selâmette kaldığıdır. Ve onların bazısı dedi: “Sizi iki siyah şeyden mutlaka kifâyetli kılacağım”; yani hurma ve su; yani üzerinize mutlaka genişleteceğim. Ve **أَحْسَبَ** adamı ve onu **حَسَّبَهُ**: onu yedirdi ve içirdi, tâ ki doydu. Ve muhakkak daha önce geçti. Ve denildi: onu verdi, tâ ki onu razı etti. Ve **احْتَسَبَ**: sona erdi. Ve “ona mal ile **احْتَسَبْتُ**” ve “onun yanında **احْتَسَبْتُ**”: kifâyet buldum. Ve falan kimse **لا يُحْتَسَبُ**: ona itibar edilmez. Ve mecazdandır: benden istedi de ben onu **فَاحْتَسَبْتُهُ**: ona şunu bunu çokça verdim; **الأَساس**’ta. Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e gelen Ebû Zabyân’ın şiirinde:

" Biz, **الأَحْسِبَهْ** günü ordunun yoldaşlarıyız "

ve o, **السَّرَاةِ**’de aralarında olan bir gündür; ve beyitlerin evveli **لهب**’de gelecektir.
