# حسر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حسر

الحَسْرُ: كَشْطُكََ الشيء عن الشيء.
حَسَرَ الشيءَ عن الشيء يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْراً وحُسُوراً فانْحَسَرَ: كَشَطَهُ، وقد يجيء في الشعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر على المضارعة. والحاسِرُ: خلاف الدَّارِع. والحاسِرُ: الذي لا بيضة على رأْسه؛ قال الأَعشى:
في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ،
تَقْذِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ
ويروى: تَعْصِفُ؛ والجمع حُسَّرٌ، وجمع بعض الشعراء حُسَّراً على حُسَّرِينَ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
بِشَهْباءَ تَنْفِي الحُسَّرِينَ كأَنَّها
إِذا ما بَدَتْ، قَرْنٌ من الشمسِ طالِعُ
ويقال للرَّجَّالَةِ في الحرب: الحُسَّرُ، وذلك أَنهم يَحْسُِرُون عن أَيديهم وأَرجلهم، وقيل: سُمُّوا حُسَّراً لأَنه لا دُرُوعَ عليهم ولا بَيْضَ. وفي حديث فتح مكة: أَن أَبا عبيدة كان يوم الفتح على الحُسَّرِ؛ هم الرَّجَّالَةُ، وقيلب هم الذين لا دروع لهم. ورجل حاسِرٌ: لا عمامة على رأْسه. وامرأَة حاسِرٌ، بغير هاء، إِذا حَسَرَتْ عنها ثيابها. ورجل حاسر: لا درع عليه ولا بيضة على رأْسه. وفي الحديث: فَحَسَر عن ذراعيه أَي أَخرجهما من كُمَّيْهِ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: وسئلتْ عن امرأَة طلقها زوجها وتزّوجها رجل فَتَحَسَّرَتْ بين يديه أَي قعدت حاسرة مكشوفة الوجه. ابن سيده: امرأَة حاسِرٌ حَسَرَتْ عنها درعها. وكلُّ مكشوفة الرأْس والذراعين: حاسِرٌ، والجمع حُسَّرٌ وحَواسِر؛ قال أَبو ذؤيب: وقامَ بَناتي بالنّعالِ حَواسِراً،
فأَلْصَقْنَ وَقْعَ السِّبْتِ تحتَ القَلائدِ
ويقال: حَسَرَ عن ذراعيه، وحَسَرَ البَيْضَةَ عن رأْسه، وحَسَرَتِ الريحُ السحابَ حَسْراً. الجوهري: الانحسار الانكشاف. حَسَرْتُ كُمِّي عن ذراعي أَحْسِرُه حَسْراً: كشفت.
والحَسْرُ والحَسَرُ والحُسُورُ: الإِعْياءُ والتَّعَبُ.
حَسَرَتِ الدابةُ والناقة حَسْراً واسْتَحْسَرَتْ: أَعْيَثْ وكَلَّتْ، يتعدّى ولا يتعدى؛ وحَسَرَها السير يَحْسِرُها ويَحْسُرها حَسْراً وحُسُوراً وأَحْسَرَها وحَسَّرَها؛ قال:
إِلاَّ كَمُعْرِضِ المُحَسِّر بَكْرَهُ،
عَمْداً يُسَيِّبُنِي على الظُّلْمِ
أَراد إِلاَّ مُعرضاً فزاد الكاف؛ ودابة حاسِرٌ حاسِرَةٌ وحَسِيرٌ، الذكر والأُنثى سواء، والجمع حَسْرَى مثل قتيل وقَتْلَى. وأَحْسَرَ القومُ: نزل بهم الحَسَرُ. أَبو الهيثم: حَسِرَتِ الدابة حَسَراً إِذا تعبت حتى تُنْقَى، واسْتَحْسَرَتْ إِذا أَعْيَتْ. قال الله تعالى: ولا يَسْتَحْسِروُن . وفي الحديث: ادْعُوا الله عز وجل ولا تَسْتَخْسِرُوا؛ أَي لا تملوا؛ قال: وهو استفعال من حَسَرَ إِذا أَعيا وتعب. وفي حديث جرير: ولا يَحْسَِرُ صائحها أَي لا يتعب سائقها. وفي الحديث: الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ؛ أَي لا يجوز للغازي إِذا حَسَِرَتْ دابته وأَعيت أَن يَعْقِرَها، مخافة أَن يأْخذها العدوّ ولكن يسيبها، قال: ويكون لازماً ومتعدياً. وفي الحديث: حَسَرَ أَخي فرساً له؛ يعني النَّمِرَ وهو مع خالد بن الوليد. ويقال فيه: أَحْسَرَ أَيضاً. وحَسِرَتِ العين: كَلَّتْ. وحَسَرَها بُعْدُ ما حَدَّقَتْ إِليه أَو خفاؤُه يَحْسُرُها: أَكَلَّها؛ قال رؤبة:
يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضاؤُه
وحَسَرَ بَصَرُه يَحْسِرُ حُسُوراً أَي كَلَّ وانقطع نظره من طول مَدًى وما أَشبه ذلك، فهو حَسِير ومَحْسُورٌ؛ قال قيس بن خويلد الهذلي يصف ناقة:إِنَّ العَسِيرَ بها دَاءٌ مُخامِرُها،
فَشَطْرَها نَظَرُ العينينِ مَحْسُورُ
العسير: الناقة التي لم تُرَضْ، ونصب شطرها على الظرف أَي نَحْوَها. وبَصَرٌ حَسير: كليل. وفي التنزيل: ينقلب إِليك البصر خاسئاً وهو حَسِيرٌ؛ قال الفراء: يريد ينقلب صاغراً وهو حسير أَي كليل كما تَحْسِرُ الإِبلُ إِذا قُوِّمَتْ عن هُزال وكَلالٍ؛ وكذلك قوله عز وجل: ولا تَبْسُطْها كُلَّ البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً؛ قال: نهاه أَن يعطي كل ما عنده حتى يبقى محسوراً لا شيء عنده؛ قال: والعرب تقول حَسَرْتُ الدابة إِذا سَيَّرتها حتى ينقطع سَيْرُها؛ وأَما البصر فإِنه يَحْسَِرُ عند أَقصى بلوغ النظر؛ وحَسِرَ يَحْسَرُ حَسَراً وحَسْرَةً وحَسَراناً، فهو حَسِيرٌ وحَسْرانُ إِذا اشتدّت ندامته على أَمرٍ فاته؛ وقال المرّار: ما أَنا اليومَ على شيء خَلا،
يا ابْنَة القَيْن، تَوَلَّى بِحَسِرْ
والتَّحَسُّر: التَّلَهُّفُ. وقال أَبو اسحق في قوله عز وجل: يا حَسْرَةً على العباد ما يأْتيهم من رسول؛ قال: هذا أَصعب مسأَلة في القرآن إِذا قال القائل: ما الفائدة في مناداة الحسرة، والحسرة مما لا يجيب؟ قال: والفائدة في مناداتها كالفائدة في مناداة ما يعقل لأَن النداء باب تنبيه، إِذا قلت يا زيد فإِن لم تكن دعوته لتخاطبه بغير النداء فلا معنى للكلام، وإِنما تقول يا زيد لتنبهه بالنداء، ثم تقول: فعلت كذا، أَلا ترى أَنك إِذا قلت لمن هو مقبل عليك: يا زيد، ما أَحسن ما صنعت؛ فهو أَوكد من أَن تقول له: ما أَحسن ما صنعت، بغير نداء؛ وكذلك إِذا قلت للمخاطَب: أَنا أَعجب مما فعلت، فقد أَفدته أَنك متعجب، ولو قلت: واعجباه مما فعلت، ويا عجباه أَن تفعل كذا كان دعاؤُك العَجَبَ أَبلغ في الفائدة، والمعنى يا عجبا أَقبل فإِنه من أَوقاتك، وإِنما النداء تنبيه للمتعجَّب منه لا للعجب. والحَسْرَةُ: أَشدَّ الندم حتى يبقى النادم كالحَسِيرِ من الدواب الذي لا منفعة فيه. وقال عز وجل: فلا تَذْهَبْ نَفْسُك عليهم حَسَراتٍ؛ أَي حسرة وتحسراً.
وحَسَرَ البحرُ عن العِراقِ والساحلِ يَحْسُِرُ: نَضَبَ عنه حتى بدا ما تحت الماء من الأَرض. قال الأَزهري: ولا يقال انْحَسَرَ البحرُ. وفي الحديث: لا تقوم الساعة حتى يَحْسِرُ الفرات عن جبل من ذهب؛ أَي يكشف. يقال: حَسَرْتُ العمامة عن رأْسي والثوب عن بدني أَي كشفتهما؛ وأَنشد: حتى يقالَ حاسِرٌ وما حَسَرْ
وقال ابن السكيت: حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعنى واحد؛ وأَنشد أَبو عبيد في الحُسُورِ بمعنى الانكشاف:
إِذا ما القَلاسِي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،
فَفِيهنَّ عن صُلْعِ الرجالِ حُسُورُ
قال الأَزهري: وقول العجاج:
كَجَمَلِ البحر، إِذا خاضَ جَسَرْ
غَوارِبَ اليَمِّ إِذا اليَمُّ هَدَرْ،
حتى يقالَ: حاسِرٌ وما حَسَرْ
