# حسر (ح-س-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir

- Harfler: ح - س - ر
- Kur'an'da: 12 geçiş · 12 ayet · 10 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَسَرَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَعَلَاتٍ | Hasretler | 2 | 2 | [2:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/2:167.md) |
| [حَسْرَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعْلَةً | Hasret | 2 | 2 | [3:156](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/3:156.md) |
| [الْحَسْرَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعْلَةِ | Hasret | 1 | 1 | [19:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/19:39.md) |
| [حَسِيرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Bitkin | 1 | 1 | [67:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/67:4.md) |
| [لَحَسْرَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | لَفَعْلَةٌ | Hasret | 1 | 1 | [69:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/69:50.md) |
| [مَحْسُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Açıkta kalan | 1 | 1 | [17:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/17:29.md) |
| [يَاحَسْرَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | يَافَعْلَةً | Ey hasret | 1 | 1 | [36:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/36:30.md) |
| [يَاحَسْرَتَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A7.md) | يَافَعْلَتَا | Ey hasretim | 1 | 1 | [39:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/39:56.md) |
| [يَاحَسْرَتَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | يَافَعْلَتَنَا | Ey bizim hasretimiz | 1 | 1 | [6:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/6:31.md) |
| [يَسْتَحْسِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B3%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَسْتَفْعِلُونَ | Bitkinleşirler | 1 | 1 | [21:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/21:19.md) |

## Mücavir kökler — 70 mücavir (96 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Kalın katmerli örülmüş urgan demektir
2. [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir
3. [غزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Akına çıkanlar
4. [خسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hasi : Buruşmuş, kırışmış elbise demektir
5. [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların boyunları
6. [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir
7. [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
8. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğille, İç gömlek demektir
9. [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kemiksiz et parçası demektir
10. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
11. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
12. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İmal ederler
13. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
14. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
15. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bisat kilim demektir
16. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Temel demektir
17. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Berr kara parçası demektir
18. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
19. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yan demektir
20. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
21. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
22. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahr kayalık sahadır
23. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
24. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
25. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alıkoyarlar
26. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
27. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
28. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
29. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haml: İple yüklenen yük demektir
30. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ana kapının önündeki bekçidir
31. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örnek verdi
32. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
33. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Arka demektir
34. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
35. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
36. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
37. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
38. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
39. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
40. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
41. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Onların malları
42. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
43. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İki yüzlüler
44. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
45. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
46. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
47. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
48. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
49. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
50. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
51. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
52. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
53. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
54. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
55. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
56. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
57. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
58. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
59. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
60. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ندم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85.md), [اسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md), [لهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%81.md), [عيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Örtüyü, zırhı veya giysiyi sıyırıp açığa çıkarma; süpürüp soyma; takatin tamamen tükenip zafiyetin açıkta kalması |
| Çekirdek Özet 2 | Kişinin kaçırdığı imkânlar karşısında korumasız, dermansız ve çıplak kalarak yaşadığı onarılmaz iç tükeniş ve pişmanlık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın örtüsünden veya enerjisinden soyularak mutlak sınırına varması, savunmasız ve bitkin halde gerçeğe toslaması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «özlem» veya «iç çekme» sayıp ardındaki çıplak kalma, dermansızlık ve telafisizlik dinamiklerini gözden kaçırma |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Algı alanına çıkarma, hissetme, kazıyıp yok etme veya kökten ayıklama; [حسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3.md), [حسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85.md), [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md), [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) köklerinde olduğu gibi bir durumun örtüsünü kaldırıp belirgin kılma ve sonuca bağlama | ر | Çekirdeğin taşıdığı açığa çıkarma ve kazıma hareketine süreklilik, akış ve yayılma katarak örtünün sıyrılması, dermanın büsbütün tükenip takatsizliğin ortada kalması anlamını pekiştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırlandırılmış, korunmuş veya örtü altında tutulan güvenli alanı temsil eder |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığı ayakta tutan desteği, zırhı veya dayanma noktasını gösterir |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Varlığın üst kısmını, seyrini, hareketin vardığı nihai uç noktayı simgeler |
| حسر | Koruyucu çitin ve dayanağın sıyrılarak varlığın üstünden kalkması; örtüsüz ve takatsiz kalıp açıkta bırakılma hareketi | Koruyucu çit ve dayanağın sıyrılmasıyla varlığın üst katmanının bütünüyle açılması, zırhsız kalması ve tüm dermanını tüketerek durması hareketini bütünleştirir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin üzerindeki örtüyü, giysiyi veya tozu sıyırıp açığa çıkarmak; savaşçının zırhını ve miğferini çıkarıp korumasız (hâsir) kalması; bineğin gücünün tükenip dermansız (hasîr) düşmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde savaş ordusunu tasvir ederken zırhlı ve zırhsız/korumasız savaşçıları şöyle anar: في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ / تَقْذِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kadının başörtüsünü veya elbisesini üzerinden sıyırması için حَسَرَتِ المرأَةُ ثَوْبَهَا veya kolunu açması için حَسَرَ عَنْ ذِرَاعَيْهِ denilir; evi süpürüp temizlemeye ve süpürgeye de örtüyü ve çöpü sıyırdığı için مِحْسَرَة adı verilir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حسر kökü, üzerindeki katmanı sıyırma, örtüyü kazıma, dermanı tüketerek çıplak ve korumasız kalma semantik dairesiyle örtüşür. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında kökün doğrudan ses denkliği gösteren türevleri çoğunlukla eksilme, zayıflama, yetersiz kalma ve mahrum bırakılma (İbranice חסר h-s-r «eksik olmak, yoksun kalmak, tükenmek») anlam eksenine oturur. Arapçada kök, hem bu yoksunluk ve derman tükenişini korumuş hem de fiziksel düzlemde giysinin, zırhın veya süprüntünün sıyrılıp altındakinin apaçık ortaya çıkması biçimindeki somut açma hareketini merkezde tutmuştur. Bu iki hat birleşerek kişinin tüm manevi ve ameli kalkanlarından soyulup telafisiz bir eksiklik ve çıplaklık içinde kalması anlamındaki hasret kavramını meydana getirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Örtüyü, zırhı sıyırma ve gücün tükenmesi | Kolun sıyrılması, zırhsız kalma ve yürümekten yorulup çöken deve (hasîr) somut çekirdeğinden türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice חסר (h-s-r) | Varlığın eksilmesi, dermanın çekilmesi, mahrumiyet ve açıkta kalma ile birebir ses ve anlam paralelliği gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanı | Kabuğun veya koruyucu katmanın dökülüp eksilmesine dayanan arkaik biçimlenmelerle uyumludur | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسر | Anlamlı | Örtüyü sıyırma, zırhsız kalma, takatsizlik | Hedef köktür; dermanın ve örtünün tükenip açıkta kalınmasını anlatır | Kur'an'da geçer |
| [حرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Gözetleme, koruma, bekleme | Sınırları muhafaza etme ve açık vermeme hareketidir; korumanın kalkmasını anlatan hedef kökün karşıt işlevli kardeşi gibidir | Kur'an'da geçer |
| [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Hakikati örtme, aldatma, şafak vakti | Gerçeğin üzerini yanıltıcı bir perdeyle örtme; hedef kökün açığa çıkarma hareketinin zıddı yönde işler | Kur'an'da geçer |
| [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Serbest bırakma, yayılma, salıverme | Bağları ve kayıtları çözüp varlığı serbest akışa bırakma hareketidir | Kur'an'da geçer |
| رحس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilişinde anlamlı bağımsız bir kök kaydı oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| [رسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AD.md) | Anlamlı | Zayıflık, kalçada etsizlik ve çelimsizlik | Bedenin etinden ve diriliğinden soyulup kuru kalması halidir; hedef kökteki derman sıyrılmasıyla benzeşir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسر | Merkez | Açığa çıkma, derman tükenişi, onarılmaz pişmanlık | Örtünün kalkması sonucu hiçbir korunak ve telafi imkânı kalmaksızın açıkta ve bitkin kalmayı ifade eder | Tüm zırh ve bahanelerin dökülmesiyle yaşanan içsel çöküştür |
| [ندم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Pişmanlık, geçmiş fiilden ötürü kederlenme | [ندم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85.md) yapılan hatanın ardından duyulan suçluluk hissidir; حسر kökündeki dermansız kalma ve çıplaklık şart değildir | Akli bir pişmanlık ve nedamet sürecini merkezine alır |
| [اسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md) | Komşu | Derin keder, şiddetli üzüntü ve öfke | [اسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md) içinde öfke ve reaksiyon barındıran yoğun bir kederdir; حسر ise direncin kırılıp elin kolun bağlanmasıdır | Duygusal patlama veya hüzünlü öfke tonu ağır basar |
| [لهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%81.md) | Komşu | Elden kaçana yanma, iç çekme | [لهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%81.md) kaçırılan fırsata duyulan arzu ve yakınmadır; حسر ise kaçan şeyin ardından takatin büsbütün tükenmesidir | Fırsatın ardından hayıflanma ve sızlanma öne çıkar |
| [عيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%8A.md) | Komşu | Takatsizlik, acizlik, sözün veya gücün bitmesi | [عيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%8A.md) bir işi başarmaktan aciz düşmektir; حسر kökünde ise tükenişle birlikte örtünün sıyrılıp açığa çıkması vardır | Fiziksel ve zihinsel iflası anlatır |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Zıt | Örtme, gizleme, perdeleme | Varlığın üzerini koruyucu bir örtüyle kapatıp kusur ve zayıflıkları gizleme eylemidir; kökün mutlak zıddıdır | Açığa çıkarmanın karşıtı olarak saklama hareketidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسر | Örtünün sıyrılması, derman tükenişi, hasret | Somut zırhsız kalış ile telafisiz manevi çöküntüyü bir arada taşır | Kesin |
| Latince | Denudare, fatigare, angor | Çıplak bırakmak, yormak, iç sıkıntısı | Denudare soyma yönünü, fatigare bitkinliği, angor ise boğucu kederi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Strip bare, exhaust, irremediable regret | Soyup açığa çıkarmak, tüketmek, onarılmaz pişmanlık | Regret tek başına iç kederi verir fakat kökteki dermanın soyulup çıplak kalma tabiatını tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Entblößen, erschöpfen, Verzweiflung | Açığa çıkarmak, tüketip yormak, çaresiz esef | Erschöpfen dermanın tükenişini, entblößen örtünün kalkmasını verir | Güçlü |
| Fransızca | Dénuder, épuiser, amertume / désolation | Çıplak bırakmak, tüketmek, onarılmaz acı | Dénuder ve épuiser fiziksel kök anlamına çok yakınken désolation boşluk hissini karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَسْرَةً / حَسَرَاتٍ / الْحَسْرَةِ | Onarılmaz pişmanlık, telafisiz iç tükenişi | Ahirette hakikatin örtüsü kalkınca amellerin boşa çıktığını görenlerin veya elçileri yalanlayanların durumu; Bakara [2:167](https://lisan.digital/tr/ayet/2:167.md), Âl-i İmrân [3:156](https://lisan.digital/tr/ayet/3:156.md), Meryem [19:39](https://lisan.digital/tr/ayet/19:39.md), Yâsîn [36:30](https://lisan.digital/tr/ayet/36:30.md) |
| حَسِيرٌ | Yorgunluktan dermanı kesilmiş, gerçeği aramaktan aciz düşmüş göz | İlahi yaratılışta kusur arayan gözün hiçbir noksan bulamayarak takatsiz geri dönmesi bağlamı; Mülk [67:4](https://lisan.digital/tr/ayet/67:4.md) |
| مَحْسُورًا | İmkânlarından bütünüyle soyulmuş, açıkta ve dermansız kalmış kimse | İnfakta aşırıya kaçıp elindekini savuran ve sonunda korumasız, muhtaç kalan kişi uyarısı; İsrâ [17:29](https://lisan.digital/tr/ayet/17:29.md) |
| يَسْتَحْسِرُونَ | İbadetten ve itaatten dolayı yorulmak, bıkkınlık ve dermansızlık göstermek | Meleklerin Allah katındaki kesintisiz ve takatsizlikten münezzeh kullukları bağlamı; Enbiyâ [21:19](https://lisan.digital/tr/ayet/21:19.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri, cehennem azabı ve adaletullah | Kafirlerin dünyada yaptıkları amellerin hasrete dönüşmesi ve bu manevi azabın bedeni azapla ilişkisi | Amelin hakikat perdesi sıyrılınca bizzat bir ızdırap kaynağına dönüşmesi |
| Fıkıh | İktisadi denge, infak ve mülkiyet tasarrufları | İsrâ [17:29](https://lisan.digital/tr/ayet/17:29.md) bağlamında kişinin ailesini ve kendini muhtaç (mahsûr) bırakacak derecede ölçüsüz saçıp savurmasının hükmü | Bütün kaynaklarını tüketip korumasız ve açıkta kalma tehlikesi |
| Tefsir | Kıyamet isimleri (Yevmü'l-Hasre) ve psikolojik tasvirler | Meryem [19:39](https://lisan.digital/tr/ayet/19:39.md) ve diğer ayetlerde hasretin sıradan üzüntüden farkı; ölümün boğazlanması ve telafi kapısının mutlak kapanışı | Geri dönüşsüzlük, telafisizlik ve örtülerin kalkmasıyla beliren çıplak acı |
| Hadis | Zamanın ve amellerin zayi edilmesi | Allah'ın anılmadığı meclislerin ve boşa harcanan ömrün kıyamet günü insan üzerine hasret olacağı uyarıları | Fırsat eldeyken fark edilmeyen ziyanın sonradan bütün çıplaklığıyla açığa çıkması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret muhasebesi | Hakikatin çıplaklaşması | Telafisizlik şoku | Aldatıcı dünya perdeleri kalktığında insanın hiçbir ameli kalkanının kalmaması hali | Kesin |
| İlmi | Araştırma ve idrak sınırı | İdrakin doyuma ulaşıp tükenmesi | Sınır tayini | Aklın ve duyuların mutlak nizam karşısında kusur bulmaktan aciz kalıp yorulması | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve kamu gücü | Zırhsızlık ve donanımsızlık hali | Güvenlik açığı | Bir yapının tüm koruyucu sistemlerinden soyunarak düşman karşısında savunmasız kalması | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak yönetimi ve harcama | İflas ve likidite tükenişi | Dengeleyici sınır | Ölçüsüz saçıp savurma neticesinde sermayesiz, korumasız ve açıkta (mahsûr) kalma riski | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik entropi ve enerji tükenişi | Bir sistemin kullanılabilir serbest enerjisini tüketerek artık hiçbir iş yapamaz, direnç gösteremez hale gelmesi (termodinamik yorgunluk) | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tükenmişlik sendromu ve telafisiz iflas | Kişinin veya kurumun bütün savunma mekanizmalarını, kaynaklarını tüketip dış etkilere karşı tamamen korumasız kalarak çökmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü modern Türkçedeki «özlem», «uzaktakini arzulama» veya sadece geçmişe dair sıradan bir «hayıflanma» manasına hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; koruyucu örtünün kalkmasını, kişinin tüm manevi ve maddi kalkanlarından soyulup çırılçıplak kalmasını, takatin sıfırlanmasını ve telafisi imkânsız bir sonuca toslamayı bildirir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki hasret kavramı duygusal bir duygu durumu sanılır; oysa hasret, amellerin boşa çıkmasıyla koruyucu zırhın yok olması ve insanın mutlak çaresizlik içinde kendi çıplaklığıyla yüzleşmesidir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini ahiret ve sorumluluk bilinci üzerinden nasıl inşa ettiğini gösterir; kâfirin nihai akıbetinin sadece fiziki ceza değil, kalkanların kalkmasıyla gelen telafisiz iç tükeniş olduğunu açıklar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret pişmanlığını ve hesaplaşmayı tasvir eden ayetlerde, infakta itidal sınırını çizen emirlerde ve kâinatın kusursuzluğunu gözlemlemeye çağıran kozmolojik ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Pişmanlığın her zaman telafi edilebilir bir iç muhasebe olduğu zannını yıkar; belirli bir eşikten sonra örtünün kalktığını ve dermanın tükenmesiyle pişmanlığın ebedi bir azaba dönüştüğünü gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Üzerindeki elbiseyi, zırhı veya örtüyü sıyırıp çıkarmak; yeri süpürüp temizlemek; yolculuk ve çaba neticesinde takatin tamamen çekilip bitkin düşmek.
- Soyut anlam: İnsanın sığındığı tüm geçici dayanak ve perdelerin yırtılmasıyla, kaçırdığı hakikat karşısında hiçbir telafi gücü kalmaksızın çıplak ve dermansız kalması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin koruma kalkanlarının ve potansiyel enerjisinin sıfırlanarak, geri döndürülemez bir tükeniş ve açıkta kalma durumuna uğraması.
- LaTeX modeli: $$H = \lim_{E \to 0} \left( \frac{1}{C} \cdot \Delta R \right)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $H$ hasret durumunu, $E$ varlığın elinde kalan iş yapabilme ve telafi enerjisini, $C$ varlığı koruyan örtü, zırh veya savunma kalkanını, $\Delta R$ ise kaçırılan hakikat ile gerçekleşen durum arasındaki telafisiz farkı temsil eder. Enerji sıfıra yaklaşırken ($E \to 0$) ve koruyucu örtü tamamen ortadan kalktığında ($C \to 0$), kaçırılan imkânın doğurduğu tükeniş ve hasret ($H$) mutlak boyutuna ulaşır.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/2:167.md) — حَسَرَاتٍ

وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ

Meal (IK): Uyanlar dediler ki: Bizim için dönüş olsaydı da bizden uzaklaştıkları gibi, biz de onlardan uzaklaşsaydık. Böylece onların bütün yaptıklarını Allah hasretler halinde kendilerine gösterecektir ve onlar ateşten çıkacak değildirler.

### [Ali İmran 3:156](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/3:156.md) — حَسْرَةً

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; siz; küfredip de yeryüzünde dolaşan veya gazada bulunan kardeşleri hakkında: Onlar yanınızda olsalardı ölmezler veya öldürülmezlerdi, diyenler gibi olmayın. Allah; bunu, onların kalblerinde bir hasret olarak koydu. Halbuki öldüren de dirilten de Allah’tır. Ve Allah, yaptığınız şeyleri görendir.

### [En'am 6:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/6:31.md) — يَاحَسْرَتَنَا

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ

Meal (IK): Allah’a kavuşmayı yalan sayanlar; gerçekten kaybetmişlerdir. Nihayet kıyamet ansızın gelip çattığı zaman; yüklerini sırtlarına yüklenerek: Orada yaptığımız eksiklerden dolayı yazıklar olsun bize, derler. Dikkat edin, ne kötüdür yüklendikleri şeyler.

### [Enfal 8:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/8:36.md) — حَسْرَةً

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki küfredenler; mallarını, Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Daha harcayacaklar, sonra içleri yanacak, sonra da mağlup olacaklardır. Küfredenler, cehenneme toplanacaklardır.

### [İsra 17:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/17:29.md) — مَحْسُورًا

وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا

Meal (IK): Ve elini boynuna bağlı kılma, onu büsbütün de açıp durma. Yoksa kaybedenlerden ve kınananlardan olursun.

### [Meryem 19:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/19:39.md) — الْحَسْرَةِ

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Sen, onları hasret günü ile korkut. O gün, onlar gaflet içinde inanmamakta iken, iş bitirilmiş olur.

### [Enbiya 21:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/21:19.md) — يَسْتَحْسِرُونَ

وَلَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ

Meal (IK): Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur. Katında olanlar O’na kulluk etmekten büyüklenmezler ve usanmazlar.

### [Fatır 35:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/35:8.md) — حَسَرَاتٍ

أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Kötü işi kendisine süslendirilip de onu güzel gören bir midir? Muhakkak ki Allah, dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir. Öuleyse onlara yanarak kendini harab etme. Şüphesiz ki Allah, onların yaptıklarını bilendir.

### [Yasin 36:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/36:30.md) — يَاحَسْرَةً

يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Meal (IK): Yazıklar olsun o kullara ki; kendilerine bir peygamber gelmeyedursun onu hemen alaya alırlardı.

### [Zümer 39:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/39:56.md) — يَاحَسْرَتَا

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ

Meal (IK): Kişinin: Allah’a karşı aşırı gitmemden dolayı vay bana, yazıklar olsun; gerçekten ben, alaya alanlardandım, diyeceği gün gelmezden önce.

### [Mülk 67:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/67:4.md) — حَسِيرٌ

ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ

Meal (IK): Sonra gözünü iki kere daha çevir; göz umduğunu bulamayıp bitkin ve yorgun sana dönecektir.

### [Hakka 69:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/ayet/69:50.md) — لَحَسْرَةٌ

وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ve muhakkak ki o; kafirler için bir üzüntüdür.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir. Bir şeyi arzulamak anlamında kullanılmaktadır.
“Hasre" harap olmuş yer demektir. Mastar olarak yıkılmak parçalanmak, çökmek anlamlarında kullanılmaktadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَسَرْتُ كُمِّي عن ذراعي أًحْسِرُهُ حَسْراً: كشفت. والحاسِرُ: الذي لا مِغْفَرَ له ولا دِرع. والانْحِسارُ: الانكشاف. والمِحْسَرَةُ: المِكْنَسَةُ. وحسَرَ البعيرُ يَحْسِرُ حُسوراً: أعيا. واسْتَحْسَرَ وتَحَسَّرَ مثلُه. وحَسَرْتُهُ أنا حَسْراً، يتعدَّى ولا يتعدَّى، وأَحْسَرْتُهُ أيضاً، فهو حَسيرٌ، والجمع حَسْرى. وحَسَرَ بصرُه يَحْسِرُ حُسوراً، أي كَلَّ وانقطع نظَره من طولٍ مَدىً وما أشبهَ ذلك، فهو حَسيرٌ ومَحْسورٌ أيضاً. وفلانٌ كريم المَحْسَرِ، أي كريم المخبر. والحَسْرَةُ: أشدُّ التلهُّف على الشيء الفائت. تقول منه: حَسِرَ على الشيء بالكسر يَحْسَرُ حَسَراً وحَسْرَةً، فهو حَسيرٌ. وحَسَّرْتُ غيري تَحْسيراً. وحَسَّرَتِ الطيرُ تَحْسيراً: سقَط ريشُها. والتَحَسُّرُ: التلهُّف. وتَحَسَّرَ وبرُ البعير، أي سقَط. ورجل مُحَسَّرٌ، أي مؤْذىً. وفي الحديث: "أصحابُه مُحَسَّرونَ"، أي محقّرون.

##### Türkçe

**حَسَرْتُ** kolumu **كُمِّي**’den **ذراعي** üzerine **أًحْسِرُهُ** **حَسْراً**: açtım, örttüğünü kaldırdım. **والحاسِرُ**: miğferi ve zırhı olmayan kimse. **والانْحِسارُ**: açığa çıkma. **والمِحْسَرَةُ**: süpürge. **وحسَرَ** deve **البعيرُ** **يَحْسِرُ** **حُسوراً**: yoruldu. **واسْتَحْسَرَ** ve **تَحَسَّرَ** bunun gibidir. Ve ben onu **حَسْراً** **حَسَرْتُهُ**; geçişli de olur geçişsiz de olur; onu ayrıca **أَحْسَرْتُهُ** da (derim); o hâlde o **حَسيرٌ**’dir; çoğulu **حَسْرى**’dır. Ve onun görmesi **بصرُه** **حَسَرَ** **يَحْسِرُ** **حُسوراً**; yani zayıfladı ve uzun bir mesafe ve buna benzer şeylerden dolayı bakışı kesildi; o hâlde o **حَسيرٌ**’dir ve ayrıca **مَحْسورٌ**’dur. Ve falan **كريم المَحْسَرِ**’dir; yani haberce (iç yüzce) cömerttir. **والحَسْرَةُ**: kaçırılmış şey üzerine en şiddetli iç çekiş. Ondan şöyle dersin: **حَسِرَ** şey üzerine, kesre ile, **يَحْسَرُ** **حَسَراً** ve **حَسْرَةً**; o hâlde o **حَسيرٌ**’dir. Ve ben başkasını **تَحْسيراً** **حَسَّرْتُ**. Ve kuşlar **الطيرُ** **تَحْسيراً** **حَسَّرَتِ**: tüyleri döküldü. **والتَحَسُّرُ**: iç çekiş. Ve devenin kılı **وبرُ البعير** **تَحَسَّرَ**; yani döküldü. Ve **رجل مُحَسَّرٌ**: yani eziyet görmüş. Hadiste: "أصحابُه مُحَسَّرونَ": yani aşağılanmışlar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س ر
حسر ، حرس ، سحر ، سرح ، رسح : مستعملة .
حسر : قال الليث : الْحَسْرُ : كَشْطُكَ الشَّيءَ عن الشيءِ . يقال : حَسَرَ عن ذِراعيه ، وحَسَرَ البَيْضَة عن رأسه ، وحَسَرَت الرِّيحُ السّحابَ حَسْراً . وانْحَسَرَ الشيءُ إذا طاوَع . وقد يجيء في الشِّعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر .
وقال الليث : حَسَرَ البَحرُ عن الساحل إذا نَضِبَ عنه حتى بدا ما تحت الماء من الأرض ، ولا يُقالُ : انحسَرَ البَحْرُ .
وقال ابن السَّكِّيت : حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعنى واحد ، وأنشد أبو عُبَيد في الحُسُورِ بمعنى الانكشافِ :
إذا ما القَلاَسِي والعَمائمُ أُخْنِسَتْ
فَفِيهن عن صُلْعِ الرِّجال حُسُور
وقال الليث : الحَسْرُ والحُسُور : الإعياء ، تقول حَسَرَت الدَّابَّةُ والعَيْنُ ، وحَسَرَها بُعْدُ الشيء الذي حَدَّقَتْ نحوه ، وقال رؤبة :
يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضَاؤُه
وقال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( كَرَّتَيْنِ يَنقَلِبْ إِلَيْكَ البَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ ) ( المُلك : 4 ) يريد ينقلب صاغِراً وهو حَسِيرٌ أي كليلٌ كما تَحْسِرُ الإبِل إذا قُوِّمَتْ عن هُزَال وَكَلال ، وهي الحَسْرَى ، واحدها حَسِيرٌ ، وكذلك قوله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( الإسرَاء : 29 ) .
قال : نَهَاه أن يُعْطِيَ كُلَّ ما عنده حتى يَبْقَى مَحْسُوراً لا شيء عنده .
قال : والعَرَبُ تقول : حَسَرْتُ الدَّابَّة إذا سَيّرْتَها حتى يَنْقَطِع سَيْرُها ، وأما البَصَرُ فإنه يَحْسُرُ عند أقصى بُلُوغ النظر .
وقال أبو الهَيْثَم : حُسِرَت الدَّابَّةُ حَسْراً إذا أُتْعِبَتْ حتى تَبْقَى ، واستحسرت إذا أَعْيَتْ ، قال الله تعالى : ( وَلاَ يَسْتَحْسِرُونَ ) ( الأنبيَاء : 19 )
وفي الحديث : ( الحسير لا يعقر ) لا يجوز للغَازِي إذا حُسِرَت دابَّتُه وقَوَّمَتْ أن يَعْقِرها مخافَةَ أن يأخذها العَدُوُّ ، ولكن يُسَيِّبُها .
وقال غيره : يقال للرّجَّالة في الحرب الحُسَّر ، وذلك أنهم يَحْسِرونَ عن أَيْدِيهم وأَرْجُلِهم .
وقال بعضهم : سُمُّوا حُسَّرا لأنه لا دُرُوعَ عليهم ولا بَيْض ، والحَاسِرُ : الذي لا بَيْضَةَ على رأسِه ، وقال الأعْشى : يصف الدَّارعَ والحاسِر :
تَعْصِفُ بالدَّارِع والحَاسِرِ
وفي فتح مكة أن أبا عُبَيدة كان يومئذٍ على الحُسَّر وهم الرَّجَّالَة ، ويقال للذين لا دروع لهم .
وقال أبو إسحاق في قول الله عزّ وجلّ : ( هُمْ خَامِدُونَ ياحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِّن رَّسُولٍ ) ( يس : 30 ) هذا أَصْعَب مسألة في القرآن إذا قال القائل : ما الفائدة في مُناداة الحَسْرة ، والحَسْرةُ مِمَّا لا تُجِيب ، قال : والفائدة في مناداتها كالفائدة في مُناداة ما يعقل ، لأن النِّداءَ بابُ تنبيه . إذا قلت : يا زَيْدُ ، فإن لم تكن دعوته لتخاطبه بغير النداء فلا معنى للكلام ، إنما تقول : يا زيد لتنبهه بالنداء ، ثم تقول له : فعلت كذا ، ألا تَرَى أنك إذا قلت لمن هو مقبل عليك : يا زيدُ ، ما أَحسنَ ما صَنَعْتَ فهو أوكَدُ من أن تقول له : ما أحسنَ ما صنعت بغير نداء ، وكذلك إذا قلت للمخاطب : أَنَا أعجَبُ مما فعلت ، فقد أفدته أنك مُتَعَجِّب ، ولو قلت : واعَجَبَاهُ ممَّا فَعَلْت ، ويا عجباه أتفعل كذا كان دُعَاؤُك العَجَب أبلغ في الفائدة ، والمعنى يا عَجَبَا أَقْبِلْ فإنه من أَوْقَاتِك ، وإنما النداء تنبيه للمتعَجَّب منه لا للعَجَب ، والحَسْرَةُ أَشَدُّ الندم حتى يبقى النَادِمُ كالحَسِيرِ من الدوَابِّ الذي لا مَنْفَعَة فيه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَن يَشَآءُ فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ ) ( فَاطِر : 8 ) . وهذا نَهْيٌ معناه الخبر ، المَعْنَى : أَفَمَنْ زُيِّنَ له سوء عمله فأضله الله ذَهَبَتْ نَفْسُك عليهم حَسْرةً وتَحسُّراً ، ويقال حَسِر فلان يحسَر حَسْرَةً وحَسَراً إذا اشتدت ندامتُه على أمرٍ فاته ، وقال المَرَّار :
ما أَنَا اليومَ على شيْء خَلاَ
يا ابْنَةَ القَيْن تَوَلَّى بِحَسِرْ
وقال الليث : الطيرُ تتحَسَّر إذا خَرَجَتْ من الرِّيش العَتِيقِ إلى الحديث ، وحَسّرها إبَّان التَّحْسِير ثَقَّلَه : لأنه فُعِلَ في مُهْلَة .
قلت : والبَّازِي يُكَرِّز للتَّحْسِير ، وكذلك سائر الجوارح تَتَحَسّر .
وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البَعِير والشَّعَر عن الحمار إذا سَقَطَ . ومنه قوله :
تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فأَنْسَلَها
واجْتَابَ أُخرى جديداً بعد ما ابْتَقَلاَ
وقال الليث : الجارية تَتحَسَّر إذا صَارَ لحمُها في مواضعه ، وكذلك البَعيرُ . وقال لبيد :
فإذا تَغَالَي لَحمُها وتَحَسَّرَتْ
وتَقَطَّعَتْ بعد الكَلاَلِ خِدَامُها
قلت : وتحسُّرُ لحم البعير أن يكون الربيعُ سَمَّنه حتى كثُر شحمه وتَمَكَ سَنَامه ، فإذا رُكِبَ أَيّاماً فذهب رَهَلُ لحمه ، واشْتَدَّ ما تَزَيَّم منه في مواضعه فقد تَحسّر .
ورجل حاسِرٌ : لا عِمامَةَ على رأسه ، وامرأةٌ حاسِرٌ بغير هاء إذا حَسَرَتْ عنهَا ثِيابها ، ورجُلٌ حاسِرٌ : لا دِرْعَ عليه ولا بيضة على رأْسِه .
وقال الليثُ : الحَسَارُ : ضَرْبٌ من النَّباتِ يُسلِّح الإبِلَ .
ورجُلٌ مُحَسَّر : مُحَقَّرٌ مُؤْذًى .
وفي الحديث ( يخرج في آخر الزّمان رجُلٌ يُسَمَّى أمِيرَ العُصَبِ ، أَصْحَابُه مُحَسَّرُون مُحَقَّرُون مُقْصَوْن عن أبواب السلطان ، يأتونه من كل أَوْبِ كأنهم قَزَعُ الخَريفِ يُوَرِّثُهُم الله مَشارِقَ الأرْضِ ومَغَارِبها ) .
أبو زيد فَحْلٌ حاسرٌ وفادِرٌ وجَافِرٌ إذا أَلْقَح شَوْلَه فَعَدَلَ عنها وتَركها .
وفي الحديث : ( ادعوا الله ولا تستحسروا ) . قال النَّضْرُ : معناه لا تَمَلُّوا .
قال الشَّيْخُ : رُوِي هذا الحرف : فَحْلٌ جاسرٌ بالجيم أي فادِر ، وأظنه الصواب ، وقول العَجَّاج :
كَجَمَلِ البَحْرِ إذا خَاضَ جَسَرْ
غَوَارِبَ اليَمِّ إذا اليَمُّ هَدَر .
حتى يُقَال حَاسِرٌ وما انْحَسَرَ
يعني اليَمّ ، يقال : حاسِرٌ إذا جَزَر ، وقد حَسَر البَحْرُ وجَزَر واحد .
وقوله : إذا خَاضَ جَسَر بالجيم أي اجترأ وخاض مُعْظَمَ البحر ، ولم تَهُلْه اللُّجَحُ .
الحَسَارُ من العُشْبِ ينبت في الرِّياض ، الواحِدَةُ حَسَارَة .
ورِجْلُ الغُرَاب : نَبْتٌ آخر ، ودم الغزال : نبت آخر : والتأويلُ : عُشْب آخر .
سحر : قال الليث : السِّحْرُ : عمل يُقْرَبُ فيه إلى الشيطان وبمَعُونَةٍ منه ، كل ذلك الأمْرِ كَيْنُونَتُه السِّحْر ، ومن السِّحْر الأخْذَةُ التي تأْخُذُ العَيْنَ حتى تَظُنَّ أنَّ الأمرَ كما تَرى وليس الأصْلُ على ما تَرَى .
وفي الحديث أنّ قيسَ بنَ عَاصمٍ المِنْقَرِيَّ والزِّبرقان بن بدر وعمرو بن الأصمِّ قَدِمُوا على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فسأل النبيُّ عَمْراً عن الزِّبْرِقَان فأَثْنَى عليه خيراً ، فلم يَرْضَ الزّبرِقَانُ بذلك ، وقال : والله يا رسول الله إنه ليعلم أَنّي أفضل مِمَّا قال ، ولكنه حَسَدَ
مكانِي منك ، فأَثْنَى عليه عَمْرو شَرّاً ، ثم قال : والله ما كَذَبْتُ عليه في الأُولى ولا في الآخرة ، ولكنه أرضاني فقلت بالرِّضا ، ثم أَسْخَطَني فقلت بالسُّخْطِ ، فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنّ من البَيَان لسِحْراً ) : / /
قال أبو عُبَيد : كأنّ المعنى والله أعلم أنه يَبْلُغُ من بَيَانِه أَنَّه يَمْدَحُ الإنسانَ فيَصْدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ القلوب إلى قوله ، ثم يَذُمُّهُ فيَصْدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ القُلُوبَ إلى قولِه الآخر ، فكأنّه قد سَحَر السامعين بذلك . قلت : وأصل السِّحْرِ صَرْفُ الشيء عن حَقِيقَتِه إلى غيره .
وقال الفرّاء في قول الله : ( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ ) ( المؤمنون : 89 ) معناه فأَنَّى تُصْرَفُون ، ومِثْلُه ) إِلاَّ هُوَ ) ( فَاطِر : 3 ) ، أُفِكَ وسُحِرَ سواء .
وأخبرني المُنْذِري عن ابن فهم عن محمد بن سَلاَّم عن يُونُسَ في قوله : ( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ ) ( المؤمنون : 89 ) قال : تُصْرَفُون .
قال يونس : تقول العرب للرّجل : ما سَحَرَكَ عن وَجْه كذا وكذا ، أي ما صَرَفَك عنه .
وقال شَمِر : قال ابن عائشة : العَرَبُ إنما سَمَّت السِّحْرَ سِحْراً لأنه يُزِيلُ الصحة إلى المرض ، وإنما يقال : سَحَرَه أي أزاله عَنِ البُغْضِ إلى الحب . وقال الكُمَيْت :
وقَادَ إليها الحُبَّ فانْقَادَ صَعْبُه
بِحُبَ من السِّحْرِ الحَلاَل التَّحَبُّبُ
يريد أنّ غَلَبَةَ حُبّها كالسّحر ولَيْسَ به ، لأنه حُبٌّ حَلاَلٌ ، والحَلاَلُ لا يكون سحراً ، لأن السِّحْرَ فيه كالْخِدَاعِ . قال شَمِر : وأَقْرَأَني ابن الأعرابيّ للنَّابِغَةِ :
فقالت يَمِينُ الله أَفْعَلُ إنَّني
رأَيْتُك مَسْحُوراً يَمِينُك فاجِرَه
قال : مسحوراً : ذَاهِبَ العَقْلِ مُفسَداً .
قال : وطعَامٌ مَسْحُورٌ إذا أُفْسِدَ عَمَلُه ، وأرضٌ مَسْحُورَة : أصَابَهَا من المَطَرِ أكثَرُ مِمَّا ينبغي فأفْسَدَها ، وغَيْثٌ ذو سِحْرِ إذا كان ماؤُه أكثَرَ مِمَّا ينبغي .
وقال ابن شُميل : يقالُ للأرض التي ليس فيها نبت ، إنما هي قاعٌ قَرَقُوسٌ . أرض مَسْحُورَة : لا تنبت ، وعَنْزٌ مَسحُورَةٌ : قليلَةُ اللَّبَن . وقال : إِنَّ البَسْقَ يَسْحَرُ أَلْبَانَ الغَنَم ، وهو أن يَنْزِلَ اللَّبَنُ قَبْلَ الوِلاَدِ .
وقال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 153 ) قالوا لنبي الله : لستَ بمَلَكٍ إنما إنت بشرٌ مثلُنا .
قال : والمُسَحَّرُ : المُجَوَّفُ ، كأنه والله أَعْلم أُخِذَ من قَولِك : انْتَفَخَ سَحْرُك أي أنك تَأْكُلُ الطَّعامَ والشَّرابَ فَتُعَلَّلُ به ، وقال لَبِيدٌ :
فإنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نحن فإنَّنَا
عَصَافِيرُ من هذا الأَنَامِ المُسَحَّرِ
يريد المُعَلَّل المخدوع ، قال : ونرى أنّ الساحر من ذلك أُخِذَ لأن كالخديعة .
وقال غيره : ( مِنَ الْمُسَحَّرِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 153 ) أي مِمّن سُحِرَ مَرَّةً بعد مَرَّة . والسِّحْرُ سُمِّي سِحْراً : لأنه صَرْفُ الشيءِ عن
جِهتهِ ، فكأنَّ الساحِرَ لمّا أَرَى البَاطِلَ في صُورَةِ الحق ، وخَيَّلَ الشيءَ على غير حقيقته ، فقد سَحَر الشيءَ عن وجهه أي صَرَفَه . وقال بعضُ أهل اللغة في قوله جلّ وعزّ : ( إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَّسْحُورًا ) ( الإسرَاء : 47 ) قولين : أحدهما أنه ذو سَحْرٍ مِثْلُنا ، والثاني أنه سُحِرَ وأزيل عن حد الاستواء .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السِّحْرُ : الخَدِيعَةُ ، والسَّحَرُ ، قِطْعةٌ من الليل . وقوله عزّ وجلّ : ( وَقَالُواْ ياأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا ) ( الزّخرُف : 49 ) . يقول القائل : كيف قالوا لموسى : يا أيها الساحر وهم يزعمون أنهم مهتدون ، فالجواب في ذلك أن السَّاحر عندهم كان نَعْتاً محموداً ، والسِّحْرُ كان عِلْماً مرغوباً فيه : فقالوا : يا أيها السَّاحر على جهة التعظيم له ، وخاطبوه بما تَقدّم له عندهم من التَّسْمِيَة بالساحر إذ جاء بالمعجزات التي لم يعهدوا مثلها ولم يكن السحر عندهم كفراً ولا كان مما يتَعايَرون به ، ولذلك قالوا له : يا أيها الساحر .
وقال الليث : وشيء يَلْعَبُ به الصِّبيان إذا مُدَّ خرجَ على لَوْن وإذا مُدَّ من جانِبٍ آخر خرج على لون آخر مخالف للأول ويُسمَّى السَّحَّارَةَ ، قال : والسِّحْرُ : الغِذَاءُ ، وأنشد :
أرانا مُوضِعِين لحَتْم غَيْبٍ
ونُسْحَرُ بالطَّعَام وبالشَّرَاب
وقال غيره : معنى نُسْحَرُ بالطعام أي نُعَلَّلُ به .
وقال الليث : السَّحَرُ : آخِرُ الليل ، تقول : لَقيتُه سُحْرةَ يا هذا ، وسُحرَةً بالتنوين ، ولَقيتُه سَحَراً وسَحَرَ بلا تنوين ، ولَقيتُه بالسَّحرِ الأعلى ولقِيتُه بأعلى سَحَرينِ ولقِيتُه بأعلى السَّحَرَين ، وقال العجّاج :
غَدَا بأَعْلَى سَحَرٍ وأَحْرَسا
قال : وهو خطأ ، كان ينبغي له أن يقول : بأَعلى سَحَرَيْن ، لأنه أولُ تنفُّس الصبح ، كما قال :
مَرَّتْ بأَعلى سحَريْنِ تَدْأَلُ
قال : وتقول : سحَرِيَّ هذه الليلة . وأنشد :
في لَيْلةٍ لا نَحْسَ في
سحَرِيِّها وعِشائها
وبعضٌ يقول : سحريَّة هذه اللَّيْلة .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء ، في قول الله عزّ وجلّ : ( لُوطٍ نَّجَّيْنَاهُم ) ( القَمَر : 34 ) ، أجرى سَحراً هاهنا لأنه نكرة ، كقولك : نجيناهم بلَيْلٍ ، قال : فإذا ألقت العرب منه الباء لم يُجْرُوه فقالوا : فعلتُ هذا سَحرَ يا فتَى ، وكأنهم في تركهم إجراءَه أن كلامهم كان فيه بالألف واللام فجرى على ذلك ، فلما حُذفَت منه الألف واللام وفيه نِيَّتُهما لم يُصرَف ، كلام العرب أن يقولوا : ما زال عندنا منذ السَّحَر لا يكادون يقولون غيره .
وقال الزجاج وهو قول سيبويه : سَحَرٌ إذا كان نكرة يَرادُ به سَحَرٌ من الأسْحارِ انصرف ، تقول : أَتيتُ زيداً سَحراً من الأسحار . فإذا أردت سَحَر يومِك قلت : أَتَيتُهُ سَحَرَ يا هذا ، وأَتَيْتُه بِسحَرَ يا هذا ، قلت : والقياسُ ما قال سيبويه .
والسَّحُورُ : ما يُتَسحَّرُ به وقت السَّحَر من
طَعام أو لَبَنٍ أو سَوِيق ، وُضِعَ اسماً لمَا يُؤكَل ذلك الوقت ، وقد تسحَّر الرجلُ ذلك الطعامَ أي أَكَلَهُ .
ويقال : أسْحَرْنا أي دخَلنَا في وقت السَّحَر ، واستَحَرنا أي سِرنا في وقت السَّحَرِ ونهَضْنا للسير في ذلك الوقت ، ومنه قول زُهَير :
بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بسُحْرَة
وقال ابنُ شُميْل في باب الأرنب : يقال للأرنب مُقَطَّعَةُ الأسْحار ومُقَطِّعة القلوب لأنها تُقَطِّع أَسْحارَ الكلابِ بشدَّة عَدْوِها ، وتُقَطِّعُ أسحارَ مَنْ يطلبُها .
وقال الليث : الإسْحارَّةُ بقلة يَسْمَنُ عليها المالُ .
وقال النَّضْر : الإسْحارَّةُ : بَقْلَةٌ حارَّة تَنْبُتُ على ساق لها وَرَقٌ صِغَارٌ ، لها حبْة سوداء كالشَّهْنِيزَة .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : السَّحْر خَفيفٌ : ما لَصِق بالحلقوم وبالمريء من أعلى البطن ، وقال الفرَّاء فيما روَى عنه سَلَمة هو السَّحْر والسُّحْر والسَّحَر .
وقال الليثُ : إذا نَزَت بالرجل البِطْنَةُ يقال : انْتَفَخَ سَحْرُه معناه عدا طَوْرَه وجاوز قدرَه .
قُلتُ : هذا خطأ إنما يقال : انتفَخَ سَحْرُه للجبان الذي مَلاَءَ الخَوفُ جوفَه فانتفَخَ السحْرُ وهو الرِّئَةُ حتى رفع القلبَ إلى الحُلْقوم ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( زَاغَتِ الاَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ ) ( الأحزَاب : 10 ) وكذلك قوله : ( الْحِسَابِ وَأَنذِرْهُمْ يَوْمَ الاَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلاَ ) ( غَافر : 18 ) . كل هذا يدل على أنّ انتِفَاخ السَّحْرِ مَثَلٌ لشدّة الخَوْف وتمكّن الفزع وأنه لا يكون من البِطْنَة .
والسَّحَرُ والسُّحْرَةُ : بَيَاض يعْلو السَّواد ، يقال بالسين والصاد إلا أن السِّين أكثر ما تُسْتعمَل في سَحَر الصُّبح ، والصادَ في الألوان ، يقال : حِمارٌ أَصْحرُ وأَتَانٌ صَحرَاء .
وقول ذي الرُّمّةِ يصفُ فَلاَة :
مُغَمِّضُ أَسْحارِ الخُبوتِ إذا اكتَسَى
من الآل جُلاًّ نَازِحَ الماء مُقْفِر
قيل : أَسحارُ الفَلاَة : أَطرافُها ، وسَحَرُ كل شيءٍ : طرَفُه ، شُبِّه بأَسحار الليالي ، وهي أطْراف مآخيرِها ، أراد مُغَمِّضَ أطراف خُبُوتِه ، فأدخل الألف واللام فقاما مقام الإضافة .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : الأسحارُ واحدُها سَحْر ، قال : وسَحْرُ الوادي : أعلاه .
وأخبرني المُنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للذي يَشْتَكي سَحْرَه سَحِيرٌ فإذا أصابه منه السِّلُّ فهو بَحِيرٌ وبَحِرٌ .
وأنشد :
وغِلْمَتي منهم سَحِيرٌ وبَحِرْ
وقائمٌ من جَذْبِ دَلْوَيها هَجِرْ
قال : وسحَر إذا تباعد ، وسَحَر : خَدَع ، وسَحَر إذا بَكَّر .
وروى الطُّوسِيُّ عن الخَزَّاز قال : السَّحِير الذي انقطَع سَحْرُه ، وهو رِئتُه ، والبَحِر :
الذي سُلَّ جسمُه وذهب لحمُه ، وهَجِرٌ وهَجيرٌ يَمشِي مُثْقَلاً مُتقارِبَ الخَطْو كأنّ به هِجاراً لا يَنْشَطُ مِمَّا به من الشِّرَّةِ والبَلاءِ .
حرس : الليثُ : الحَرْسُ : وَقتٌ من الدهرِ دون الحُقْبِ . أبو عُبَيد : الحَرْسُ : الدَّهرُ ، والمُسْنَدُ : الدَّهرُ .
وقال الليث : الحَرَسُ هم الحُرَّاسُ والأحْرَاسُ ، والفعل حَرَس يَحْرُس ، والفعل اللازم يَحْتَرِسُ كأنه يَحْتَرِزُ . قلتُ : ويقال حارِسٌ وحَرَسٌ للجميع ، كما يقال : خادِمٌ وخَدَمٌ ، وعاسٌّ وعَسَسٌ .
وقال الليثُ : البِناءُ الأحْرَسُ هو الأصَمُّ البنيان . قلت : البناءُ الأحْرَسُ هو القَدِيمُ العَادِيُّ الذي أَتَى عليه الحَرْسُ وهو الدَّهْرُ ، ومنه قوْلُ رُؤْبَة :
وأَيْرَمٍ أَحْرَسَ فوْقَ عَنْزِ
والأيْرَم : شبه عَلَمٍ يُبْنَى فوق القَارَة يُسْتَدَلُّ به على الطريق ، والعَنْزُ قَارَةٌ سوداء ، ويروى :
وإرَمٍ أَعْيَسَ فوق عَنْزِ
وفي الحديث أَنَّ غِلْمةً لحاطِب بنِ أبي بَلْتَعَةَ : احْتَرَسوا ناقَةً لِرَجُلٍ فانْتَحَرُوها .
وفي حديث آخر : جاء في حَرِيسَةِ الجَبَلِ قال : لا قَطْعَ فيها .
قال شَمِر : الاحتِرَاسُ : أن يُؤْخَذَ الشيءُ من المَرْعَى .
وقال ابن الأعرَابي : يقال للذي يَسْرِقُ الغنم مُحْتَرِسٌ ، ويقال للشَّاةِ التي تُسْرَقُ حَرِيسَةٌ . وفُلاَنٌ يأْكُلُ الحَرِيساتِ إذا تَسَرَّقَ غَنَمَ الناس فأكلها ، وهي الحَرائِسُ .
وقال غيره : يقال للرَّجل الذي يُؤْتَمَنُ على حفظ شيءٍ لا يُؤْمَنُ أن يخون فيه . مُحْتَرِسٌ من مِثْلِه وهو حارِسٌ .
والحَرْسان : جَبلان يقال لأحدهما : حَرْسُ قَساً وفيه هَضْبة يقال لها البيضاء ، وقال :
هُمُ ضَرَبُوا عن وَجْهِهَا بكَتيبَةٍ
كبيضاء حَرْسٍ في طَرَائِقها الرَّجْل
البيضاء : هَضْبةٌ في الجبَل .
سرح : قال الليث : السَّرْح : المالُ يُسَامُ في المَرْعَى من الأنْعَامِ .
يقال : سَرَح القومُ إبِلَهم سَرْحاً ، وسرَحَتِ الإبلُ سَرْحاً ، والمسرَحُ : مَرْعَى السَّرْح ، ولا يُسَمَّى سَرْحاً إلا بعد ما يُغْدَى به ويُرَاح ، والجميع السُّرُوحُ .
قال : والسَّارح يكون اسما للرَّاعي الذي يَسْرَحُها ، ويكون السَّارح اسماً للقوم لهم السَّرْح نحو الحاضر والسامر وهُما جَمِيعٌ .
وقال أبو الهَيْثَمِ في قول الله عزّ وجلّ : ( حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ ) ( النّحل : 6 ) . يقال : سَرَحْتُ الماشيةَ أي أخْرَجْتُها بالغداة إلى المَرْعَى ، وسَرَح المالُ نفسه إذا رَعَى بالغَدَاة إلى الضُّحَى .
ويقال : سَرَحْتُ أنا أَسرَحُ سُرُوحاً أي غَدَوْتُ ، وأنشد لجرير :
وإذا غَدَوْتِ فَصَبَّحَتْكِ تَحِيَّةٌ
سبَقَتْ سُرُوحَ الشَّاحِجَاتِ الحُجَّلِ
قال والسَّرْحُ : المالُ الرَّاعي .
وقال الليث : السَّرْحُ : شجرٌ له حَمْلٌ ، وهي الأَلاَءَةُ ، الواحِدَةُ سَرْحة .
قلت : هذا غلط . ليس السَّرْح من الألاءَة في شيء .
قال أبو عُبَيد : السَّرْحَةُ : ضرْبٌ من الشجَرِ معروف ، وأنشد : قول عَنْتَرَة :
بَطَلٍ كأنَّ ثِيابَهُ في سَرْحَةٍ
يُحْذَى نِعَالَ السِّبْتِ لَيْسَ بِتَوْأَمِ
يصفه بطول القامةِ فقَدْ بَيَّنَ لكَ أَنَّ السَّرْحَةَ من كِبَارِ الشَّجَر ، ألا ترى أنه شَبَّه به الرجلَ لِطوله ، والآلاء لا ساقَ له ، ولا طُول .
وأَخْبَرني المنذري عن أبي الهَيْثَم أنه قال : السَّرْح : كُلُّ شَجَرٍ لا شوكَ فيها .
وفي حديث ابن عمر أنه قال : ( إنَّ بمكان كذا وكذا سَرْحَةً لم تُجْرَدْ ولم تُعْبَلْ ، سُرَّ تَحْتَهَا سَبْعُون نَبِيّاً ) ، وهذا يدل على أَنَّ السَّرْحَة من عِظامِ الشَّجَر .
والعرب تَكْنى عن المرأة بالسَّرْحةِ النَّابتَة على الماء ، ومنه قوله :
يا سَرْحَةَ الماء قَدْ سُدّتْ مَوَارِدُه
أَمَا إليك طريقٌ غَيْرُ مَسْدُود
لِحَائِمٍ حامَ حتى لا حَراك به
مُحَلإٍ عن طريقِ الوِرْدِ مَرْدُودِ
كنى بالسَّرْحَةِ ، النَّابتَة على الماء ، عن المرأة لأنها حينئذ أحسن ما تكون .
ثعلب عن ابن الأعْرابي : السَّرْحُ : كِبَارُ الذَّكْوَانِ ، والذَّكْوَانُ : شَجَرٌ حَسَنٌ العَسَالِيج .
وقال الليث : السَّرْحُ : انْفِجَارُ البَوْلِ بعدَ احتباسه .
وَرَجُلٌ مُنْسَرِح الثِّيابِ إذا كان قَليلَها خَفيفاً فيها وقال رؤبة .
مُنْسرِحٌ إلاَّ ذَعاليبَ الخِرَقْ
الذَّعاليبُ : ما تَقَطَّع من الثياب .
قال : وكل قطعة من خرقة مُتَمَزِّقَة أو دمٍ سائل مستطيل يابِسٍ فهي وما أشبهها سريحة وجمعها سَرائح ، وقال لبيد :
بِلَبَّتِه سَرائِحُ كالعَصيمِ
قال : والسَّرِيح : السَّيْرُ الذي يُشَدُّ به الخَدَمَةُ فوق الرُّسْغِ .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : المُنْسَرِحُ : الخارج من ثِيابِه ، قلت وهذا هو الصَّواب لا ما قاله الليث . وأما السَّرائح فهي سُيُورُ نِعال الإبل ، كلّ سَيْرٍ منها سريحة . والْخِدَامُ : سُيورٌ تُشَدُّ في الأرْساغِ ، والسرائِحُ تُشدُّ إلى الخدَم . والسَّريحةُ : الطريقَةُ من الدَّمِ إذا كانت مستطيلة .
أبو سعيد : سَرَحَ السَّيلُ يَسْرَحُ سُرُوحاً وسَرْحاً إذا جَرَى جَرْياً سهلاً ، فهو سَيْلٌ سارح وأنشد :
ورُبَّ كلِّ شُوْذَبِيَ مُنْسرِحْ
من اللِّباسِ غَيْرَ جَرْدٍ ما نُصِحْ
والجَرْدُ : الخَلَقُ من الثياب . ما نُصِح أي ما خِيط .
وقال النّضرُ : السَّريحةُ من الأرض : الطريقة الظَّاهِرةُ المسْتوِيةُ ، وهي أكثرُ نَبْتاً وشجراً مِمَّا حولَها ، وهي مُشْرِفةٌ على ما حوْلها ، والجميع السَّرائحُ .
وسُرُحٌ : ماء لبني عَجْلان ذكره ابن مُقْبِل فقال :
قالَتْ سُلَيْمَى بِبَطْنِ القاع من سُرُحٍ
والعرب تقول : إنَّ خَيْرَك لَفي سَرِيح ، وإنَّ خيْرك لسَريح وهو ضِدُّ البطِيء ، وفَرَسٌ سِرياحٌ : سَرِيعٌ ، وقال ابن مُقْبِل يصفُ الخيْل :
مِنْ كلِّ أهْوجَ سِرياحٍ ومُقْرَبةٍ
تُقَاتُ يومَ لِكَاكِ الوِرْدِ في الغُمَرِ
قال : وإنما خص الغُمَرَ وسَقْيها فيه لأنه وصفها بالعتْقِ وسُبوطَة الخُدود ولَطَافَةِ الأفْواه كما قال :
وتَشربُ في القَعْبِ الصغير وإن تُقَدْ
بِمشْفَرِها يوماً إلى الماءِ تَنْقَدِ
قال الليث : وإذا ضاقَ شيءٌ فَفَرَّجْتَ عنه قلت : سَرّحتُ عنه تَسْرِيحاً ، وقال العَجّاجُ :
وسرّحَتْ عنه إذا تَحَوَّبا
روَاجِبُ الْجَوْفِ الصَّهِيلَ الصُّلَّبا
وتَسريحُ الشعْرِ : تَرجِيلُه وتَخْليصُ بعضه من بعض بالمُشْط ، والمُشْط يقال له : المِرْجَلُ والمِسرح .
وأمَّا المَسرحُ بفتح الميم فهو المَرْعَى الذي تَسْرَحُ فيه الدّوَابّ للرَّعْي وجمعه المسارح ومنه قوله :
إذا عَادَ المَسَارِحُ كالسِّبَاح
وتَسريحُ دَمِ العِرْق المفصود : إرْسالُه بعدما يسيل منه حين يُفْصدُ مرّةً ثانية وسَمّى الله جلّ وعزّ الطّلاقَ سَراحاً فقال : ( تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ ) ( الأحزَاب : 49 ) كما سَمّاهُ طَلاقاً من طَلّق المرأةَ ، وسَمّاه الفِرَاقَ ، فهذه ثَلاَثَةُ ألْفَاظ تَجمَعُ صَرِيحَ الطّلاق الذي لا يُدَيَّنُ فيها المُطَلِّق بها ، إذا أنكر أن يكون عَنَى بها طَلاَقاً . وأمّا الكِناياتُ عنها بغيرها مثل البائنة والبَتّة والحَرَام وما أشْبَهَها فإنه يُصدَّق فيها مع اليمين أنه لم يُرِد بها طَلاقاً .
وقال الليث : ناقَةٌ سُرُحٌ ، وهي المنْسرِحةُ في سيرِها السريعة ، وأنشد قولَ الأعشى :
بجُلاَلةٍ سُرُحٍ كأن بِغَرْزِها
هِرّاً إذا انْتَعل المَطِيُّ ظِلاَلها
أبو عُبَيد عن الأصمعي : مِلاطٌ سُرُحُ الجَنْبِ هو المُنْسَرِح للذهاب والمجيء ، وأراد بالملاط العَضُد .
وقال ابن شُمَيل : ابنا مِلاَطَى البعيرِ هما العَضُدان ، قال : والمِلاَطان : ما عن يمين الكِرْكِرَة وشَمالها .
الليث : السِّرْحان : الذِّئْبُ ويُجْمَع على السِّرَاح ، قال : والسِّرْحانِ فِعْلان من سَرَح يَسرَح .
قلت : ويجمع السِّرْحان سَرَاحينَ وسَرَاحِي بغير نون ، كما يقال : ثعَالِبُ وثَعَالِي ، وأما السِّرَاحُ في جمع السِّرْحان فغير محفوظ عندي . وسِرْحانٌ يُجْرى من أسماء الذئب ، ومنه قوله :
وغارَةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تُفَّل
وقال الأصمعي : السِّرْحَانُ والسيِّد في لغة هُذَيْل : الأسَدُ . وفي لغة غيرهم الذِّئْبُ . قال أبو المُثَلَّم يَرْثِي رَجُلاً :
شِهَابُ أَنْدِيَةٍ حَمَّالُ أَلْوِيَةٍ
هَبَّاطُ أَوْدِيَةٍ سِرْحَانُ فِتيان
وأنشد أبو الهيثم لِطُفَيْل :
وخَيْلٍ كأمثَالِ السِّراحِ مَصُونَةٍ
ذَخَائرَ ما أَبْقَى الغُرابُ ومُذْهَبُ
قال : ويقال : سِرْحان وسَرَاحِين وسِرَاح .
الليث : السِّرْحَانُ : الذئب . ويجمع على السَّرَاح . قال الأزهري : ويجمع سَراحِين وسَرَاحِي بغير نون كما يقال : ثَعَالِب وثَعَالي فأما السِّراحُ في جمع السِّرْحان فهو مسموع من العرب وليس بقياس . وقد جاء في شعر الكاهِليّ : وقِيسَ عَلَى ضِبْعَان وضِبَاع . ولا أعرف لهما نظيرا .
وقال الليث : المُنْسَرِح : ضربٌ من الشعر على مستفعلن مفعولات مستفعلن ست مرّات .
وفي كتاب كتبه رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لأُكَيْدر دُومَةِ الجَنْدلِ : ( لا تُعْدَل سارِحَتُكم ولا تُعَدُّ فارِدتكم ) .
قال أبو عُبَيد : أراد أنَّ ماشِيَتَهم لا تُصْرفُ عن مَرْعىً تُرِيدُه ، والسارِحَةُ هي الماشية التي تسرح بالغداة إلى مراعيها .
شَمِر عن ابن شُمَيل : السَّرِيحةُ من الأرض : الطريقة الظاهرة المستوية بالأرض الضّيِّقَة ، وهي أكثر شجراً مِمّا حولها ، فَتَراها مستطيلة شَجِيرَةً ، وما حولها قليلُ الشجر ، وربما كانت عَقَبة وجَمْعُها سَرَائِح .
أبو عُبَيد عن الكِسَائي : سَرّحَهُ الله وسَرحَه أي وفّقَه الله ، قلت : وهذا حَرْفٌ غَرِيب سمعته بالحاء في ( المؤلف ) عن الإيادي .
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبَة : السارحة : الإبل والغنم ، قال : والسارحة : الدَّابَّة الواحدة . قال : وهي أيضاً الجماعة .
ويقال : تَسَرَّح فلان من هذا المكان أي ذَهَبَ وخرج ، وسَرَحْت ما في صدري سَرْحاً أي أخْرَجْته . وسُمَّى السَّرْحُ سَرْحاً لأنه يُسرَح فيخرجُ . وأنشد :
وسرَحْنَا كلَّ ضَبَ مُكْتَمِنْ
وقال في قوله : لا تُعْدَلُ سارحتكم أي لا تُصرف عن مرعىً تُرِيده . يقال : عَدَلْتُه أي صَرَفْته فعدل أي انصرف .
رسح : قال الليث : الرَّسَحُ : ألا تكون للمرأة عَجِيزةٌ . فهي رَسْحاءُ . وقد رَسِحَتْ رسَحاً . وهي الزَّلاَّء والمِزلاجُ . ويقال للسِّمع الأزَلِّ أَرْسَح .
والرَّسْحاءُ : القَبَيحة من النِّسَاء . والجمعُ رُسْحٌ .