(* قوله: «كجمل البحر إلخ» الجمل؛ بالتحريك: سمكة طولها ثلاثون ذراعاً). يعني اليم. يقال: حاسِرٌ إِذا جَزَرَ، وقوله إِذا خاض جسر، بالجيم، أَي اجترأَ وخاض معظم البحر ولم تَهُلْهُ اللُّجَجُ. وفي حديث يحيى بن عَبَّادٍ: ما من ليلة إِلاَّ مَلَكٌ يَحْسِرُ عن دوابِّ الغُزاةِ الكَلالَ أَي يكشف، ويروى: يَحُسُّ، وسيأْتي ذكره. وفي حديث علي، رضوان الله عليه: ابنوا المساجدَ حُسَّراً فإِن ذلك سيما المسلمين؛ أَي مكشوفة الجُدُرِ لا شُرَفَ لها؛ ومثله حديث أَنس. رضي الله عنه: ابنوا المساجد جُمّاً. وفي حديث جابر: فأَخذتُ حَجَراً فكسرته وحَسَرْتُه؛ يريد غصناً من أَغصان الشجرة أَي قشرته بالحجر. وقال الأَزهري في ترجمة عرا، عند قوله جارية حَسَنَةُ المُعَرَّى والجمع المَعارِي، قال: والمَحاسِرُ من المرأَة مثل المَعارِي. قال: وفلاة عارية المحاسر إِذا لم يكن فيها كِنٌَّ من شجر، ومَحاسِرُها: مُتُونُها التي تَنْحَسِرُ عن النبات.
وانْحَسَرتِ الطير: خرجت من الريش العتيق إِلى الحديث. وحَسَّرَها إِبَّانُ ذلك: ثَقَّلَها، لأَنه فُعِلَ في مُهْلَةٍ. قال الأَزهري: والبازي يَكْرِزُ للتَّحْسِيرِ، وكذلك سائر الجوارح تَتَحَسَّرُ.
وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البعير والشعرُ عن الحمار إِذا سقط؛ ومنه قوله: تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فَأَنْسَلَها،
واجْتابَ أُخْرَى حَدِيداً بعدَما ابْتَقَلا
وتَحَسَّرَتِ الناقة والجارية إِذا صار لحمها في مواضعه؛ قال لبيد: فإِذا تَغالى لَحْمُها وتَحَسَّرَتْ،
وتَقَطَّعَتْ، بعد الكَلالِ، خِدامُها
قال الأَزهري: وتَحَسُّرُ لحمِ البعير أَن يكون للبعير سِمْنَةٌ حتى كثر شحمه وتَمَكَ سَنامُه، فإِذا رُكب أَياماً فذهب رَهَلُ لحمه واشتدّ بعدما تَزَيَّمَ منه في مواضعه، فقد تَحَسَّرَ.
ورجل مُحَسَّر: مُؤْذًى محتقر. وفي الحديث: يخرج في آخر الزمان رجلٌ يسمى أَمِيرَ العُصَبِ، وقال بعضهم: يسمى أَمير الغَضَبِ. أَصحابه مُحَسَّرُونَ مُحَقَّرُونَ مُقْصَوْنَ عن أَبواب السلطان ومجالس الملوك، يأْتونه من كل أَوْبٍ كأَنهم قَزَعُ الخريف يُوَرِّثُهُم الله مشارقَ الأَرض ومغاربَها؛ محسرون محقرون أَي مؤْذون محمولون على الحسرة أَو مطرودون متعبون من حَسَرَ الدابة إِذا أَتعبها.
أَبو زيد: فَحْلٌ حاسِرٌ وفادرٌ وجافِرٌ إِذا أَلْقَحَ شَوْلَه فَعَدَل عنها وتركها؛ قال أَبو منصور: روي هذا الحرف فحل جاسر، بالجيم، أَي فادر، قال: وأَظنه الصواب.
والمِحْسَرَة: المِكْنَسَةُ.
وحْسَرُوه يَحْسِرُونَه حَسْراً وحُسْراً: سأَلوه فأَعطاهم حتى لم يبق عنده شيء.
والحَسارُ: نبات ينبت في القيعان والجَلَد وله سُنْبُل وهو من دِقّ المُرَّيْقِ وقُفُّهُ خير من رَطْبِه، وهو يستقل عن الأَرض شيئاً قليلاً يشبه الزُّبَّادَ إِلاَّ أَنه أَضخم منه ورقاً؛ وقال أَبو حنيفة: الحَسارُ عشبة خضراء تسطح على الأَرض وتأْكلها الماشية أَكلاً شديداً؛ قال الشاعر يصف حماراً وأُتنه:
يأْكلنَ من بُهْمَى ومن حَسارِ،
ونَفَلاً ليس بذي آثارِ
يقول: هذا المكان قفر ليس به آثار من الناس ولا المواشي. قال: وأَخبرني بعض أَعراب كلب أَن الحَسَار شبيه بالحُرْفِ في نباته وطعمه ينبت حبالاً على الأَرض؛ قال: وزعم بعض الرواة أَنه شبيه بنبات الجَزَرِ. الليث: الحَسار ضرب من النبات يُسْلِحُ الإِبلَ. الأَزهري: الحَسَارُ من العشب ينبت في الرياض، الواحدة حَسَارَةٌ. قال: ورجْلُ الغراب نبت آخر، والتَّأْوِيلُ عشب آخر.
وفلان كريم المَحْسَرِ أَي كريم المَخْبَرِ.
وبطن مُحَسِّر، بكسر السين: موضع بمنى وقد تكرر في الحديث ذكره، وهو بضم الميم وفتح الحاء وكسر السين، وقيل: هو واد بين عرفات ومنى.