##### Türkçe

ح س ر
**حسر** ، **حرس** ، **سحر** ، **سرح** ، **رسح** : kullanımdadır.

**حسر** : **الليث** dedi: **الْحَسْرُ**: senin bir şeyi bir şeyden soyman (kazıyıp kaldırman)dır. Denir ki: **حَسَرَ عن ذِراعيه**; ve **حَسَرَ البَيْضَة عن رأسه**; ve **حَسَرَت الرِّيحُ السّحابَ حَسْراً**. Ve **انْحَسَرَ الشيءُ**; eğer (fiile) uyarsa. Ve şiirde **حَسَرَ** lâzım olarak, **انْحَسَرَ** gibi gelebilir.

Ve **الليث** dedi: **حَسَرَ البَحرُ عن الساحل**; eğer ondan çekilip azaldıysa, ta ki suyun altındaki yerden (topraktan) olan şey ortaya çıkıncaya kadar; ve denilmez: **انحسَرَ البَحْرُ**.

Ve **ابن السَّكِّيت** dedi: **حَسَرَ الماءُ** ve **نَضِبَ** ve **جَزَرَ** bir tek mânâdadır; ve **أبو عُبَيد** **الحُسُورِ** hakkında, açığa çıkma mânâsında, şu beyti okudu:
إذا ما القَلاَسِي والعَمائمُ أُخْنِسَتْ
فَفِيهن عن صُلْعِ الرِّجال حُسُور

Ve **الليث** dedi: **الحَسْرُ** ve **الحُسُور**: bitkinliktir; dersin ki: **حَسَرَت الدَّابَّةُ** ve **العَيْنُ**; ve ona, baktığı şeye olan uzaklık, **حَسَرَها** (bitkin düşürdü); ve **رؤبة** dedi:
يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضَاؤُه

Ve **الفَرَّاء** Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: ( **كَرَّتَيْنِ يَنقَلِبْ إِلَيْكَ البَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ** ) ( **المُلك : 4** ) ister: küçük düşmüş olarak döner; ve o **حَسِيرٌ**dür, yani yorgun/bitkin; tıpkı develerin, zayıflık ve bitkinlikten dolayı doğrultulup (yürütülüp) (yorgun) düştüklerinde **تَحْسِرُ** olmaları gibi; ve onlar **الحَسْرَى**dır; onun teki **حَسِيرٌ**dür. Ve bunun gibi, O’nun عزّ وجلّ sözü: ( **وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً** ) ( **الإسرَاء : 29** ).

Dedi: Ona, yanında olanın hepsini vermeyi yasakladı; ta ki hiçbir şey yanında kalmayıp **مَحْسُوراً** olarak oturmasın.

Dedi: Araplar der: **حَسَرْتُ الدَّابَّة**; eğer onu yürüttün de yürüyüşü kesilinceye kadar (yordun) ise. أما **البَصَرُ** ise, görüşün en son eriştiği yerde **يَحْسُرُ**.

Ve **أبو الهَيْثَم** dedi: **حُسِرَت الدَّابَّةُ حَسْراً**; eğer yorulup da (yürüyemez hâlde) kalıncaya kadar (tüketildiyse). Ve **استحسرت**; eğer aciz kaldıysa. Allah تعالى dedi: ( **وَلاَ يَسْتَحْسِرُونَ** ) ( **الأنبيَاء : 19** ).

Ve hadiste: ( **الحسير لا يعقر** ) gazî için, eğer biniti **حُسِرَت** ve **قَوَّمَتْ** olursa, düşmanın onu alacağından korkarak onu **يَعْقِرها** (boğazlaması/ayaklarını kesmesi) câiz değildir; fakat onu salıverir.

Ve başkası dedi: Savaşta yaya olanlara **الحُسَّر** denir; bu, onların ellerinden ve ayaklarından **يَحْسِرونَ** (açarlar/soyarlar) olmalarındandır.

Ve bazısı dedi: Onlara **حُسَّرا** denildi; çünkü üzerlerinde zırhlar yoktur ve miğferler yoktur. Ve **الحَاسِرُ**: başında miğfer olmayan kimsedir. Ve **الأعْشى** dedi; zırhlıyı ve miğfersizi vasfeder:
تَعْصِفُ بالدَّارِع والحَاسِرِ

Ve Mekke’nin fethinde, o gün **أبو عُبَيدة** **الحُسَّر** üzerine idi; ve onlar yayalardır. Ve zırhı olmayanlara denir.

Ve **أبو إسحاق** Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında dedi: ( **هُمْ خَامِدُونَ ياحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِّن رَّسُولٍ** ) ( **يس : 30** ) bu, Kur’ân’da en zor mesele(ler)den biridir; eğer söyleyen derse: **الحَسْرة**’yi çağırmada fayda nedir? Halbuki **الحَسْرةُ** cevap vermeyen şeydendir. Dedi: Onu çağırmadaki fayda, akleden şeyi çağırmadaki fayda gibidir; çünkü nida, dikkat çekme kapısıdır. Sen: **يا زَيْدُ** dediğinde; eğer onu, nida olmaksızın konuşmak için çağırmadıysan, sözün mânâsı yoktur; ancak **يا زيد** dersin ki onu nida ile uyandırasın; sonra ona dersin: şunu yaptın. Görmez misin ki, sana yönelmiş olana: **يا زيدُ ، ما أَحسنَ ما صَنَعْتَ** dediğinde, ona nidasız: **ما أحسن ما صنعت** demenden daha pekiştirilmiş olur. Ve bunun gibi, muhataba: **أَنَا أعجَبُ مما فعلت** dediğinde, ona senin şaşırdığını faydalandırmış olursun; eğer: **واعَجَبَاهُ ممَّا فَعَلْت** ve **يا عجباه أتفعل كذا** deseydin, senin **العَجَب**’i çağırman faydada daha beliğ olurdu. Mânâ: **يا عَجَبَا أَقْبِلْ**; çünkü o, senin vakitlerindendir. Nida ancak, şaşılana dikkat çekmedir; şaşkınlığa değil. Ve **الحَسْرَةُ** en şiddetli pişmanlıktır; ta ki pişman olan, faydası olmayan bineklerden **الحَسِيرِ** gibi kalıncaya kadar.

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **مَن يَشَآءُ فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ** ) ( **فَاطِر : 8** ). Bu, nehiydir; mânâsı haberdir. Mânâ: Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de Allah’ın saptırdığı kimse (yüzünden), nefsin onların üzerine **حَسْرةً** ve **تَحسُّراً** olarak gitti mi? Ve denir: **حَسِر فلان يحسَر حَسْرَةً وحَسَراً**; eğer kaçırdığı bir iş üzerine pişmanlığı şiddetlenirse. Ve **المَرَّار** dedi:
ما أَنَا اليومَ على شيْء خَلاَ
يا ابْنَةَ القَيْن تَوَلَّى بِحَسِرْ

Ve **الليث** dedi: Kuş, eski tüyden yeniye çıktığında **تتحَسَّر**; ve **التَّحْسِير** zamanında onu **حَسّرها** (ağırlaştırdı): çünkü o, bir mühlet içinde yapılmıştır.

Ben dedim: Ve **البَّازِي** **للتَّحْسِير** için **يُكَرِّز**; ve bunun gibi, diğer yırtıcı kuşların hepsi **تَتَحَسّر**.

Ve **تَحَسَّر الوَبَرُ عن البَعِير** ve eşek üzerindeki kıl, düştüğünde (ayrıldığında). Ondandır, onun sözü:
تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فأَنْسَلَها
واجْتَابَ أُخرى جديداً بعد ما ابْتَقَلاَ

Ve **الليث** dedi: Cariye, eti yerlerine oturduğunda **تَتحَسَّر**; ve bunun gibi deve de. Ve **لبيد** dedi:
فإذا تَغَالَي لَحمُها وتَحَسَّرَتْ
وتَقَطَّعَتْ بعد الكَلاَلِ خِدَامُها

Ben dedim: Devenin etinin **وتحسُّرُ**’ü: baharın onu semirtmesi, ta ki yağı çoğalsın ve hörgücü sağlamlaşsın; sonra günlerce binilince etinin gevşekliği gidip, ondan yerlerinde sıkılaşan şey şiddetlenirse, artık **تَحسّر** etmiştir.

Ve **رجل حاسِرٌ**: başında sarık olmayan. Ve **امرأةٌ حاسِرٌ** (هاء olmaksızın): eğer elbiselerini üzerinden **حَسَرَتْ** (sıyırdı) ise. Ve **رجُلٌ حاسِرٌ**: üzerinde zırh olmayan ve başında miğfer olmayan.

Ve **الليثُ** dedi: **الحَسَارُ**: develeri ishal eden bir çeşit bitkidir.

Ve **رجُلٌ مُحَسَّر**: aşağılanmış, eziyet görmüş.

Ve hadiste: ( Ahir zamanda **أمِيرَ العُصَبِ** diye adlandırılan bir adam çıkar; ashabı **مُحَسَّرُون**: aşağılanmışlar, horlanmışlar, sultanın kapılarından uzaklaştırılmışlar; her bir yönden ona gelirler; sanki onlar sonbaharın parça parça bulutları gibidir; Allah onlara yerin doğularını ve batılarını miras kılar ).

**أبو زيد**: **فَحْلٌ حاسرٌ** ve **فادِرٌ** ve **جَافِرٌ**; eğer dişilerini dölleyip sonra onlardan yüz çevirip onları bırakırsa.

Ve hadiste: ( **ادعوا الله ولا تستحسروا** ). **النَّضْرُ** dedi: Mânâsı: usanmayın.

**الشَّيْخُ** dedi: Bu harf şöyle rivayet edildi: **فَحْلٌ جاسرٌ** **بالجيم**; yani **فادِر**. Ve ben onu doğru sanıyorum. Ve **العَجَّاج**’ın sözü:
كَجَمَلِ البَحْرِ إذا خَاضَ جَسَرْ
غَوَارِبَ اليَمِّ إذا اليَمُّ هَدَر .
ta ki **حَاسِرٌ** denilsin; hâlbuki **ما انْحَسَرَ**. Yani **اليَمّ**. Denir: **حاسِرٌ**; eğer **جَزَر** (çekildi) ise. Ve **حَسَر البَحْرُ** ile **جَزَر** birdir.

Ve onun sözü: **إذا خَاضَ جَسَر** **بالجيم**; yani cesaret etti ve denizin çoğunu aştı; ve derinlikler onu korkutmadı.

**الحَسَارُ** otlardandır; çayırlarda biter. Tekili **حَسَارَة**.

Ve **رِجْلُ الغُرَاب**: başka bir bitkidir. Ve **دم الغزال**: başka bir bitkidir. Ve te’vil: başka bir ottur.

**سحر** : **الليث** dedi: **السِّحْرُ**: şeytana yaklaşılan ve onun yardımıyla (yapılan) bir iştir; bütün bu işin keyfiyeti **السِّحْر**dür. Ve **السِّحْر**dendir: gözün aldığı aldanış; gözü yakalar da, işin senin gördüğün gibi olduğunu zannedersin; hâlbuki asl (hakikat) senin gördüğün üzere değildir.

Ve hadiste, **قيسَ بنَ عَاصمٍ المِنْقَرِيَّ** ile **الزِّبرقان بن بدر** ve **عمرو بن الأصمِّ**’un Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) yanına geldikleri; Peygamber’in **عَمْراً**’a **الزِّبْرِقَان** hakkında sorduğu, bunun üzerine onun hakkında hayırla övdüğü rivayet edilmiştir. **الزّبرِقَانُ** bundan razı olmadı ve dedi ki: Vallahi ey Allah’ın Resulü, o, benim söylediğinden daha üstün olduğumu elbette bilir; fakat benden sana olan makamımı kıskandı; bunun üzerine **عَمْرو** onu şer ile övdü, sonra dedi ki: Vallahi, ona ne ilkinde ne de sonrasında yalan söyledim; fakat o beni razı etti de rıza ile söyledim, sonra beni kızdırdı da kızgınlıkla söyledim. Bunun üzerine Allah’ın Resulü ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: “Şüphesiz **البَيَان**’dan bir kısmı elbette sihirdir”: / /

**أبو عُبَيد** dedi: Sanki mânâ—Allah daha iyi bilir—şudur: **بَيَان**’ından öyle bir dereceye ulaşır ki, insanı över de onda doğru söyler; ta ki kalpleri kendi sözüne çevirinceye kadar; sonra onu yerer de onda doğru söyler; ta ki kalpleri onun diğer sözüne çevirinceye kadar; sanki bununla dinleyenleri büyülemiş gibidir. Dedim: **السِّحْرِ**’ün aslı, şey’i hakikatinden başkasına çevirmektir.

**الفرّاء**, Allah’ın sözü hakkında: **( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ )** ( المؤمنون : 89 ) dedi: Mânâsı: “Nereden çevriliyorsunuz?”dur; benzeri **( إِلاَّ هُوَ )** ( فَاطِر : 3 )’tür; **أُفِكَ** ile **سُحِرَ** birdir.

**المُنْذِري** bana, **ابن فهم**’den, o **محمد بن سَلاَّم**’dan, o da **يُونُسَ**’tan, şu söz hakkında haber verdi: **( فَأَنَّى تُسْحَرُونَ )** ( المؤمنون : 89 ); dedi ki: “Çevriliyorsunuz.”

**يونس** dedi: Araplar adama derler: “Seni falan falan yönden ne **سَحَرَكَ**?” yani: “Seni ondan ne çevirdi?”

**شَمِر** dedi: **ابن عائشة** dedi ki: Araplar **السِّحْرَ**’e ancak **سِحْراً** adını verdi; çünkü o, sıhhati hastalığa giderir; ancak “**سَحَرَه**” denir, yani onu buğzdan sevgiye giderdi. **الكُمَيْت** dedi ki:

وقَادَ إليها الحُبَّ فانْقَادَ صَعْبُه
بِحُبَ من السِّحْرِ الحَلاَل التَّحَبُّبُ

Onun muradı: Onu sevmenin galebesi sihir gibidir, sihir değildir; çünkü o helâl bir sevgidir; helâl sihir olmaz; çünkü **السِّحْرَ**’de aldatma gibisi vardır. **شَمِر** dedi: **ابن الأعرابيّ** bana **للنَّابِغَةِ**’den okuttu:

فقالت يَمِينُ الله أَفْعَلُ إنَّني
رأَيْتُك مَسْحُوراً يَمِينُك فاجِرَه

Dedi ki: **مسحوراً**: aklı gitmiş, bozulmuş.

Dedi ki: **طَعَامٌ مَسْحُورٌ**: işi bozulduğunda; ve **أرضٌ مَسْحُورَة**: ona yağmurdan gerekenden daha çok isabet etti de onu bozdu; ve **غَيْثٌ ذو سِحْرِ**: suyu gerekenden daha çok olduğunda.

**ابن شُميل** dedi: Bitkisi olmayan yere denir: ancak o, **قاعٌ قَرَقُوسٌ**’tur. **أرض مَسْحُورَة**: bitirmez; **عَنْزٌ مَسحُورَةٌ**: sütü az. Dedi: **البَسْقَ** koyunların sütlerini **يَسْحَرُ**; o da, doğumdan önce sütün inmesidir.

**الفَرَّاء**, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **( إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ )** ( الشُّعَرَاء : 153 ) dedi: Allah’ın peygamberine dediler ki: Sen melek değilsin; ancak sen bizim gibi bir beşersin.

Dedi: **المُسَحَّرُ**: içi boş olan; sanki—Allah daha iyi bilir—şu sözünden alınmıştır: “**انْتَفَخَ سَحْرُك**”, yani sen yemek ve içecek yersin de onunla oyalanırsın. **لَبِيدٌ** dedi ki:

فإنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نحن فإنَّنَا
عَصَافِيرُ من هذا الأَنَامِ المُسَحَّرِ

Muradı: oyalanmış, aldatılmış. Dedi: Sihirbazın da bundan alındığını görürüz; çünkü o, aldatma gibidir.

Başkası dedi: **( مِنَ الْمُسَحَّرِينَ )** ( الشُّعَرَاء : 153 ) yani, bir defadan sonra bir defa sihirlenmiş olanlardan. **السِّحْرُ**’e **سِحْراً** adı verildi: çünkü şey’i yönünden çevirmektir; sanki sihirbaz, bâtılı hak sûretinde gösterdiğinde ve şeyi hakikatinin dışında hayal ettirdiğinde, şeyi yüzünden **سَحَر** etmiş, yani onu çevirmiştir. Dil ehlinden bazıları, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **( إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَّسْحُورًا )** ( الإسرَاء : 47 ) iki söz söyledi: Birincisi, bizim gibi **سَحْرٍ** sahibi olduğudur; ikincisi, sihirlenmiş ve istivâ haddinden giderilmiş olduğudur.

**المنذري** bana, **ثعلب**’den, o da **ابن الأعرابي**’den haber verdi; dedi ki: **السِّحْرُ**: aldatmadır; ve **السَّحَرُ**: geceden bir parçadır. Ve O’nun عزّ وجلّ sözü: **( وَقَالُواْ ياأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا )** ( الزّخرُف : 49 ). Söyleyen der ki: Musa’ya “Ey sihirbaz” demeleri nasıl oldu, hâlbuki onların hidayette olduklarını iddia ediyorlar? Bunun cevabı şudur: **السَّاحر** onların yanında övülen bir sıfattı; **السِّحْرُ** ise rağbet edilen bir ilimdi; bu yüzden “Ey **السَّاحر**” dediler, onu tazim cihetiyle; ve onu, kendilerinde daha önceki “sihirbaz” diye adlandırma ile hitap ettiler; zira o, benzerini bilmedikleri mucizeler getirmişti; sihir onların yanında küfür değildi ve onunla ayıplaşacakları şeylerden değildi; bunun için ona “Ey sihirbaz” dediler.

**الليث** dedi: Çocukların oynadığı bir şey vardır; uzatıldığında bir renkte çıkar; başka bir taraftan uzatıldığında ilkine muhalif başka bir renkte çıkar; ona **السَّحَّارَةَ** denir. Dedi: **السِّحْرُ**: gıdadır. Şu beyit okunmuştur:

أرانا مُوضِعِين لحَتْم غَيْبٍ
ونُسْحَرُ بالطَّعَام وبالشَّرَاب

Başkası dedi: “**نُسْحَرُ بالطعام**”ın mânâsı: “Onunla oyalanırız”dır.

**الليث** dedi: **السَّحَرُ**: gecenin sonudur. Dersin ki: “Onu, ey şu, **سُحْرةَ** gördüm” ve tenvin ile **سُحرَةً**; ve “Onu **سَحَراً** ve tenvinsiz **سَحَرَ** gördüm”; ve “Onu **بالسَّحرِ الأعلى** gördüm” ve “Onu **بأعلى سَحَرينِ** gördüm” ve “Onu **بأعلى السَّحَرَين** gördüm.” **العجّاج** dedi ki:

غَدَا بأَعْلَى سَحَرٍ وأَحْرَسا

Dedi: Bu hatadır; ona “**بأَعلى سَحَرَيْن**” demesi gerekirdi; çünkü o, sabahın ilk nefesidir; şu sözde olduğu gibi:

مَرَّتْ بأَعلى سحَريْنِ تَدْأَلُ

Dedi: Ve dersin ki: “Bu gece **سحَرِيَّ**.” Şu beyit okunmuştur:

في لَيْلةٍ لا نَحْسَ في
سحَرِيِّها وعِشائها

Bazısı der ki: “Bu gecenin **سحريَّة**’si.”

**سَلَمَةُ**’nin **الفرَّاء**’dan rivayeti: Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında: **( لُوطٍ نَّجَّيْنَاهُم )** ( القَمَر : 34 ); burada **سَحراً**’ı mecrâya soktu; çünkü o nekredir; “Onları bir gece ile kurtardık” demen gibi. Dedi: Araplar ondan **الباء**’yı düşürdüklerinde onu mecrâya sokmadılar; “Bunu, ey delikanlı, **سَحرَ** yaptım” dediler. Sanki onların onu mecrâya sokmayı terk etmelerinde, sözlerinin onda **الألف واللام** ile olması vardı da ona göre cereyan etti; sonra ondan **الألف واللام** hazfedildiğinde ve ikisinin niyeti onda bulunduğunda sarf edilmedi. Arapların sözü şudur: “Bizde **منذ السَّحَر**’den beri duruyor”; neredeyse bundan başkasını söylemezler.

**الزجاج** dedi—ki bu, **سيبويه**’nin sözüdür—: **سَحَرٌ** nekre olduğunda, **الأسْحارِ**’dan bir **سَحَرٌ** murad edilirse sarf olunur; dersin ki: “Zeyd’e **سَحراً من الأسحار** geldim.” Eğer gününün **سَحَر**’ını murad edersen: “Ona, ey şu, **سَحَرَ** geldim” ve “Ona, ey şu, **بِسحَرَ** geldim.” Dedim: Kıyas, **سيبويه**’nin dediğidir.

**السَّحُورُ**: **السَّحَر** vaktinde, **طَعام** yahut **لَبَن** yahut **سَوِيق**’ten, onunla sahur yapılan şeydir; o vakitte yenilen şeye isim olarak konmuştur. Adam o yemeği **تسحَّر** etti, yani onu yedi.

Ve denir: **أسْحَرْنا** yani **السَّحَر** vaktine girdik; ve **استَحَرنا** yani **السَّحَرِ** vaktinde yürüdük ve o vakitte yürümek için kalktık. Ondan, **زُهَير**’in sözü:

بَكَرْنَ بُكُوراً واستَحَرْنَ بسُحْرَة

وقال ابنُ شُميْل في باب الأرنب : tavşan bâbında İbn Şümeyl dedi: Tavşana **مُقَطَّعَةُ الأسْحار** ve **مُقَطِّعة القلوب** denir; çünkü o, şiddetli koşuşuyla köpeklerin **أَسْحارَ**’ını parçalar ve onu isteyenin **أسحارَ**’ını parçalar.

وقال الليث : Leys dedi: **الإسْحارَّةُ** bir ottur; onun üzerinde mal semirir.

وقال النَّضْر : Nadr dedi: **الإسْحارَّةُ**: sap üzerinde biten sıcak bir ottur; onun küçük yaprakları vardır; onun **الشَّهْنِيزَة** gibi siyah bir tanesi vardır.

أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **السَّحْر** hafif(olan): karnın üst tarafından gırtlağa ve yemek borusuna yapışan şeydir. Ferrâ, Seleme’nin ondan rivayet ettiğine göre: o, **السَّحْر** ve **السُّحْر** ve **السَّحَر**’dir.

وقال الليثُ : Leys dedi: Bir adamda tokluk sıçrayıp kabardığında şöyle denir: **انْتَفَخَ سَحْرُه**; mânâsı: sınırını aştı ve ölçüsünü geçti.

قُلتُ : Ben dedim: Bu hatadır; ancak **انْتَفَخَ سَحْرُه** korkunun içini doldurduğu, böylece **السحْرُ**—ki o **الرِّئَةُ**’dir—şişip kalbi **الحُلْقوم**’a kaldırıncaya kadar (şiştiği) korkak için söylenir. Bundan, Allah’ın (aziz ve celil) sözü: **( زَاغَتِ الاَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ ) ( الأحزَاب : 10 )**; yine O’nun sözü: **( الْحِسَابِ وَأَنذِرْهُمْ يَوْمَ الاَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلاَ ) ( غَافر : 18 )**. Bütün bunlar, **انتِفَاخ السَّحْرِ**’ün şiddetli korkuya ve dehşetin yerleşmesine bir mesel olduğuna ve onun tokluktan olmayacağına delâlet eder.

والسَّحَرُ والسُّحْرَةُ : **السَّحَرُ** ve **السُّحْرَةُ**: siyahlığın üzerine çıkan bir beyazlıktır; **بالسين والصاد** ile söylenir; ancak **السِّين** daha çok sabahın **سَحَر**’ında kullanılır, **الصاد** ise renklerde; şöyle denir: **حِمارٌ أَصْحرُ** ve **أَتَانٌ صَحرَاء**.

وقول ذي الرُّمّةِ يصفُ فَلاَة : Zü’r-Rumme’nin bir çölü vasfederken sözü:
مُغَمِّضُ أَسْحارِ الخُبوتِ إذا اكتَسَى
من الآل جُلاًّ نَازِحَ الماء مُقْفِر

قيل : Denildi: **أَسحارُ الفَلاَة**: onun uçlarıdır; her şeyin **سَحَرُ**’ı: onun ucudur. Gecelerin **أَسحار**’ına benzetildi; onlar, sonlarının uçlarıdır. **مُغَمِّضَ أطراف خُبُوتِه**’yi murad etti; sonra **الألف واللام**’ı soktu da ikisi izâfetin yerini tuttu.

وقال شمر : Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأسحارُ**’ın teki **سَحْر**’dır. Dedi: Vadinin **سَحْرُ**’ı: onun üst tarafıdır.

وأخبرني المُنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **سَحْرُه**’undan şikâyet edene **سَحِيرٌ** denir; ondan ona **السِّلُّ** isabet ederse o **بَحِيرٌ** ve **بَحِرٌ**’dir.

وأنشد : Ve inşâd etti:
وغِلْمَتي منهم سَحِيرٌ وبَحِرْ
وقائمٌ من جَذْبِ دَلْوَيها هَجِرْ

قال : Dedi: **سحَر** (fiili) uzaklaştığında (kullanılır); **سَحَر**: aldattı; **سَحَر** erken çıktığında (kullanılır).

وروى الطُّوسِيُّ عن الخَزَّاز قال : Tûsî, Hazzâz’dan rivayet etti; dedi: **السَّحِير**: **سَحْرُه** kesilmiş olandır; o da onun **رِئتُه**’udur. **البَحِر**: bedeni veremleşen, eti giden kimsedir. **هَجِرٌ** ve **هَجيرٌ**: ağırlaşmış, adımı birbirine yakın yürür; sanki onda bir **هِجاراً** vardır; kendisinde bulunan **الشِّرَّةِ** ve **البَلاءِ** sebebiyle canlılık göstermez.

حرس : **حرس**: Leys: **الحَرْسُ**: **الحُقْبِ**’den aşağı, dehrden bir vakittir. Ebû Ubeyd: **الحَرْسُ**: **الدَّهرُ**’dir; **المُسْنَدُ**: **الدَّهرُ**’dir.

وقال الليث : Leys dedi: **الحَرَسُ** onlar **الحُرَّاسُ** ve **الأحْرَاسُ**’tır; fiil **حَرَس يَحْرُس**’tur; lâzım fiil **يَحْتَرِسُ**’tur; sanki **يَحْتَرِزُ**. Ben dedim: Hepsi için **حارِسٌ** ve **حَرَسٌ** de denir; nitekim **خادِمٌ** ve **خَدَمٌ**, **عاسٌّ** ve **عَسَسٌ** denildiği gibi.

وقال الليثُ : Leys dedi: **البِناءُ الأحْرَسُ** sağır bina(dır). Ben dedim: **البناءُ الأحْرَسُ**: üzerine **الحَرْسُ**—ki o **الدَّهْرُ**’dir—gelmiş eski, âdî binadır. Bundan, Rü’be’nin sözü:
وأَيْرَمٍ أَحْرَسَ فوْقَ عَنْزِ

Ve **الأيْرَم**: **القَارَة** üzerinde inşa edilen, yolla istidlâl olunan bir alâmete benzer (şey)dir. **العَنْزُ** siyah bir **قَارَة**’dır. Şöyle de rivayet olunur:
وإرَمٍ أَعْيَسَ فوق عَنْزِ

وفي الحديث أَنَّ غِلْمةً لحاطِب بنِ أبي بَلْتَعَةَ : Hadiste: Hâtıb b. Ebî Belte‘a’nın bir takım gençleri: Bir adamın devesini **احْتَرَسوا** ettiler de onu boğazladılar.

وفي حديث آخر : Başka bir hadiste: Dağın **حَرِيسَةِ**’si hakkında geldi; dedi: onda kesme yoktur.

قال شَمِر : Şemmer dedi: **الاحتِرَاسُ**: bir şeyin mer‘âdan alınmasıdır.

وقال ابن الأعرَابي : İbnü’l-A‘râbî dedi: Koyunu çalana **مُحْتَرِسٌ** denir; çalınan koyuna **حَرِيسَةٌ** denir. Falan, insanların koyunlarını gizlice çalıp yediğinde **الحَرِيساتِ**’ı yer; onlar **الحَرائِسُ**’tir.

وقال غيره : Başkası dedi: Bir şeyin korunmasına emanet edilen, onda hainlik etmesinden emin olunmayan adama (da) denir: **مُحْتَرِسٌ**; onun gibisinden (sakınan)dır; o **حارِسٌ**’tir.

والحَرْسان : **الحَرْسان**: iki dağdır; ikisinden birine **حَرْسُ قَساً** denir; onda **البيضاء** denilen bir tepe vardır. Ve dedi:
هُمُ ضَرَبُوا عن وَجْهِهَا بكَتيبَةٍ
كبيضاء حَرْسٍ في طَرَائِقها الرَّجْل

**البيضاء**: dağda bir tepedir.

سرح : **سرح**: Leys dedi: **السَّرْح**: mer‘âda otlatılan, en‘âmdan olan maldır.

Denir: Kavim develerini **سَرَح** etti, **سَرْحاً**; develer **سرَحَت** etti, **سَرْحاً**. **المسرَحُ**: **السَّرْح**’ın mer‘âsıdır. Sabah çıkarılıp akşam geri getirildikten sonra ancak **سَرْحاً** diye adlandırılır. Hepsi **السُّرُوحُ**’tur.

Dedi: **السَّارح** bazen onu otlatan çobanın adı olur; **السَّارح** bazen de **السَّرْح**’ı olan kavmin adı olur; **الحاضر** ve **السامر** gibi; ikisi de bir çoğuldur.

وقال أبو الهَيْثَمِ في قول الله عزّ وجلّ : Ebû’l-Heysem, Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında: **( حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ ) ( النّحل : 6 )**: Denir: **سَرَحْتُ الماشيةَ** yani sabahleyin onları mer‘âya çıkardım. Malın kendisi sabahleyin kuşluğa kadar otladığında **سَرَح المالُ** (denir).

Ve denir: **سَرَحْتُ** ben **أَسرَحُ سُرُوحاً** yani sabahladım/erken çıktım. Cerîr’den inşâd etti:
وإذا غَدَوْتِ فَصَبَّحَتْكِ تَحِيَّةٌ
سبَقَتْ سُرُوحَ الشَّاحِجَاتِ الحُجَّلِ

Dedi: **السَّرْحُ**: otlayan maldır.

وقال الليث : Leys dedi: **السَّرْحُ**: meyvesi olan bir ağaçtır; o **الأَلاَءَةُ**’dir; teki **سَرْحة**. Ben dedim: Bu yanlıştır; **السَّرْح**’ın **الألاءَة** ile hiçbir ilgisi yoktur.

قال أبو عُبَيد : Ebû Ubeyd dedi: **السَّرْحَةُ**: bilinen bir ağaç türüdür. İnşâd etti: Antere’nin sözü:
بَطَلٍ كأنَّ ثِيابَهُ في سَرْحَةٍ
يُحْذَى نِعَالَ السِّبْتِ لَيْسَ بِتَوْأَمِ

Onu boyunun uzunluğuyla vasfeder; böylece sana, **السَّرْحَة**’ın büyük ağaçlardan olduğunu açıklamıştır. Görmez misin, uzunluğu sebebiyle adamı ona benzetti. **الآلاء**’ın sapı yoktur, uzunluğu da yoktur.

وأَخْبَرني المنذري عن أبي الهَيْثَم أنه قال : Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi: **السَّرْح**: içinde diken olmayan her ağaçtır.

وفي حديث ابن عمر أنه قال : İbn Ömer’in hadîsinde: dedi: **( إنَّ بمكان كذا وكذا سَرْحَةً لم تُجْرَدْ ولم تُعْبَلْ ، سُرَّ تَحْتَهَا سَبْعُون نَبِيّاً )**; bu, **السَّرْحَة**’ın büyük ağaçlardan olduğuna delâlet eder.

Ve Araplar, su üzerinde biten **السَّرْحة** ile kadından kinaye ederler. Bundan onun sözü:
يا سَرْحَةَ الماء قَدْ سُدّتْ مَوَارِدُه
أَمَا إليك طريقٌ غَيْرُ مَسْدُود
لِحَائِمٍ حامَ حتى لا حَراك به
مُحَلإٍ عن طريقِ الوِرْدِ مَرْدُودِ

Suda biten **السَّرْحَة** ile kadından kinaye etti; çünkü o vakit (kadın) en güzel olduğu hâl üzeredir.

ثعلب عن ابن الأعْرابي : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّرْحُ**: **الذَّكْوَانِ**’ın büyükleridir. **الذَّكْوَانُ**: dalları güzel bir ağaçtır.

وقال الليث : Leys dedi: **السَّرْحُ**: idrarın tutulmasından sonra fışkırmasıdır.

Ve **رَجُلٌ مُنْسَرِح الثِّيابِ**: elbiseleri az, onların içinde hafif olduğu zaman; ve Rü’be dedi:
مُنْسرِحٌ إلاَّ ذَعاليبَ الخِرَقْ
**الذَّعاليبُ**: elbiselerden kopup parçalanan şeylerdir.
Dedi: Ve yırtık bir bezden her parça, yahut akıcı, uzunlamasına (uzanmış) kuru kan, işte o ve benzerleri **سريحة**’dir; onun çoğulu **سَرائح**’tir. Lebîd dedi:
بِلَبَّتِه سَرائِحُ كالعَصيمِ
Dedi: Ve **السَّرِيح**: hizmet (bağı) ile bileğin üstünde bağlanan kayıştır.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُنْسَرِحُ**: elbisesinden dışarı çıkan (kimsedir). Dedim: Bu, Leys’in dediği değil, doğru olan budur. **السَّرائح** ise develerin nalınlarının kayışlarıdır; onlardan her kayış **سريحة**’dir. **الْخِدَامُ**: ayak bileklerinde bağlanan kayışlardır; **السرائِحُ** da **الخدَم**’e bağlanır. **السَّريحةُ**: uzunlamasına olduğu zaman kandan (oluşan) izdir.
Ebû Saîd: **سَرَحَ السَّيلُ يَسْرَحُ سُرُوحاً وسَرْحاً**: kolay bir akışla aktığı zaman; o halde o, **سَيْلٌ سارح**’tır. Ve şu beyit okundu:
ورُبَّ كلِّ شُوْذَبِيَ مُنْسرِحْ
من اللِّباسِ غَيْرَ جَرْدٍ ما نُصِحْ
**والجَرْدُ**: elbiselerden eskimiş olan (şey)dir. **ما نُصِح** yani: dikilmemiş olan.
Nadr dedi: Yerden **السَّريحةُ**: görünen, düz yol/izdir; o, çevresindekinden daha çok bitki ve ağaçlıdır; çevresindekilere nazır/yüksektedir; hepsi **السَّرائحُ**’tir.
Ve **سُرُحٌ**: Benî Aclân’a ait bir sudur; İbn Mukbil onu zikretti de şöyle dedi:
قالَتْ سُلَيْمَى بِبَطْنِ القاع من سُرُحٍ
Araplar der ki: “Senin hayrın mutlaka **سَرِيح**’tedir”; ve “Senin hayrın mutlaka **سَريح**’tir”; o, yavaşın zıddıdır. Ve **فَرَسٌ سِرياحٌ**: hızlıdır. İbn Mukbil atları vasfederek dedi:
مِنْ كلِّ أهْوجَ سِرياحٍ ومُقْرَبةٍ
تُقَاتُ يومَ لِكَاكِ الوِرْدِ في الغُمَرِ
Dedi: **الغُمَرَ**’i ve onun içinde sulamayı ancak, onu asaletle, yanakların yumuşaklığıyla ve ağızların inceliğiyle vasfettiği için tahsis etti; nitekim dedi ki:
وتَشربُ في القَعْبِ الصغير وإن تُقَدْ
بِمشْفَرِها يوماً إلى الماءِ تَنْقَدِ
Leys dedi: Bir şey daraldığı zaman, ondan ferahlattığında “**سَرّحتُ عنه تَسْرِيحاً**” dersin. A‘câc dedi:
وسرّحَتْ عنه إذا تَحَوَّبا
روَاجِبُ الْجَوْفِ الصَّهِيلَ الصُّلَّبا
Ve **تَسريحُ الشعْرِ**: onu taramak ve tarağıyla bir kısmını bir kısmından ayırıp arıtmak/çözmektir. Tarağa **المِرْجَلُ** ve **المِسرح** denir.
أما **المَسرحُ** (mîm’in fethasıyla) ise: hayvanların otlamak için içinde yayıldığı otlaktır; çoğulu **المسارح**’tır. Ondan şu sözdür:
إذا عَادَ المَسَارِحُ كالسِّبَاح
Ve **تَسريحُ دَمِ العِرْق المفصود**: ondan bir kere hacamat/kan alma (damar kesme) ile aktıktan sonra ikinci defa kesildiğinde onu salıvermek/akıtmaktır. Allah, celîl ve azîz, boşamayı **سَراحاً** diye adlandırdı; şöyle dedi: ( تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ ) ( الأحزَاب : 49 ) nitekim onu, kadını boşayanın fiilinden **طَلاقاً** diye adlandırdı; ve onu **الفِرَاقَ** diye adlandırdı. İşte bunlar, boşayanın “onunla boşamayı kastetmedim” diye inkâr etmesi halinde, onunla (kastı hakkında) borçlandırılmadığı/sorumlu tutulmadığı, sarih boşamayı toplayan üç lafızdır. أما onun dışındaki kinayeler; **البائنة** ve **البَتّة** ve **الحَرَام** ve benzerleri gibi; onda ise yeminle birlikte, onunla boşama istemediği hususunda tasdik olunur.
Leys dedi: **ناقَةٌ سُرُحٌ**: yürüyüşünde hızlı, seyrinde **المنْسرِحةُ** olan (deve)dir. A‘şâ’nın sözünü okuttu:
بجُلاَلةٍ سُرُحٍ كأن بِغَرْزِها
هِرّاً إذا انْتَعل المَطِيُّ ظِلاَلها
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **مِلاطٌ سُرُحُ الجَنْبِ**: gidip gelmek için dışarı çıkan, **المُنْسَرِح** olandır; **الملاط** ile **العَضُد**’u kastetti.
İbn Şümeyl dedi: Devenin **ابنا مِلاَطَى**’sı iki pazıdır. Dedi: **والمِلاَطان**: **الكِرْكِرَة**’nin sağında ve solunda olan şeydir.
Leys: **السِّرْحان**: kurttur; **السِّرَاح** üzerine cem‘ olunur. Dedi: **السِّرْحانِ** “**سَرَح يَسرَح**”tan **فِعْلان** veznindedir.
Dedim: **السِّرْحان** ayrıca **سَرَاحينَ** ve nûnsuz **سَرَاحِي** olarak da cem‘ olunur; nitekim **ثعَالِبُ** ve **ثَعَالِي** denir. أما **السِّرَاحُ**’ın **السِّرْحان**’ın cemi olarak kullanımı ise bende mahfuz değildir. Ve **سِرْحانٌ** kurdun adlarından biri olarak yürütülür; ondandır şu sözü:
وغارَةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تُفَّل
Asmaî dedi: Hüzeyl dilinde **السِّرْحَانُ** ve **السيِّد**: aslandır. Başkalarının dilinde ise kurttur. Ebû’l-Müsellem bir adamı mersiyeleyerek dedi:
شِهَابُ أَنْدِيَةٍ حَمَّالُ أَلْوِيَةٍ
هَبَّاطُ أَوْدِيَةٍ سِرْحَانُ فِتيان
Ebû’l-Heysem, Tufeyl’den şu beyiti okuttu:
وخَيْلٍ كأمثَالِ السِّراحِ مَصُونَةٍ
ذَخَائرَ ما أَبْقَى الغُرابُ ومُذْهَبُ
Dedi: **سِرْحان** ve **سَرَاحِين** ve **سِرَاح** denir.
Leys: **السِّرْحَانُ**: kurttur. **السَّرَاح** üzerine cem‘ olunur. Ezherî dedi: Nitekim **ثَعَالِب** ve **ثَعَالي** denildiği gibi, nûnsuz **سَراحِين** ve **سَرَاحِي** olarak da cem‘ olunur. أما **السِّراحُ**’ın **السِّرْحان**’ın cemi olması ise Araplardan işitilmiştir, kıyasla değildir. Kâhilî’nin şiirinde gelmiştir: ve **ضِبْعَان** ve **ضِبَاع** üzerine kıyas edilmiştir. İkisine benzerini bilmiyorum.
Leys dedi: **المُنْسَرِح**: **مستفعلن مفعولات مستفعلن** üzere altı defa (tekrarlanan) bir şiir türüdür.
Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) Dûmetü’l-Cendel’in Ukaydir’ine yazdığı bir kitapta: ( لا تُعْدَل سارِحَتُكم ولا تُعَدُّ فارِدتكم ) (vardır).
Ebû Ubeyd dedi: Maksadı, onların hayvanlarının istediği bir mer‘adan çevrilmemesidir; **السارِحَةُ** sabahleyin mer‘alarına yayılan hayvandır.
Şemir, İbn Şümeyl’den: Yerden **السَّرِيحةُ**: dar arazide, yerde görünen düz yol/izdir; çevresindekinden daha çok ağaçlıdır; onu uzunlamasına, küçük ağaçlı görürsün; çevresi ise az ağaçlıdır; bazen bir yokuş/geçit olur; çoğulu **سَرَائِح**’tir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **سَرّحَهُ الله وسَرحَه** yani Allah onu muvaffak kıldı. Dedim: Bu, (müellif)’te İyâdî’den **الحاء** ile işittiğim garip bir harftir.
Şemir dedi: Hâlid b. Cenbe dedi ki: **السارحة**: develer ve koyunlardır. Dedi: **والسارحة**: tek bir binek/hayvandır. Dedi: O, aynı zamanda topluluktur.
Ve denir: “**تَسَرَّح** falan bu yerden” yani gitti ve çıktı. Ve “**سَرَحْت ما في صدري سَرْحاً**” yani onu çıkardım. Ve **السَّرْحُ**’a **سَرْحاً** adı verildi; çünkü o salıverilir de çıkar. Ve şu beyit okundu:
وسرَحْنَا كلَّ ضَبَ مُكْتَمِنْ
Ve “**لا تُعْدَلُ سارحتكم**” sözünde: yani istediği bir mer‘adan çevrilmez. Denir: “**عَدَلْتُه**” yani onu çevirdim; o da **عدل** yani döndü/çevrildi.
**رسح**: Leys dedi: **الرَّسَحُ**: kadının kalçasının olmamasıdır. O halde o **رَسْحاءُ**’dır. Ve **رَسِحَتْ رسَحاً**. Ve o **الزَّلاَّء** ve **المِزلاجُ**’dır. Ve kaygan (tüysüz) gelinciğe **أَرْسَح** denir.
Ve **الرَّسْحاءُ**: kadınlardan çirkin olandır. Çoğulu **رُسْحٌ**’tur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والسين وما يثلهما)
  (حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من الباب.
  (حسك) الحاء والسين والكاف من خشونة الشيء، لا يخرج مسائله عنه. فمن ذلك الحَسَكُ، وهو حَسَك السَّعدانِ([1])، وسمِّي بذلك لخشونته وما عليه مِن شَوك. ومن ذلك الحَسِيكة، وهي العداوة وما يُضَمّ في القلب من خشونة. ومن ذلك الحِسْكِك([2]). وهو القُنفُذ. والقياس في جميعه واحد.
  (حسل) الحاء والسين واللام أصلٌ واحد قليلُ الكلِم، وهو ولد الضبّ، يقال له الحِسْلُ والجمع حُسُول. ويقولون في المثل: "لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل"، أي لا آتيك([3])] أبداً. وذلك أنّ الضب لا يسقط له سِنٌّ. ويكنى الضّبُّ أبا الحِسل. والحسِيل: ولد البقر، لا واحِدَ له من لفظه. قال:
  * وهنّ كأذنابِ الحَسِيلِ صوادرٌ([4]) *
  (حسم) الحاء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو قَطْع الشّيء عن آخره. فالحَسْم: القطع. وسُمِّي السيفُ حُساماً. ويقال حسامُه حَدّهُ، أيُّ ذلك كان فهو من القَطْع. فأما قوله تعالى: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ [الحاقة 7]، فيقال هي المتتابعة. ويقال الحسوم الشّؤم. ويقال سمِّيت حُسوماً لأنها حسمت الخيرَ عن أهلها. وهذا القول أقْيَس لما ذكرناه. ويقال للصبيّ السيِّئ الغذاء([5]) محسومٌ، كأنه قُطِع نماؤُه لَمَّا حُسِم غذاؤه. والحَسْم: أن تقطَعَ عِرقاً وتكويه بالنار كي لا تسيل دمُه. ولذلك يقال: احْسِم عنك هذا الأمر، أي اقطعه واكفِهِ نفسَك.
  (حسن) الحاء والسين والنون أصلٌ واحد. فالحُسن ضِدُّ القبح. يقال رجلٌ حسن وامرَأة حسناءُ وحُسّانَةٌ. قال:
دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ([6])  وليس في الباب إلاّ هذا. ويقولون: الحسَن: جَبَل، وحَبْلٌ من حبال الرمل. قال:
لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ([7])  والمحاسنُ من الإنسان وغيره: ضدُّ المساوي. والحسن من الذراع: النصف الذي يلي الكوع، وأحسَِبه سمّي بذلك مقابلةً بالنِّصف الآخر؛ لأنّهم يسمُّون النصف الذي يلي المِرفَق القبيح، وهو الذي يقال له كَِسْرُ قبيحٍ. قال:
لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت كَِسْرَ قبيحِ([8])  (حسو/ي) الحاء والسين والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ، ثم يشتقّ منه. وهو حَسْو الشيء المائع، كالماء واللبن وغيرهما؛ يقال منه حَسَوْت اللّبن وغيره حَسْواً. ويقال في المثل:
  * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك الحُسى *
  *والأصل الفارسُ يغذو فرسَه بالألبان يحسّيها إيّاه، ثمّ يحتاج إليه في طلبٍ أو هرب، فيقول: لهذا كنتُ أفعلُ بك ما أفعل. ثم يقال ذلك لكلِّ من رُشِّح لأمر. والعرب تقول في أمثالها: "هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء"، أي إنّه يُوهِم أنّه يتناول رغوةَ اللبن، وإنّما الذي يريده شُربُ اللّبنِ نَفْسِه. يضرب ذلك لمن يَمكُر، يُظهِر أمراً وهو يريد غيره. ويقولون: "نَومٌ كحَسْو الطائر" أي قليل. ويقولون: شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً. وكان يقال لابن جُدْعانَ حاسي الذَّهَب، لأنّه كان لـه إناءٌ من ذهب يحسُو منه. والحِسْيُ: مكانٌ إذا نُحِّيَ عنه رملُه نَبَع ماؤُه. قال:
تَجُمُّ جُمومَ الحِسْي جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ([9])  فهذا أيضاً من الأول كأنَّ ماءَه يُحسَى.
  ومما هو محمولٌ عليه احتسيت الخَبَر وتحسَّيت مثل تحسَّسْت، وحَسِيت بالشيء مثل حَسِسْتُ. وقال:
سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** حَسِينَ به فهنَّ إليه شُوسُ([10])  وهذا ممكنٌ أن يكون أيضاً من الباب الذي يقلبونه عند التضعيف ياء، مثل قصَّيْتُ أظفاري، وتقضَّى البازي، وهو قريبٌ من الأمرين وحِسْيُ الغَميِم: مكانٌ.
  (حسب) الحاء والسين والباء أصول أربعة:
  فالأول: العدّ. تقول: حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً. قال الله تعالى: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾ [الرحمن 5]. ومن قياس الباب الحِسْبانُ الظنّ، وذلك أنَّه فرق بينه وبين العدّ بتغيير الحركة والتّصريف، والمعنى واحد، لأنّه إذا قال حسِبته كذا فكأنّه قال: هو في الذي أعُدُّه من الأمور الكائنة.
  ومن الباب الحَسَبُ الذي يُعَدُّ من الإنسان. قال أهل اللغة: معناه أن يعد آباءً أشرافاً.
  ومن هذا الباب قولهم: احتسب فلانٌ ابنَه، إذا مات كبيراً([11]). وذلك أنْ يَعُدّه في الأشياء المذخورة لـه عند الله تعالى. والحِسْبة: احتسابك الأجرَ. وفلان حَسَنُ الحِسْبة بالأمر، إذا كان حَسَن التدبير؛ وليس من احتساب الأجر. وهذا أيضاً من الباب؛ لأنه إذا كان حسنَ التدبير للأمر كان عالماً بِعِدَادِ كل شيءٍ وموضِعِه من الرأْي والصّواب. والقياسُ كله واحد([12]).
  والأصل الثاني: الكِفاية. تقول شيء حِسَابٌ، أي كافٍ([13]). ويقال: أحسَبْتُ فلاناً، إذا أعطيتَه ما يرضيه؛ وكذلك حَسَّبْته. قالت امرأة([14]):
ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع  والأصل الثالث: الحُسْبَانُ، وهي جمع حُسبانَةٍ، وهي الوِسادة الصغيرة. وقد حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه، إذا أجلسته عليها ووسَّدْتَه إياها. ومنه قول القائل:
  * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ([15]) *
  وقال آخر([16]):
يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ([17])  ومن هذا الأصل الحُسبْان: سهامٌ صغار يُرْمى بها عن القسيِّ الفارسية، الواحدة حُسبانة. وإنما فرق بينهما لصِغَر هذه و[كبر] تلك.
  ومنه قولهم أصاب الأرض حُسبان، أي جراد. وفُسِّرَ قوله تعالى: ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40]، بالبَرَد.
  والأصل الرابع: الأحسب الذي ابيضَّت جِلدتُه من داءٍ ففسدت شَعرته، كأنَّه أبرص. قال:
يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا([18])  وقد يتّفق في أصول الأبواب هذا التفاوتُ الذي تراه في هذه الأصول الأربعة.
  (حسد) الحاء والسين والدال أصلٌ واحد، وهو الحَسَد.
  (حسر) الحاء والسين والراء أصلٌ واحد، وهو من كَشْف الشيء. [يقال حَسَرت عن الذراع([19])]، أي كشفته. والحاسر: الذي لا دِرْع عليه ولا *مِغْفَر. ويقال حَسَرْتُ البيتَ: كنستُه. ويقال: إن المِحْسَرَة المِكْنَسَة. وفلان كريم المَحْسَر، أي كريم المخبر، أي إذا كشفْتَ عن أخلاقه وجدتَ ثَمَّ كريماً. قال:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر([20])  ومن الباب الحسرةُ: التلهُّف على الشيء الفائت. ويقال حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً، وذلك انكشافُ أمرِه في جزعه وقلَّة صبره. ومنه ناقةٌ حَسْرَى إذا ظلَعَتْ. وحَسَر البصر إذا كَلَّ، وهو حسير، وذلك انكشافُ حاله في قلّة بَصَره وضَعْفه. والمُحَسَّرُ، المُحَقَّر، كأنّه حُسر، أي جُعِل ذا حَسْرَة. وقد فسّرناها.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) حسك السعدان، ثمره، وهو خشن يعلق بأصواف الغنم.
([2]) في الأصل: "الحيسك"، تحريف. ويقال للقنفذ حسكك كزبرج، وحسيكة كسفينة.
([3]) التكملة من المجمل. ونحوها في اللسان.
([4]) للشنفرى في المفضليات (1: 109) واللسان (حسل). وعجزه:
* وقد نهلت من الدماء وعلت *.
([5]) في الأصل: "الانداء"، صوابه من المجمل واللسان.
([6]) للشماخ في ديوانه 21 واللسان (حسن).
([7]) لعبد الله بن عنمة الضبي في اللسان (حسن) ومعجم البلدان (الحسنان) والحماسة.
([8]) قال ابن بري: "البيت من الطويل، ودخله الخرم في أوله. و منهم من يرويه: أو كنت كسراً، والبيت على هذا من الكامل". انظر اللسان (قبح) والمقاييس (قبح).
([9]) للمرقش الأصغر، من قصيدة في المفضليات (2: 41). وكذا جاءت الرواية في المجمل. وفي المفضليات: "وجرده من تحت"، أي كشفه وعراه من الشجر.
([10]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (حسا، حسس)، وأمالي القالي (1: 176).
([11]) وإذا فقده صغيراً لم يبلغ الحلم قيل: افترطه افتراطا.
([12]) في الأصل: "كلمة واحدة".
([13]) وبه فسر قوله تعالى: (عطاء حسابا).
([14]) من بني قشير، كما في اللسان (حسب). وأنشده أيضاً في (قفا).
([15]) أنشد هذا العجز في المجمل واللسان (حسب).
([16]) هو نهيك الفزاري، يخاطب عامر بن الطفيل، كما في اللسان (حسب). وفي معجم البلدان (رسم الغبغب) أنه "نهيكة الفزاري".
([17]) الوكعاء: الوجعاء، وهي الدبر. وفي اللسان "بالوجعاء" وفي المعجم "بالرصعاء".
([18]) لامرئ القيس في ديوانه 154 واللسان (بوه، عقق، حسب). وقد سبق في (بوه).
([19]) التكملة من المجمل.
([20]) في الأصل: "الكريم"، صوابه في المجمل، حيث أنشد العجز. والطب، بالكسر الشأن والعادة.

ـ

##### Türkçe

(حâ ve sîn ve onlara benzeyenlerin bâbı)
  (حسف) **الحاء** ve **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyden kabuklanıp soyulması ve düşmesidir. Bundan: **الحُسَافة**; o, hurmadan ve meyveden düşen şeydir. Ve denir: **انحسف الشّيءُ**; elinde ufalanıp dağıldığı zaman. Ama **الحَسيفَة**; o düşmanlıktır; bu bâbdan olması câizdir. Benim yanımdaki ise onun ibdâl bâbından olduğudur ve aslın **الحسيكة** olduğudur; böylece **الكاف** **فاء** ile değiştirilmiştir. **الحسيكة**’yi ve onun kıyasını bu bâbdan sonra zikrettim. Ve denir: **الحَسَفُ الشَّوك**; o da bâbdandır.
  (حسك) **الحاء** ve **السين** ve **الكاف** şeyin pürüzlülüğündendir; meseleleri ondan dışarı çıkmaz. Bundan: **الحَسَكُ**; o, **حَسَك السَّعدانِ**’dır, pürüzlülüğü ve üzerinde diken bulunması sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Bundan: **الحَسِيكة**; o düşmanlıktır ve kalpte pürüzlülükten toplanıp biriktirilen şeydir. Bundan: **الحِسْكِك**. O, kirpidir. Kıyas bunların hepsinde birdir.
  (حسل) **الحاء** ve **السين** ve **اللام** az sözlü tek bir asıldır; o, kelerin yavrusudur; ona **الحِسْلُ** denir, çoğulu **حُسُول**. Ve meselde derler: "لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل"، أي لا آتيك] أبداً." Bu, kelerin dişinin düşmemesindendir. Kereye **أبا الحِسل** künyesi verilir. **الحسِيل**: sığır yavrusu; onun lafzından bir tekili yoktur. Dedi ki:
  * وهنّ كأذنابِ الحَسِيلِ صوادرٌ *
  (حسم) **الحاء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; o, bir şeyi sonundan kesmektir. Öyleyse **الحَسْم**: kesmedir. Kılıca **حُساماً** adı verilmiştir. Ve denir: **حسامُه حَدّهُ**; hangisi olursa olsun o kesmedendir. Ama Yüce Allah’ın sözü: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ [الحاقة 7]; denir ki o, peş peşe olandır. Ve denir: **الحسوم** uğursuzluktur. Ve denir: ona **حُسوماً** adı verildi; çünkü hayrı ehlinden kesti. Bu söz, zikrettiğimize göre daha kıyaslıdır. Ve kötü beslenen çocuğa **محسومٌ** denir; sanki besini kesildiği için büyümesi kesilmiştir. Ve **الحَسْم**: bir damarı kesmen ve kanı akmasın diye onu ateşle dağlamandır. Bundan dolayı denir: **احْسِم عنك هذا الأمر**; yani onu kes ve onu kendinden gider.
  (حسن) **الحاء** ve **السين** ve **النون** tek bir asıldır. Öyleyse **الحُسن** çirkinliğin zıddıdır. Denir: **رجلٌ حسن** ve **امرَأة حسناءُ** ve **حُسّانَةٌ**. Dedi ki:
دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ  Bâbda bundan başka yoktur. Ve derler: **الحسَن**: bir dağdır ve kum iplerinden bir iptir. Dedi ki:
لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ  Ve **المحاسنُ** insandan ve başkasından: kötülüklerin zıddıdır. Ve **الحسن** koldan: bileğe bitişik olan yarıdır; sanırım öteki yarıyla karşılaştırma olarak bununla adlandırılmıştır; çünkü dirseğe bitişik olan yarıya **القبيح** derler; o, **كَِسْرُ قبيحٍ** diye adlandırılandır. Dedi ki:
لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت كَِسْرَ قبيحِ  (حسو/ي) **الحاء** ve **السين** ve illetli harf tek bir asıldır; sonra ondan türetilir. O, su ve süt ve başkaları gibi akışkan şeyi yudumlamaktır; ondan denir: **حَسَوْت** sütü ve başkasını **حَسْواً**. Ve meselde denir:
  * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك الحُسى *
  *Asıl: Fars süvarisi atını sütlerle besler, onu ona yudumlatır; sonra bir istemede yahut kaçışta ona ihtiyaç duyar da der ki: bunun için sana yaptığımı yapıyordum. Sonra bu, bir işe aday gösterilen herkes için söylenir. Araplar mesellerinde derler: "هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء" yani o, sütün köpüğünü aldığını vehmettirir; hâlbuki istediği, sütün kendisini içmektir. Bu, hile yapan kimse için darb-ı meseldir; bir şeyi gösterir, hâlbuki başkasını ister. Ve derler: "نَومٌ كحَسْو الطائر" yani az. Ve derler: **شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً**. İbn Cud‘ân’a **حاسي الذَّهَب** denirdi; çünkü onun, ondan yudumladığı altından bir kabı vardı. Ve **الحِسْيُ**: kumu ondan uzaklaştırıldığı zaman suyu fışkıran bir yerdir. Dedi ki:
تَجُمُّ جُمومَ الحِسْي جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ  Bu da ilkinin cümlesindendir; sanki suyu yudumlanır.
  Ve ona hamledilen şeylerdendir: **احتسيت الخَبَر** ve **تحسَّيت**; **تحسَّسْت** gibi; ve **حَسِيت بالشيء**; **حَسِسْتُ** gibi. Ve dedi ki:
سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** حَسِينَ به فهنَّ إليه شُوسُ  Bu, ayrıca, onların şeddede (taz‘îfte) onu **ياء**’ya çevirdikleri bâbdan da olabilir; **قصَّيْتُ أظفاري** ve **تقضَّى البازي** gibi; o, iki işten de yakındır. Ve **حِسْيُ الغَميِم**: bir yerdir.
  (حسب) **الحاء** ve **السين** ve **الباء** dört asıldır:
  Birincisi: saymadır. Dersin: **حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾ [الرحمن 5]. Bâbın kıyasındandır: **الحِسْبانُ** zandır; bu, onu saymadan, harekeyi ve tasrîfi değiştirmekle ayırmıştır; mânâ birdir; çünkü **حسِبته كذا** dediği zaman sanki şöyle demiş olur: o, vâki olan işlerden saydığım şeyin içindedir.
  Ve bâbdandır: insandan sayılan **الحَسَبُ**. Dil ehli dedi ki: mânâsı, şerefli babalar saymasıdır.
  Ve bu bâbdandır onların sözü: **احتسب فلانٌ ابنَه**; büyük olarak öldüğü zaman. Bu, onu Allah Teâlâ katında kendisi için saklanan şeylerde saymasıdır. Ve **الحِسْبة**: sevabı ihtisab etmendir. Ve falan, işte **حَسَنُ الحِسْبة**’dir; tedbiri güzel olduğu zaman; sevabı ihtisabdan değildir. Bu da bâbdandır; çünkü işte tedbiri güzel olduğu zaman her şeyin sayısını ve onun görüş ve doğruluk bakımından yerini bilendir. Kıyasın hepsi birdir.
  İkinci asıl: kifâyettir. Dersin: bir şey **حِسَابٌ**; yani kâfî. Ve denir: **أحسَبْتُ فلاناً**; onu razı edecek şeyi verdiğin zaman; aynı şekilde **حَسَّبْته**. Bir kadın dedi ki:
ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع
  Üçüncü asıl: **الحُسْبَانُ**; o, **حُسبانَةٍ**’nin cem‘idir; o, küçük yastıktır. Ve **حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه**; onu onun üzerine oturttuğun ve onu ona yastık yaptığın zaman. Ondan, söyleyenin sözü:
  * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ *
  Ve bir başkası dedi ki:
يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ  Ve bu asıldandır: **الحُسبْان**; Fars yaylarından atılan küçük oklardır; bir tanesi **حُسبانة**. Ancak bunların küçüklüğü ve onların büyüklüğü sebebiyle ikisi arasında fark konmuştur.
  Ve ondandır onların sözü: yere **حُسبان** isabet etti; yani çekirge. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40], dolu ile tefsir edilmiştir.
  Dördüncü asıl: **الأحسب**; derisi bir hastalıktan beyazlayıp kılı bozulmuş olandır; sanki alacalıdır. Dedi ki:
يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا  Bâbların asıllarında, bu dört asılda gördüğün bu farklılık vâki olabilir.
  (حسد) **الحاء** ve **السين** ve **الدال** tek bir asıldır; o da **الحَسَد**’dir.
  (حسر) **الحاء** ve **السين** ve **الراء** tek bir asıldır; o, bir şeyi açığa çıkarmadandır. [Denir: **حَسَرت عن الذراع**], yani onu açtın. **الحاسر**: üzerinde zırh olmayan ve **مِغْفَر** olmayan kimsedir. Ve denir: **حَسَرْتُ البيتَ**: onu süpürdüm. Ve denir: **المِحْسَرَة** **المِكْنَسَة**’dir. Ve falan, **كريم المَحْسَر**’dır; yani haber bakımından kerîmdir; yani ahlâkını açığa çıkardığın zaman orada kerîm bulursun. Dedi ki:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر  Ve bâbdandır **الحسرةُ**: kaçırılmış şeye teessüf etmektir. Ve denir: **حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً**; bu, onun işinin, sızlanmasında ve sabrının azlığında açığa çıkmasıdır. Ondandır: topalladığı zaman **ناقةٌ حَسْرَى**. Ve **حَسَر البصر**; yorulduğu zaman; o **حسير**’dir; bu, görmesinin azlığında ve zayıflığında hâlinin açığa çıkmasıdır. Ve **المُحَسَّرُ**: **المُحَقَّر**; sanki **حُسر**; yani **ذا حَسْرَة** kılınmıştır. Onu açıklamıştık.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحسر: كشف الملبس عما عليه، يقال: حسرت عن الذراع، والحاسر: من لا درع عليه ولا مغفر، والمحسرة: المكنسة، وفلان كريم المحسر، كناية عن المختبر، وناقة حسير: انحسر عنها اللحم والقوة، ونوق حسرى، والحاسر: المعيا لانكشاف قواه، ويقال للمعيا حاسر ومحسور، أما الحاسر فتصورا أنه قد حسر بنفسه قواه، وأما المحسور فتصورا أن التعب قد حسره، وقوله عز وجل: ﴿ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير﴾ [الملك/4]، يصح أن يكون يمعنى حاسر، وأن يكون بمعنى محسور، قال تعالى: ﴿فتقعد ملوما محسورا﴾ [الإسراء/29]. والحسرة: الغم على ما فاته والندم عليه، كأنه انحسر عنه الجهل الذي حمله على ما ارتكبه، أو انحسر قواه من فرط غم، أو أدركه إعياء من تدارك ما فرط منه، قال تعالى: ﴿ليجعل الله ذلك حسرة في قلوبهم﴾ [آل عمران/156]، ﴿وإنه لحسرة على الكافرين﴾ [الحاقة/50]، وقال تعالى: ﴿يا حسرتي على ما فرطت في جنب الله﴾ [الزمر/56]، وقال تعالى: ﴿كذلك يريهم الله أعمالهم حسرات عليهم﴾ [البقرة/167]، وقوله تعالى: ﴿يا حسرة على العباد﴾ [يس/30]، وقوله تعالى في وصف الملائكة: ﴿لا يستكبرون عن عبادته ولا يستحسرون﴾ [الأنبياء/19]، وذلك أبلغ من قولك: (لا يحسرون).

##### Türkçe

- **الحسر**: giyimi, üzerindeki şeyden açıp kaldırmaktır; denilir ki: **حسرت عن الذراع** (kolun önkol kısmını açtım). **الحاسر**: üzerinde ne zırh ne de miğfer bulunmayan kimsedir. **المحسرة**: süpürgedir. “Falanca **كريم المحسر**” (denilir); sınanmış/tecrübe edilmiş olana dair bir kinayedir. **ناقة حسير**: ondan et ve kuvvet çekilip gitmiş (deve); ve **نوق حسرى**. **الحاسر**: güçlerinin açığa çıkması sebebiyle bitkin düşen (kimsedir); bitkin düşene **حاسر** ve **محسور** denilir. **الحاسر**a gelince: güçlerini bizzat kendisinin açıp tükettiği tasavvur edilmiştir; **المحسور**a gelince: yorgunluğun onu açıp tükettiği tasavvur edilmiştir. Aziz ve yüce olanın sözü: **﴿ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير﴾** [الملك/4]; **حسير**in, **حاسر** manasında olması da, **محسور** manasında olması da sahih olur. Yüce Allah dedi: **﴿فتقعد ملوما محسورا﴾** [الإسراء/29]. **الحسرة**: kaçırdığı şeye dair keder ve ona dair pişmanlıktır; sanki onu işlediği şeye sevk eden cehalet ondan çekilip gitmiştir; yahut aşırı kederden güçleri çekilip gitmiştir; yahut kendisinden kaçırdığı şeyi telafi etmeye yetişmekten bir bitkinlik ona erişmiştir. Yüce Allah dedi: **﴿ليجعل الله ذلك حسرة في قلوبهم﴾** [آل عمران/156]، **﴿وإنه لحسرة على الكافرين﴾** [الحاقة/50]. Yüce Allah dedi: **﴿يا حسرتي على ما فرطت في جنب الله﴾** [الزمر/56]. Yüce Allah dedi: **﴿كذلك يريهم الله أعمالهم حسرات عليهم﴾** [البقرة/167]. Yüce olanın sözü: **﴿يا حسرة على العباد﴾** [يس/30]. Yüce olanın, melekleri vasfında sözü: **﴿لا يستكبرون عن عبادته ولا يستحسرون﴾** [الأنبياء/19]; bu, senin “(**لا يحسرون**)” demenden daha beliğdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح س ر
حسر عن ذراعيه كشف وحسر عمامته عن رأسه وحسر كمّه عن ذراعه وحسرت المرأة درعهـا عـن جسدهـا وكذلـك كل شيء كشف فقد حسر‏.‏
وامرأة حسنة المحاسر‏.‏
وانحسر عنه الظلام وتحسر‏.‏
وتحسر الوبر عن الإبل والريش عن الطير وحسرت الطير‏:‏ أسقطت ريشها‏.‏
ورجـل حاسـر‏:‏ مكشـوف الـرأس‏.‏
وحسـرت على كذا وتحسرت عليه ويا حسرتا عليه وحسرني فلان‏.‏
وحسرت الدابة فهي حسير ودواب حسرى وحسرت الدابة بنفسها حسوراً وحسرت بالكسر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان كريم المحسر أي المخبر‏.‏
وحسر البصر من طول النظر فهو محسور وحسير وحسر النظر بصري وحسر البصر بالكسر فهو حسير نحو علم فهو عليم وهو من باب فعلته ففعل‏.‏
وأرض عارية المحاسر‏:‏ لا نبات فيها‏.‏
قال الراعي‏:‏ وعارية المحاسر أم وحـش تـرى قطـع السمام بها غريناً وأنشد الكسائي‏:‏ خوت النجوم فأرضنا مجـرودة غبراء ليس لنا بها متعلق صرماء عارية المحاسر لم تـدع فـي النيـب نقياً باقياً يتعرق وحسرت الريح السحاب‏.‏
وحسر الماء‏:‏ نضب‏.‏
وحسر قناع الهم عنّى‏.‏

##### Türkçe

ح س ر
**حسر**: iki kolundan açtı (ortaya çıkardı); ve **حسر** sarığını başından açtı; ve **حسر** yenini kolundan açtı; ve kadın zırhını bedeninden açtı; ve bunun gibi her şey: açığa çıkarıldıysa, artık **حسر** olmuştur.
Ve (bir) kadın: **حسنة المحاسر**.
Ve karanlık ondan çekildi; ve **تحسر**.
Ve deve(ler)den yün çekildi; ve kuş(lar)dan tüy (çekildi); ve **حسرت الطير**: tüyünü düşürdü.
Ve (bir) adam: **حاسر**: başı açık.
Ve **حسرت** şuna; ve **تحسرت** ona; ve “**يا حسرتا عليه**”; ve falan kimse beni **حسر** etti.
Ve binek hayvanı **حسرت** oldu; o da **حسير**dir; ve **دواب حسرى**; ve binek hayvanı kendi kendine **حسوراً** olarak **حسرت** oldu; ve **حسرت** (kesre ile).
Ve mecazdan: falan **كريم المحسر**dir; yani haber veren.
Ve bakış, uzun bakmadan dolayı **حسر** oldu; o da **محسور** ve **حسير**dir; ve “bakış gözümü **حسر** etti”; ve **حسر البصر** (kesre ile), o da **حسير**dir; “**علم**” (oldu) “**عليم**” (oldu) gibi; ve o, “**فعلته ففعل**” babındandır.
Ve **أرض عارية المحاسر**: onda bitki yoktur.
Çoban dedi: “Ve **عارية المحاسر** (olan) (bir) yaban hayvanı anası; onda **السمام** parçalarını **غريناً** olarak görürsün.” Ve el-Kisâî rivayet etti:
“Yıldızlar boşaldı; böylece toprağımız kazınmış, tozlu; onda bize tutunacak bir şey yok; kopuk;
**عارية المحاسر**; **النيب** içinde temiz, kalıcı bir şey bırakmadı; (o) soyulup gider.”
Ve rüzgâr bulutu **حسرت** etti.
Ve su **حسر**: çekildi (azaldı).
Ve kederin örtüsünü benden **حسر** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَسْرُ: كَشْطُكََ الشيء عن الشيء.
حَسَرَ الشيءَ عن الشيء يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْراً وحُسُوراً فانْحَسَرَ: كَشَطَهُ، وقد يجيء في الشعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر على المضارعة. والحاسِرُ: خلاف الدَّارِع. والحاسِرُ: الذي لا بيضة على رأْسه؛ قال الأَعشى:
في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ،
تَقْذِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ
ويروى: تَعْصِفُ؛ والجمع حُسَّرٌ، وجمع بعض الشعراء حُسَّراً على حُسَّرِينَ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
بِشَهْباءَ تَنْفِي الحُسَّرِينَ كأَنَّها
إِذا ما بَدَتْ، قَرْنٌ من الشمسِ طالِعُ
ويقال للرَّجَّالَةِ في الحرب: الحُسَّرُ، وذلك أَنهم يَحْسُِرُون عن أَيديهم وأَرجلهم، وقيل: سُمُّوا حُسَّراً لأَنه لا دُرُوعَ عليهم ولا بَيْضَ. وفي حديث فتح مكة: أَن أَبا عبيدة كان يوم الفتح على الحُسَّرِ؛ هم الرَّجَّالَةُ، وقيلب هم الذين لا دروع لهم. ورجل حاسِرٌ: لا عمامة على رأْسه. وامرأَة حاسِرٌ، بغير هاء، إِذا حَسَرَتْ عنها ثيابها. ورجل حاسر: لا درع عليه ولا بيضة على رأْسه. وفي الحديث: فَحَسَر عن ذراعيه أَي أَخرجهما من كُمَّيْهِ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: وسئلتْ عن امرأَة طلقها زوجها وتزّوجها رجل فَتَحَسَّرَتْ بين يديه أَي قعدت حاسرة مكشوفة الوجه. ابن سيده: امرأَة حاسِرٌ حَسَرَتْ عنها درعها. وكلُّ مكشوفة الرأْس والذراعين: حاسِرٌ، والجمع حُسَّرٌ وحَواسِر؛ قال أَبو ذؤيب: وقامَ بَناتي بالنّعالِ حَواسِراً،
فأَلْصَقْنَ وَقْعَ السِّبْتِ تحتَ القَلائدِ
ويقال: حَسَرَ عن ذراعيه، وحَسَرَ البَيْضَةَ عن رأْسه، وحَسَرَتِ الريحُ السحابَ حَسْراً. الجوهري: الانحسار الانكشاف. حَسَرْتُ كُمِّي عن ذراعي أَحْسِرُه حَسْراً: كشفت.
والحَسْرُ والحَسَرُ والحُسُورُ: الإِعْياءُ والتَّعَبُ.
حَسَرَتِ الدابةُ والناقة حَسْراً واسْتَحْسَرَتْ: أَعْيَثْ وكَلَّتْ، يتعدّى ولا يتعدى؛ وحَسَرَها السير يَحْسِرُها ويَحْسُرها حَسْراً وحُسُوراً وأَحْسَرَها وحَسَّرَها؛ قال:
إِلاَّ كَمُعْرِضِ المُحَسِّر بَكْرَهُ،
عَمْداً يُسَيِّبُنِي على الظُّلْمِ
أَراد إِلاَّ مُعرضاً فزاد الكاف؛ ودابة حاسِرٌ حاسِرَةٌ وحَسِيرٌ، الذكر والأُنثى سواء، والجمع حَسْرَى مثل قتيل وقَتْلَى. وأَحْسَرَ القومُ: نزل بهم الحَسَرُ. أَبو الهيثم: حَسِرَتِ الدابة حَسَراً إِذا تعبت حتى تُنْقَى، واسْتَحْسَرَتْ إِذا أَعْيَتْ. قال الله تعالى: ولا يَسْتَحْسِروُن . وفي الحديث: ادْعُوا الله عز وجل ولا تَسْتَخْسِرُوا؛ أَي لا تملوا؛ قال: وهو استفعال من حَسَرَ إِذا أَعيا وتعب. وفي حديث جرير: ولا يَحْسَِرُ صائحها أَي لا يتعب سائقها. وفي الحديث: الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ؛ أَي لا يجوز للغازي إِذا حَسَِرَتْ دابته وأَعيت أَن يَعْقِرَها، مخافة أَن يأْخذها العدوّ ولكن يسيبها، قال: ويكون لازماً ومتعدياً. وفي الحديث: حَسَرَ أَخي فرساً له؛ يعني النَّمِرَ وهو مع خالد بن الوليد. ويقال فيه: أَحْسَرَ أَيضاً. وحَسِرَتِ العين: كَلَّتْ. وحَسَرَها بُعْدُ ما حَدَّقَتْ إِليه أَو خفاؤُه يَحْسُرُها: أَكَلَّها؛ قال رؤبة:
يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضاؤُه
وحَسَرَ بَصَرُه يَحْسِرُ حُسُوراً أَي كَلَّ وانقطع نظره من طول مَدًى وما أَشبه ذلك، فهو حَسِير ومَحْسُورٌ؛ قال قيس بن خويلد الهذلي يصف ناقة:إِنَّ العَسِيرَ بها دَاءٌ مُخامِرُها،
فَشَطْرَها نَظَرُ العينينِ مَحْسُورُ
العسير: الناقة التي لم تُرَضْ، ونصب شطرها على الظرف أَي نَحْوَها. وبَصَرٌ حَسير: كليل. وفي التنزيل: ينقلب إِليك البصر خاسئاً وهو حَسِيرٌ؛ قال الفراء: يريد ينقلب صاغراً وهو حسير أَي كليل كما تَحْسِرُ الإِبلُ إِذا قُوِّمَتْ عن هُزال وكَلالٍ؛ وكذلك قوله عز وجل: ولا تَبْسُطْها كُلَّ البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً؛ قال: نهاه أَن يعطي كل ما عنده حتى يبقى محسوراً لا شيء عنده؛ قال: والعرب تقول حَسَرْتُ الدابة إِذا سَيَّرتها حتى ينقطع سَيْرُها؛ وأَما البصر فإِنه يَحْسَِرُ عند أَقصى بلوغ النظر؛ وحَسِرَ يَحْسَرُ حَسَراً وحَسْرَةً وحَسَراناً، فهو حَسِيرٌ وحَسْرانُ إِذا اشتدّت ندامته على أَمرٍ فاته؛ وقال المرّار: ما أَنا اليومَ على شيء خَلا،
يا ابْنَة القَيْن، تَوَلَّى بِحَسِرْ
والتَّحَسُّر: التَّلَهُّفُ. وقال أَبو اسحق في قوله عز وجل: يا حَسْرَةً على العباد ما يأْتيهم من رسول؛ قال: هذا أَصعب مسأَلة في القرآن إِذا قال القائل: ما الفائدة في مناداة الحسرة، والحسرة مما لا يجيب؟ قال: والفائدة في مناداتها كالفائدة في مناداة ما يعقل لأَن النداء باب تنبيه، إِذا قلت يا زيد فإِن لم تكن دعوته لتخاطبه بغير النداء فلا معنى للكلام، وإِنما تقول يا زيد لتنبهه بالنداء، ثم تقول: فعلت كذا، أَلا ترى أَنك إِذا قلت لمن هو مقبل عليك: يا زيد، ما أَحسن ما صنعت؛ فهو أَوكد من أَن تقول له: ما أَحسن ما صنعت، بغير نداء؛ وكذلك إِذا قلت للمخاطَب: أَنا أَعجب مما فعلت، فقد أَفدته أَنك متعجب، ولو قلت: واعجباه مما فعلت، ويا عجباه أَن تفعل كذا كان دعاؤُك العَجَبَ أَبلغ في الفائدة، والمعنى يا عجبا أَقبل فإِنه من أَوقاتك، وإِنما النداء تنبيه للمتعجَّب منه لا للعجب. والحَسْرَةُ: أَشدَّ الندم حتى يبقى النادم كالحَسِيرِ من الدواب الذي لا منفعة فيه. وقال عز وجل: فلا تَذْهَبْ نَفْسُك عليهم حَسَراتٍ؛ أَي حسرة وتحسراً.
وحَسَرَ البحرُ عن العِراقِ والساحلِ يَحْسُِرُ: نَضَبَ عنه حتى بدا ما تحت الماء من الأَرض. قال الأَزهري: ولا يقال انْحَسَرَ البحرُ. وفي الحديث: لا تقوم الساعة حتى يَحْسِرُ الفرات عن جبل من ذهب؛ أَي يكشف. يقال: حَسَرْتُ العمامة عن رأْسي والثوب عن بدني أَي كشفتهما؛ وأَنشد: حتى يقالَ حاسِرٌ وما حَسَرْ
وقال ابن السكيت: حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعنى واحد؛ وأَنشد أَبو عبيد في الحُسُورِ بمعنى الانكشاف:
إِذا ما القَلاسِي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،
فَفِيهنَّ عن صُلْعِ الرجالِ حُسُورُ
قال الأَزهري: وقول العجاج:
كَجَمَلِ البحر، إِذا خاضَ جَسَرْ
غَوارِبَ اليَمِّ إِذا اليَمُّ هَدَرْ،
حتى يقالَ: حاسِرٌ وما حَسَرْ
(* قوله: «كجمل البحر إلخ» الجمل؛ بالتحريك: سمكة طولها ثلاثون ذراعاً). يعني اليم. يقال: حاسِرٌ إِذا جَزَرَ، وقوله إِذا خاض جسر، بالجيم، أَي اجترأَ وخاض معظم البحر ولم تَهُلْهُ اللُّجَجُ. وفي حديث يحيى بن عَبَّادٍ: ما من ليلة إِلاَّ مَلَكٌ يَحْسِرُ عن دوابِّ الغُزاةِ الكَلالَ أَي يكشف، ويروى: يَحُسُّ، وسيأْتي ذكره. وفي حديث علي، رضوان الله عليه: ابنوا المساجدَ حُسَّراً فإِن ذلك سيما المسلمين؛ أَي مكشوفة الجُدُرِ لا شُرَفَ لها؛ ومثله حديث أَنس. رضي الله عنه: ابنوا المساجد جُمّاً. وفي حديث جابر: فأَخذتُ حَجَراً فكسرته وحَسَرْتُه؛ يريد غصناً من أَغصان الشجرة أَي قشرته بالحجر. وقال الأَزهري في ترجمة عرا، عند قوله جارية حَسَنَةُ المُعَرَّى والجمع المَعارِي، قال: والمَحاسِرُ من المرأَة مثل المَعارِي. قال: وفلاة عارية المحاسر إِذا لم يكن فيها كِنٌَّ من شجر، ومَحاسِرُها: مُتُونُها التي تَنْحَسِرُ عن النبات.
وانْحَسَرتِ الطير: خرجت من الريش العتيق إِلى الحديث. وحَسَّرَها إِبَّانُ ذلك: ثَقَّلَها، لأَنه فُعِلَ في مُهْلَةٍ. قال الأَزهري: والبازي يَكْرِزُ للتَّحْسِيرِ، وكذلك سائر الجوارح تَتَحَسَّرُ.
وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البعير والشعرُ عن الحمار إِذا سقط؛ ومنه قوله: تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فَأَنْسَلَها،
واجْتابَ أُخْرَى حَدِيداً بعدَما ابْتَقَلا
وتَحَسَّرَتِ الناقة والجارية إِذا صار لحمها في مواضعه؛ قال لبيد: فإِذا تَغالى لَحْمُها وتَحَسَّرَتْ،
وتَقَطَّعَتْ، بعد الكَلالِ، خِدامُها
قال الأَزهري: وتَحَسُّرُ لحمِ البعير أَن يكون للبعير سِمْنَةٌ حتى كثر شحمه وتَمَكَ سَنامُه، فإِذا رُكب أَياماً فذهب رَهَلُ لحمه واشتدّ بعدما تَزَيَّمَ منه في مواضعه، فقد تَحَسَّرَ.
ورجل مُحَسَّر: مُؤْذًى محتقر. وفي الحديث: يخرج في آخر الزمان رجلٌ يسمى أَمِيرَ العُصَبِ، وقال بعضهم: يسمى أَمير الغَضَبِ. أَصحابه مُحَسَّرُونَ مُحَقَّرُونَ مُقْصَوْنَ عن أَبواب السلطان ومجالس الملوك، يأْتونه من كل أَوْبٍ كأَنهم قَزَعُ الخريف يُوَرِّثُهُم الله مشارقَ الأَرض ومغاربَها؛ محسرون محقرون أَي مؤْذون محمولون على الحسرة أَو مطرودون متعبون من حَسَرَ الدابة إِذا أَتعبها.
أَبو زيد: فَحْلٌ حاسِرٌ وفادرٌ وجافِرٌ إِذا أَلْقَحَ شَوْلَه فَعَدَل عنها وتركها؛ قال أَبو منصور: روي هذا الحرف فحل جاسر، بالجيم، أَي فادر، قال: وأَظنه الصواب.
والمِحْسَرَة: المِكْنَسَةُ.
وحْسَرُوه يَحْسِرُونَه حَسْراً وحُسْراً: سأَلوه فأَعطاهم حتى لم يبق عنده شيء.
والحَسارُ: نبات ينبت في القيعان والجَلَد وله سُنْبُل وهو من دِقّ المُرَّيْقِ وقُفُّهُ خير من رَطْبِه، وهو يستقل عن الأَرض شيئاً قليلاً يشبه الزُّبَّادَ إِلاَّ أَنه أَضخم منه ورقاً؛ وقال أَبو حنيفة: الحَسارُ عشبة خضراء تسطح على الأَرض وتأْكلها الماشية أَكلاً شديداً؛ قال الشاعر يصف حماراً وأُتنه:
يأْكلنَ من بُهْمَى ومن حَسارِ،
ونَفَلاً ليس بذي آثارِ
يقول: هذا المكان قفر ليس به آثار من الناس ولا المواشي. قال: وأَخبرني بعض أَعراب كلب أَن الحَسَار شبيه بالحُرْفِ في نباته وطعمه ينبت حبالاً على الأَرض؛ قال: وزعم بعض الرواة أَنه شبيه بنبات الجَزَرِ. الليث: الحَسار ضرب من النبات يُسْلِحُ الإِبلَ. الأَزهري: الحَسَارُ من العشب ينبت في الرياض، الواحدة حَسَارَةٌ. قال: ورجْلُ الغراب نبت آخر، والتَّأْوِيلُ عشب آخر.
وفلان كريم المَحْسَرِ أَي كريم المَخْبَرِ.
وبطن مُحَسِّر، بكسر السين: موضع بمنى وقد تكرر في الحديث ذكره، وهو بضم الميم وفتح الحاء وكسر السين، وقيل: هو واد بين عرفات ومنى.

##### Türkçe

**الحَسْرُ**: bir şeyi bir şeyden soyman (kazıyıp sıyırman).

Bir şeyi bir şeyden **حَسَرَ**; onu **يَحْسُرُه** ve **يَحْسِرُه**; **حَسْراً** ve **حُسُوراً** (yapar); böylece **فانْحَسَرَ**: onu soydu (kazıyıp sıyırdı). Şiirde, **انْحَسَر**’ın muzâraasına kıyasla, **حَسَرَ** lâzım olarak da gelebilir. **والحاسِرُ**: **الدَّارِع**’ın zıddıdır. **والحاسِرُ**: başında miğferi olmayan kimsedir; **الأَعشى** dedi ki:

في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ،
تَقْذِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ

Ve şöyle de rivayet edilir: **تَعْصِفُ**; çoğulu **حُسَّرٌ**’dür. Bazı şairler **حُسَّرٌ**’ü **حُسَّرِينَ** üzerine **حُسَّراً** diye cem‘ etmiştir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

بِشَهْباءَ تَنْفِي الحُسَّرِينَ كأَنَّها
إِذا ما بَدَتْ، قَرْنٌ من الشمسِ طالِعُ

Savaşta piyadelere **الحُسَّرُ** denir; bu, onların ellerinden ve ayaklarından (zırhı) **يَحْسِرُون** (soymaları) sebebiyledir. Ve denildi ki: Üzerlerinde zırhlar ve miğferler olmadığı için **حُسَّراً** diye adlandırıldılar. Mekke’nin fethi hadîsinde: Fetih günü Ebû Ubeyde **على الحُسَّرِ** idi; onlar piyadelerdir. Ve denildi ki: onlar zırhı olmayanlardır. **ورجل حاسِرٌ**: başında sarık olmayan. **وامرأَة حاسِرٌ** (ه’siz): elbiselerini üzerinden **حَسَرَتْ** (soydu) ise. **ورجل حاسر**: üzerinde zırh yok ve başında miğfer yok. Hadîste: **فَحَسَر عن ذراعيه** yani onları iki yeninden çıkardı. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Kocası boşayıp da bir adamın evlendiği bir kadın hakkında soruldu; **فَتَحَسَّرَتْ بين يديه** yani onun önünde yüzü açık, başı açık oturdu. İbn Sîde: **امرأَة حاسِرٌ**: zırhını üzerinden **حَسَرَتْ** (çıkardı). Baş ve iki kolu açık olan her biri: **حاسِرٌ**; çoğulu **حُسَّرٌ** ve **حَواسِر**’dir; Ebû Züeyb dedi ki:

وقامَ بَناتي بالنّعالِ حَواسِراً،
فأَلْصَقْنَ وَقْعَ السِّبْتِ تحتَ القَلائدِ

Denilir: **حَسَرَ عن ذراعيه**; ve **حَسَرَ البَيْضَةَ عن رأْسه**; ve rüzgâr bulutu **حَسْراً** **حَسَرَتِ**. Cevherî: **الانحسار** açığa çıkmadır. Yenimi kolumdan **حَسَرْتُ**; onu **أَحْسِرُه** **حَسْراً**: açtım (ortaya çıkardım).

**والحَسْرُ** ve **الحَسَرُ** ve **الحُسُورُ**: bitkinlik ve yorgunluktur.

Binek hayvanı ve deve **حَسَرَتْ** **حَسْراً** ve **اسْتَحْسَرَتْ**: yoruldu ve takatsiz kaldı; geçişli de olur geçişsiz de. Yürüyüş onu **حَسَرَها**; onu **يَحْسِرُها** ve **يَحْسُرها**; **حَسْراً** ve **حُسُوراً**; ve onu **أَحْسَرَها** ve **حَسَّرَها**; (şair) dedi ki:

إِلاَّ كَمُعْرِضِ المُحَسِّر بَكْرَهُ،
عَمْداً يُسَيِّبُنِي على الظُّلْمِ

**إِلاَّ مُعرضاً** demek istedi de **الكاف**’ı artırdı. Ve binek: **حاسِرٌ** (dişi: **حاسِرَةٌ**) ve **حَسِيرٌ**; erkek ve dişi eşittir; çoğulu **حَسْرَى**’dır, **قتيل** ve **قَتْلَى** gibi. **وأَحْسَرَ القومُ**: onlara **الحَسَرُ** indi. Ebû’l-Heysem: binek **حَسِرَتْ** **حَسَراً**: tükeninceye kadar yorulduğunda; **اسْتَحْسَرَتْ**: bitkin düştüğünde. Allah Teâlâ dedi ki: **ولا يَسْتَحْسِروُن**. Hadîste: **ادْعُوا الله عز وجل ولا تَسْتَخْسِرُوا**; yani usanmayın; dedi ki: bu, **حَسَرَ**’dan istif‘âldir; yorulup bitkin düştüğünde. Cerîr hadîsinde: **ولا يَحْسَِرُ صائحها** yani sürücüsü yorulmaz. Hadîste: **الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ**; yani gazi, bineği **حَسَِرَتْ** ve bitkin düştüğünde onu boğazlaması câiz değildir; düşmanın onu alacağından korkarak; fakat onu salıverir; dedi ki: hem lâzım hem müteaddî olur. Hadîste: **حَسَرَ أَخي فرساً له**; yani en-Nemir’i; o, Hâlid b. Velîd ile beraberdi. Bunun hakkında: **أَحْسَرَ** da denilir. Göz **حَسِرَتِ**: zayıfladı. Ona baktığı şeyin uzaklığı yahut gizliliği gözü **حَسَرَها**; onu **يَحْسُرُها**: onu zayıflattı; Ru’be dedi ki:

يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضاؤُه

Görmesi **حَسَرَ**; **يَحْسِرُ** **حُسُوراً**: yani zayıfladı ve uzun mesafe ve benzeri sebebiyle bakışı kesildi; o, **حَسِير** ve **مَحْسُورٌ**’dur; Hüzeylî Kays b. Huveylid bir deveyi vasfederek dedi ki:

إِنَّ العَسِيرَ بها دَاءٌ مُخامِرُها،
فَشَطْرَها نَظَرُ العينينِ مَحْسُورُ

**العسير**: alıştırılmamış devedir. **شطرها**’yı zarf olarak nasbetti; yani ona doğru. **وبَصَرٌ حَسير**: kısık. Tenzîlde: **ينقلب إِليك البصر خاسئاً وهو حَسِيرٌ**; Ferrâ dedi ki: “küçülmüş olarak döner ve o **حَسِيرٌ**’dir” demek ister; yani kısık; tıpkı develerin, zayıflık ve bitkinlikten dolayı doğrultulduklarında **تَحْسِرُ** olmaları gibi. Yine O’nun, azze ve celle, sözü: **ولا تَبْسُطْها كُلَّ البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً**; dedi ki: elindekinin hepsini verip de sonunda **مَحْسُوراً** (yanında hiçbir şey kalmamış) olarak oturmasını yasakladı. Dedi ki: Araplar “bineği **حَسَرْتُ**” der; yani yürüttüm de yürüyüşü kesilinceye kadar. Görme ise, bakışın en son ulaşacağı yerde **يَحْسَِرُ** olur. Ve **حَسِرَ** **يَحْسَرُ**: **حَسَراً** ve **حَسْرَةً** ve **حَسَراناً**; o, **حَسِيرٌ** ve **حَسْرانُ**’dur; kaçırdığı bir şeye pişmanlığı şiddetlendiğinde. **المرّار** dedi ki:

ما أَنا اليومَ على شيء خَلا،
يا ابْنَة القَيْن، تَوَلَّى بِحَسِرْ

**والتَّحَسُّر**: iç çekip yanmadır. Ebû İshâk, azze ve celle, şu sözü hakkında dedi: **يا حَسْرَةً على العباد ما يأْتيهم من رسول**; dedi ki: Bu, Kur’ân’daki en zor meselelerdendir; söyleyen derse ki: “Hasrete seslenmenin faydası nedir; hasret cevap veren bir şey değildir?” Dedi ki: Ona seslenmenin faydası, akıl sahibine seslenmenin faydası gibidir; çünkü nida, dikkat çekme kapısıdır. “Ya Zeyd” dediğinde, eğer onu nida olmaksızın hitap etmek için çağırmadıysan sözün mânâsı yoktur; ancak “ya Zeyd” dersin ki onu nida ile uyandırasın; sonra dersin: “şunu yaptın”. Görmez misin ki, sana yönelmiş olana “ya Zeyd, ne güzel yaptın” dediğinde, ona “ne güzel yaptın” demenden daha pekiştiricidir, nida olmaksızın. Yine muhataba “ben yaptığın şeye şaşıyorum” dediğinde, ona senin şaşırdığını faydalandırmış olursun; ama “وا عجباه مما فعلت” ve “يا عجباه أن تفعل كذا” deseydin, senin şaşkınlığı çağırman faydada daha beliğ olurdu; mânâ: “ya şaşkınlık, gel; çünkü bu senin vakitlerindendir.” Nida, şaşkınlığa değil, şaşılana dikkat çekmedir.

**والحَسْرَةُ**: en şiddetli pişmanlıktır; ta ki pişman olan, faydası olmayan bineklerden **الحَسِيرِ** gibi kalır. Ve azze ve celle dedi ki: **فلا تَذْهَبْ نَفْسُك عليهم حَسَراتٍ**; yani hasret ve tahassur olarak.

Deniz, Irak’tan ve sahilden **حَسَرَ**; **يَحْسُِرُ**: çekildi; suyun altındaki yer ortaya çıkıncaya kadar. Ezherî dedi ki: “Deniz **انْحَسَرَ**” denilmez. Hadîste: “Kıyamet kopmaz; ta ki Fırat bir altın dağından **يَحْسِرُ**”; yani açığa çıkarır. Denilir: Sarığı başımdan ve elbiseyi bedenimden **حَسَرْتُ**; yani ikisini açtım; ve inşâd etti:

حتى يقالَ حاسِرٌ وما حَسَرْ

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Su **حَسَرَ** ve **نَضَبَ** ve **جَزَرَ**; mânâca birdir. Ebû Ubeyd, **الحُسُورِ**’u “açığa çıkma” mânâsında inşâd etti:

إِذا ما القَلاسِي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،
فَفِيهنَّ عن صُلْعِ الرجالِ حُسُورُ

Ezherî dedi ki: A‘câc’ın sözü:

كَجَمَلِ البحر، إِذا خاضَ جَسَرْ
غَوارِبَ اليَمِّ إِذا اليَمُّ هَدَرْ،
حتى يقالَ: حاسِرٌ وما حَسَرْ

(Şu sözü: “كجمل البحر إلخ” **الجمل**; harekeli olarak: boyu otuz arşın olan bir balıktır). **اليم**’i kastediyor. **حاسِرٌ** denilir; **جَزَرَ** olduğunda. Ve “**إِذا خاض جسر**” (ج ile) sözü: yani cesaret etti ve denizin çoğuna daldı; derinlikler onu korkutmadı. Yahyâ b. Abbâd hadîsinde: “Her gece mutlaka bir melek vardır; gazilerin bineklerinden bitkinliği **يَحْسِرُ**”; yani açar (giderir). Ve “**يَحُسُّ**” diye de rivayet edilir; onun zikri gelecektir. Ali hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “Mescidleri **حُسَّراً** olarak bina edin; çünkü bu Müslümanların alâmetidir”; yani duvarları açık, şerefeleri olmayan. Enes hadîsi de böyledir, Allah ondan razı olsun: “Mescidleri **جُمّاً** bina edin.” Câbir hadîsinde: “Bir taş aldım, onu kırdım ve onu **حَسَرْتُ**”; ağaç dallarından bir dalı kastediyor; yani onu taşla soydu. Ezherî, **عرا** tercümesinde, “**جارية حَسَنَةُ المُعَرَّى** ve çoğulu **المَعارِي**” sözünün yanında dedi ki: Kadında **المَحاسِرُ**, **المَعارِي** gibidir. Dedi ki: **وفلاة عارية المحاسر**: içinde ağaçtan bir örtü bulunmadığında; ve onun **مَحاسِرُها**’sı: bitkiden **تَنْحَسِرُ** (açılıp çıplak kalan) sırtlarıdır.

Kuşlar **انْحَسَرتِ**: eski tüyden yeniye çıktı. O sırada onu **حَسَّرَها**: onu ağırlaştırdı; çünkü bu, bir mühlet içinde yapılmıştır. Ezherî dedi ki: **البازي** tahsîr için **يَكْرِزُ**; diğer yırtıcıların hepsi de **تَتَحَسَّرُ**.

Deveden **الوَبَرُ** ve eşekten **الشعرُ** düştüğünde: **تَحَسَّرَ**; bununla şudur:

تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فَأَنْسَلَها،
واجْتابَ أُخْرَى حَدِيداً بعدَما ابْتَقَلا

Deve ve cariye, eti yerlerine oturduğunda **تَحَسَّرَتِ**; Lebîd dedi ki:

فإِذا تَغالى لَحْمُها وتَحَسَّرَتْ،
وتَقَطَّعَتْ، بعد الكَلالِ، خِدامُها

Ezherî dedi ki: Devenin etinin **تَحَسُّرُ**’u: deve semiz olur da yağı çoğalır ve hörgücü yükselir; sonra günlerce binilince etinin gevşekliği gider, ve yerlerinde sıkılaşır; daha önce yerlerinde toplanıp oturduktan sonra; işte o zaman **تَحَسَّرَ** olmuştur.

**ورجل مُحَسَّر**: eziyet görmüş, horlanmış. Hadîste: “Âhir zamanda **أَمِيرَ العُصَبِ** diye adlandırılan bir adam çıkar”; bazıları dedi ki: **أَمير الغَضَبِ** diye adlandırılır. Ashabı **مُحَسَّرُونَ**: horlanmışlar, küçültülmüşler, sultanın kapılarından ve kralların meclislerinden uzaklaştırılmışlar; her yönden ona gelirler; sanki sonbahar bulut parçaları gibidirler; Allah onlara yerin doğularını ve batılarını miras verir. **محسرون محقرون**: yani eziyet görmüşler; hasrete sevk edilmişler yahut kovulmuş, yorgun düşürülmüşler; binek hayvanını **حَسَرَ** (yordu)dan.

Ebû Zeyd: **فَحْلٌ حاسِرٌ** ve **فادرٌ** ve **جافِرٌ**: sürüsündeki dişileri dölleyip sonra onlardan yüz çevirip onları bırakırsa. Ebû Mansûr dedi ki: Bu harf “**فحل جاسر**” (ج ile) diye rivayet edilmiştir; yani **فادر**; dedi ki: doğru olanın bu olduğunu sanıyorum.

**والمِحْسَرَة**: süpürgedir.

Onu **حْسَرُوه**; onu **يَحْسِرُونَه**; **حَسْراً** ve **حُسْراً**: ondan istediler de onlara verdi; yanında hiçbir şey kalmayıncaya kadar.

**والحَسارُ**: çukur yerlerde ve sert zeminde biten bir bitkidir; başağı vardır; **دِقّ المُرَّيْقِ**’tendir; kurusu yaşından daha hayırlıdır. Yerden azıcık yükselir; **الزُّبَّاد**’a benzer; ancak ondan yaprakça daha iridir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الحَسارُ** yeşil bir ottur; yere yayılır; davarlar onu şiddetli bir yiyişle yer; şair, bir eşeği ve dişilerini vasfederek dedi ki:

يأْكلنَ من بُهْمَى ومن حَسارِ،
ونَفَلاً ليس بذي آثارِ

Yani: bu yer ıssızdır; onda insanlardan da davarlardan da iz yoktur. Dedi ki: Kelb’den bazı bir bedevî bana haber verdi: **الحَسَار** bitişinde ve tadında **الحُرْفِ** gibidir; yerde ipler gibi biter. Dedi ki: Bazı râvîler onun **الجَزَرِ** bitkisine benzediğini iddia etti. Leys: **الحَسار** bitkiden bir türdür; develeri ishal eder. Ezherî: **الحَسَارُ** otlardandır; çayırlarda biter; bir tanesi **حَسَارَةٌ**’dır. Dedi ki: **ورجْلُ الغراب** başka bir bitkidir; **والتَّأْوِيلُ** başka bir ottur.

Falan kimse **كريم المَحْسَرِ**’dir; yani **كريم المَخْبَرِ** (iç yüzü/mahiyeti itibarıyla kerim).

**وبطن مُحَسِّر** (س’nin kesresiyle): Minâ’da bir yerdir; hadîste onun zikri tekrar etmiştir. O, mîm’in zammı, hâ’nın fethi ve sîn’in kesresi iledir. Ve denildi ki: o, Arafat ile Minâ arasında bir vadidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح س ر * * حَسَرَ * كُمّه عن ذراعه كشفه وبابه ضرب و * الانْحِسارُ * الانكشاف و * حَسَر * البعير أعيا و * حَسَرهُ * غيره و * استَحْسَر * أيضا أعيا قلت ومنه قوله تعالى ﴿ملوما محسورا﴾ وقوله ﴿ولا يستحسرون﴾ و * حَسَ * بصره كَلّ وانقطع نظره من طول مدى وما أشبه ذلك فهو * حَسِيرٌ * و * مَحْسور * أيضا وبابه جلس و * الحَسْرةُ * أشد التلهف على الشيء الفائت تقول * حَسِرَ * على الشيء من باب طرب و * حَسْرَةً * أيضا فهو * حَسيرٌ * و * حَسَّرهُ * غيره * تَحْسِيرا * و * التَّحَسُّر * أيضا التلهف ورجل * مُحَسَّرٌ * بوزن مكسر أي مُؤذى وفي الحديث ﴿أصحابه مُحسّرون﴾ أي مُحقّرون وبطن * مُحَسِّيرٍ * بكسر السين وتشديدها موضع بمنى

##### Türkçe

* ح س ر * * **حَسَرَ** * kolunu pazusundan (çıplak) açtı; onu açığa çıkardı; babı **ضرب**’dır. Ve * **الانْحِسارُ** * açığa çıkmadır. Ve * **حَسَر** * deve yoruldu. Ve * **حَسَرهُ** * başkası onu (yordu). Ve * **استَحْسَر** * da (böyledir): yoruldu. Dedim ki: Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: { kınanmış, **محسورا** olarak } ve sözü: { ve **ولا يستحسرون** }. Ve * **حَسَ** * gözü köreldi ve bakışı, uzun mesafeden ve buna benzer şeylerden dolayı kesildi; o, * **حَسِيرٌ** *’dir. Ve * **مَحْسور** * da (böyledir); babı **جلس**’tir. Ve * **الحَسْرةُ** * kaçırılmış şey üzerine en şiddetli iç çekiştir. Dersin ki: * **حَسِرَ** * şey üzerine, babı **طرب**’dandır; ve * **حَسْرَةً** * da (böyledir); o, * **حَسيرٌ** *’dir. Ve * **حَسَّرهُ** * başkası onu * **تَحْسِيرا** * (ile). Ve * **التَّحَسُّر** * da (böyledir): iç çekiş. Ve adam * **مُحَسَّرٌ** * (dır), **مكسر** vezninde; yani eziyet görmüş. Ve hadiste: { onun ashabı **مُحسّرون** } yani aşağılanmışlar. Ve * **مُحَسِّيرٍ** * (in) karnı; **السين**’in kesresiyle ve şeddelenmesiyle; Mina’da bir yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حسره يحسره، بالضم، ويحسره، بالكسر، حسرا، بفتح فسكون: كشفه. والحسر أيضا: كشطك الشيء، حسر الشيء عن الشيء يحسره، ويحسره، حسرا وحسورا: كشطه، فانحسر، قد يجيء في الشعر حسر لازما مثل انحسر، على المضارعة. يقال: حسر الشيء حسورا، بالضم، أي انكشف. وفي الصحاح: الانحسار: الانكشاف. حسرت كمى عن ذراعي أحسره حسرا: كشفت.

  وفي الأساس: حسر كمه عن ذراعه: كشف، وعمامته عن رأسه، والمرأة درعها عن جسدها. وكل شيء كشف فقد حسر. من المجاز: حسر البصر يحسر، من حد ضرب، حسورا، بالضم: كل وانقطع نظره من طول مدى وما أشبه ذلك، وهو حسير ومحسور. قال قيس بن خويلد الهذلي يصف ناقة:
  إن العيسر بها داء مخامرهـا                      فشطرها نظر العينين محسور قال السكري: العسير: الناقة التي لم ترض. ونصب شطرها على الظرف أي نحوها. وبصر حسير: كليل. وفي التنزيل العزيز:  ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير  قال الفراء: يريد: ينقلب صاغرا وهو كليل كما تحسر الإبل إذا قومت عن هزال أو كلال. ثم قال: وأما البصر فإنه يحسر عند أقصى بلوغ النظر.
 حسر الغصن حسرا: قشره. وقد جاء في حديث جابر: فأخذت حجرا فكسرته وحسرته يريد غصنا من أغصان الشجرة، أي قشرته بالحجر. حسر البعير يحسره ويحسره حسرا وحسورا: ساقه حتى أعياه، وكذلك حسره السير، كأحسره إحسارا، وحسره تحسيرا. حسر البيت حسرا: كنسه. حسر الرجل، كفرح، عليه يحسر حسرة، بفتح فسكون وحسرا، مكركة: ندم على أمر فانه أشد الندم، وتسر الرجل إذا تلهف، فهو حسر. قال المرار:
  ما أنا اليوم على شيء خلا                      يا ابنة القين تولى بحسر وحسير وحسران. وقال الزجاج في تفسير قوله عز وجل:  يا حسرة على العباد  الحسرة: أشد الندم حتى يبقى النادم كالحسير من الدواب الذي لا منفعة فيه. حسر البعير كضرب وفرح، حسرا وحسورا وحسرا: أعيا من السير وكل وتعب، كاستحسر، استفعال من الحسر وهو العياء والتعب. وقال الله تعالى:  ولا يستحسرون  . وفي الحديث:  ادعوا الله ولا تستحسوا  أي لا تملوا. فهو حسير. الذكر والأنثى سواء، ج حسري مثل قتيل وقتلى. وفي الحديث  الحسير لا يعقر  ، أي لا يجوز للغازي إذا حسرت دابته وأعيت أن يعقرها مخافة أن يأخذها العدو، ولكن يسيبها. والحسير: فرس عبد الله بن حيان بن مرة، وهو ابن المتمطر، نقله الصغاني. الحسير: البعير المعيى الذي كل من كثرة السير. من المجاز، يقال: فلان كريم المحسر، كمجلس، أي كريم المخبر، وتفتح سينه، وهذه عن الصغاني. وبه فسر قول أبي كبير الهذلي:
  أرقت فما أدري أسقم ما بهـا                      أم من فراق أخ كريم المحسر

  ضبط بالوجهين، قيل: المحسر هنا: الوجه، وقيل: الطبيعة. وقال الأزهري: والمحاسر من المرأة المعاري، ذكره في ترجمة  عري  . المحسر، كمعظم: المؤدذي المحقر. وفي الحديث:  يخرج في آخر الزمان رجل يسمى أمير العصب. قال بعضهم: يسمى أمير الغضب أصحابه محسرون محقرون عن أبواب السلطان ومجالس الملوك، يأتونه من كل أوب كأنهم قزع الخريف يورثهم الله مشارق الأرض ومغاربها  . قوله: محسرون محقرون، أي مؤذون محمولون على الحسرة أو مطرودون متعبون، من حسر الدابة، إذا أتعبها. الحسار، كسحاب: عشبة تشبه الجزر، نقله الأزهري عن بعض تشبه الجزر، نقله الأزهري عن بعض الرواة، أو تشبه الحرف، أي الخزدل في نباته وطعمه. ينبت حبالا على الأرض. نقله الأزهري عن بعض أعراب كلب. وقال أبو حنيفة عن أبي زياد: الحسار: عشبة خضراء تسطح على الأرض وتأكلها الماشية أكلا شديدا. قال الشاعر يصف حمارا وأتنه:
  يأكلن من بهمي ومن حسار                      ونفلا لـيس بـذي آثـار. يقول: هذا المكان قفر ليس به آثار من الناس ولا المواشي. وقال غيره: الحسار: نبات ينبت في القيعان والجلد، وله سنبل وهو من دق المريق وقفه خير من رطبه، وهو يستقل عن الأرض شيئا قليلا، يشبه الزباد إلا أنه أضخم منه ورقا. وقال الليث: الحسار: ضرب من النبات يسلح إلابل. وفي التهذيب: الحسار من العشب ينبت في الرياض، الواحدة حسارة. والمحسرة: المكنسة وزنا ومعنى. والحاسر، خلاف الدارع، وهو من لا مغفر له ولا درع ولا بيضة على رأسه. قال الأعشى:
  في فيلق جأواء ملمومة                      تقذفب الدارع والحاسر. الحاسر: من لا جنة له، والجمع حسر. وقد جمع بعض الشعراء حسرا على حسرين. أنشد ابن الأعرابي.

  بشهباء تنفي الحسـرين كـأنـهـا                      إذا ما بدت قرن من الشمس طالع. وفحل حاسر وفادر وجافر: ألقح. شوله وعدل عن الضراب، قاله أبو زيد، ونقله الأزهري. قال: وروى هذا الحرف: فحل جاسر، بالجيم، أي فادر، قال: وأظنه الصواب. والتحسير: الإيقاع في الحسرة والحمل عليها. وبه فسر بعض حديث أمير العصب المتقدم. التحسير: سقوط ريش. الطائر. وقد انحسرت الطير، إذا خرجت من الريش العتيق إلى الحديث. وحسرها إبان ذلك ثقلها لأنه فعل في مهلة. قال الأزهري: والبازي يكرز للتحسير وكذلك سائر الجوارح تتحسر. التحسير: التحقير والإيذاء والطرد، وبه فسر بعض حديث أمير العصب، وقد تقدم. وبطن محسر، بكسر السين المشددة: واد قرب المزدلفة، بين عرفات ومنى. وفي كتب المناسك: هو وادي النار. قيل: إن رجلا اصطاد فيه فنزلت نار فأحرقته، نقله الأقشهري في تذكرته. وقيل: لأنه موقف النصارى. وأنشد عمر رضي الله عنه حين أفاض من عرفة. إلى مزدلفة وكان في بطن محسر:
  إليك يعدو قلقا وضينـا
  مخالفا دين النصارى دينا

  وكذا قيس بن المحسر الكناني الشاعر الصحابي، فإنه بكسر السين المشددة. وقيل: المسحر، وقيل المسخر، أقوال. وتحسر، الرجل: تلهف. ولا يخفى أنه لو قال عند ذكر الحسرة وتحسر: تلهف، كان أجمع للأقوال وأحسن في الترصيف والجمع، مع أنه خالف الأئمة في تعبيره، فإنهم فسروا الحسرة والحسر والحسران بالندامة على أمر فاته، والتحسير بالتلهف. ففي كلامه تإمل من وجوه. تحسر وبر البعير، والذي في أصول اللغة: وتحسر الوبر عن البعير، والشعر عن الحمار، إذا سقط. واقتصروا على ذلك. ومنه قول الشاعر:
  تحسرت عقة عنه فأنـسـلـهـا                      واجتاب أخرى جديدا بعدما ابتقلا وفي الأساس: وتحسر الطير: أسقط ريشه. وزاد المصنف قوله من الإعياء. وليس بقيد لازم، فإن السقوط قد يكون في البعير من الأمراض، إلا أن يقال: إن الإعياء أعم. تحسرت الجارية وكذا الناقة إذا صار لحمها في مواضعه. قال لبيد:
  فإذا تغالى لحمها وتحسـرت                      وتقطعت بعد الكلال خدامها قال الأزهري: تحسر البعير إذا سمنه الربيع حتى كثر شحمه وتمك سنامه، أي طال وارتفع وتروى واكتنز ثم ركب أياما فذهب رهل لحمه واشتد بعد ما تزيم منه، أي اشتد اكتنازه في مواضعه فقد تحسر ومما يستدرك عليه: الحسر، كسكر هم الرجالة في الحرب، لأنهم يحسرون عن أيديهم وأرجلهم، أو لأنه لا دروع عليهم ولا بيض. ومنه حديث فتح مكة  أن أبا عبيدة كان يوم الفتح على الحسر  . ورجل حاسر: لا عمامة على رأسه. وامرأة حاسر، بغير هاء، إذا حسرت عنها ثيابها.
 وفي حديث عائشة رضي الله عنها:  وسئلت عن امرأة طلقها زوجها وتزوجها رجل فتحسرت بين يديه  أي قعدت حاسرة مكشوفة الوجه. وقال ابن سيده: امرأة حاسر: حسرت عنها درعها. وكل مكشوفة الرأس والذراعين حاسر. والجمع حسر وحواسر. قال أبو ذؤيب:
  وقام بناتي بالنعـال حـواسـرا                      فألصقن وقع السبت تحت القلائد وحسرت الريح السحاب حسرا، وهو مجاز. وحسرت الدابة، وحسرها، السير حسرا وحسورا، وأحسرها، وحسرها: أتعبها. قال:
  إلا كمعرض المحسر بكره                      عمدا يسيبني على الظلـم أراد حاسر وحاسرة، كحسير. وأحسر القوم: نزل بهم الحسر. وقال أبو الهيثم: حسرت الدابة حسرا، إذا تعبت حتى تنقى. وفي حديث جرير  لا يحسر صاحبها أي لا يتعب سائقها. وفي الحديث  حسر أخي فرسا له بعين التمر وهو مع خالد بن الوليد. وحسر العين بعدما حدقت إليه أو خفاؤه، يحسرها أكلها قال رؤبة:
  يحسر طرف عينه فضاؤه

  والمحسور: الذي يعطي كل ما عنده حتى يبقى لا شيء عنده، وهو مجاز. وبه فسر قوله عز وجل  ولا تبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا  وحسروه يحسرونه حسرا وحسرا: سألوه فأعطاهم حتى لم يبق عنده شيء. وحسر البحر عن العراق والساحل يحسر: نضب عنه حتى بدا ما تحت الماء من الأرض، وهو مجاز. قال الأزهري: ولا يقال انحسر البحر. وقال ابن السكيت: حسر الماء ونضب وجزر بمعنى واحد. وفي حديث علي رضي الله عنه  ابنوا المساجد حسرا فإن ذلك سيما المسلمين  أي مكشوفة الجدر لا شرف لها. وفي التهذيب: فلاة عارية المحاسر، إذا لم يكن فيها كن من شجر. ومحاسرها: متونها التي تنحسر عن النبات، وهو مجاز. وكذا قولهم: حسر قناع الهم عني، كما في الأساس

##### Türkçe

**حسره** onu **يحسره**, **بالضم**, ve **يحسره**, **بالكسر**, **حسرا**, **بفتح فسكون**: onu açığa çıkardı. Ve **الحسر** ayrıca: senin bir şeyi kazıyıp soyman; **حسر** bir şeyi bir şeyden, onu **يحسره**, ve **يحسره**, **حسرا** ve **حسورا**: onu kazıyıp soydu; böylece **فانحسر**; şiirde, **انحسر** gibi lâzım olarak **حسر** gelebilir; muzâraaya göre. Denir: **حسر** şey **حسورا**, **بالضم**, yani açığa çıktı. Ve **الصحاح**’ta: **الانحسار**: açığa çıkma. **حسرت** gömleğimin kolunu kolumdan, onu **أحسره حسرا**: açtım.

Ve **الأساس**’ta: **حسر** kolunu kolundan: açtı; ve sarığını başından; ve kadın zırhını bedeninden. Ve her şey ki açığa çıkarıldı, artık **حسر** olmuştur. Mecazdan: **حسر** göz, **يحسر**, **من حد ضرب**, **حسورا**, **بالضم**: uzağın uzunluğu ve buna benzer şeylerden dolayı görüşü zayıfladı ve kesildi; o **حسير** ve **محسور**dur. Kays b. Huveylid el-Huzelî bir deveyi vasfederek dedi:
  إن العيسر بها داء مخامرهـا                      فشطرها نظر العينين محسور
Es-Sukkerî dedi: **العسير**: razı olmamış deve. Ve **شطرها**’yı zarf üzerine nasbetti; yani ona doğru. Ve **بصر حسير**: kısık. Ve aziz tenzilde:  **ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير**  El-Ferrâ dedi: muradı: aşağılanmış olarak döner ve o kısıktır; tıpkı develerin, zayıflıktan yahut bitkinlikten doğrultulduklarında **تحسر** etmeleri gibi. Sonra dedi: göze gelince, o, bakışın en uç sınırında **يحسر** olur.

**حسر** dalı **حسرا**: kabuğunu soydu. Câbir hadîsinde gelmiştir: “Bir taş aldım, onu kırdım ve **حسرته**”; ağaç dallarından bir dalı kastediyor; yani onu taşla kabuğunu soydum. **حسر** deve, onu **يحسره** ve **يحسره** **حسرا** ve **حسورا**: onu sürüp nihayet onu yordu; aynı şekilde yürüyüş onu **حسره** etti; tıpkı **أحسره إحسارا** gibi; ve onu **حسره تحسيرا**. **حسر** evi **حسرا**: onu süpürdü. **حسر** adam, **كفرح**, ona **يحسر حسرة**, **بفتح فسكون** ve **حسرا**, **مكركة**: bir iş üzerine pişman oldu; böylece o, pişmanlığın en şiddetlisi oldu. Ve adam **تسر** ettiğinde, yani içi yanıp sızladığında; o **حسر**dır. El-Merâr dedi:
  ما أنا اليوم على شيء خلا                      يا ابنة القين تولى بحسر
Ve **حسير** ve **حسران**. Ez-Zeccâc, aziz ve celil sözünün tefsirinde dedi:  **يا حسرة على العباد**  **الحسرة**: öyle şiddetli pişmanlıktır ki, pişman olan, faydası olmayan hayvanlardan **الحسير** gibi kalır. **حسر** deve, **كضرب وفرح**, **حسرا** ve **حسورا** ve **حسرا**: yürüyüşten bitkin düştü; zayıfladı ve yoruldu; **كاستحسر**; bu, **الحسر**dan **استفعال**dır; o da bitkinlik ve yorgunluktur. Allah تعالى dedi:  **ولا يستحسرون**  Ve hadîste:  **ادعوا الله ولا تستحسوا**  yani usanmayın. O hâlde o **حسير**dir. Erkek ve dişi eşittir; çoğulu **حسري**; **قتيل** ve **قتلى** gibi. Ve hadîste:  **الحسير لا يعقر**  yani, gazînin, bineği **حسرت** edip bitkin düştüğünde, düşmanın alacağından korkarak onu boğazlaması caiz değildir; fakat onu salıverir. Ve **الحسير**: Abdullah b. Hayyân b. Murra’nın atıdır; o, İbnü’l-Mutamṭır’dır; bunu es-Sağânî nakletti. **الحسير**: çok yürüyüşten bitkin düşüp zayıflayan deve. Mecazdan, denir: falan **كريم المحسر**, **كمجلس**, yani haberce cömerttir; ve onun **سين**’i fetha ile de okunur; bu, es-Sağânî’dendir. Bununla Ebû Kebîr el-Huzelî’nin sözü tefsir edildi:
  أرقت فما أدري أسقم ما بهـا                      أم من فراق أخ كريم المحسر

İki vecihle ضبط edilmiştir. Denildi: burada **المحسر**: yüzdür; ve denildi: tabiat. El-Ezherî dedi: ve **المحاسر** kadından, çıplak olanlardır; onu **عري** tercümesinde zikretti. **المحسر**, **كمعظم**: eziyet eden, aşağılayan. Ve hadîste:  **يخرج في آخر الزمان رجل يسمى أمير العصب**. Bazıları dedi: **أمير الغضب** diye adlandırılır; ashabı **محسرون**: sultanın kapılarından ve kralların meclislerinden aşağılanmışlardır; her yönden ona gelirler; sanki güz bulut parçaları gibidirler; Allah onlara yerin doğularını ve batılarını miras kılar.  Onun sözü: **محسرون محقرون**, yani eziyet edilmiş, **الحسرة**ya zorlanmış; yahut kovulmuş, yorgun düşürülmüş; **حسر** binekten, onu yorduğu zaman. **الحسار**, **كسحاب**: havuca benzeyen bir ottur; el-Ezherî onu bazı râvilerden nakletti; yahut **الحرف**a benzer; yani bitkisinde ve tadında **الخزدل**. Yerde ipler gibi biter. El-Ezherî onu Kelb’den bazı bedevîlerden nakletti. Ebû Hanîfe, Ebû Ziyâd’dan: **الحسار**: yeşil bir ottur; yerde yayılır; davarlar onu şiddetli bir yiyişle yer. Şair, bir eşek ve dişilerini vasfederek dedi:
  يأكلن من بهمي ومن حسار                      ونفلا لـيس بـذي آثـار
Der ki: bu yer ıssızdır; onda insanlardan da davarlardan da iz yoktur. Başkası dedi: **الحسار**: çukur yerlerde ve sert zeminde biter; onun başağı vardır; **دق المريق**tendir; kurusu yaşından hayırlıdır; yerden azıcık yükselir; **الزباد**a benzer; ancak ondan yaprakça daha iridir. El-Leys dedi: **الحسار**: develeri ishal eden bitkiden bir tür. **التهذيب**’de: **الحسار** çayırlarda biten ottandır; tekili **حسارة**. Ve **المحسرة**: süpürge; vezin ve mana bakımından. Ve **الحاسر**, **الداريع**in zıddıdır; o, miğferi olmayan, zırhı olmayan ve başında **بيضة** olmayan kimsedir. El-A‘şâ dedi:
  في فيلق جأواء ملمومة                      تقذفب الدارع والحاسر
**الحاسر**: zırhı olmayan kimsedir; çoğulu **حسر**. Bazı şairler **حسر**’ı **حسرين** üzerine cem etmiştir. İbnü’l-A‘râbî okuttu:

  بشهباء تنفي الحسـرين كـأنـهـا                      إذا ما بدت قرن من الشمس طالع
Ve **فحل حاسر** ve **فادر** ve **جافر**: dölledi; dişilerini bıraktı ve aşmadan yüz çevirdi; Ebû Zeyd söyledi; el-Ezherî nakletti. Dedi: bu lafız şöyle de rivayet edildi: **فحل جاسر**, **بالجيم**, yani **فادر**; dedi: ve ben onun doğru olduğunu sanıyorum. Ve **التحسير**: **الحسرة**ya düşürmek ve ona yüklemek. Bununla, yukarıda geçen **أمير العصب** hadîsinin bir kısmı tefsir edildi. **التحسير**: kuşun tüyünün dökülmesi. **انحسرت** kuşlar: eski tüyden yeniye çıktıklarında. Ve o sırada onu **حسرها**: ağırlığıdır; çünkü o, bir mühlet içinde olan bir fiildir. El-Ezherî dedi: ve doğan, **للتحسير** için **يكرز** eder; aynı şekilde diğer yırtıcı kuşlar **تتحسر** eder. **التحسير**: tahkir, eziyet ve kovma; bununla **أمير العصب** hadîsinin bir kısmı tefsir edildi; ve geçti. Ve **بطن محسر**, **بكسر السين المشددة**: Müzdelife yakın bir vadidir; Arafat ile Mina arasındadır. Menâsik kitaplarında: o, **وادي النار**dır. Denildi: bir adam orada avlandı da bir ateş indi ve onu yaktı; el-Akşehrî bunu **تذكرته**’sinde nakletti. Ve denildi: çünkü o, Hristiyanların durağıdır. Ömer رضي الله عنه, Arafat’tan akıp Müzdelife’ye giderken, **بطن محسر**’de iken okudu:
  إليك يعدو قلقا وضينـا
  مخالفا دين النصارى دينا

Ve yine, sahâbî şair Kinânî **قيس بن المحسر**; çünkü o, **بكسر السين المشددة** iledir. Ve denildi: **المسحر**, ve denildi **المسخر**; görüşler. Ve **تحسر** adam: içi yanıp sızladı. Gizli değildir ki, **الحسرة** ve **تحسر** zikrinde “içi yanıp sızladı” deseydi, görüşler için daha toplayıcı ve tertip ve cem‘de daha güzel olurdu; bununla beraber, ifadesinde imamlarla muhalefet etti; çünkü onlar **الحسرة**yı ve **الحسر**ı ve **الحسران**ı, kaçırdığı bir iş üzerine pişmanlıkla tefsir ettiler; **التحسير**i de iç yanmasıyla. Onun sözünde çeşitli yönlerden düşünme vardır. **تحسر** devenin kılı; ve dilin asıllarında olan: ve **تحسر** kıl, deveden; ve tüy, eşekten; düştüğünde. Ve bununla yetindiler. Ondan şairin sözü:
  تحسرت عقة عنه فأنـسـلـهـا                      واجتاب أخرى جديدا بعدما ابتقلا
Ve **الأساس**’ta: ve **تحسر** kuş: tüyünü döktü. Müellif, “bitkinlikten” sözünü artırdı. Ve bu, lâzım bir kayıt değildir; çünkü düşme, devede hastalıklardan da olabilir; ancak denilirse: bitkinlik daha geneldir. **تحسرت** cariye, ve aynı şekilde deve; eti yerlerine yerleştiğinde. Lebîd dedi:
  فإذا تغالى لحمها وتحسـرت                      وتقطعت بعد الكلال خدامها
El-Ezherî dedi: **تحسر** deve: bahar onu semizleştirip yağı çoğalınca ve hörgücü sağlamlaşınca; yani uzadı, yükseldi, sulandı ve dolgunlaştı; sonra günlerce binildi de etinin gevşekliği gitti ve, ondan **تزيم** olduktan sonra, yani yerlerinde dolgunlaşması sıkılaştı; artık **تحسر** etmiştir. Ve ona ilâve edilip telâfi edileceklerdendir: **الحسر**, **كسكر**: savaşta piyadelerdir; çünkü onlar ellerinden ve ayaklarından açınırlar; yahut çünkü onların üzerinde zırhlar ve başlarında **بيض** yoktur. Ondan, Mekke’nin fethi hadîsi:  **أن أبا عبيدة كان يوم الفتح على الحسر**  . Ve **رجل حاسر**: başında sarık yok. Ve **امرأة حاسر**, **بغير هاء**, elbiseleri ondan açıldığında.

Âişe رضي الله عنها hadîsinde:  **وسئلت عن امرأة طلقها زوجها وتزوجها رجل فتحسرت بين يديه**  yani onun önünde, yüzü açık, **حاسرة** olarak oturdu. İbn Sîde dedi: **امرأة حاسر**: zırhını ondan açtı. Ve başı ve kolları açık olan her kadın **حاسر**dır. Çoğulu **حسر** ve **حواسر**. Ebû Züeyb dedi:
  وقام بناتي بالنعـال حـواسـرا                      فألصقن وقع السبت تحت القلائد
Ve **حسرت** rüzgâr bulutu **حسرا**; bu mecazdır. Ve **حسرت** binek; ve onu **حسرها**; yürüyüş onu **حسرا** ve **حسورا** ile; ve onu **أحسرها**; ve onu **حسرها**: onu yordu. Dedi:
  إلا كمعرض المحسر بكره                      عمدا يسيبني على الظلـم
**حاسر** ve **حاسرة**yı, **حسير** gibi murad etti. Ve **أحسر** kavim: onlara **الحسر** indi. Ebû’l-Heysem dedi: **حسرت** binek **حسرا**: yorulup tükeninceye kadar. Cerîr hadîsinde:  **لا يحسر صاحبها**  yani sürücüsünü yormaz. Ve hadîste:  **حسر أخي فرسا له بعين التمر وهو مع خالد بن الوليد**. Ve gözün, ona uzun uzun baktıktan sonra **حسر** etmesi; yahut onun gizlenmesi; onu **يحسرها**: onu yedi. Ru’be dedi:
  يحسر طرف عينه فضاؤه

Ve **المحسور**: yanında olanın hepsini verip sonunda yanında hiçbir şey kalmayacak hâle gelendir; bu mecazdır. Bununla, Aziz ve Celil olanın sözü şöyle tefsir edilmiştir: **ولا تبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا**. Ve **حسروه يحسرونه حسرا وحسرا**: onu istediler de onlara verdi; nihayet yanında hiçbir şey kalmadı. Ve deniz Irak’tan ve sahilden çekildi; **يحسر**: ondan çekildi/azaldı; nihayet suyun altındaki yerden olan şey ortaya çıktı; bu mecazdır. **الأزهري** dedi ki: “**انحسر البحر** denilmez.” **ابن السكيت** dedi ki: **حسر الماء** ve **نضب** ve **جزر** bir tek mânâdadır. Ve Ali’nin (Allah ondan razı olsun) hadisinde: **ابنوا المساجد حسرا فإن ذلك سيما المسلمين**; yani duvarları açık, kendileri için şeref (yükseklik/çıkıntı) olmayan (mescidler). Ve **التهذيب**’de: **فلاة عارية المحاسر**; içinde ağaçtan bir örtü bulunmadığı zaman. Ve onun **محاسر**’i: bitkiden çekilen/bitkinin bulunmadığı sırtlarıdır; bu mecazdır. Yine onların sözü de böyledir: **حسر قناع الهم عني**; **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَسَرَهُ
1 حَسَرَهُ حسر حسره حسرة , aor. حَسُرَ (S, Msb, K) and حَسِرَ , (Mgh, Msb, K,) inf. n. حَسْرٌ (S, Msb, K) and حُسُورٌ, (TA,) He removed it, put it off, took it off, or stripped if off, (Mgh, K, TA,) عَنْ شَىْءٍ from a thing which it covered or concealed. (TA.) حُسِرَ is said of anything as meaning It was removed, put off, taken off, or stripped off, from a thing which it covered or concealed. (A.) You say, حَسَرَ كُمَّهُ عَنْ ذِرَاعِهِ He removed his sleeve from his fore arm. (S, A.) And simply حَسَرَ عَنْ ذِرَاعِهِ He uncovered his fore arm. (Msb.) And حَسَرَ عِمَامَتَهُ عَنْ رَأْسِهِ He removed, or took off, his turban from his head. (A.) And حَسَرَتْ دِرْعَهَا, (A, Msb,) aor. حَسِرَ , (Msb,) She (a woman) took off her shift (A, Msb) عَنْ جَسَدِهَا from her body: (A:) and خِمَارَهَا her head-covering. (Msb.) ― -b2- [Hence,] حَسَرَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ (tropical:) [The wind removed the clouds from the sky]. (A.) And حَسَرَ قِنَاعَ الهَمِّ عَنِّى (tropical:) [He, or it, removed the covering of anxiety from me]. (A.) ― -b3- Also, (K,) inf. n. حَسْرٌ, (TA,) He peeled a branch of a tree. (K, TA.) ― -b4- And He swept a house or chamber. (K, TA.) ― -b5- And حَسَرُوهُ, aor. حَسُرَ , inf. n. حَسْرٌ and حُسْرٌ, (tropical:) They begged of him and he gave them until nothing remained in his possession. (TA.) -A2- حَسَرَ, (S, A, K,) aor. حَسِرَ and حَسُرَ , (TA,) inf. n. حَسْرٌ (S, TA) and حُسُورٌ; (TA;) and ↓ احسر, (S, K,) inf. n. اـِحْسَارٌ; and ↓ حسّر, inf. n. تَحْسِيرٌ; (TA;) He, (a man, S, A,) and it, (a journey, TA,) tired, fatigued, or jaded, (S, A, K,) a beast, (A, TA,) or a camel: (S:) and he drove a camel until he tired, fatigued, or jaded, him. (K.) And حُسِرَتِ الدَّابَّةُ The beast was fatigued so that it was left to remain where it was. (AHeyth.) ― -b2- And حَسَرَ, aor. حَسُرَ , (assumed tropical:) It (the distance to which it looked, and the indistinctness of the object,) fatigued the eye. (TA.) And حُسِرَ البَصَرُ مِنْ طُولِ النَّظَرِ (tropical:) [The eye was fatigued by the length of looking: see a similar meaning of حَسَرَ and حَسِرَ, below]. (A.) -A3- See 7, with which حَسَرَ is syn. ― -b2- [Hence,] حَسَرَ, (ISk, A, Mgh, Msb,) aor. حَسُرَ , (TA,) (tropical:) It (water) sank and disappeared; or became low; or retired: (ISk, A, Mgh:) it sank and disappeared, or retired, from its place: (Msb:) properly, it became removed from the shore: (Mgh:) and it (the sea, or great river,) sank, or retired, from (عَنْ) El-'Irلk, and from the shore, so that the ground which was beneath the water appeared: (TA:) you do not say, in this sense, ↓ انحسر. (Az. [But this latter is sometimes used, as, for instance, in the Msb art. جزر.]) Hence, in a trad., كُلْ مَا حَسَرَ عَنْهُ البَحْرُ وَدَعْ مَا طَفَا عَلَيْهِ [Eat thou that from which the sea retires, and leave what floats upon it]. (Mgh.) -A4- حَسَرَ, aor. حَسِرَ , (S, A, K,) inf. n. حُسُورٌ (S, A) and حَسَرَ; (TA;) and حَسرَ, aor. حَسَرَ , (A, K,) inf. n. حَسَرٌ; (TA;) and ↓ استحسر, (S, K,) and ↓ تحسّر; (S;) He (a camel, S, or a beast, A) became tired, fatigued, or jaded, (S, K, TA,) by travel: (TA:) [or] the last signifies he (a camel) fell down from fatigue. (Ham p. 491.) [Hence,] it is said in a trad., ↓ اُدْعُوا اللّٰهَ وَ لَا تَسْتَحْسِرُوا (assumed tropical:) Supplicate ye God, and be not weary: and a similar instance occurs in the Kur xxi. 19. (TA.) ― -b2- [Hence also,] حَسَرَ, aor. حَسِرَ , (S, K,) or حَسُرَ , (Msb,) inf. n. حُسُورٌ; (S, Msb, K;) and حَسِرَ, aor. حَسَرَ ; (A;) (tropical:) It (the sight) was, or became, dim, dull, or hebetated; (S, Msb, K;) and it failed; (S, K;) [or became fatigued;] by reason of length of space [overlooked], (S, Msb, K,) and the like; (S, Msb;) or by long looking. (A.) -A5- حَسِرَ عَلَيْهِ, aor. حَسَرَ , inf. n. حَسَرٌ (S Msb, K) and حَسْرَةٌ, (S, K,) or the latter is a simple subst., (Msb,) and حَسَرَانٌ, (TA,) He grieved for it, or at it; or regretted it; he felt, or expressed, grief, sorrow, or regret, on account of it; syn. تَلَهَّفَ; (Msb, K;) as also ↓ تحسّر: (S, K:) or the former, he grieved for it, or regretted it, (تَلَهَّفَ عَلَيْهِ, S, A, or نَدِمَ عَلَيْهِ, TA,) namely, a thing that had escaped him, most intensely. (S, A, * TA.) [See حَسْرَةٌ.]

حسّر
2 حسّر حسر , inf. n. تَحْسِيرٌ: see 1. ― -b2- Also He despised another: he annoyed, or vexed, him: (K:) he drove him away. (TA.) ― -b3- He caused him to experience, or fall into, grief, or regret: (Mgh, Msb, K:) or to grieve for, or to regret, most intensely, a thing that had escaped him. (S.) -A2- حسّرتِ الطَّيْرُ, (S,) inf. n. as above; (S, K) and ↓ تحسّرت, (A, TA,) and ↓ انحسرت; (TA;) The birds moulted; shed their feathers. (S, A, K, * TA.)

4 أَحْسَرَ see 1. -A2- Also احسر القَوْمُ The people, or party, experienced fatigue. (TA.)

تحسّر
5 تحسّر حسر تحسر It (the plumage of a bird, A, and the fur, or soft hair, of a camel, S, K) fell off; (S, A, K;) when relating to the fur, or soft hair, of a camel, [said to be] by reason of fatigue; (K;) but this restriction is not necessary; for its falling off is sometimes occasioned by diseases; though it may be said that the former cause is the more common. (TA.) You say also, تحسّر الوَبَرُ عَنِ البَعِيرِ The fur, or soft hair, fell off from the camel: and in like manner one says of the plumage from the birds: (A:) and of the hair from the ass. (TA.) See also 2. ― -b2- تحسّرت بَيْنَ يَدَيْهِ [She uncovered herself, or her head and forehead, or her head, or her face, before him: (see حَاسِرٌ:) or] she sat before him with her face uncovered. (TA from a trad.) -A2- See also 1, in two places.

انحسر
7 انحسر أنحسر انحسر ٱنحسر It became removed, put off, taken off, or stripped off, from a thing which it covered or concealed; (S, A, Mgh, Msb;) as also ↓ حَسَرَ, (K,) which occurs in poetry, (TA,) inf. n. حُسُورٌ. (K.) [See also 5.] ― -b2- It (the darkness) became removed, or cleared away; (A, Msb;) عَنْهُ [from him, or it]. (A.) ― -b3- See also 1: ― -b4- and 2.

10 اـِسْتَحْسَرَ see 1, in two places.

حَسِرٌ
حَسِرٌ حسر : see حَسِيرٌ.

حَسْرَةٌ
حَسْرَةٌ حسر حسره حسرة Grief, or regret; syn. تَلَهُّفٌ, (Msb, K,) and تَأَسُّفٌ, (Msb,) or نَدَامَةٌ, (Jel in ii. 162 and viii. 36 and xxxix. 57,) or نَدَمٌ and غَمٌّ: (Bd in viii. 36:) or intense lamentation or expression of pain or of grief or of sorrow; syn. شِدَّةُ التَّأَلُّمِ: (Jel in vi. 31 and xxxvi. 29:) or most intense grief or regret (أَشَدُّ التَّلَهُّفِ, S, or أَشَدُّ النَّدَمِ, Zj) for a thing that has escaped one, (S,) so that he who feels it is like a beast that is tired, or fatigued, or jaded, (حَسِير,) and of no use: (Zj in xxxvi. 29 of the Kur:) pl. حَسَرَاتٌ. (Msb.) You say, يَا حَسْرَتَا عَلَيْهِ [O my grief, or regret, &c., for it!] (A.)

حَسْرَان
حَسْرَان حسر حسران : see what next follows.

حَسِيرٌ
حَسِيرٌ حسير Tired, fatigued, or jaded, (S, K,) by much travel; (TA;) applied to a camel, (S, K,) alike to the male and the female; and so ↓ حَاسِرٌ and حَاسِرَةٌ, applied to a horse or the like: (TA:) and ↓ مُحَسَّرٌ a camel fatigued, or jaded; emaciated by fatigue, or made to exert himself beyond his strength in a journey: (Ham p. 208:) pl. of the first حَسْرَى. (S, K.) ― -b2- (tropical:) Sight that is dim, dull, or hebetated, and failing, by reason of length of space [overlooked] (S, Msb, K, TA) and the like; (S, Msb;) as also ↓ مَحْسُورٌ; (S, K;) or [fatigued] by long looking. (A) ― -b3- Also, (S, K,) and ↓ حَسِرٌ and ↓ حَسْرَان, (TA, [but whether the latter be with or without tenween is not shown,]) Grieving, or regretting: (K:) or grieving, or regretting, most intensely, on account of a thing that has escaped one. (S, TA.)

حَاسِرٌ
حَاسِرٌ حاسر A man having no  مِغْفَر [or covering for the head, made of mail, &c.,] (S, K,) upon him; (S;) nor a coat of mail; (S, K;) contr. of دَارِعٌ; (Mgh;) nor a helmet upon his head; (TA;) contr. of مُقَنَّعٌ: (Mgh:) or having no جُنَّة [or defensive covering, &c.]: (K:) a man having no turban on his head: (TA:) a man having his head uncovered: (A:) pl. حُسَّرٌ, and pl. pl. حُسَّرُونَ; the latter a form used by one of the poets; the former pl. applied to foot-soldiers in war, because they uncover their arms and legs, or because they have not upon them coats of mail nor helmets; occurring in this sense in a trad. (TA.) Also, without ة, A woman who has taken off her shift from her person: (ISd, Msb, TA:) who has taken off her clothes from her person: who has uncovered her head and her fore arms: who has taken off her head-covering: and, with ة, a woman having her face uncovered: pl. حُسَّرٌ and حَوَاسِرُ. (TA.) ― -b2- اِبْنُوا المَسَاجِدَ حُسَّرًا in a trad. of 'Alee, means Build ye mosques, or oratories, with bare walls, with no شُرَف [or acroterial ornaments or crestings]. (TA.) -A2- See also حَسِيرٌ.

مَحْسَرٌ
مَحْسَرٌ محسر (tropical:) The internal, or intrinsic, state or quality, (S, A, K,) of a person; (S, A;) as also ↓ مَحْسِرٌ: (K:) and the latter, [or both,] the nature, or natural disposition. (K, TA.) You say, فُلَانٌ كَرِيمُ المَحْسَرِ (tropical:) Such a one is generous, or noble, in respect of his internal, or intrinsic, state or quality: (S, A:) or ↓ المَحْسِرِ, meaning as above: or in respect of his nature, or natural disposition: or face, or countenance. (TA.)

مَحْسِرٌ
مَحْسِرٌ محسر The face, or countenance: (K:) [or a part, of the person, that is uncovered:] the pl., مَحَاسِرُ, signifies the parts, of the person of a woman, that are exposed to view; namely, the face, arms, and legs. (Az.) You say اِمْرَأَةٌ حَسَنَةُ المَحَاسِرِ [A woman beautiful in respect of the parts, of the person, that are exposed to view]. (A.) ― -b2- [Hence, (tropical:) An elevated, plain tract, bare of herbage or trees]. You say أَرْضٌ عَارِيَةُ المَحَاسِرِ (tropical:) Land bare of herbage: (A:) and in like manner, فَلَاةٌ عارية المحاسر a desert without any covering of trees; its محاسر meaning its elevated and plain tracts of ground that are uncovered by plants [or trees]. (T, TA.) ― -b3- See also مَحْسَرٌ, in two places.

مِحْسَرَةٌ
مِحْسَرَةٌ محسره محسرة An instrument for sweeping; a broom, or besom. (S, K.)

مُحَسَّرٌ
مُحَسَّرٌ محسر : see حَسِيرٌ. ― -b2- Also Annoyed; vexed: and despised: (S, K:) applied to a man. (S.) It is said in a trad. that the companions of a man who is to come forth in the end of time, to be called أَمِيرُ العُصَبِ, or, as some say, أَمِيرُ الغَضَبِ shall be مُحَسَّرُونَ, (TA,) meaning despised; (S, TA;) i. e. annoyed, or vexed, and caused to grieve or regret, or to grieve or regret most intensely: or driven away, or outcasts, and fatigued; from حَسَرَ signifying “ he fatigued ” a beast. (TA.)

مَحْسُورٌ
مَحْسُورٌ محسور [pass. part. n. of حَسَرَهُ; Removed; put, taken, or stripped, off: &c. ― -b2- And hence,] (tropical:) A man who has given all that he had, so that nothing remains in his possession: thus it is said to mean in the Kur xvii. 31. (TA.) ― -b3- See also حَسِيرٌ.

##### Türkçe

**حَسَرَهُ**
1 **حَسَرَهُ** حسر حسره حسرة, muzâri‘ı **حَسُرَ** (S, Msb, K) ve **حَسِرَ**, (Mgh, Msb, K,) mastarı **حَسْرٌ** (S, Msb, K) ve **حُسُورٌ**, (TA,) O, onu kaldırdı, çıkardı, soydu; (Mgh, K, TA,) **عَنْ شَىْءٍ** onu örttüğü yahut gizlediği bir şeyden. (TA.) **حُسِرَ**, herhangi bir şey hakkında, “onu örttüğü yahut gizlediği bir şeyden kaldırıldı, çıkarıldı, soyuldu” mânâsında söylenir. (A.) Dersin ki, **حَسَرَ كُمَّهُ عَنْ ذِرَاعِهِ** O, kolunun yenini önkolundan çıkardı. (S, A.) Ve sadece **حَسَرَ عَنْ ذِرَاعِهِ** O, önkolunu açtı. (Msb.) Ve **حَسَرَ عِمَامَتَهُ عَنْ رَأْسِهِ** O, sarığını başından çıkardı. (A.) Ve **حَسَرَتْ دِرْعَهَا**, (A, Msb,) muzâri‘ı **حَسِرَ**, (Msb,) O (kadın) gömleğini (A, Msb) **عَنْ جَسَدِهَا** bedeninden çıkardı: (A:) ve **خِمَارَهَا** başörtüsünü. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **حَسَرَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ** (mecazen:) [Rüzgâr bulutları gökten kaldırdı]. (A.) Ve **حَسَرَ قِنَاعَ الهَمِّ عَنِّى** (mecazen:) [O (yahut o şey) benden keder örtüsünü kaldırdı]. (A.) ― -b3- Yine, (K,) mastarı **حَسْرٌ**, (TA,) O, bir ağacın dalını soydu. (K, TA.) ― -b4- Ve O, bir evi yahut odayı süpürdü. (K, TA.) ― -b5- Ve **حَسَرُوهُ**, muzâri‘ı **حَسُرَ**, mastarı **حَسْرٌ** ve **حُسْرٌ**, (mecazen:) Onlar ondan dilendiler; o da, mülkünde hiçbir şey kalmayıncaya kadar onlara verdi. (TA.)

-A2- **حَسَرَ**, (S, A, K,) muzâri‘ı **حَسِرَ** ve **حَسُرَ**, (TA,) mastarı **حَسْرٌ** (S, TA) ve **حُسُورٌ;** (TA;) ve ↓ **احسر**, (S, K,) mastarı **اـِحْسَارٌ**; ve ↓ **حسّر**, mastarı **تَحْسِيرٌ**; (TA;) O (bir adam, S, A) ve o (bir yolculuk, TA) bir hayvanı (A, TA) yahut bir deveyi yordu, bitkin düşürdü, bezdirdi; (S, A, K;) (S:) ve o, bir deveyi, onu yorgun, bitkin yahut bezgin edinceye kadar sürdü. (K.) Ve **حُسِرَتِ الدَّابَّةُ** Hayvan, bulunduğu yerde kalacak derecede bitkin düştü. (AHeyth.) ― -b2- Ve **حَسَرَ**, muzâri‘ı **حَسُرَ**, (farz edilen mecaz:) O (bakışın ulaştığı mesafe ve nesnenin belirsizliği) gözü yordu. (TA.) Ve **حُسِرَ البَصَرُ مِنْ طُولِ النَّظَرِ** (mecazen:) [Göz, uzun süre bakmaktan yoruldu: aşağıda **حَسَرَ** ve **حَسِرَ**’in benzeri bir mânâsına bak]. (A.)

-A3- 7’ye bak; onunla **حَسَرَ** eşanlamlıdır. ― -b2- [Bundan dolayı,] **حَسَرَ**, (ISk, A, Mgh, Msb,) muzâri‘ı **حَسُرَ**, (TA,) (mecazen:) O (su) çekildi ve kayboldu; yahut alçaldı; yahut geri çekildi: (ISk, A, Mgh:) yerinden çekildi ve kayboldu, yahut geri çekildi: (Msb:) asıl olarak, kıyıdan uzaklaşmış oldu: (Mgh:) ve o (deniz yahut büyük nehir) **عَنْ** Irak’tan ve kıyıdan çekildi; öyle ki suyun altında olan yer göründü: (TA:) bu mânâda ↓ **انحسر** demezsin. (Az. [Fakat bu sonuncusu bazen kullanılır; meselâ Msb’de **جزر** maddesinde.]) Bundan dolayı, bir rivayette, **كُلْ مَا حَسَرَ عَنْهُ البَحْرُ وَدَعْ مَا طَفَا عَلَيْهِ** [Denizin çekildiği şeyi ye; onun üzerinde yüzen şeyi bırak]. (Mgh.)

-A4- **حَسَرَ**, muzâri‘ı **حَسِرَ**, (S, A, K,) mastarı **حُسُورٌ** (S, A) ve **حَسَرَ**; (TA;) ve **حَسرَ**, muzâri‘ı **حَسَرَ**, (A, K,) mastarı **حَسَرٌ**; (TA;) ve ↓ **استحسر**, (S, K,) ve ↓ **تحسّر**; (S;) O (bir deve, S, yahut bir hayvan, A) yolculuk sebebiyle yorgun, bitkin yahut bezgin oldu: (TA:) [yahut] sonuncusu, o (deve) yorgunluktan yere yıkıldı, demektir. (Ham p. 491.) [Bundan dolayı,] bir rivayette şöyle denir: ↓ **اُدْعُوا اللّٰهَ وَ لَا تَسْتَحْسِرُوا** (farz edilen mecaz:) Allah’a dua edin ve yorulmayın: bunun benzeri bir örnek Kur’ân xxi. 19’da vardır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] **حَسَرَ**, muzâri‘ı **حَسِرَ**, (S, K,) yahut **حَسُرَ**, (Msb,) mastarı **حُسُورٌ**; (S, Msb, K;) ve **حَسِرَ**, muzâri‘ı **حَسَرَ**; (A;) (mecazen:) O (görme) donuklaştı, kütleşti, köreldi; (S, Msb, K;) ve zayıfladı; (S, K;) [yahut yoruldu;] bakılan mesafenin uzunluğu sebebiyle, (S, Msb, K,) ve benzeriyle; (S, Msb;) yahut uzun bakmakla. (A.)

-A5- **حَسِرَ عَلَيْهِ**, muzâri‘ı **حَسَرَ**, mastarı **حَسَرٌ** (S Msb, K) ve **حَسْرَةٌ**, (S, K,) yahut ikincisi yalın isimdir, (Msb,) ve **حَسَرَانٌ**, (TA,) O, onun için üzüldü; yahut ona hayıflandı; yahut pişman oldu; onun sebebiyle keder, hüzün yahut pişmanlık duydu yahut ifade etti; eşanlamlısı **تَلَهَّفَ**; (Msb, K;) bunun gibi ↓ **تحسّر** de: (S, K:) yahut birincisi, onun için üzüldü yahut pişman oldu, (**تَلَهَّفَ عَلَيْهِ**, S, A, yahut **نَدِمَ عَلَيْهِ**, TA,) yani kendisinden kaçıp giden bir şey için, en şiddetli şekilde. (S, A, * TA.) [**حَسْرَةٌ**’ye bak.]

**حسّر**
2 **حسّر** حسر, mastarı **تَحْسِيرٌ**: 1’e bak. ― -b2- Yine, O, bir başkasını hor gördü: onu rahatsız etti yahut kızdırdı: (K:) onu kovdu. (TA.) ― -b3- O, ona keder yahut pişmanlık tattırdı yahut onu kedere yahut pişmanlığa düşürdü: (Mgh, Msb, K:) yahut kendisinden kaçıp giden bir şeye en şiddetli şekilde üzülmesini yahut pişman olmasını sağladı. (S.)

-A2- **حسّرتِ الطَّيْرُ**, (S,) mastarı yukarıdaki gibidir; (S, K) ve ↓ **تحسّرت**, (A, TA,) ve ↓ **انحسرت**; (TA;) Kuşlar tüy döktü; tüylerini attı. (S, A, K, * TA.)

**4 أَحْسَرَ** 1’e bak. -A2- Yine **احسر القَوْمُ** Kavim yahut topluluk yorgunluk yaşadı. (TA.)

**تحسّر**
5 **تحسّر** حسر تحسر O (bir kuşun tüyü, A, ve bir devenin yünü yahut ince yumuşak kılı, S, K) döküldü; (S, A, K;) devenin yünü yahut ince yumuşak kılı hakkında olunca, [denilmiştir ki] yorgunluk sebebiyle; (K;) fakat bu kayıt gerekli değildir; çünkü onun dökülmesi bazen hastalıklardan da meydana gelir; gerçi denebilir ki birinci sebep daha yaygındır. (TA.) Şöyle de dersin: **تحسّر الوَبَرُ عَنِ البَعِيرِ** Yün yahut ince yumuşak kıl deveden döküldü: kuşların tüyü hakkında da aynı şekilde söylenir: (A:) ve eşeğin kılı hakkında da. (TA.) 2’ye de bak. ― -b2- **تحسّرت بَيْنَ يَدَيْهِ** [O, onun huzurunda kendini yahut başını ve alnını yahut başını yahut yüzünü açtı: (**حَاسِرٌ**’e bak:) yahut] o, onun huzurunda yüzü açık olarak oturdu. (TA bir rivayetten.) -A2- 1’e de iki yerde bak.

**انحسر**
7 **انحسر** أنحسر انحسر **ٱنحسر** O, örttüğü yahut gizlediği bir şeyden kaldırıldı, çıkarıldı, soyuldu; (S, A, Mgh, Msb;) bunun gibi ↓ **حَسَرَ** da; (K,) bu şiirde vâki olur; (TA,) mastarı **حُسُورٌ**. (K.) [5’e de bak.] ― -b2- O (karanlık) giderildi yahut dağıldı; (A, Msb;) **عَنْهُ** [ondan]. (A.) ― -b3- 1’e de bak: ― -b4- ve 2’ye.

**10 اـِسْتَحْسَرَ** 1’e iki yerde bak.

**حَسِرٌ**
**حَسِرٌ** حسر: **حَسِيرٌ**’e bak.

**حَسْرَةٌ**
**حَسْرَةٌ** حسر حسره حسرة Keder yahut pişmanlık; eşanlamlısı **تَلَهُّفٌ**, (Msb, K,) ve **تَأَسُّفٌ**, (Msb,) yahut **نَدَامَةٌ**, (Jel ii. 162 ve viii. 36 ve xxxix. 57’de,) yahut **نَدَمٌ** ve **غَمٌّ**: (Bd viii. 36’da:) yahut acının yahut kederin yahut hüznün çok şiddetli feryadı yahut ifadesi; eşanlamlısı **شِدَّةُ التَّأَلُّمِ**: (Jel vi. 31 ve xxxvi. 29’da:) yahut kendisinden kaçıp giden bir şey için en şiddetli keder yahut pişmanlık (**أَشَدُّ التَّلَهُّفِ**, S, yahut **أَشَدُّ النَّدَمِ**, Zj); (S,) öyle ki onu duyan kimse, yorgun yahut bitkin yahut bezgin bir hayvan gibi olur, (**حَسِير,**) ve faydasız: (Kur’ân xxxvi. 29’da Zj:) çoğulu **حَسَرَاتٌ**. (Msb.) Dersin ki, **يَا حَسْرَتَا عَلَيْهِ** [Ah benim kederim yahut pişmanlığım, vb., onun için!] (A.)

**حَسْرَان**
**حَسْرَان** حسر حسران: hemen ardından gelene bak.

**حَسِيرٌ**
**حَسِيرٌ** حسير Çok yolculukla yorgun, bitkin yahut bezgin; (S, K,) (TA;) deveye uygulanır; (S, K,) erkek ve dişiye eşit; ve bunun gibi ↓ **حَاسِرٌ** ve **حَاسِرَةٌ**, ata yahut benzerine uygulanır: (TA:) ve ↓ **مُحَسَّرٌ** yorgun yahut bezgin deve; yorgunlukla zayıflamış yahut bir yolculukta gücünün üstünde zorlanmış: (Ham p. 208:) birincinin çoğulu **حَسْرَى**. (S, K.) ― -b2- (mecazen:) Bakılan mesafenin uzunluğu (S, Msb, K, TA) ve benzeri sebebiyle donuk, küt, körelmiş ve zayıflayan görme; (S, Msb, K, TA) bunun gibi ↓ **مَحْسُورٌ** da; (S, K;) yahut uzun bakmakla [yorulmuş]. (A) ― -b3- Yine, (S, K,) ve ↓ **حَسِرٌ** ve ↓ **حَسْرَان**, (TA, [ikincisinin tenvinli mi tenvinsiz mi olduğu gösterilmemiştir,]) Üzülen yahut pişman olan: (K:) yahut kendisinden kaçıp giden bir şey sebebiyle en şiddetli şekilde üzülen yahut pişman olan. (S, TA.)

**حَاسِرٌ**
**حَاسِرٌ** حاسر Üzerinde **مِغْفَر** [yahut zırh halkasından yapılmış baş örtüsü vb.] bulunmayan adam; (S, K,) (S;) ne de zırh; (S, K;) **دَارِعٌ**’ın zıddı; (Mgh;) ne de başında miğfer; (TA;) **مُقَنَّعٌ**’ın zıddı: (Mgh:) yahut üzerinde **جُنَّة** [yahut savunma örtüsü vb.] bulunmayan: (K:) başında sarık bulunmayan adam: (TA:) başı açık adam: (A:) çoğulu **حُسَّرٌ**, ve çoğulun çoğulu **حُسَّرُونَ**; ikincisi şairlerden birinin kullandığı bir kalıptır; birincisi, savaşta piyadelere uygulanır; çünkü kollarını ve bacaklarını açarlar, yahut üzerlerinde zırhlar ve miğferler bulunmadığı için; bu mânâda bir rivayette vâki olur. (TA.) Yine, ة’siz olarak, şahsından gömleğini çıkarmış kadın: (ISd, Msb, TA:) şahsından elbiselerini çıkarmış: başını ve önkollarını açmış: başörtüsünü çıkarmış: ve ة ile, yüzü açık kadın: çoğulu **حُسَّرٌ** ve **حَوَاسِرُ**. (TA.) ― -b2- **اِبْنُوا المَسَاجِدَ حُسَّرًا** ‘Alî’den bir rivayette, “Mescitleri yahut namazgâhları çıplak duvarlarla, üzerinde **شُرَف** [yahut saçak üstü süsleri yahut taçlandırmalar] olmaksızın yapın” demektir. (TA.) -A2- **حَسِيرٌ**’e de bak.

**مَحْسَرٌ**
**مَحْسَرٌ** محسر (mecazen:) bir kimsenin iç hâli yahut öz niteliği; (S, A, K,) (S, A;) bunun gibi ↓ **مَحْسِرٌ** de: (K:) ve ikincisi, [yahut ikisi,] tabiat yahut doğal huy. (K, TA.) Dersin ki, **فُلَانٌ كَرِيمُ المَحْسَرِ** (mecazen:) Falanca, iç hâli yahut öz niteliği bakımından cömert yahut soyludur: (S, A:) yahut ↓ **المَحْسِرِ**, yukarıdaki mânâ ile: yahut tabiatı yahut doğal huyu bakımından: yahut yüz yahut çehre bakımından. (TA.)

**مَحْسِرٌ**
**مَحْسِرٌ** محسر Yüz yahut çehre: (K:) [yahut şahsın açıkta olan bir kısmı:] çoğulu **مَحَاسِرُ**, bir kadının şahsından görünen kısımlar demektir; yani yüz, kollar ve bacaklar. (Az.) Dersin ki **اِمْرَأَةٌ حَسَنَةُ المَحَاسِرِ** [Görünen kısımları bakımından güzel bir kadın]. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı, (mecazen:) ot ve ağaçtan çıplak, yüksek düz bir arazi parçası]. Dersin ki **أَرْضٌ عَارِيَةُ المَحَاسِرِ** (mecazen:) ottan çıplak arazi: (A:) ve aynı şekilde, **فَلَاةٌ عارية المحاسر** ağaç örtüsü olmayan çöl; onun **محاسر**’i, bitkiler [yahut ağaçlar] tarafından örtülmemiş yüksek ve düz toprak parçaları demektir. (T, TA.) ― -b3- **مَحْسَرٌ**’a da iki yerde bak.

**مِحْسَرَةٌ**
**مِحْسَرَةٌ** محسره محسرة Süpürme aleti; süpürge. (S, K.)

**مُحَسَّرٌ**
**مُحَسَّرٌ** محسر: **حَسِيرٌ**’e bak. ― -b2- Yine, rahatsız edilmiş; kızdırılmış: ve hor görülmüş: (S, K:) bir adama uygulanır. (S.) Bir rivayette, zamanın sonunda çıkacak, **أَمِيرُ العُصَبِ** diye adlandırılacak, yahut bazılarının dediğine göre **أَمِيرُ الغَضَبِ**, bir adamın yoldaşlarının **مُحَسَّرُونَ** olacağı söylenir; (TA,) yani hor görülmüş; (S, TA;) yani rahatsız edilmiş yahut kızdırılmış ve kedere yahut pişmanlığa düşürülmüş, yahut en şiddetli şekilde kederlenmiş yahut pişman olmuş: yahut kovulmuş yahut sürülmüş ve yorgun düşürülmüş; **حَسَرَ**’dan, “bir hayvanı yordu” mânâsında. (TA.)

**مَحْسُورٌ**
**مَحْسُورٌ** محسور [**حَسَرَهُ**’nun mef‘ûl ismidir; kaldırılmış; çıkarılmış; soyulmuş: vb. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecazen:) elinde olanın hepsini vermiş, öyle ki mülkünde hiçbir şey kalmamış adam: Kur’ân xvii. 31’de böyle mânâlandırıldığı söylenir. (TA.) ― -b3- **حَسِيرٌ**’e de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَسَرَ
حَسَرَ I ,  U ( n. ac. حَسْر 1 ,  حُسُوْر 27 ),
a.  Uncovered, bared, stripped.

b.  Was   fatigued, weary, jaded, exhausted.

حَسِرَ
حَسِرَ A ( n. ac. حَسَر 4 ),
a.  see supra (b) &  see V (a) .

حَسَّرَ
حَسَّرَ II ,
a.  Vexed, ill-treated, grieved.

b.  Moulted ( bird ).

أَحْسَرَ
أَحْسَرَ IV ,
a.  Exhausted, overdrove ( cattle ).

تَحَسَّرَ
تَحَسَّرَ V
a.  [ 'Ala ], Sighed, grieved for, over.

b.  see VII .

اِنْحَسَرَ
اِنْحَسَرَ VII ,
a.  Was uncovered, bared, stripped.

اِسْتَحْسَرَ
اِسْتَحْسَرَ X ,
a.  see I (b) .

حَسْرَة
حَسْرَة 1t ,
a.  Sigh, moan; grief, pain, anguish.

حَسِر
حَسِر 5 ,
a.  see 25 .

مَحْسِر
مَحْسِر 18 , ( pl. مَحَاْسِرُ 44 ),
a.  Face: any exposed part of the body.

مِحْسَرَة
مِحْسَرَة 20t ,
a.  Broom.

حَاْسِر
حَاْسِر 21 , ( pl. حُسَّر 11 ,  حَوَاْسِرُ 41 ),
a.  Uncovered, exposed; unarmed.

حَسِيْر
حَسِيْر 25 , ( pl. حَسْرَى 1ya ),
a.  Fatigued, weary, jaded.

b.  Grieving, sighing; sad, sorrowful.

حَسْرَاْنُ
حَسْرَاْنُ 33 ,
a.  see 25 (b) .

حَسَّرَ
N. Ac. حَسَّرَ II , ( pl. تَحَاْسِيْر 64 ),
a.  Misfortune.

يَا حَسْرَتِي
يَا حَسْرَتِي
a.  Alas! Woe is me!

##### Türkçe

حَسَرَ
حَسَرَ I, U (n. ac. **حَسْر** 1, **حُسُوْر** 27),
a. Açığa çıkardı, açtı, soydu.

b. Yorgun oldu, bitkin, bezgin, tükenmiş oldu.

حَسِرَ
حَسِرَ A (n. ac. **حَسَر** 4),
a. Yukarıya bak (b) ve V (a)’ya bak.

حَسَّرَ
حَسَّرَ II,
a. Eziyet etti, kötü muamele etti, kederlendirdi.

b. Tüy döktü (kuş).

أَحْسَرَ
أَحْسَرَ IV,
a. Tüketti, aşırı sürdü (sığır).

تَحَسَّرَ
تَحَسَّرَ V
a. [‘Ala], İç çekti, -e/-a kederlendi, -e/-a.

b. VII’ye bak.

اِنْحَسَرَ
اِنْحَسَرَ VII,
a. Açığa çıktı, açıldı, soyuldu.

اِسْتَحْسَرَ
اِسْتَحْسَرَ X,
a. I (b)’ye bak.

حَسْرَة
حَسْرَة 1t,
a. İç çekiş, inleme; keder, acı, ıstırap.

حَسِر
حَسِر 5,
a. 25’e bak.

مَحْسِر
مَحْسِر 18, (pl. **مَحَاْسِرُ** 44),
a. Yüz: bedenin açığa çıkmış herhangi bir kısmı.

مِحْسَرَة
مِحْسَرَة 20t,
a. Süpürge.

حَاْسِر
حَاْسِر 21, (pl. **حُسَّر** 11, **حَوَاْسِرُ** 41),
a. Açık, açığa çıkmış; silahsız.

حَسِيْر
حَسِيْر 25, (pl. **حَسْرَى** 1ya),
a. Yorgun, bitkin, bezgin.

b. Kederlenen, iç çeken; üzgün, kederli.

حَسْرَاْنُ
حَسْرَاْنُ 33,
a. 25 (b)’ye bak.

حَسَّرَ
N. Ac. **حَسَّرَ** II, (pl. **تَحَاْسِيْر** 64),
a. Musibet.

يَا حَسْرَتِي
يَا حَسْرَتِي
a. Yazık! Vay hâlime!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حسر
1.BAB
حَسَرَ - يَحْسُرُ - حَسِيْر - اسْتَحْسَرَ - يَسْتَحْسِرُ
حَسَرَ - يَحْسُرُ + كائن أو شيء أو أمر + عن كائن أو شيء أو أمر: يبطؤ ويكل ويعيا ويقصر عن القيام بالفعل أو بلوغ الغاية المطلوبة
حَسِيْر: على وزن "فـَعيل": اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " حَسَرَ - يَحْسُرُ ": قاصر عن بلوغ المطلوب
اسْتَحْسَرَ - يَسْتَحْسِرُ + كائن + عن فعل: على وزن " استفعل" من " حَسَرَ - يَحْسُرُ ": سعى وتمنى وطلب أن " يَحْسُرَ " عن الفعل فلا يفعله: يتقاعس عن بلوغ المطلوب
﴿ومن عنده لا يستكبرون عن عبادته ولا يستحسرون﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقصير والتواني عن بدء الفعل وإنفاذه" ، وهي:
حَسَرَ - يَحْسُرُ، ثَبَط َ - يَثْبَط، أَلا - يَأْلُو، كَسِلَ - يَكْسَلُ، وَنى - يَني، كَادَ - يَكَادُ
يفرق لفظاً:
حَسَرَ - يَحْسُرُ + كائن أو شيء أو أمر + عن كائن أو شيء أو أمر: يبطؤ ويكل ويعيا ويقصر عن القيام بالفعل أو بلوغ الغاية المطلوبة
حَسِرَ - يَحْسَرُ + الكائن + على شيء أو أمر: يشعر بالحزن والأسف والندامة على الشيء أو الأمر
حسير
 	﴿ثم ارجع البصر كرتين ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير(4)﴾ الملك
يستحسرون
 ﴿وله من في السماوات والأرض ومن عنده لا يستكبرون عن عبادته ولا يستحسرون (19)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [حسر] ح س ر: حَسَرَ كُمّه عن ذراعه كشفه وبابه ضرب و الانْحِسارُ الانكشاف و حَسَر البعير أعيا و حَسَرهُ غيره و استَحْسَر أيضا أعيا قلت ومنه قوله تعالى ﴿ملوما محسورا﴾ وقوله ﴿ولا يستحسرون﴾ و حَسَ بصره كَلّ وانقطع نظره من طول مدى وما أشبه ذلك فهو حَسِيرٌ و مَحْسور أيضا وبابه جلس و الحَسْرةُ أشد التلهف على الشيء الفائت تقول حَسِرَ على الشيء من باب طرب و حَسْرَةً أيضا فهو حَسيرٌ و حَسَّرهُ غيره تَحْسِيرا و التَّحَسُّر أيضا التلهف ورجل مُحَسَّرٌ بوزن مكسر أي مُؤذى وفي الحديث ﴿أصحابه مُحسّرون﴾ أي مُحقّرون وبطن مُحَسِّيرٍ بكسر السين وتشديدها موضع بمنى
الراغب
حسر
الحسر: كشف الملبس عما عليه، يقال: حسرت عن الذراع، والحاسر: من لا درع عليه ولا مغفر، والمحسرة: المكنسة، وفلان كريم المحسر، كناية عن المختبر، وناقة حسير: انحسر عنها اللحم والقوة، ونوق حسرى، والحاسر: المعيا لانكشاف قواه، ويقال للمعيا حاسر ومحسور، أما الحاسر فتصورا أنه قد حسر بنفسه قواه، وأما المحسور فتصورا أن التعب قد حسره، وقوله عز وجل: }ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير﴿[الملك/4]، يصح أن يكون يمعنى حاسر، وأن يكون بمعنى محسور، قال تعالى:﴾فتقعد ملوما محسورا﴿[الإسراء/29]. والحسرة: الغم على ما فاته والندم عليه، كأنه انحسر عنه الجهل الذي حمله على ما ارتكبه، أو انحسر قواه من فرط غم، أو أدركه إعياء من تدارك ما فرط منه، قال تعالى:﴾ليجعل الله ذلك حسرة في قلوبهم﴿[آل عمران/156]،﴾وإنه لحسرة على الكافرين﴿[الحاقة/50]، وقال تعالى:﴾يا حسرتي على ما فرطت في جنب الله﴿[الزمر/56]، وقال تعالى:﴾كذلك يريهم الله أعمالهم حسرات عليهم﴿[البقرة/167]، وقوله تعالى:﴾يا حسرة على العباد﴿[يس/30]، وقوله تعالى في وصف الملائكة:﴾لا يستكبرون عن عبادته ولا يستحسرون{ [الأنبياء/19]، وذلك أبلغ من قولك: (لا يحسرون).
ملخص اللسان
1.     وحَسِرَ يَحْسَرُ حَسَراً وحَسْرَةً وحَسَراناً، فهو حَسِيرٌ  وحَسْرانُ إِذا اشتدّت ندامته على أَمرٍ فاته؛
2.     والتَّحَسُّر: التَّلَهُّفُ.
3.     والحَسْرَةُ: أَشدَّ الندم
4.     ورجل مُحَسَّر: مُؤْذًى محتقر. -
5.     محسرون محقرون أَي مؤْذون محمولون على الحسرة أَو مطرودون متعبون  من حَسَرَ الدابة إِذا أَتعبها.
6.     وحْسَرُوه يَحْسِرُونَه حَسْراً وحُسْراً: سأَلوه فأَعطاهم حتى لم يبق  عنده شيء.
7.     حَسَرَ الشيءَ عن الشيء يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْرا ًو الحَسْرُ: كَشْطُكََ الشيء عن الشيء.
8.     وسئلتْ عن امرأَة  طلقها زوجها وتزّوجها رجل فَتَحَسَّرَتْ بين يديه أَي قعدت حاسرة مكشوفة  الوجه.
9.     الانحسار الانكشاف. - حَسَرْتُ كُمِّي عن  ذراعي أَحْسِرُه حَسْراً: كشفت.
10.                        والحَسْرُ والحَسَرُ والحُسُورُ: الإِعْياءُ والتَّعَبُ.  - حَسَرَتِ الدابةُ والناقة حَسْراً واسْتَحْسَرَتْ: أَعْيَثْ وكَلَّتْ،
11.                        والحاسِرُ: خلاف الدَّارِع.
12.                        والحاسِرُ: الذي لا بيضة على رأْسه؛
13.                         أَبا عبيدة كان يوم الفتح على الحُسَّرِ؛ هم  الرَّجَّالَةُ،
14.                        ورجل حاسِرٌ: لا عمامة على  رأْسه.
15.                        وامرأَة حاسِرٌ ، إِذا حَسَرَتْ عنها ثيابها.
16.                        فَحَسَر عن ذراعيه أَي  أَخرجهما من كُمَّيْهِ.
17.                        وأَحْسَرَ القومُ:  نزل بهم الحَسَرُ.
18.                        حَسِرَتِ الدابة حَسَراً إِذا تعبت حتى  تُنْقَى،
19.                        واسْتَحْسَرَتْ إِذا أَعْيَتْ.
20.                        ادْعُوا الله عز وجل ولا تَسْتَخْسِرُوا؛ أَي لا تملوا؛
21.                         الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ؛ أَي  لا يجوز للغازي إِذا حَسَِرَتْ دابته وأَعيت أَن يَعْقِرَها،
22.                        وحَسِرَتِ العين: كَلَّتْ.-  وحَسَرَها بُعْدُ ما حَدَّقَتْ  إِليه أَو خفاؤُه يَحْسُرُها: أَكَلَّها؛
23.                          يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضاؤُه
24.                         وحَسَرَ بَصَرُه يَحْسِرُ حُسُوراً أَي كَلَّ وانقطع نظره من طول مَدًى وما أَشبه ذلك،
25.                        مَحْسُورُ  العسير: الناقة التي لم تُرَضْ،
26.                         ينقلب إِليك البصر خاسئاً وهو حَسِيرٌ: يريد ينقلب صاغراً وهو حسير أَي كليل
27.                        وبَصَرٌ حَسير: كليل.
28.                        وحَسَرَ البحرُ عن العِراقِ والساحلِ يَحْسُِرُ: نَضَبَ عنه حتى بدا ما  تحت الماء من الأَرض.
29.                        لا تقوم الساعة حتى يَحْسِرُ الفرات عن جبل من ذهب؛ أَي يكشف.
30.                         حاسِرٌ وما حَسَرْ  يعني اليم.
31.                        ابنوا المساجدَ حُسَّراً فإِن ذلك سيما المسلمين؛ أَي مكشوفة الجُدُرِ لا  شُرَفَ لها؛
32.                         وفلاة عارية المحاسر إِذا لم يكن فيها كِنٌَّ من شجر،
33.                        ومَحاسِرُها: مُتُونُها التي تَنْحَسِرُ عن النبات.
34.                         وانْحَسَرتِ الطير: خرجت من الريش العتيق إِلى الحديث.
35.                         وحَسَّرَها  إِبَّانُ ذلك: ثَقَّلَها،
36.                        وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البعير والشعرُ عن الحمار إِذا سقط؛
37.                        وتَحَسَّرَتِ الناقة والجارية إِذا صار لحمها في مواضعه؛
38.                        وتَحَسُّرُ لحمِ البعير أَن يكون للبعير سِمْنَةٌ حتى كثر  شحمه وتَمَكَ سَنامُه،
39.                        فَحْلٌ حاسِرٌ وفادرٌ وجافِرٌ إِذا أَلْقَحَ شَوْلَه فَعَدَل  عنها وتركها؛
40.                        والمِحْسَرَة: المِكْنَسَةُ.
41.                        والحَسارُ: نبات ينبت في القيعان والجَلَد وله سُنْبُل وهو من دِقّ  المُرَّيْقِ وقُفُّهُ خير من رَطْبِه،
42.                         الحَسارُ  عشبة خضراء تسطح على الأَرض وتأْكلها الماشية أَكلاً شديداً؛
43.                        الحَسار ضرب من النبات يُسْلِحُ الإِبلَ.
44.                        الحَسَارُ من العشب ينبت  في الرياض،
45.                        وفلان كريم المَحْسَرِ أَي كريم المَخْبَرِ.
46.                        وبطن مُحَسِّر: موضع بمنى وقد تكرر في الحديث ذكره، هو واد بين عرفات ومنى.
لسان العرب
● - حسر: الحَسْرُ: كَشْطُكََ الشيء عن الشيء.  حَسَرَ الشيءَ عن الشيء يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْراً وحُسُوراً  فانْحَسَرَ: كَشَطَهُ، وقد يجيء في الشعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر على  المضارعة. والحاسِرُ: خلاف الدَّارِع. والحاسِرُ: الذي لا بيضة على رأْسه؛ قال  الأَعشى:  في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ،  تَقْذِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ  ويروى: تَعْصِفُ؛ والجمع حُسَّرٌ، وجمع بعض الشعراء حُسَّراً على  حُسَّرِينَ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  بِشَهْباءَ تَنْفِي الحُسَّرِينَ كأَنَّها  إِذا ما بَدَتْ، قَرْنٌ من الشمسِ طالِعُ  ويقال للرَّجَّالَةِ في الحرب: الحُسَّرُ، وذلك أَنهم يَحْسُِرُون عن  أَيديهم وأَرجلهم، وقيل: سُمُّوا حُسَّراً لأَنه لا دُرُوعَ عليهم ولا  بَيْضَ. وفي حديث فتح مكة: أَن أَبا عبيدة كان يوم الفتح على الحُسَّرِ؛ هم  الرَّجَّالَةُ، وقيلب هم الذين لا دروع لهم. ورجل حاسِرٌ: لا عمامة على  رأْسه. وامرأَة حاسِرٌ، بغير هاء، إِذا حَسَرَتْ عنها ثيابها. ورجل حاسر:  لا درع عليه ولا بيضة على رأْسه. وفي الحديث: فَحَسَر عن ذراعيه أَي  أَخرجهما من كُمَّيْهِ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: وسئلتْ عن امرأَة  طلقها زوجها وتزّوجها رجل فَتَحَسَّرَتْ بين يديه أَي قعدت حاسرة مكشوفة  الوجه. ابن سيده: امرأَة حاسِرٌ حَسَرَتْ عنها درعها. وكلُّ مكشوفة الرأْس  والذراعين: حاسِرٌ، والجمع حُسَّرٌ وحَواسِر؛ قال أَبو ذؤيب:  وقامَ بَناتي بالنّعالِ حَواسِراً،  فأَلْصَقْنَ وَقْعَ السِّبْتِ تحتَ القَلائدِ  ويقال: حَسَرَ عن ذراعيه، وحَسَرَ البَيْضَةَ عن رأْسه، وحَسَرَتِ  الريحُ السحابَ حَسْراً. الجوهري: الانحسار الانكشاف. حَسَرْتُ كُمِّي عن  ذراعي أَحْسِرُه حَسْراً: كشفت.  والحَسْرُ والحَسَرُ والحُسُورُ: الإِعْياءُ والتَّعَبُ.  حَسَرَتِ الدابةُ والناقة حَسْراً واسْتَحْسَرَتْ: أَعْيَثْ وكَلَّتْ،  يتعدّى ولا يتعدى؛ وحَسَرَها السير يَحْسِرُها ويَحْسُرها حَسْراً  وحُسُوراً وأَحْسَرَها وحَسَّرَها؛ قال:  إِلاَّ كَمُعْرِضِ المُحَسِّر بَكْرَهُ،  عَمْداً يُسَيِّبُنِي على الظُّلْمِ  أَراد إِلاَّ مُعرضاً فزاد الكاف؛ ودابة حاسِرٌ حاسِرَةٌ وحَسِيرٌ،  الذكر والأُنثى سواء، والجمع حَسْرَى مثل قتيل وقَتْلَى. وأَحْسَرَ القومُ:  نزل بهم الحَسَرُ. أَبو الهيثم: حَسِرَتِ الدابة حَسَراً إِذا تعبت حتى  تُنْقَى، واسْتَحْسَرَتْ إِذا أَعْيَتْ. قال الله تعالى: ولا  يَسْتَحْسِروُن . وفي الحديث: ادْعُوا الله عز وجل ولا تَسْتَخْسِرُوا؛ أَي لا تملوا؛  قال: وهو استفعال من حَسَرَ إِذا أَعيا وتعب. وفي حديث جرير: ولا  يَحْسَِرُ صائحها أَي لا يتعب سائقها. وفي الحديث: الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ؛ أَي  لا يجوز للغازي إِذا حَسَِرَتْ دابته وأَعيت أَن يَعْقِرَها، مخافة أَن  يأْخذها العدوّ ولكن يسيبها، قال: ويكون لازماً ومتعدياً. وفي الحديث:  حَسَرَ أَخي فرساً له؛ يعني النَّمِرَ وهو مع خالد بن الوليد. ويقال فيه:  أَحْسَرَ أَيضاً. وحَسِرَتِ العين: كَلَّتْ. وحَسَرَها بُعْدُ ما حَدَّقَتْ  إِليه أَو خفاؤُه يَحْسُرُها: أَكَلَّها؛ قال رؤبة:  يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضاؤُه  وحَسَرَ بَصَرُه يَحْسِرُ حُسُوراً أَي كَلَّ وانقطع نظره من طول مَدًى  وما أَشبه ذلك، فهو حَسِير ومَحْسُورٌ؛ قال قيس بن خويلد الهذلي يصف  ناقة:إِنَّ العَسِيرَ بها دَاءٌ مُخامِرُها،  فَشَطْرَها نَظَرُ العينينِ مَحْسُورُ  العسير: الناقة التي لم تُرَضْ، ونصب شطرها على الظرف أَي نَحْوَها.  وبَصَرٌ حَسير: كليل. وفي التنزيل: ينقلب إِليك البصر خاسئاً وهو حَسِيرٌ؛  قال الفراء: يريد ينقلب صاغراً وهو حسير أَي كليل كما تَحْسِرُ الإِبلُ  إِذا قُوِّمَتْ عن هُزال وكَلالٍ؛ وكذلك قوله عز وجل: ولا تَبْسُطْها كُلَّ  البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً؛ قال: نهاه أَن يعطي كل ما  عنده حتى يبقى محسوراً لا شيء عنده؛ قال: والعرب تقول حَسَرْتُ الدابة إِذا  سَيَّرتها حتى ينقطع سَيْرُها؛ وأَما البصر فإِنه يَحْسَِرُ عند أَقصى  بلوغ النظر؛ وحَسِرَ يَحْسَرُ حَسَراً وحَسْرَةً وحَسَراناً، فهو حَسِيرٌ  وحَسْرانُ إِذا اشتدّت ندامته على أَمرٍ فاته؛ وقال المرّار:  ما أَنا اليومَ على شيء خَلا،  يا ابْنَة القَيْن، تَوَلَّى بِحَسِرْ  والتَّحَسُّر: التَّلَهُّفُ. وقال أَبو اسحق في قوله عز وجل: يا  حَسْرَةً على العباد ما يأْتيهم من رسول؛ قال: هذا أَصعب مسأَلة في القرآن إِذا  قال القائل: ما الفائدة في مناداة الحسرة، والحسرة مما لا يجيب؟ قال:  والفائدة في مناداتها كالفائدة في مناداة ما يعقل لأَن النداء باب تنبيه،  إِذا قلت يا زيد فإِن لم تكن دعوته لتخاطبه بغير النداء فلا معنى للكلام،  وإِنما تقول يا زيد لتنبهه بالنداء، ثم تقول: فعلت كذا، أَلا ترى أَنك  إِذا قلت لمن هو مقبل عليك: يا زيد، ما أَحسن ما صنعت؛ فهو أَوكد من أَن  تقول له: ما أَحسن ما صنعت، بغير نداء؛ وكذلك إِذا قلت للمخاطَب: أَنا أَعجب  مما فعلت، فقد أَفدته أَنك متعجب، ولو قلت: واعجباه مما فعلت، ويا عجباه  أَن تفعل كذا كان دعاؤُك العَجَبَ أَبلغ في الفائدة، والمعنى يا عجبا  أَقبل فإِنه من أَوقاتك، وإِنما النداء تنبيه للمتعجَّب منه لا للعجب.  والحَسْرَةُ: أَشدَّ الندم حتى يبقى النادم كالحَسِيرِ من الدواب الذي لا  منفعة فيه. وقال عز وجل: فلا تَذْهَبْ نَفْسُك عليهم حَسَراتٍ؛ أَي حسرة  وتحسراً.  وحَسَرَ البحرُ عن العِراقِ والساحلِ يَحْسُِرُ: نَضَبَ عنه حتى بدا ما  تحت الماء من الأَرض. قال الأَزهري: ولا يقال انْحَسَرَ البحرُ. وفي  الحديث: لا تقوم الساعة حتى يَحْسِرُ الفرات عن جبل من ذهب؛ أَي يكشف. يقال:  حَسَرْتُ العمامة عن رأْسي والثوب عن بدني أَي كشفتهما؛ وأَنشد:  حتى يقالَ حاسِرٌ وما حَسَرْ  وقال ابن السكيت: حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعنى واحد؛ وأَنشد  أَبو عبيد في الحُسُورِ بمعنى الانكشاف:  إِذا ما القَلاسِي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،  فَفِيهنَّ عن صُلْعِ الرجالِ حُسُورُ  قال الأَزهري: وقول العجاج:  كَجَمَلِ البحر، إِذا خاضَ جَسَرْ  غَوارِبَ اليَمِّ إِذا اليَمُّ هَدَرْ،  حتى يقالَ: حاسِرٌ وما حَسَرْ  (* قوله: «كجمل البحر إلخ» الجمل؛ بالتحريك: سمكة طولها ثلاثون ذراعاً).  يعني اليم. يقال: حاسِرٌ إِذا جَزَرَ، وقوله إِذا خاض جسر، بالجيم، أَي  اجترأَ وخاض معظم البحر ولم تَهُلْهُ اللُّجَجُ. وفي حديث يحيى بن  عَبَّادٍ: ما من ليلة إِلاَّ مَلَكٌ يَحْسِرُ عن دوابِّ الغُزاةِ الكَلالَ أَي  يكشف، ويروى: يَحُسُّ، وسيأْتي ذكره. وفي حديث علي، رضوان الله عليه:  ابنوا المساجدَ حُسَّراً فإِن ذلك سيما المسلمين؛ أَي مكشوفة الجُدُرِ لا  شُرَفَ لها؛ ومثله حديث أَنس. رضي الله عنه: ابنوا المساجد جُمّاً. وفي  حديث جابر: فأَخذتُ حَجَراً فكسرته وحَسَرْتُه؛ يريد غصناً من أَغصان الشجرة  أَي قشرته بالحجر. وقال الأَزهري في ترجمة عرا، عند قوله جارية حَسَنَةُ  المُعَرَّى والجمع المَعارِي، قال: والمَحاسِرُ من المرأَة مثل  المَعارِي. قال: وفلاة عارية المحاسر إِذا لم يكن فيها كِنٌَّ من شجر،  ومَحاسِرُها: مُتُونُها التي تَنْحَسِرُ عن النبات.  وانْحَسَرتِ الطير: خرجت من الريش العتيق إِلى الحديث. وحَسَّرَها  إِبَّانُ ذلك: ثَقَّلَها، لأَنه فُعِلَ في مُهْلَةٍ. قال الأَزهري: والبازي  يَكْرِزُ للتَّحْسِيرِ، وكذلك سائر الجوارح تَتَحَسَّرُ.  وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البعير والشعرُ عن الحمار إِذا سقط؛ ومنه قوله:  تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فَأَنْسَلَها،  واجْتابَ أُخْرَى حَدِيداً بعدَما ابْتَقَلا  وتَحَسَّرَتِ الناقة والجارية إِذا صار لحمها في مواضعه؛ قال لبيد:  فإِذا تَغالى لَحْمُها وتَحَسَّرَتْ،  وتَقَطَّعَتْ، بعد الكَلالِ، خِدامُها  قال الأَزهري: وتَحَسُّرُ لحمِ البعير أَن يكون للبعير سِمْنَةٌ حتى كثر  شحمه وتَمَكَ سَنامُه، فإِذا رُكب أَياماً فذهب رَهَلُ لحمه واشتدّ  بعدما تَزَيَّمَ منه في مواضعه، فقد تَحَسَّرَ.  ورجل مُحَسَّر: مُؤْذًى محتقر. وفي الحديث: يخرج في آخر الزمان رجلٌ  يسمى أَمِيرَ العُصَبِ، وقال بعضهم: يسمى أَمير الغَضَبِ. أَصحابه  مُحَسَّرُونَ مُحَقَّرُونَ مُقْصَوْنَ عن أَبواب السلطان ومجالس الملوك، يأْتونه  من كل أَوْبٍ كأَنهم قَزَعُ الخريف يُوَرِّثُهُم الله مشارقَ الأَرض  ومغاربَها؛ محسرون محقرون أَي مؤْذون محمولون على الحسرة أَو مطرودون متعبون  من حَسَرَ الدابة إِذا أَتعبها.  أَبو زيد: فَحْلٌ حاسِرٌ وفادرٌ وجافِرٌ إِذا أَلْقَحَ شَوْلَه فَعَدَل  عنها وتركها؛ قال أَبو منصور: روي هذا الحرف فحل جاسر، بالجيم، أَي فادر،  قال: وأَظنه الصواب.  والمِحْسَرَة: المِكْنَسَةُ.  وحْسَرُوه يَحْسِرُونَه حَسْراً وحُسْراً: سأَلوه فأَعطاهم حتى لم يبق  عنده شيء.  والحَسارُ: نبات ينبت في القيعان والجَلَد وله سُنْبُل وهو من دِقّ  المُرَّيْقِ وقُفُّهُ خير من رَطْبِه، وهو يستقل عن الأَرض شيئاً قليلاً يشبه  الزُّبَّادَ إِلاَّ أَنه أَضخم منه ورقاً؛ وقال أَبو حنيفة: الحَسارُ  عشبة خضراء تسطح على الأَرض وتأْكلها الماشية أَكلاً شديداً؛ قال الشاعر  يصف حماراً وأُتنه:  يأْكلنَ من بُهْمَى ومن حَسارِ،  ونَفَلاً ليس بذي آثارِ  يقول: هذا المكان قفر ليس به آثار من الناس ولا المواشي. قال: وأَخبرني  بعض أَعراب كلب أَن الحَسَار شبيه بالحُرْفِ في نباته وطعمه ينبت حبالاً  على الأَرض؛ قال: وزعم بعض الرواة أَنه شبيه بنبات الجَزَرِ. الليث:  الحَسار ضرب من النبات يُسْلِحُ الإِبلَ. الأَزهري: الحَسَارُ من العشب ينبت  في الرياض، الواحدة حَسَارَةٌ. قال: ورجْلُ الغراب نبت آخر،  والتَّأْوِيلُ عشب آخر.  وفلان كريم المَحْسَرِ أَي كريم المَخْبَرِ.  وبطن مُحَسِّر، بكسر السين: موضع بمنى وقد تكرر في الحديث ذكره، وهو بضم  الميم وفتح الحاء وكسر السين، وقيل: هو واد بين عرفات ومنى.
مقاييس اللغة:
(حسر) الحاء والسين والراء أصلٌ واحد، وهو من كَشْف الشيء. [يقال حَسَرت عن الذراع([19])]، أي كشفته. والحاسر: الذي لا دِرْع عليه ولا *مِغْفَر. ويقال حَسَرْتُ البيتَ: كنستُه. ويقال: إن المِحْسَرَة المِكْنَسَة. وفلان كريم المَحْسَر، أي كريم المخبر، أي إذا كشفْتَ عن أخلاقه وجدتَ ثَمَّ كريماً. قال:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر([20])
ومن الباب الحسرةُ: التلهُّف على الشيء الفائت. ويقال حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً، وذلك انكشافُ أمرِه في جزعه وقلَّة صبره. ومنه ناقةٌ حَسْرَى إذا ظلَعَتْ. وحَسَر البصر إذا كَلَّ، وهو حسير، وذلك انكشافُ حاله في قلّة بَصَره وضَعْفه. والمُحَسَّرُ، المُحَقَّر، كأنّه حُسر، أي جُعِل ذا حَسْرَة. وقد فسّرناها.
القاموس المحيط:
حَسَرَهُ يحسُرُهُ ويحسِرُهُ حَسْراً كشَفهُ، الشيءُ حُسوراً انكشفَ، البصرُ يَحْسِرُ حُسُوراً كَلَّ وانقطعَ من طولِ مَدًى، وهو حَسيرٌ ومحسورٌ، الغُصنَ قَشَرهُ، البعيرَ ساقَهُ حتى أعياهُ،
كأَحْسَرَهُ، البيتَ: كنسهُ. وكفرحَ عليه حَسْرَةً وَحَسَراً: تَلَهَّفَ، فهو حسيرٌ. وكضربَ وفرحَ: أعيا، كاسْتَحْسَرَ، فهو حَسيرٌ ج: حَسْرَى. والحَسيرُ: فرَسُ عبدِ اللهِ بنِ حَيَّانَ، والبعيرُ المُعْيِي، ج: حَسْرَى. والمَحْسِرُ: المَخْبَرُ، وتفتح سِينهُ، والوجْهُ، والطبيعةُ. وكمُعَظَّمٍ: المُؤْذَى المحقَّرُ. وكسحاب: نَبْتٌ يُشْبهُ الجَزَرَ أو الحُرْفَ. والمِحْسَرَةُ: المِكنسةُ. والحاسِرُ: من لا مِغْفَرَ له ولا دِرعَ، أو لا جُنَّةَ له، وفَحْلٌ عَدَلَ عن الضِّرابِ. والتَّحْسِيرُ: الإِيقاعُ في الحَسْرَةِ، وسُقوطُ رِيش الطائِرِ، والتَّحْقيرُ، والإِيذاءُ. وبَطْنُ مُحَسِّرٍ: قُرْبَ المُزْدَلِفَةِ، وكذا قيسُ بنُ المُحَسِّرِ الصحابِيُّ.
وتَحَسَّرَ: تَلَهَّفَ، وَبَرُ البعيرِ: سَقَطَ من الإِعْيَاءِ، الجَارِيَةُ: صارَ لحمُها في مواضِعِهِ، البَعيرُ: سَمَّنَهُ الربِيعُ حتى كثُرَ شَحْمُهُ وتَمَكَ سَنَامُهُ، ثم رُكِبَ أياماً فَذَهَبَ رَهَلُ لَحْمِهِ، واشْتَدَّ ما تَزَيَّمَ منه في مَواضِعِهِه.
تاج العروس:
حسر
حَسَرَه يَحْسُرُه بالضّمّ ويَحْسِرُه بالكسر حَسْراً بفتْح فسكون : كَشَفَه . والحَسْرُ أيضاً : كَشْطُكَ الشيْءَ حَسَرَ الشيْءَ عن الشَّيْءِ يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْراً وحُسُوراً : كَشَطَه فانْحَسر قد يَجِيءُ في الشِّعْر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَرَ على المُضَارعَة . يقال : حَسَرَ الشَّيْءُ حُسُوراً بالضَّمِّ أي انْكَشَفَ . وفي الصّحاحِ : الانْحِسَارُ : الانْكِشَاف . حَسَرْتُ كُمِّى عن ذِراعِي أحْسُرِه حَسْراً : كشَفْتُ
وفي الأساس : حَسَر كُمَّه عن ذراعه : كَشَفَ وعِمامَتَه عن رَأْسِه والمرأةُ دِرْعَهَا عن جَسَدِهَا . وكُلُّ شَيْءٍ كُشِفَ فقد حُسِر . من المَجَازِ : حَسَرَ البَصَرُ يَحْسِر من حَدِّ ضَرَب حُسُوراً بالضّمّ : كَلَّ وانْقَطَعَ نَظَرُهُ مِنْ طُولِ مَدىً وما أشْبَه ذلك وهو حَسِيرٌ ومَحْسُورٌ . قال قَيْسُ بن خُوَيْلِدٍ الهُذَلِيُّ يَصِف ناقَةً :
إنَّ العَيِسرَ بها دَاءٌ مُخَامِرُهَا ... فَشَطْرَها نَظَرُ العَيْنَيْنِ مَحْسُورُ قال السُّكَّرِيّ : العَسِيرُ : النَّاقَةُ التي لم تُرَضْ . ونصبَ شَطْرَهَا على الظَّرْفِ أي نَحْوَها . وبَصَرٌ حَسِيرٌ : كَلِيلٌ . وفي التَّنْزِيلِ العَزِيز : " يَنْقَلِبْ إلَيْكَ البَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ " قال الفَرَّاءُ : يُرِيد : يَنْقَلِب صاغِراً وهو كَلِيلٌ كما تَحْسِر الإبلُ إذا قُوِّمَتْ عن هُزالٍ أو كَلاَلٍ . ثم قال : وأمَّا البَصَرُ فإنه يَحْسِرُ عند أقْصى بُلُوغِ النَّظَرِ
حَسَرَ الغُصْنَ حَسْراً : قَشَرَه . وقد جاءَ في حديث جَابِر : فأخذْتُ حَجَراً فَكَسَرْتُه وحَسَرتْه يُريد غُصْناً من أغصانِ الشَّجَرةِ أي قَشَرْتُه بالحَجر . حَسَرَ البَعِيرَ يَحْسِرُه ويَحْسُرُهُ حَسْراً وحُسُوراً : سَاقَه حَتَّى أعْيَاه وكذلك حَسَرَه السَّير كأَحْسَرَه إحْسَاراً وحَسَّرَه تَحْسِيراً . حَسَرَ البَيْتَ حَسْراً : كَنَسَه . حسِرَ الرَّجلُ كفَرِحَ عَليه يَحْسَرُ حَسْرَةً بفَتْح فَسُكُون وحَسَراً مكرّكةً : نَدِمَ على أَمرٍ فَانَه أَشَدَّ النَّدم وتَسَّرَ الرَّجلُ إِذا تَلَهَّفَ فهوَ حَسِرٌ . قال المَرَّار :
ما أَنَا اليومَ عَلَى شَيْءٍ خَلاَ ... يا ابْنَةَ القَيْنِ تَوَلَّى بِحَسِرْ وحَسِيرٌ وحسْرانُ . وقال الزَّجَّاجُ في تَفْسِيرِ قوله عَزَّ وجَلَّ : " يَا حَسْرَةً عَلَى العِبَادِ " الحَسْرَةُ : أَشَدُّ النَّدَمِ حَتَّى يَبْقَى النَّادِمُ كالحَسِيرِ من الدّوَابِّ الَّذِي لا منْفَعَةَ فيه . حَسَرِ البَعِيرُ كضَرَبَ وفَرِحَ حَسْراً وحُسُوراً وحَسَرَاً : أَعْيَا من السَّيْرِ وكَلَّ وتَعِبَ كاسْتَحْسَرَ استِفْعَال من الحَسْرِ وهو العَيَاءُ والتَّعَب . وقال الله تَعَالى : " ولاَ يَسْتَحْسِرُون " . وفي الحَدِيث : " ادْعُوا الله ولا تَسْتَحِسُوا " أَي لا تَمَلُّوا . فَهُو حَسِيرٌ . الذَّكَرُ والأَنثَى سواءٌ ج حَسْرَي مثلُ قَتِيلٍ وقَتْلَى . وفي الحدِيث " الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ " أَي لا يجوز للغازِي إِذا حَسِرَتْ دَابَّتُه وأَعْيَت أَن يَعْقِرَها مَخَافَةَ أَن يَأْخُذَهَا العَدُوُّ ولكن يُسَيِّبها . والحَسِيرُ : فَرَسُ عبدِ اللهِ بنِ حَيَّانَ بن مُرَّةَ وهو ابن المُتَمطِّر نَقلَه الصغانيّ . الحَسِيرُ : البَعِيرُ المُعْيىِ الّذي كَلَّ من كَثْرةِ السَّيْرِ . من المَجَاز يقالُ : فلانٌ كَرِيمُ المَحْسِر كمَجْلِس أَي كَرِيم المَخْبر وتُفْتَح سِينُه وهذه عن الصَّغانِيّ . وبه فُسِّر قولُ أَبيِ كَبِيرٍ الهُذَلّي :
أَرِقَتْ فمَا أَدْرِي أَسُقْمٌ ما بها ... أَمْ مِن فِراقِ أَخٍ كَرِيمِ المَحْسَرِ
ضُبِطَ بالوَجْهَيْن قيل : المحْسر هنا : الوَجْهُ وقيل : الطَّبِيعَةُ . وقال الأَزهريّ : والمَحاسِرُ من المَرْأَةِ المَعَارِي ذَكَره في ترجمة " عري " . المُحْسَّرُ كمُعَظَّم : المُؤْدذَي المُحَقَّر . وفي الحَدِيثِ : " يَخْرُجُ في آخِرِ الزَّمانِ رجُلٌ يُسمَّى أَمِير العُصَب . قال بعْضُهم : يُسَمَّى أَمِير الغَضَب أَصحابُه مُحَسَّرُون مَحقَّرُونَ عن أَبْوَابِ السُّلطان ومَجَالِسِ المُلُوك يَأْتُونَه مِنْ كُلِّ أَوْبٍ كأَنَّهم قَزَعُ الخَرِيفِ يُوَرِّثُهم الله مشارِقَ الأَرضِ ومغَارِبَها " . قَوْلُه : مُحَسَّرونَ محَقَّرون أَي مُؤْذَوْن مَحْمُولُون على الحَسْرَة أَو مطْرُودُون مُتْعَبُون من حَسرَ الدَّابَةَ إِذَا أَتْعبَها . الحسَارُ كسَحَابٍ : عُشْبَةٌ تَشْبِهُ الجَزرَ نَقَلَه الأَزهريّ عن بَعْضِ تَشْبِهُ الجَزرَ نقلَهَ الأَزهريّ عن بعْضِ الرُّواة أَو تُشْبِه الحُرْفَ أَي الخَزْدَلَ في نَبَاتِه وطَعْمِه . يَنْبُتُ حِبَالاً على الأَرْضِ . نقله الأَزهريّ عن بَعْض أَعرابِ كَلْبٍ . وقال أَبو حَنِيفَةَ عن أَبِي زِياد : الحَسَار : عُشْبَةٌ خَضْراءُ تَسَطَّحُ على الأَرْض وتَأْكُلُها الماشِيَة أَكْلاً شديداً . قال الشَّاعِر يصِف حِمَاراً وأُتُنَه :
يأْكُلْن من بُهْمَي ومِن حَسَارِ ... ونَفَلاً لَيْسَ بِذِي آثَارِ . يَقُول : هذا المكَانُ قَفْرٌ لَيْس به آثارٌ من النَّاسِ ولا المواشِي . وقال غيره : الحَسَارُ : نَباتٌ يَنْبُتُ في القِيعانِ والجَلَدِ وله سُنْبلٌ وهو من دِقِّ المُرَّيْقِ وقُفُّه خَيْرٌ من رَطْبِه وهو يَسْتَقِلُّ عن الأَرضِ شَيْئاً قليلاً يُشْبِه الزَّبَّاد إِلاَّ أَنَّه أَضخَمُ منه وَرقاً . وقال اللَّيْث : الحَسَارُ : ضَرْبٌ من النَّبات يُسْلِحُ إِلابِلَ . وفي التَّهْذِيب : الحَسارُ منَ العُشْب يَنْبُتُ في الرِّيَاض الواحدة حسَارَةٌ . والمِحْسَرَةُ : المِكْنَسَةُ وَزْناً ومَعْنًى . والحَاسِرُ خِلافُ الدَّارِع وهو مَنْ لا مِغْفَرَ له ولا دِرْعَ ولا بَيْضَةَ على رَأْسِه . قال الأَعْشَى :
في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ ... تَقْذِفُب الدِّارِعِ والحَاسِرِ . الحاسِرُ : مَنْ لا جُنَّةَ لَه والجَمْعُ حُسَّرٌ . وقد جمع بعضُ الشُّعَرَاءِ حُسَّراً عَلَى حُسَّرِينَ . أَنْشَدَ ابْنُ الأَعْرَابِيّ
بشَهْبَاءَ تَنْفِي الحُسَّرِينَ كأَنَّهَا ... إِذَا ما بَدَتْ قَرْنٌ من الشَّمْسِ طالعُ . وفَحْلٌ حَاسِرٌ وفَادِرٌ وجَافِر : أَلْقَحَ . شَوْلَه وعَدَلَ عنِ الضِّرابِ قاله أَبُو زَيْد ونَقَلهُ الأَزْهَرِيّ . قال : ورَوَى هذَا الحَرْفَ : فحْلٌ جَاسِرٌ بالجِيم أَي فادِر قال : وأَظُنُّه الصوابَ . والتَّحْسِيرُ : الإِيقاعُ في الحَسْرَةِ والحَمْلُ عَلَيْها . وبه فُسِّرَ بعضُ حَدِيثِ أَمِيرِ العُصَبِ المُتَقَدِّم . التَّحْسِيرُ : سُقُوطُ رِيشِ . الطَّائِرِ . وقد انْحَسَرَتِ الطَّيْرُ إِذَا خَرَجَتْ من الرِّيشِ العَتِيق إِلى الحَدِيثِ . وحَسَّرَهَا إِبَّانُ ذلك ثَقَلَّهَا لأَنَّه فُعِلَ في مُهْلَةِ . قال الأَزْهَرِيّ : والبَازِيُّ يُكَرَّزُ للتَّحْسِيرِ وكذلك سَائِرُ الجوارِحِ تتحسَّرُ . التَّحْسِيرُ : التَّحْقِيرُ والإِيذَاءُ والطَّرْدُ وبه فُسِّرَ بعضُ حدِيثِ أَمِيرِ العُصَبِ وقد تَقَدَّم . وبَطْنُ مُحَسَّرٍ بكسْرِ السِّين المُشَدَّدَة : وادٍ قُرْبَ المُزَدَلِفَةِ بين عرَفات ومِنًى . وفي كُتُبِ المَنَاسِكِ : هو وادِي النَّار . قيل : إِنَّ رجُلاً اصْطادَ فيه فنَزَلَتْ نارٌ فأَحْرَقَتْه نقَلَه الأَقْشَهْرِيُّ في تَذْكِرِته . وقيلَ : لأَنَّه مَوْقِفُ النَّصارى . وأَنْشَدَ عُمَرُ رَضِي اللهُ عْنُه حين أَفَاضَ مِنْ عرفَةَ . إلى مُزْدَلِفةَ وكانَ في بَطْنِ مُحْسِّرٍ :
" إليكَ يَعْدُو قَلِقاً وَضِينَا
" مُخَالِفاً دِينَ النَّصَارَى دِينَا
وكذا قَيْسُ بنُ المُحَسِّرِ الكِنَانِيُّ الشَّاعِرُ الصَّحابِيُّ فإنَّه بكَسْرِ السِّين المُشَدَّدة . وقيل : المُسَحِّر وقيل المُسَخِّر أقْوال . وتَحَسَّرَ الرّجلُ : تَلَهَّفَ . ولا يَخْفَى أنَّه لو قالَ عند ذِكْرِ الحَسْرة وتَحَسَّر : تَلَهَّفَ كان أجمَعَ للأقْوالِ وأحْسَنَ في التَّرْصِيفِ والجَمْع مع أنه خَالَف الأئمَّةَ في تَعْبِيرِه فإنَّهُم فسَّروا الحَسْرَةَ والحَسَرَ والحَسَرانَ بالنَّدَامَةِ على أمْرٍ فَاتَه والتَّحْسِير بالتَّلَهُّفِ . ففي كلامه تَإَمُّل منْ وُجُوهٍ . تَحَسَّرَ وَبَرُ البَعِيرِ والذي في أُصولِ اللُّغَة : وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البَعِيرِ والشَّعَرُ عن الحِمار إذا سقَطَ . واقْتَصَرُوا على ذلك . ومنه قولُ الشَّاعر :
تَحَسَّرتْ عِقَّةٌ عنْه فَأَنْسلَهَا ... واجْتَابَ أُخْرَى جَدِيداً بَعْدَمَا ابْتَقَلاَ وفي الأساسِ : وتَحَسَّرَ الطَّيْرُ : أَسقَطَ رِيشَه . وزاد المُصَنِّف قولَه مِنَ الإعْيَاءِ . ولَيْس بقَيْدٍ لازِمٍ فإنَّ السُّقًوطَ قد يَكُونُ في البَعِيرِ من الأمراضِ إلاَّ أن يُقالَ : إن الإعياءَ أعَمُّ . تَحَسّرتِ الجَارِيةُ وكذا النَّاقَةُ إذا صارَ لَحْمُهَا في مَوَاضِعه . قال لَبِيدٌ :
فإذا تَغَالَى لَحْمُها وتَحَسَّرَتْ ... وتَقَطَّعَتْ بَعْدَ الكَلاَلِ خِدَامُهَا قال الأَزهريّ : تَحَسَّر البَعِيرُ إذا سَمَّنَه الرَّبِيعُ حَتَّى كَثُرَ شَحْمُه وتَمَكَ سَنَامُهُ أي طَالَ وارْتَفَع وتَرَوَّى واكْتَنَزَ ثمَّ رُكِبَ أَيَّاماً فَذَهَب رَهَلُ لَحْمِه واشْتَدَّ بَعْدَ ما تَزَيَّمَ مِنْه أي اشتَدَّ اكْتِنَازُه في مَوَاضِعِهِ فقد تحَسَّرَ ومما يُسْتَدركُ عليه : الحُسَّرُ كسُكَّر هم الرَّجَّالةُ في الحَرْب لأنَّهُم يَحْسِرُون عن أيْدِيهِم وأرْجُلِهم أو لأَنَّه لا دُرُوعَ عَلَيْهِم ولا بَيْضَ . ومنه حَدِيثُ فَتْحِ مَكَّةَ " أنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ كان يَوْمَ الفَتْح على الحُسَّرِ " . ورجل حَاسِرٌ : لا عِمَامَةَ على رَأْسِه . وامرأَةٌ حَاسِرٌ بغير هاءٍ إذا حَسَرَتْ عنها ثَيَابَها
وفي حَديثِ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا : " وسُئلتْ عن امرأةٍ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا وتَزَوَّجَها رَجُلٌ فتحسَّرَتْ بَيْنَ يَدَيْه " أي قَعدَتْ حَاسِرَةً مكشوفَةَ الوَجْهِ . وقال ابنُ سِيدَه : امرأةٌ حَاسِرٌ : حَسَرَتْ عنها دِرْعَها . وكُلُّ مَكْشُوفَةِ الرَّأْسِ والذَّراعَين حَاسِرٌ . والجمع حُسَّرٌ وحَوَاسِرُ . قال أبُو ذُؤَيْبٍ :
وقامَ بَنَاتِي بالنِّعَالِ حَوَاسِراً ... فأَلْصَقْنَ وَقْعَ السِّبْتِ تَحْتَ القَلائِدِ وحَسَرَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ حسْراً وهو مَجازٌ . وحسَرَتِ الدَّابَّةُ وحَسَرَهَا السَّيْرُ حَسْراً وحُسُوراً وأحْسَرَهَا وحَسَّرَهَا : أتْعبَهَا . قالَ :
إلاَّ كمُعْرضٍ المُحَسِّرِ بَكْرَهُ ... عَمْداً يُسَيُبِني عَلَى الظُّلْمِ أرادَ حاسِرٌ وحَاسِرَةٌ كحَسِير . وأحْسَرَ القَومُ : نَزَلَ بهم الحَسَرُ . وقال أبو الهَيْثَم : حَسِرَت الدَّابَّةُ حَسَراً إذا تَعِبَتْ حَتَّى تُنْقَى . وفي حَدِيثِ جَرِير " لا يَحْسِرُ صاحبُها أي لا يَتْعَبَ سَائِقُها . وفي الحديث " حَسَرَ أخِي فَرَساً له بعَيْنِ التَّمْر وهو مع خَالِدِ بْنِ الولِيدِ . وحَسَرَ العَيْنَ بُعْدُما حَدَّقَتْ إلَيْه أو خَفَاؤُه يَحْسُرُهَا أكَلَّهَا قَالَ رُؤْبَةُ :
" يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضَاؤُه
والمَحْسُورُ : الّذي يُعْطِي كُلَّ ما عِنْدَه حَتَّى يَبْقَى لا شَيْء عِنْدَه وهو مَجَازٌ . وبه فُسِّر قَولُه عَزَّ وجَلَّ " ولا تَبْسُطْهَا كُلَّ البَسْطِ فتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً " وحَسَرُوه يَحْسَرُونَه حَسْراً وحُسْراً : سألُوه فأعطاهُم حَتَّى لَمْ يَبْقَ عنده شَيْءٌ . وحَسَرَ البَحْرُ عن العِراقِ والسّاحلِ يَحْسِرُ : نَضَب عَنْه حتَّى بَدَا ما تَحْت المَاءِ من الأرض وهو مَجاز . قال الأزْهَريّ : ولا يُقَال انْحَسَر البَحْرُ . وقال ابن السِّكِّيت : حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعْنىً واحدٍ . وفي حديث عَليٍّ رضِيَ اللهُ عَنْه " ابنُوا المَساجدَ حُسَّراً فإنَّ ذلك سِيماَ المُسْلِمِين " أي مَكْشُوفَةَ الجُدُرِ لا شُرَفَ لَها . وفي التَّهْذِيب : فَلاَةٌ عارِيةُ المَحَاسِرِ إذا لَمْ يكُنْ فيها كِنٌّ من شَجرٍ . ومحَاسِرُها : مُتُونُها الّتي تَنْحسِرُ عن النَّبَات وهو مَجَاز . وكَذَا قَوْلُهُمْ : حَسَرَ قِنَاعَ الهمِّ عنَّي كما في الأساس

4.BAB
حَسِرَ - يَحْسَرُ - مَحْسور - حَسْرَة - حَسَرات
حَسِرَ - يَحْسَرُ + الكائن + على شيء أو أمر: يشعر بالحزن والأسف والندامة على الشيء أو الأمر: يشعر بالأسى والإحباط لفقد عزيز أو عدم تحقق مراده
مَحْسُور: اسم مفعول من " حَسِرَ - يَحْسَرُ ": المُثَبَّط والمُحْبَط والحزين من فقد عزيز أو عدم إمكانية تحقيقه مراده
حَسْرَة: على وزن " فعلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " حَسِرَ - يَحْسَرُ ": الشعور بالنفس بالإحباط واليأس والحزن لعدم إمكانية بلوغ الغاية أوالمطلوب
حَسَرات: جمع " حَسْرَة "
يكون + شيء + حَسْرَة + على كائن: يكون سبباً في تشكل شعور بالحزن والإحباط واليأس من إمكانية بلوغ غاية
يكون + شيء + حَسْرَة + في قلب كائن : يكون سبباً في تشكل شعور بالحزن والإحباط واليأس من إمكانية بلوغ غاية وذلك في قلب الكائن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالحزن والأسى والأسف "، وهي:
حَسِرَ - يَحْسَرُ، نَدِمَ - يَنْدَم، أَسِفَ- يَأْسَف، حَزِنَ - يَحْزَنُ، أَوِهَ - يَأْوَه، أَسِيَ - يَأْسى
يفرق لفظاً:
حَسَرَ - يَحْسُرُ + كائن أو شيء أو أمر + عن كائن أو شيء أو أمر: يبطؤ ويكل ويعيا ويقصر عن القيام بالفعل أو بلوغ الغاية المطلوبة
حَسِرَ - يَحْسَرُ + الكائن + على شيء أو أمر: يشعر بالحزن والأسف والندامة على الشيء أو الأمر
حسرة - حسرات
الحسرة في القلب﴿يا أيها الذين آمنوا لا تكونوا كالذين كفروا وقالوا لإخوانهم إذا ضربوا في الأرض أو كانوا غزى لو كانوا عندنا ما ماتوا وما قتلوا ليجعل الله ذلك حسرة في قلوبهم والله يحيي ويميت والله بما تعملون بصير (156)﴾ آل عمران ﴿إن الذين كفروا ينفقون أموالهم ليصدوا عن سبيل الله فسينفقونها ثم تكون عليهم حسرة ثم يغلبون والذين كفروا إلى جهنم يحشرون(36)﴾ الأنفال
 	﴿وأنذرهم يوم الحسرة إذ قضي الأمر وهم في غفلة وهم لا يؤمنون(39)﴾ مريم ﴿وإنه لحسرة على الكافرين(50)﴾ الحاقة
 	﴿أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ(8)﴾ فاطر ﴿وقال الذين اتبعوا لو أن لنا كرة فنتبرأ منهم كما تبرءوا منا كذلك يريهم الله أعمالهم حسرات عليهم وما هم بخارجين من النار(167)﴾ البقرة
ياحسرة
 ﴿قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله حتى إذا جاءتهم الساعة بغتة قالوا ياحسرتنا على ما فرطنا فيها وهم يحملون أوزارهم على ظهورهم ألا ساء ما يزرون(31)﴾ الأنعام ﴿أن تقول نفس ياحسرتا على ما فرطت في جنب الله وإن كنت لمن الساخرين(56)﴾ الزمر
 	﴿ياحسرة على العباد ما يأتيهم من رسول إلا كانوا به يستهزئون(30)﴾ يس
محسورا
 ﴿ولا تجعل يدك مغلولة إلى عنقك ولا تبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا(29)﴾ الإسراء
مختار الصحاح
● [حسر] ح س ر: حَسَرَ كُمّه عن ذراعه كشفه وبابه ضرب و الانْحِسارُ الانكشاف و حَسَر البعير أعيا و حَسَرهُ غيره و استَحْسَر أيضا أعيا قلت ومنه قوله تعالى ﴿ملوما محسورا﴾ وقوله ﴿ولا يستحسرون﴾ و حَسَ بصره كَلّ وانقطع نظره من طول مدى وما أشبه ذلك فهو حَسِيرٌ و مَحْسور أيضا وبابه جلس و الحَسْرةُ أشد التلهف على الشيء الفائت تقول حَسِرَ على الشيء من باب طرب و حَسْرَةً أيضا فهو حَسيرٌ و حَسَّرهُ غيره تَحْسِيرا و التَّحَسُّر أيضا التلهف ورجل مُحَسَّرٌ بوزن مكسر أي مُؤذى وفي الحديث ﴿أصحابه مُحسّرون﴾ أي مُحقّرون وبطن مُحَسِّيرٍ بكسر السين وتشديدها موضع بمنى
الراغب
حسر
الحسر: كشف الملبس عما عليه، يقال: حسرت عن الذراع، والحاسر: من لا درع عليه ولا مغفر، والمحسرة: المكنسة، وفلان كريم المحسر، كناية عن المختبر، وناقة حسير: انحسر عنها اللحم والقوة، ونوق حسرى، والحاسر: المعيا لانكشاف قواه، ويقال للمعيا حاسر ومحسور، أما الحاسر فتصورا أنه قد حسر بنفسه قواه، وأما المحسور فتصورا أن التعب قد حسره، وقوله عز وجل: }ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير﴿[الملك/4]، يصح أن يكون يمعنى حاسر، وأن يكون بمعنى محسور، قال تعالى:﴾فتقعد ملوما محسورا﴿[الإسراء/29]. والحسرة: الغم على ما فاته والندم عليه، كأنه انحسر عنه الجهل الذي حمله على ما ارتكبه، أو انحسر قواه من فرط غم، أو أدركه إعياء من تدارك ما فرط منه، قال تعالى:﴾ليجعل الله ذلك حسرة في قلوبهم﴿[آل عمران/156]،﴾وإنه لحسرة على الكافرين﴿[الحاقة/50]، وقال تعالى:﴾يا حسرتي على ما فرطت في جنب الله﴿[الزمر/56]، وقال تعالى:﴾كذلك يريهم الله أعمالهم حسرات عليهم﴿[البقرة/167]، وقوله تعالى:﴾يا حسرة على العباد﴿[يس/30]، وقوله تعالى في وصف الملائكة:﴾لا يستكبرون عن عبادته ولا يستحسرون{ [الأنبياء/19]، وذلك أبلغ من قولك: (لا يحسرون).
ملخص اللسان
1.     وحَسِرَ يَحْسَرُ حَسَراً وحَسْرَةً وحَسَراناً، فهو حَسِيرٌ  وحَسْرانُ إِذا اشتدّت ندامته على أَمرٍ فاته؛
2.     والتَّحَسُّر: التَّلَهُّفُ.
3.     والحَسْرَةُ: أَشدَّ الندم
4.     ورجل مُحَسَّر: مُؤْذًى محتقر. -
5.     محسرون محقرون أَي مؤْذون محمولون على الحسرة أَو مطرودون متعبون  من حَسَرَ الدابة إِذا أَتعبها.
6.     وحْسَرُوه يَحْسِرُونَه حَسْراً وحُسْراً: سأَلوه فأَعطاهم حتى لم يبق  عنده شيء.
7.     حَسَرَ الشيءَ عن الشيء يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْرا ًو الحَسْرُ: كَشْطُكََ الشيء عن الشيء.
8.     وسئلتْ عن امرأَة  طلقها زوجها وتزّوجها رجل فَتَحَسَّرَتْ بين يديه أَي قعدت حاسرة مكشوفة  الوجه.
9.     الانحسار الانكشاف. - حَسَرْتُ كُمِّي عن  ذراعي أَحْسِرُه حَسْراً: كشفت.
10.                        والحَسْرُ والحَسَرُ والحُسُورُ: الإِعْياءُ والتَّعَبُ.  - حَسَرَتِ الدابةُ والناقة حَسْراً واسْتَحْسَرَتْ: أَعْيَثْ وكَلَّتْ،
11.                        والحاسِرُ: خلاف الدَّارِع.
12.                        والحاسِرُ: الذي لا بيضة على رأْسه؛
13.                         أَبا عبيدة كان يوم الفتح على الحُسَّرِ؛ هم  الرَّجَّالَةُ،
14.                        ورجل حاسِرٌ: لا عمامة على  رأْسه.
15.                        وامرأَة حاسِرٌ ، إِذا حَسَرَتْ عنها ثيابها.
16.                        فَحَسَر عن ذراعيه أَي  أَخرجهما من كُمَّيْهِ.
17.                        وأَحْسَرَ القومُ:  نزل بهم الحَسَرُ.
18.                        حَسِرَتِ الدابة حَسَراً إِذا تعبت حتى  تُنْقَى،
19.                        واسْتَحْسَرَتْ إِذا أَعْيَتْ.
20.                        ادْعُوا الله عز وجل ولا تَسْتَخْسِرُوا؛ أَي لا تملوا؛
21.                         الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ؛ أَي  لا يجوز للغازي إِذا حَسَِرَتْ دابته وأَعيت أَن يَعْقِرَها،
22.                        وحَسِرَتِ العين: كَلَّتْ.-  وحَسَرَها بُعْدُ ما حَدَّقَتْ  إِليه أَو خفاؤُه يَحْسُرُها: أَكَلَّها؛
23.                          يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضاؤُه
24.                         وحَسَرَ بَصَرُه يَحْسِرُ حُسُوراً أَي كَلَّ وانقطع نظره من طول مَدًى وما أَشبه ذلك،
25.                        مَحْسُورُ  العسير: الناقة التي لم تُرَضْ،
26.                         ينقلب إِليك البصر خاسئاً وهو حَسِيرٌ: يريد ينقلب صاغراً وهو حسير أَي كليل
27.                        وبَصَرٌ حَسير: كليل.
28.                        وحَسَرَ البحرُ عن العِراقِ والساحلِ يَحْسُِرُ: نَضَبَ عنه حتى بدا ما  تحت الماء من الأَرض.
29.                        لا تقوم الساعة حتى يَحْسِرُ الفرات عن جبل من ذهب؛ أَي يكشف.
30.                         حاسِرٌ وما حَسَرْ  يعني اليم.
31.                        ابنوا المساجدَ حُسَّراً فإِن ذلك سيما المسلمين؛ أَي مكشوفة الجُدُرِ لا  شُرَفَ لها؛
32.                         وفلاة عارية المحاسر إِذا لم يكن فيها كِنٌَّ من شجر،
33.                        ومَحاسِرُها: مُتُونُها التي تَنْحَسِرُ عن النبات.
34.                         وانْحَسَرتِ الطير: خرجت من الريش العتيق إِلى الحديث.
35.                         وحَسَّرَها  إِبَّانُ ذلك: ثَقَّلَها،
36.                        وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البعير والشعرُ عن الحمار إِذا سقط؛
37.                        وتَحَسَّرَتِ الناقة والجارية إِذا صار لحمها في مواضعه؛
38.                        وتَحَسُّرُ لحمِ البعير أَن يكون للبعير سِمْنَةٌ حتى كثر  شحمه وتَمَكَ سَنامُه،
39.                        فَحْلٌ حاسِرٌ وفادرٌ وجافِرٌ إِذا أَلْقَحَ شَوْلَه فَعَدَل  عنها وتركها؛
40.                        والمِحْسَرَة: المِكْنَسَةُ.
41.                        والحَسارُ: نبات ينبت في القيعان والجَلَد وله سُنْبُل وهو من دِقّ  المُرَّيْقِ وقُفُّهُ خير من رَطْبِه،
42.                         الحَسارُ  عشبة خضراء تسطح على الأَرض وتأْكلها الماشية أَكلاً شديداً؛
43.                        الحَسار ضرب من النبات يُسْلِحُ الإِبلَ.
44.                        الحَسَارُ من العشب ينبت  في الرياض،
45.                        وفلان كريم المَحْسَرِ أَي كريم المَخْبَرِ.
46.                        وبطن مُحَسِّر: موضع بمنى وقد تكرر في الحديث ذكره، هو واد بين عرفات ومنى.
لسان العرب
● - حسر: الحَسْرُ: كَشْطُكََ الشيء عن الشيء.  حَسَرَ الشيءَ عن الشيء يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْراً وحُسُوراً  فانْحَسَرَ: كَشَطَهُ، وقد يجيء في الشعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر على  المضارعة. والحاسِرُ: خلاف الدَّارِع. والحاسِرُ: الذي لا بيضة على رأْسه؛ قال  الأَعشى:  في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ،  تَقْذِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ  ويروى: تَعْصِفُ؛ والجمع حُسَّرٌ، وجمع بعض الشعراء حُسَّراً على  حُسَّرِينَ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  بِشَهْباءَ تَنْفِي الحُسَّرِينَ كأَنَّها  إِذا ما بَدَتْ، قَرْنٌ من الشمسِ طالِعُ  ويقال للرَّجَّالَةِ في الحرب: الحُسَّرُ، وذلك أَنهم يَحْسُِرُون عن  أَيديهم وأَرجلهم، وقيل: سُمُّوا حُسَّراً لأَنه لا دُرُوعَ عليهم ولا  بَيْضَ. وفي حديث فتح مكة: أَن أَبا عبيدة كان يوم الفتح على الحُسَّرِ؛ هم  الرَّجَّالَةُ، وقيلب هم الذين لا دروع لهم. ورجل حاسِرٌ: لا عمامة على  رأْسه. وامرأَة حاسِرٌ، بغير هاء، إِذا حَسَرَتْ عنها ثيابها. ورجل حاسر:  لا درع عليه ولا بيضة على رأْسه. وفي الحديث: فَحَسَر عن ذراعيه أَي  أَخرجهما من كُمَّيْهِ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: وسئلتْ عن امرأَة  طلقها زوجها وتزّوجها رجل فَتَحَسَّرَتْ بين يديه أَي قعدت حاسرة مكشوفة  الوجه. ابن سيده: امرأَة حاسِرٌ حَسَرَتْ عنها درعها. وكلُّ مكشوفة الرأْس  والذراعين: حاسِرٌ، والجمع حُسَّرٌ وحَواسِر؛ قال أَبو ذؤيب:  وقامَ بَناتي بالنّعالِ حَواسِراً،  فأَلْصَقْنَ وَقْعَ السِّبْتِ تحتَ القَلائدِ  ويقال: حَسَرَ عن ذراعيه، وحَسَرَ البَيْضَةَ عن رأْسه، وحَسَرَتِ  الريحُ السحابَ حَسْراً. الجوهري: الانحسار الانكشاف. حَسَرْتُ كُمِّي عن  ذراعي أَحْسِرُه حَسْراً: كشفت.  والحَسْرُ والحَسَرُ والحُسُورُ: الإِعْياءُ والتَّعَبُ.  حَسَرَتِ الدابةُ والناقة حَسْراً واسْتَحْسَرَتْ: أَعْيَثْ وكَلَّتْ،  يتعدّى ولا يتعدى؛ وحَسَرَها السير يَحْسِرُها ويَحْسُرها حَسْراً  وحُسُوراً وأَحْسَرَها وحَسَّرَها؛ قال:  إِلاَّ كَمُعْرِضِ المُحَسِّر بَكْرَهُ،  عَمْداً يُسَيِّبُنِي على الظُّلْمِ  أَراد إِلاَّ مُعرضاً فزاد الكاف؛ ودابة حاسِرٌ حاسِرَةٌ وحَسِيرٌ،  الذكر والأُنثى سواء، والجمع حَسْرَى مثل قتيل وقَتْلَى. وأَحْسَرَ القومُ:  نزل بهم الحَسَرُ. أَبو الهيثم: حَسِرَتِ الدابة حَسَراً إِذا تعبت حتى  تُنْقَى، واسْتَحْسَرَتْ إِذا أَعْيَتْ. قال الله تعالى: ولا  يَسْتَحْسِروُن . وفي الحديث: ادْعُوا الله عز وجل ولا تَسْتَخْسِرُوا؛ أَي لا تملوا؛  قال: وهو استفعال من حَسَرَ إِذا أَعيا وتعب. وفي حديث جرير: ولا  يَحْسَِرُ صائحها أَي لا يتعب سائقها. وفي الحديث: الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ؛ أَي  لا يجوز للغازي إِذا حَسَِرَتْ دابته وأَعيت أَن يَعْقِرَها، مخافة أَن  يأْخذها العدوّ ولكن يسيبها، قال: ويكون لازماً ومتعدياً. وفي الحديث:  حَسَرَ أَخي فرساً له؛ يعني النَّمِرَ وهو مع خالد بن الوليد. ويقال فيه:  أَحْسَرَ أَيضاً. وحَسِرَتِ العين: كَلَّتْ. وحَسَرَها بُعْدُ ما حَدَّقَتْ  إِليه أَو خفاؤُه يَحْسُرُها: أَكَلَّها؛ قال رؤبة:  يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضاؤُه  وحَسَرَ بَصَرُه يَحْسِرُ حُسُوراً أَي كَلَّ وانقطع نظره من طول مَدًى  وما أَشبه ذلك، فهو حَسِير ومَحْسُورٌ؛ قال قيس بن خويلد الهذلي يصف  ناقة:إِنَّ العَسِيرَ بها دَاءٌ مُخامِرُها،  فَشَطْرَها نَظَرُ العينينِ مَحْسُورُ  العسير: الناقة التي لم تُرَضْ، ونصب شطرها على الظرف أَي نَحْوَها.  وبَصَرٌ حَسير: كليل. وفي التنزيل: ينقلب إِليك البصر خاسئاً وهو حَسِيرٌ؛  قال الفراء: يريد ينقلب صاغراً وهو حسير أَي كليل كما تَحْسِرُ الإِبلُ  إِذا قُوِّمَتْ عن هُزال وكَلالٍ؛ وكذلك قوله عز وجل: ولا تَبْسُطْها كُلَّ  البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً؛ قال: نهاه أَن يعطي كل ما  عنده حتى يبقى محسوراً لا شيء عنده؛ قال: والعرب تقول حَسَرْتُ الدابة إِذا  سَيَّرتها حتى ينقطع سَيْرُها؛ وأَما البصر فإِنه يَحْسَِرُ عند أَقصى  بلوغ النظر؛ وحَسِرَ يَحْسَرُ حَسَراً وحَسْرَةً وحَسَراناً، فهو حَسِيرٌ  وحَسْرانُ إِذا اشتدّت ندامته على أَمرٍ فاته؛ وقال المرّار:  ما أَنا اليومَ على شيء خَلا،  يا ابْنَة القَيْن، تَوَلَّى بِحَسِرْ  والتَّحَسُّر: التَّلَهُّفُ. وقال أَبو اسحق في قوله عز وجل: يا  حَسْرَةً على العباد ما يأْتيهم من رسول؛ قال: هذا أَصعب مسأَلة في القرآن إِذا  قال القائل: ما الفائدة في مناداة الحسرة، والحسرة مما لا يجيب؟ قال:  والفائدة في مناداتها كالفائدة في مناداة ما يعقل لأَن النداء باب تنبيه،  إِذا قلت يا زيد فإِن لم تكن دعوته لتخاطبه بغير النداء فلا معنى للكلام،  وإِنما تقول يا زيد لتنبهه بالنداء، ثم تقول: فعلت كذا، أَلا ترى أَنك  إِذا قلت لمن هو مقبل عليك: يا زيد، ما أَحسن ما صنعت؛ فهو أَوكد من أَن  تقول له: ما أَحسن ما صنعت، بغير نداء؛ وكذلك إِذا قلت للمخاطَب: أَنا أَعجب  مما فعلت، فقد أَفدته أَنك متعجب، ولو قلت: واعجباه مما فعلت، ويا عجباه  أَن تفعل كذا كان دعاؤُك العَجَبَ أَبلغ في الفائدة، والمعنى يا عجبا  أَقبل فإِنه من أَوقاتك، وإِنما النداء تنبيه للمتعجَّب منه لا للعجب.  والحَسْرَةُ: أَشدَّ الندم حتى يبقى النادم كالحَسِيرِ من الدواب الذي لا  منفعة فيه. وقال عز وجل: فلا تَذْهَبْ نَفْسُك عليهم حَسَراتٍ؛ أَي حسرة  وتحسراً.  وحَسَرَ البحرُ عن العِراقِ والساحلِ يَحْسُِرُ: نَضَبَ عنه حتى بدا ما  تحت الماء من الأَرض. قال الأَزهري: ولا يقال انْحَسَرَ البحرُ. وفي  الحديث: لا تقوم الساعة حتى يَحْسِرُ الفرات عن جبل من ذهب؛ أَي يكشف. يقال:  حَسَرْتُ العمامة عن رأْسي والثوب عن بدني أَي كشفتهما؛ وأَنشد:  حتى يقالَ حاسِرٌ وما حَسَرْ  وقال ابن السكيت: حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعنى واحد؛ وأَنشد  أَبو عبيد في الحُسُورِ بمعنى الانكشاف:  إِذا ما القَلاسِي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،  فَفِيهنَّ عن صُلْعِ الرجالِ حُسُورُ  قال الأَزهري: وقول العجاج:  كَجَمَلِ البحر، إِذا خاضَ جَسَرْ  غَوارِبَ اليَمِّ إِذا اليَمُّ هَدَرْ،  حتى يقالَ: حاسِرٌ وما حَسَرْ  (* قوله: «كجمل البحر إلخ» الجمل؛ بالتحريك: سمكة طولها ثلاثون ذراعاً).  يعني اليم. يقال: حاسِرٌ إِذا جَزَرَ، وقوله إِذا خاض جسر، بالجيم، أَي  اجترأَ وخاض معظم البحر ولم تَهُلْهُ اللُّجَجُ. وفي حديث يحيى بن  عَبَّادٍ: ما من ليلة إِلاَّ مَلَكٌ يَحْسِرُ عن دوابِّ الغُزاةِ الكَلالَ أَي  يكشف، ويروى: يَحُسُّ، وسيأْتي ذكره. وفي حديث علي، رضوان الله عليه:  ابنوا المساجدَ حُسَّراً فإِن ذلك سيما المسلمين؛ أَي مكشوفة الجُدُرِ لا  شُرَفَ لها؛ ومثله حديث أَنس. رضي الله عنه: ابنوا المساجد جُمّاً. وفي  حديث جابر: فأَخذتُ حَجَراً فكسرته وحَسَرْتُه؛ يريد غصناً من أَغصان الشجرة  أَي قشرته بالحجر. وقال الأَزهري في ترجمة عرا، عند قوله جارية حَسَنَةُ  المُعَرَّى والجمع المَعارِي، قال: والمَحاسِرُ من المرأَة مثل  المَعارِي. قال: وفلاة عارية المحاسر إِذا لم يكن فيها كِنٌَّ من شجر،  ومَحاسِرُها: مُتُونُها التي تَنْحَسِرُ عن النبات.  وانْحَسَرتِ الطير: خرجت من الريش العتيق إِلى الحديث. وحَسَّرَها  إِبَّانُ ذلك: ثَقَّلَها، لأَنه فُعِلَ في مُهْلَةٍ. قال الأَزهري: والبازي  يَكْرِزُ للتَّحْسِيرِ، وكذلك سائر الجوارح تَتَحَسَّرُ.  وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البعير والشعرُ عن الحمار إِذا سقط؛ ومنه قوله:  تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فَأَنْسَلَها،  واجْتابَ أُخْرَى حَدِيداً بعدَما ابْتَقَلا  وتَحَسَّرَتِ الناقة والجارية إِذا صار لحمها في مواضعه؛ قال لبيد:  فإِذا تَغالى لَحْمُها وتَحَسَّرَتْ،  وتَقَطَّعَتْ، بعد الكَلالِ، خِدامُها  قال الأَزهري: وتَحَسُّرُ لحمِ البعير أَن يكون للبعير سِمْنَةٌ حتى كثر  شحمه وتَمَكَ سَنامُه، فإِذا رُكب أَياماً فذهب رَهَلُ لحمه واشتدّ  بعدما تَزَيَّمَ منه في مواضعه، فقد تَحَسَّرَ.  ورجل مُحَسَّر: مُؤْذًى محتقر. وفي الحديث: يخرج في آخر الزمان رجلٌ  يسمى أَمِيرَ العُصَبِ، وقال بعضهم: يسمى أَمير الغَضَبِ. أَصحابه  مُحَسَّرُونَ مُحَقَّرُونَ مُقْصَوْنَ عن أَبواب السلطان ومجالس الملوك، يأْتونه  من كل أَوْبٍ كأَنهم قَزَعُ الخريف يُوَرِّثُهُم الله مشارقَ الأَرض  ومغاربَها؛ محسرون محقرون أَي مؤْذون محمولون على الحسرة أَو مطرودون متعبون  من حَسَرَ الدابة إِذا أَتعبها.  أَبو زيد: فَحْلٌ حاسِرٌ وفادرٌ وجافِرٌ إِذا أَلْقَحَ شَوْلَه فَعَدَل  عنها وتركها؛ قال أَبو منصور: روي هذا الحرف فحل جاسر، بالجيم، أَي فادر،  قال: وأَظنه الصواب.  والمِحْسَرَة: المِكْنَسَةُ.  وحْسَرُوه يَحْسِرُونَه حَسْراً وحُسْراً: سأَلوه فأَعطاهم حتى لم يبق  عنده شيء.  والحَسارُ: نبات ينبت في القيعان والجَلَد وله سُنْبُل وهو من دِقّ  المُرَّيْقِ وقُفُّهُ خير من رَطْبِه، وهو يستقل عن الأَرض شيئاً قليلاً يشبه  الزُّبَّادَ إِلاَّ أَنه أَضخم منه ورقاً؛ وقال أَبو حنيفة: الحَسارُ  عشبة خضراء تسطح على الأَرض وتأْكلها الماشية أَكلاً شديداً؛ قال الشاعر  يصف حماراً وأُتنه:  يأْكلنَ من بُهْمَى ومن حَسارِ،  ونَفَلاً ليس بذي آثارِ  يقول: هذا المكان قفر ليس به آثار من الناس ولا المواشي. قال: وأَخبرني  بعض أَعراب كلب أَن الحَسَار شبيه بالحُرْفِ في نباته وطعمه ينبت حبالاً  على الأَرض؛ قال: وزعم بعض الرواة أَنه شبيه بنبات الجَزَرِ. الليث:  الحَسار ضرب من النبات يُسْلِحُ الإِبلَ. الأَزهري: الحَسَارُ من العشب ينبت  في الرياض، الواحدة حَسَارَةٌ. قال: ورجْلُ الغراب نبت آخر،  والتَّأْوِيلُ عشب آخر.  وفلان كريم المَحْسَرِ أَي كريم المَخْبَرِ.  وبطن مُحَسِّر، بكسر السين: موضع بمنى وقد تكرر في الحديث ذكره، وهو بضم  الميم وفتح الحاء وكسر السين، وقيل: هو واد بين عرفات ومنى.
مقاييس اللغة:
(حسر) الحاء والسين والراء أصلٌ واحد، وهو من كَشْف الشيء. [يقال حَسَرت عن الذراع([19])]، أي كشفته. والحاسر: الذي لا دِرْع عليه ولا *مِغْفَر. ويقال حَسَرْتُ البيتَ: كنستُه. ويقال: إن المِحْسَرَة المِكْنَسَة. وفلان كريم المَحْسَر، أي كريم المخبر، أي إذا كشفْتَ عن أخلاقه وجدتَ ثَمَّ كريماً. قال:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر([20])
ومن الباب الحسرةُ: التلهُّف على الشيء الفائت. ويقال حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً، وذلك انكشافُ أمرِه في جزعه وقلَّة صبره. ومنه ناقةٌ حَسْرَى إذا ظلَعَتْ. وحَسَر البصر إذا كَلَّ، وهو حسير، وذلك انكشافُ حاله في قلّة بَصَره وضَعْفه. والمُحَسَّرُ، المُحَقَّر، كأنّه حُسر، أي جُعِل ذا حَسْرَة. وقد فسّرناها.
القاموس المحيط:
حَسَرَهُ يحسُرُهُ ويحسِرُهُ حَسْراً كشَفهُ، الشيءُ حُسوراً انكشفَ، البصرُ يَحْسِرُ حُسُوراً كَلَّ وانقطعَ من طولِ مَدًى، وهو حَسيرٌ ومحسورٌ، الغُصنَ قَشَرهُ، البعيرَ ساقَهُ حتى أعياهُ،
كأَحْسَرَهُ، البيتَ: كنسهُ. وكفرحَ عليه حَسْرَةً وَحَسَراً: تَلَهَّفَ، فهو حسيرٌ. وكضربَ وفرحَ: أعيا، كاسْتَحْسَرَ، فهو حَسيرٌ ج: حَسْرَى. والحَسيرُ: فرَسُ عبدِ اللهِ بنِ حَيَّانَ، والبعيرُ المُعْيِي، ج: حَسْرَى. والمَحْسِرُ: المَخْبَرُ، وتفتح سِينهُ، والوجْهُ، والطبيعةُ. وكمُعَظَّمٍ: المُؤْذَى المحقَّرُ. وكسحاب: نَبْتٌ يُشْبهُ الجَزَرَ أو الحُرْفَ. والمِحْسَرَةُ: المِكنسةُ. والحاسِرُ: من لا مِغْفَرَ له ولا دِرعَ، أو لا جُنَّةَ له، وفَحْلٌ عَدَلَ عن الضِّرابِ. والتَّحْسِيرُ: الإِيقاعُ في الحَسْرَةِ، وسُقوطُ رِيش الطائِرِ، والتَّحْقيرُ، والإِيذاءُ. وبَطْنُ مُحَسِّرٍ: قُرْبَ المُزْدَلِفَةِ، وكذا قيسُ بنُ المُحَسِّرِ الصحابِيُّ.
وتَحَسَّرَ: تَلَهَّفَ، وَبَرُ البعيرِ: سَقَطَ من الإِعْيَاءِ، الجَارِيَةُ: صارَ لحمُها في مواضِعِهِ، البَعيرُ: سَمَّنَهُ الربِيعُ حتى كثُرَ شَحْمُهُ وتَمَكَ سَنَامُهُ، ثم رُكِبَ أياماً فَذَهَبَ رَهَلُ لَحْمِهِ، واشْتَدَّ ما تَزَيَّمَ منه في مَواضِعِهِه.
تاج العروس:
حسر
حَسَرَه يَحْسُرُه بالضّمّ ويَحْسِرُه بالكسر حَسْراً بفتْح فسكون : كَشَفَه . والحَسْرُ أيضاً : كَشْطُكَ الشيْءَ حَسَرَ الشيْءَ عن الشَّيْءِ يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْراً وحُسُوراً : كَشَطَه فانْحَسر قد يَجِيءُ في الشِّعْر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَرَ على المُضَارعَة . يقال : حَسَرَ الشَّيْءُ حُسُوراً بالضَّمِّ أي انْكَشَفَ . وفي الصّحاحِ : الانْحِسَارُ : الانْكِشَاف . حَسَرْتُ كُمِّى عن ذِراعِي أحْسُرِه حَسْراً : كشَفْتُ
وفي الأساس : حَسَر كُمَّه عن ذراعه : كَشَفَ وعِمامَتَه عن رَأْسِه والمرأةُ دِرْعَهَا عن جَسَدِهَا . وكُلُّ شَيْءٍ كُشِفَ فقد حُسِر . من المَجَازِ : حَسَرَ البَصَرُ يَحْسِر من حَدِّ ضَرَب حُسُوراً بالضّمّ : كَلَّ وانْقَطَعَ نَظَرُهُ مِنْ طُولِ مَدىً وما أشْبَه ذلك وهو حَسِيرٌ ومَحْسُورٌ . قال قَيْسُ بن خُوَيْلِدٍ الهُذَلِيُّ يَصِف ناقَةً :
إنَّ العَيِسرَ بها دَاءٌ مُخَامِرُهَا ... فَشَطْرَها نَظَرُ العَيْنَيْنِ مَحْسُورُ قال السُّكَّرِيّ : العَسِيرُ : النَّاقَةُ التي لم تُرَضْ . ونصبَ شَطْرَهَا على الظَّرْفِ أي نَحْوَها . وبَصَرٌ حَسِيرٌ : كَلِيلٌ . وفي التَّنْزِيلِ العَزِيز : " يَنْقَلِبْ إلَيْكَ البَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ " قال الفَرَّاءُ : يُرِيد : يَنْقَلِب صاغِراً وهو كَلِيلٌ كما تَحْسِر الإبلُ إذا قُوِّمَتْ عن هُزالٍ أو كَلاَلٍ . ثم قال : وأمَّا البَصَرُ فإنه يَحْسِرُ عند أقْصى بُلُوغِ النَّظَرِ
حَسَرَ الغُصْنَ حَسْراً : قَشَرَه . وقد جاءَ في حديث جَابِر : فأخذْتُ حَجَراً فَكَسَرْتُه وحَسَرتْه يُريد غُصْناً من أغصانِ الشَّجَرةِ أي قَشَرْتُه بالحَجر . حَسَرَ البَعِيرَ يَحْسِرُه ويَحْسُرُهُ حَسْراً وحُسُوراً : سَاقَه حَتَّى أعْيَاه وكذلك حَسَرَه السَّير كأَحْسَرَه إحْسَاراً وحَسَّرَه تَحْسِيراً . حَسَرَ البَيْتَ حَسْراً : كَنَسَه . حسِرَ الرَّجلُ كفَرِحَ عَليه يَحْسَرُ حَسْرَةً بفَتْح فَسُكُون وحَسَراً مكرّكةً : نَدِمَ على أَمرٍ فَانَه أَشَدَّ النَّدم وتَسَّرَ الرَّجلُ إِذا تَلَهَّفَ فهوَ حَسِرٌ . قال المَرَّار :
ما أَنَا اليومَ عَلَى شَيْءٍ خَلاَ ... يا ابْنَةَ القَيْنِ تَوَلَّى بِحَسِرْ وحَسِيرٌ وحسْرانُ . وقال الزَّجَّاجُ في تَفْسِيرِ قوله عَزَّ وجَلَّ : " يَا حَسْرَةً عَلَى العِبَادِ " الحَسْرَةُ : أَشَدُّ النَّدَمِ حَتَّى يَبْقَى النَّادِمُ كالحَسِيرِ من الدّوَابِّ الَّذِي لا منْفَعَةَ فيه . حَسَرِ البَعِيرُ كضَرَبَ وفَرِحَ حَسْراً وحُسُوراً وحَسَرَاً : أَعْيَا من السَّيْرِ وكَلَّ وتَعِبَ كاسْتَحْسَرَ استِفْعَال من الحَسْرِ وهو العَيَاءُ والتَّعَب . وقال الله تَعَالى : " ولاَ يَسْتَحْسِرُون " . وفي الحَدِيث : " ادْعُوا الله ولا تَسْتَحِسُوا " أَي لا تَمَلُّوا . فَهُو حَسِيرٌ . الذَّكَرُ والأَنثَى سواءٌ ج حَسْرَي مثلُ قَتِيلٍ وقَتْلَى . وفي الحدِيث " الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ " أَي لا يجوز للغازِي إِذا حَسِرَتْ دَابَّتُه وأَعْيَت أَن يَعْقِرَها مَخَافَةَ أَن يَأْخُذَهَا العَدُوُّ ولكن يُسَيِّبها . والحَسِيرُ : فَرَسُ عبدِ اللهِ بنِ حَيَّانَ بن مُرَّةَ وهو ابن المُتَمطِّر نَقلَه الصغانيّ . الحَسِيرُ : البَعِيرُ المُعْيىِ الّذي كَلَّ من كَثْرةِ السَّيْرِ . من المَجَاز يقالُ : فلانٌ كَرِيمُ المَحْسِر كمَجْلِس أَي كَرِيم المَخْبر وتُفْتَح سِينُه وهذه عن الصَّغانِيّ . وبه فُسِّر قولُ أَبيِ كَبِيرٍ الهُذَلّي :
أَرِقَتْ فمَا أَدْرِي أَسُقْمٌ ما بها ... أَمْ مِن فِراقِ أَخٍ كَرِيمِ المَحْسَرِ
ضُبِطَ بالوَجْهَيْن قيل : المحْسر هنا : الوَجْهُ وقيل : الطَّبِيعَةُ . وقال الأَزهريّ : والمَحاسِرُ من المَرْأَةِ المَعَارِي ذَكَره في ترجمة " عري " . المُحْسَّرُ كمُعَظَّم : المُؤْدذَي المُحَقَّر . وفي الحَدِيثِ : " يَخْرُجُ في آخِرِ الزَّمانِ رجُلٌ يُسمَّى أَمِير العُصَب . قال بعْضُهم : يُسَمَّى أَمِير الغَضَب أَصحابُه مُحَسَّرُون مَحقَّرُونَ عن أَبْوَابِ السُّلطان ومَجَالِسِ المُلُوك يَأْتُونَه مِنْ كُلِّ أَوْبٍ كأَنَّهم قَزَعُ الخَرِيفِ يُوَرِّثُهم الله مشارِقَ الأَرضِ ومغَارِبَها " . قَوْلُه : مُحَسَّرونَ محَقَّرون أَي مُؤْذَوْن مَحْمُولُون على الحَسْرَة أَو مطْرُودُون مُتْعَبُون من حَسرَ الدَّابَةَ إِذَا أَتْعبَها . الحسَارُ كسَحَابٍ : عُشْبَةٌ تَشْبِهُ الجَزرَ نَقَلَه الأَزهريّ عن بَعْضِ تَشْبِهُ الجَزرَ نقلَهَ الأَزهريّ عن بعْضِ الرُّواة أَو تُشْبِه الحُرْفَ أَي الخَزْدَلَ في نَبَاتِه وطَعْمِه . يَنْبُتُ حِبَالاً على الأَرْضِ . نقله الأَزهريّ عن بَعْض أَعرابِ كَلْبٍ . وقال أَبو حَنِيفَةَ عن أَبِي زِياد : الحَسَار : عُشْبَةٌ خَضْراءُ تَسَطَّحُ على الأَرْض وتَأْكُلُها الماشِيَة أَكْلاً شديداً . قال الشَّاعِر يصِف حِمَاراً وأُتُنَه :
يأْكُلْن من بُهْمَي ومِن حَسَارِ ... ونَفَلاً لَيْسَ بِذِي آثَارِ . يَقُول : هذا المكَانُ قَفْرٌ لَيْس به آثارٌ من النَّاسِ ولا المواشِي . وقال غيره : الحَسَارُ : نَباتٌ يَنْبُتُ في القِيعانِ والجَلَدِ وله سُنْبلٌ وهو من دِقِّ المُرَّيْقِ وقُفُّه خَيْرٌ من رَطْبِه وهو يَسْتَقِلُّ عن الأَرضِ شَيْئاً قليلاً يُشْبِه الزَّبَّاد إِلاَّ أَنَّه أَضخَمُ منه وَرقاً . وقال اللَّيْث : الحَسَارُ : ضَرْبٌ من النَّبات يُسْلِحُ إِلابِلَ . وفي التَّهْذِيب : الحَسارُ منَ العُشْب يَنْبُتُ في الرِّيَاض الواحدة حسَارَةٌ . والمِحْسَرَةُ : المِكْنَسَةُ وَزْناً ومَعْنًى . والحَاسِرُ خِلافُ الدَّارِع وهو مَنْ لا مِغْفَرَ له ولا دِرْعَ ولا بَيْضَةَ على رَأْسِه . قال الأَعْشَى :
في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ ... تَقْذِفُب الدِّارِعِ والحَاسِرِ . الحاسِرُ : مَنْ لا جُنَّةَ لَه والجَمْعُ حُسَّرٌ . وقد جمع بعضُ الشُّعَرَاءِ حُسَّراً عَلَى حُسَّرِينَ . أَنْشَدَ ابْنُ الأَعْرَابِيّ
بشَهْبَاءَ تَنْفِي الحُسَّرِينَ كأَنَّهَا ... إِذَا ما بَدَتْ قَرْنٌ من الشَّمْسِ طالعُ . وفَحْلٌ حَاسِرٌ وفَادِرٌ وجَافِر : أَلْقَحَ . شَوْلَه وعَدَلَ عنِ الضِّرابِ قاله أَبُو زَيْد ونَقَلهُ الأَزْهَرِيّ . قال : ورَوَى هذَا الحَرْفَ : فحْلٌ جَاسِرٌ بالجِيم أَي فادِر قال : وأَظُنُّه الصوابَ . والتَّحْسِيرُ : الإِيقاعُ في الحَسْرَةِ والحَمْلُ عَلَيْها . وبه فُسِّرَ بعضُ حَدِيثِ أَمِيرِ العُصَبِ المُتَقَدِّم . التَّحْسِيرُ : سُقُوطُ رِيشِ . الطَّائِرِ . وقد انْحَسَرَتِ الطَّيْرُ إِذَا خَرَجَتْ من الرِّيشِ العَتِيق إِلى الحَدِيثِ . وحَسَّرَهَا إِبَّانُ ذلك ثَقَلَّهَا لأَنَّه فُعِلَ في مُهْلَةِ . قال الأَزْهَرِيّ : والبَازِيُّ يُكَرَّزُ للتَّحْسِيرِ وكذلك سَائِرُ الجوارِحِ تتحسَّرُ . التَّحْسِيرُ : التَّحْقِيرُ والإِيذَاءُ والطَّرْدُ وبه فُسِّرَ بعضُ حدِيثِ أَمِيرِ العُصَبِ وقد تَقَدَّم . وبَطْنُ مُحَسَّرٍ بكسْرِ السِّين المُشَدَّدَة : وادٍ قُرْبَ المُزَدَلِفَةِ بين عرَفات ومِنًى . وفي كُتُبِ المَنَاسِكِ : هو وادِي النَّار . قيل : إِنَّ رجُلاً اصْطادَ فيه فنَزَلَتْ نارٌ فأَحْرَقَتْه نقَلَه الأَقْشَهْرِيُّ في تَذْكِرِته . وقيلَ : لأَنَّه مَوْقِفُ النَّصارى . وأَنْشَدَ عُمَرُ رَضِي اللهُ عْنُه حين أَفَاضَ مِنْ عرفَةَ . إلى مُزْدَلِفةَ وكانَ في بَطْنِ مُحْسِّرٍ :
" إليكَ يَعْدُو قَلِقاً وَضِينَا
" مُخَالِفاً دِينَ النَّصَارَى دِينَا
وكذا قَيْسُ بنُ المُحَسِّرِ الكِنَانِيُّ الشَّاعِرُ الصَّحابِيُّ فإنَّه بكَسْرِ السِّين المُشَدَّدة . وقيل : المُسَحِّر وقيل المُسَخِّر أقْوال . وتَحَسَّرَ الرّجلُ : تَلَهَّفَ . ولا يَخْفَى أنَّه لو قالَ عند ذِكْرِ الحَسْرة وتَحَسَّر : تَلَهَّفَ كان أجمَعَ للأقْوالِ وأحْسَنَ في التَّرْصِيفِ والجَمْع مع أنه خَالَف الأئمَّةَ في تَعْبِيرِه فإنَّهُم فسَّروا الحَسْرَةَ والحَسَرَ والحَسَرانَ بالنَّدَامَةِ على أمْرٍ فَاتَه والتَّحْسِير بالتَّلَهُّفِ . ففي كلامه تَإَمُّل منْ وُجُوهٍ . تَحَسَّرَ وَبَرُ البَعِيرِ والذي في أُصولِ اللُّغَة : وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البَعِيرِ والشَّعَرُ عن الحِمار إذا سقَطَ . واقْتَصَرُوا على ذلك . ومنه قولُ الشَّاعر :
تَحَسَّرتْ عِقَّةٌ عنْه فَأَنْسلَهَا ... واجْتَابَ أُخْرَى جَدِيداً بَعْدَمَا ابْتَقَلاَ وفي الأساسِ : وتَحَسَّرَ الطَّيْرُ : أَسقَطَ رِيشَه . وزاد المُصَنِّف قولَه مِنَ الإعْيَاءِ . ولَيْس بقَيْدٍ لازِمٍ فإنَّ السُّقًوطَ قد يَكُونُ في البَعِيرِ من الأمراضِ إلاَّ أن يُقالَ : إن الإعياءَ أعَمُّ . تَحَسّرتِ الجَارِيةُ وكذا النَّاقَةُ إذا صارَ لَحْمُهَا في مَوَاضِعه . قال لَبِيدٌ :
فإذا تَغَالَى لَحْمُها وتَحَسَّرَتْ ... وتَقَطَّعَتْ بَعْدَ الكَلاَلِ خِدَامُهَا قال الأَزهريّ : تَحَسَّر البَعِيرُ إذا سَمَّنَه الرَّبِيعُ حَتَّى كَثُرَ شَحْمُه وتَمَكَ سَنَامُهُ أي طَالَ وارْتَفَع وتَرَوَّى واكْتَنَزَ ثمَّ رُكِبَ أَيَّاماً فَذَهَب رَهَلُ لَحْمِه واشْتَدَّ بَعْدَ ما تَزَيَّمَ مِنْه أي اشتَدَّ اكْتِنَازُه في مَوَاضِعِهِ فقد تحَسَّرَ ومما يُسْتَدركُ عليه : الحُسَّرُ كسُكَّر هم الرَّجَّالةُ في الحَرْب لأنَّهُم يَحْسِرُون عن أيْدِيهِم وأرْجُلِهم أو لأَنَّه لا دُرُوعَ عَلَيْهِم ولا بَيْضَ . ومنه حَدِيثُ فَتْحِ مَكَّةَ " أنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ كان يَوْمَ الفَتْح على الحُسَّرِ " . ورجل حَاسِرٌ : لا عِمَامَةَ على رَأْسِه . وامرأَةٌ حَاسِرٌ بغير هاءٍ إذا حَسَرَتْ عنها ثَيَابَها
وفي حَديثِ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا : " وسُئلتْ عن امرأةٍ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا وتَزَوَّجَها رَجُلٌ فتحسَّرَتْ بَيْنَ يَدَيْه " أي قَعدَتْ حَاسِرَةً مكشوفَةَ الوَجْهِ . وقال ابنُ سِيدَه : امرأةٌ حَاسِرٌ : حَسَرَتْ عنها دِرْعَها . وكُلُّ مَكْشُوفَةِ الرَّأْسِ والذَّراعَين حَاسِرٌ . والجمع حُسَّرٌ وحَوَاسِرُ . قال أبُو ذُؤَيْبٍ :
وقامَ بَنَاتِي بالنِّعَالِ حَوَاسِراً ... فأَلْصَقْنَ وَقْعَ السِّبْتِ تَحْتَ القَلائِدِ وحَسَرَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ حسْراً وهو مَجازٌ . وحسَرَتِ الدَّابَّةُ وحَسَرَهَا السَّيْرُ حَسْراً وحُسُوراً وأحْسَرَهَا وحَسَّرَهَا : أتْعبَهَا . قالَ :
إلاَّ كمُعْرضٍ المُحَسِّرِ بَكْرَهُ ... عَمْداً يُسَيُبِني عَلَى الظُّلْمِ أرادَ حاسِرٌ وحَاسِرَةٌ كحَسِير . وأحْسَرَ القَومُ : نَزَلَ بهم الحَسَرُ . وقال أبو الهَيْثَم : حَسِرَت الدَّابَّةُ حَسَراً إذا تَعِبَتْ حَتَّى تُنْقَى . وفي حَدِيثِ جَرِير " لا يَحْسِرُ صاحبُها أي لا يَتْعَبَ سَائِقُها . وفي الحديث " حَسَرَ أخِي فَرَساً له بعَيْنِ التَّمْر وهو مع خَالِدِ بْنِ الولِيدِ . وحَسَرَ العَيْنَ بُعْدُما حَدَّقَتْ إلَيْه أو خَفَاؤُه يَحْسُرُهَا أكَلَّهَا قَالَ رُؤْبَةُ :
" يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضَاؤُه
والمَحْسُورُ : الّذي يُعْطِي كُلَّ ما عِنْدَه حَتَّى يَبْقَى لا شَيْء عِنْدَه وهو مَجَازٌ . وبه فُسِّر قَولُه عَزَّ وجَلَّ " ولا تَبْسُطْهَا كُلَّ البَسْطِ فتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً " وحَسَرُوه يَحْسَرُونَه حَسْراً وحُسْراً : سألُوه فأعطاهُم حَتَّى لَمْ يَبْقَ عنده شَيْءٌ . وحَسَرَ البَحْرُ عن العِراقِ والسّاحلِ يَحْسِرُ : نَضَب عَنْه حتَّى بَدَا ما تَحْت المَاءِ من الأرض وهو مَجاز . قال الأزْهَريّ : ولا يُقَال انْحَسَر البَحْرُ . وقال ابن السِّكِّيت : حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعْنىً واحدٍ . وفي حديث عَليٍّ رضِيَ اللهُ عَنْه " ابنُوا المَساجدَ حُسَّراً فإنَّ ذلك سِيماَ المُسْلِمِين " أي مَكْشُوفَةَ الجُدُرِ لا شُرَفَ لَها . وفي التَّهْذِيب : فَلاَةٌ عارِيةُ المَحَاسِرِ إذا لَمْ يكُنْ فيها كِنٌّ من شَجرٍ . ومحَاسِرُها : مُتُونُها الّتي تَنْحسِرُ عن النَّبَات وهو مَجَاز . وكَذَا قَوْلُهُمْ : حَسَرَ قِنَاعَ الهمِّ عنَّي كما في الأساس

##### Türkçe

حسر
1.BAB
**حَسَرَ - يَحْسُرُ - حَسِيْر - اسْتَحْسَرَ - يَسْتَحْسِرُ**
**حَسَرَ - يَحْسُرُ** + varlık veya şey veya iş + varlık veya şey veya iş’ten: yavaşlar, gevşer, yorulur ve aciz kalır; fiili yapmaktan veya istenen gayeye ulaşmaktan geri kalır.
**حَسِيْر**: “فـَعيل” vezninde: **حَسَرَ - يَحْسُرُ**’dan, mef‘ûl mânasında mübalağalı ism-i fâil: istenene ulaşmaktan âciz kalan.
**اسْتَحْسَرَ - يَسْتَحْسِرُ** + varlık + fiilden: **حَسَرَ - يَحْسُرُ**’dan “استفعل” vezninde: fiilden “**يَحْسُرَ**” olmayı, yani onu yapmamayı aradı, temenni etti ve istedi; istenene ulaşmada geri durur.
﴿Ve O’nun katında olanlar, O’na ibadet etmekten kibirlenmezler ve **ولا يستحسرون**﴾
Ve lafız, “fiile başlamada ve onu icrada kısaltma ve gevşeklik” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَسَرَ - يَحْسُرُ**، **ثَبَط َ - يَثْبَط**، **أَلا - يَأْلُو**، **كَسِلَ - يَكْسَلُ**، **وَنى - يَني**، **كَادَ - يَكَادُ**
Lafızca ayırt edilir:
**حَسَرَ - يَحْسُرُ** + varlık veya şey veya iş + varlık veya şey veya iş’ten: yavaşlar, gevşer, yorulur ve aciz kalır; fiili yapmaktan veya istenen gayeye ulaşmaktan geri kalır.
**حَسِرَ - يَحْسَرُ** + varlık + bir şey veya iş üzerine: şey veya iş üzerine hüzün, esef ve pişmanlık hisseder.

حسير
﴿Sonra bakışı iki kere geri çevir; bakış sana horlanmış olarak döner ve o **حسير**’dir (4)﴾ الملك

يستحسرون
﴿Göklerde ve yerde olanlar O’nundur; O’nun katında olanlar O’na ibadet etmekten kibirlenmezler ve **ولا يستحسرون** (19)﴾ الأنبياء

مختار الصحاح
● [حسر] ح س ر: **حَسَرَ** kolunun üzerindeki yenini kolundan açtı; onu açığa çıkardı; babı **ضرب**’dır. Ve **الانْحِسارُ**: açığa çıkma. Ve **حَسَر** deve: yoruldu. Ve onu başkası **حَسَرهُ** (yordu). Ve **استَحْسَر** da: yoruldu. Dedim: Ondandır, Yüce’nin sözü: ﴿**ملوما محسورا**﴾ ve sözü: ﴿**ولا يستحسرون**﴾. Ve **حَسَ** gözü: yoruldu ve bakışı uzun mesafe ve benzeri sebebiyle kesildi; o hâlde o **حَسِيرٌ**’dir ve **مَحْسور** da; babı **جلس**’tir. Ve **الحَسْرةُ**: kaçırılmış şey üzerine en şiddetli iç yanma; “**حَسِرَ** bir şey üzerine” dersin, babı **طرب**’dandır; ve **حَسْرَةً** da; o hâlde o **حَسيرٌ**’dir. Ve başkası onu **حَسَّرهُ** **تَحْسِيرا** (tahsîr ile) ve **التَّحَسُّر** da iç yanmadır. Ve **رجل مُحَسَّرٌ** “مكسر” vezninde: yani eziyet görmüş. Ve hadiste: ﴿**أصحابه مُحسّرون**﴾ yani aşağılanmışlar. Ve **بطن مُحَسِّيرٍ** sîn’in kesresi ve şeddeli oluşuyla: Minâ’da bir yer.

الراغب
حسر
**الحسر**: giyileni, üzerindeki şeyden açığa çıkarmaktır; denir: **حسرت عن الذراع**. Ve **الحاسر**: üzerinde ne zırh ne miğfer olan. Ve **المحسرة**: süpürge. Ve “falanca **كريم المحسر**”dir: sınanmış olana kinayedir. Ve **ناقة حسير**: ondan et ve kuvvet çekilip açığa çıkmıştır. Ve **نوق حسرى**. Ve **الحاسر**: kuvvetlerinin açığa çıkması sebebiyle yorulmuş olandır. Ve yorulmuş olana **حاسر** ve **محسور** denir: **الحاسر** ise, sanki kendi kendine kuvvetlerini **حسر** etmiş (açığa çıkarmış) diye tasavvur edilmiştir; **المحسور** ise, sanki yorgunluk onu **حسره** etmiş diye tasavvur edilmiştir. Ve O’nun عز وجل sözü: }**ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير**﴿[الملك/4]؛ **حاسر** mânasında olması da, **محسور** mânasında olması da sahih olur. Yüce dedi:﴾**فتقعد ملوما محسورا**﴿[الإسراء/29]. Ve **الحسرة**: kaçırdığı şey üzerine gam ve onun üzerine pişmanlıktır; sanki onu, işlediğine sevk eden cehalet ondan çekilip açığa çıkmıştır; yahut aşırı gamdan kuvvetleri çekilip açığa çıkmıştır; yahut ondan kaçırdığı şeyi telafi etmede ona yorgunluk erişmiştir. Yüce dedi:﴾**ليجعل الله ذلك حسرة في قلوبهم**﴿[آل عمران/156]،﴾**وإنه لحسرة على الكافرين**﴿[الحاقة/50]، ve Yüce dedi:﴾**يا حسرتي على ما فرطت في جنب الله**﴿[الزمر/56]، ve Yüce dedi:﴾**كذلك يريهم الله أعمالهم حسرات عليهم**﴿[البقرة/167]، ve O’nun sözü:﴾**يا حسرة على العباد**﴿[يس/30]، ve Yüce’nin melekleri vasfetmede sözü:﴾**لا يستكبرون عن عبادته ولا يستحسرون**{ [الأنبياء/19]؛ ve bu, senin “(لا يحسرون)” demenden daha beliğdir.

ملخص اللسان
1. **وحَسِرَ يَحْسَرُ حَسَراً وحَسْرَةً وحَسَراناً**: o hâlde o **حَسِيرٌ** ve **حَسْرانُ**’dır; eğer kaçırdığı bir iş üzerine pişmanlığı şiddetlenirse;
2. **والتَّحَسُّر**: iç yanma.
3. **والحَسْرَةُ**: en şiddetli pişmanlık.
4. **ورجل مُحَسَّر**: eziyet görmüş, aşağılanmış. -
5. **محسرون محقرون**: yani eziyet görmüşler; hasrete sevk edilmişler yahut kovulmuş, yorgun düşürülmüşler; **حَسَرَ** biniti, onu yorduğu zaman (mânasından).
6. **وحْسَرُوه يَحْسِرُونَه حَسْراً وحُسْراً**: ondan istediler; o da onlara verdi; nihayet yanında hiçbir şey kalmadı.
7. **حَسَرَ الشيءَ عن الشيء يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْراً**; ve **الحَسْرُ**: senin bir şeyi bir şeyden kazıyıp soyman.
8. “Kocası onu boşamış, bir adam da onunla evlenmiş bir kadın hakkında soruldu; o da onun önünde **فَتَحَسَّرَتْ**”: yani yüzü açık, başı açık oturdu.
9. **الانحسار**: açığa çıkma. - “Yenimi kolumdan **حَسَرْتُ**; onu **أَحْسِرُه** **حَسْراً**”: açtım.
10. **والحَسْرُ والحَسَرُ والحُسُورُ**: bitkinlik ve yorgunluk. - Binit ve deve **حَسْراً** yoruldu; ve **اسْتَحْسَرَتْ**: bitkin düştü ve yoruldu,
11. **والحاسِرُ**: zırhlının zıddı.
12. **والحاسِرُ**: başında miğfer olmayan.
13. “Ebu Ubeyde fetih günü **على الحُسَّرِ** idi”: onlar piyadelerdir,
14. **ورجل حاسِرٌ**: başında sarık olmayan.
15. **وامرأَة حاسِرٌ**: eğer elbiselerini üzerinden **حَسَرَتْ** ise.
16. “Kollarından **فَحَسَر**”: yani onları iki yeninden çıkardı.
17. **وأَحْسَرَ القومُ**: onlara **الحَسَرُ** indi.
18. Binit **حَسَراً** yoruldu: eğer tükeninceye kadar yorulursa,
19. ve **اسْتَحْسَرَتْ**: eğer bitkin düşerse.
20. “Allah عز وجل’ye dua edin ve **ولا تَسْتَخْسِرُوا**”: yani usanmayın;
21. **الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ**: yani gazi, biniti **حَسَِرَتْ** ve bitkin düştüğü zaman onu boğazlayamaz,
22. **وحَسِرَتِ العين**: yoruldu.- Ve ona, baktığı şeyin uzaklığı yahut gizliliği **يَحْسُرُها**: onu yorar;
23. “Onun gözünün bakışını, onun aydınlığı **يَحْسُرُ**.”
24. **وحَسَرَ بَصَرُه يَحْسِرُ حُسُوراً**: yani yoruldu ve bakışı uzun mesafe ve benzeri sebebiyle kesildi,
25. **مَحْسُورُ العسير**: alıştırılmamış deve,
26. “Bakış sana horlanmış olarak döner ve o **حَسِيرٌ**’dir”: “küçülmüş olarak döner ve o **حسير**’dir” demek ister; yani yorgun,
27. ve **بَصَرٌ حَسير**: yorgun.
28. **وحَسَرَ البحرُ عن العِراقِ والساحلِ يَحْسُِرُ**: ondan çekildi; nihayet su altındaki yerden, suyun altındaki toprak göründü.
29. “Kıyamet kopmaz; ta ki Fırat bir altın dağından **يَحْسِرُ**”: yani açığa çıkarır.
30. “**حاسِرٌ** ve **ما حَسَرْ**”: yani deniz.
31. “Mescidleri **حُسَّراً** bina edin; zira bu Müslümanların alâmetidir”: yani duvarları açık, burçları olmayan;
32. ve “**وفلاة عارية المحاسر**”: eğer onda ağaçtan bir sığınak yoksa,
33. ve onun **مَحاسِرُها**’sı: bitkiden **تَنْحَسِرُ** eden sırtlarıdır.
34. **وانْحَسَرتِ الطير**: eski tüyden yeniye çıktı.
35. Ve onu o sırada **حَسَّرَها**: onu ağırlaştırdı,
36. **وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البعير والشعرُ عن الحمار**: eğer dökülürse;
37. ve deve ve cariye **تَحَسَّرَتْ**: eğer eti yerlerine yerleşirse;
38. ve devenin etinin **تَحَسُّرُ**’ü: devenin semizliği olması; nihayet yağı çoğalır ve hörgücü yükselip sertleşir,
39. **فَحْلٌ حاسِرٌ وفادرٌ وجافِرٌ**: eğer dişilerini dölleyip sonra onlardan yüz çevirir ve onları bırakırsa;
40. **والمِحْسَرَة**: süpürge.
41. **والحَسارُ**: çukur yerlerde ve sert zeminde biten bir bitkidir; onun başağı vardır; o, ince **المُرَّيْقِ**’tendir; kurusu yaşından daha hayırlıdır,
42. **الحَسارُ**: yeşil bir ottur; yere yayılır; davarlar onu şiddetli bir yiyişle yer;
43. **الحَسار**: develeri ishal eden bir bitki türüdür.
44. **الحَسَارُ**: çayırlarda biten ottandır,
45. “Falanca **كريم المَحْسَرِ**”: yani **كريم المَخْبَرِ**.
46. **وبطن مُحَسِّر**: Minâ’da bir yerdir; hadiste onun zikri tekrar etmiştir; o, Arafat ile Minâ arasında bir vadidir.

4.BAB
**حَسِرَ - يَحْسَرُ - مَحْسور - حَسْرَة - حَسَرات**
**حَسِرَ - يَحْسَرُ** + varlık + bir şey veya iş üzerine: şey veya iş üzerine hüzün, esef ve pişmanlık hisseder; aziz birini kaybetmekten veya muradının gerçekleşmemesinden dolayı keder ve yılgınlık hisseder.
**مَحْسُور**: “**حَسِرَ - يَحْسَرُ**”dan ism-i mef‘ûl: aziz birini kaybetmekten veya muradını gerçekleştirmeye imkân bulunmamasından dolayı engellenmiş, yılgın ve hüzünlü olan.
**حَسْرَة**: “فعلة” vezninde, “**حَسِرَ - يَحْسَرُ**”dan bir kere için mef‘ûl mânasında fiil ismi: gayeye yahut istenene ulaşmaya imkân bulunmamasından dolayı nefiste yılgınlık, ümitsizlik ve hüzün duygusu.
**حَسَرات**: **حَسْرَة**’nin çoğulu.
Olur + şey + **حَسْرَة** + varlık üzerine: bir gayeye ulaşma imkânından ümitsizlik ve yılgınlıkla birlikte hüzün duygusunun oluşmasına sebep olur.
Olur + şey + **حَسْرَة** + bir varlığın kalbinde: bir gayeye ulaşma imkânından ümitsizlik ve yılgınlıkla birlikte hüzün duygusunun, varlığın kalbinde oluşmasına sebep olur.
Ve lafız, “hüzün, keder ve esef duygusu” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَسِرَ - يَحْسَرُ**، **نَدِمَ - يَنْدَم**، **أَسِفَ- يَأْسَف**، **حَزِنَ - يَحْزَنُ**، **أَوِهَ - يَأْوَه**، **أَسِيَ - يَأْسى**
Lafızca ayırt edilir:
**حَسَرَ - يَحْسُرُ** + varlık veya şey veya iş + varlık veya şey veya iş’ten: yavaşlar, gevşer, yorulur ve aciz kalır; fiili yapmaktan veya istenen gayeye ulaşmaktan geri kalır.
**حَسِرَ - يَحْسَرُ** + varlık + bir şey veya iş üzerine: şey veya iş üzerine hüzün, esef ve pişmanlık hisseder.

حسرة - حسرات
Kalpte hasret ﴿Ey iman edenler! Kâfir olanlar ve yeryüzünde sefere çıktıklarında yahut gazaya çıktıklarında kardeşleri hakkında “Bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi” diyenler gibi olmayın; Allah bunu onların kalplerinde **حسرة** kılsın diye. Allah diriltir ve öldürür; Allah yaptıklarınızı görendir (156)﴾ آل عمران ﴿Kâfir olanlar mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar; onu harcayacaklar, sonra o onlara **حسرة** olacaktır; sonra mağlup edilecekler; kâfir olanlar cehenneme toplanacaklardır (36)﴾ الأنفال
﴿Onları, iş bitirilmişken, onlar gafletteyken ve iman etmiyorken **يوم الحسرة** ile uyar (39)﴾ مريم ﴿Ve şüphesiz o, kâfirler üzerine bir **حسرة**’dir (50)﴾ الحاقة
﴿Kötü ameli kendisine süslenip de onu güzel gören kimse mi? Şüphesiz Allah dilediğini saptırır ve dilediğini hidayete erdirir; o hâlde onların üzerine nefsin **حَسَراتٍ** ile gitmesin; şüphesiz Allah yaptıklarını bilendir (8)﴾ فاطر ﴿Ve tâbi olanlar dediler: “Keşke bizim için bir dönüş olsaydı da, onların bizden beri oldukları gibi biz de onlardan beri olsaydık.” İşte böylece Allah onlara amellerini üzerlerine **حسرات** olarak gösterir; ve onlar ateşten çıkacak değillerdir (167)﴾ البقرة

ياحسرة
﴿Allah’a kavuşmayı yalanlayanlar ziyan ettiler; nihayet kıyamet onlara ansızın geldiğinde dediler: “**ياحسرتنا** onun hakkında yaptığımız kusurdan dolayı!” ve onlar günahlarını sırtlarında taşırlar; ne kötü yükleniyorlar (31)﴾ الأنعام ﴿Bir nefsin “**ياحسرتا** Allah’ın yanında yaptığım kusurdan dolayı; ve ben gerçekten alay edenlerdendim” demesi (56)﴾ الزمر
﴿**ياحسرة** kullar üzerine! Onlara bir resul gelmez ki onunla alay ediyor olmasınlar (30)﴾ يس

محسورا
﴿Elini boynuna bağlı kılma ve onu büsbütün açma; sonra kınanmış, **محسورا** olarak oturursun (29)﴾ الإسراء