### Türkçe

**الحَسْرُ**: bir şeyi bir şeyden soyman (kazıyıp sıyırman).

Bir şeyi bir şeyden **حَسَرَ**; onu **يَحْسُرُه** ve **يَحْسِرُه**; **حَسْراً** ve **حُسُوراً** (yapar); böylece **فانْحَسَرَ**: onu soydu (kazıyıp sıyırdı). Şiirde, **انْحَسَر**’ın muzâraasına kıyasla, **حَسَرَ** lâzım olarak da gelebilir. **والحاسِرُ**: **الدَّارِع**’ın zıddıdır. **والحاسِرُ**: başında miğferi olmayan kimsedir; **الأَعشى** dedi ki:

في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ،
تَقْذِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ

Ve şöyle de rivayet edilir: **تَعْصِفُ**; çoğulu **حُسَّرٌ**’dür. Bazı şairler **حُسَّرٌ**’ü **حُسَّرِينَ** üzerine **حُسَّراً** diye cem‘ etmiştir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

بِشَهْباءَ تَنْفِي الحُسَّرِينَ كأَنَّها
إِذا ما بَدَتْ، قَرْنٌ من الشمسِ طالِعُ

Savaşta piyadelere **الحُسَّرُ** denir; bu, onların ellerinden ve ayaklarından (zırhı) **يَحْسِرُون** (soymaları) sebebiyledir. Ve denildi ki: Üzerlerinde zırhlar ve miğferler olmadığı için **حُسَّراً** diye adlandırıldılar. Mekke’nin fethi hadîsinde: Fetih günü Ebû Ubeyde **على الحُسَّرِ** idi; onlar piyadelerdir. Ve denildi ki: onlar zırhı olmayanlardır. **ورجل حاسِرٌ**: başında sarık olmayan. **وامرأَة حاسِرٌ** (ه’siz): elbiselerini üzerinden **حَسَرَتْ** (soydu) ise. **ورجل حاسر**: üzerinde zırh yok ve başında miğfer yok. Hadîste: **فَحَسَر عن ذراعيه** yani onları iki yeninden çıkardı. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Kocası boşayıp da bir adamın evlendiği bir kadın hakkında soruldu; **فَتَحَسَّرَتْ بين يديه** yani onun önünde yüzü açık, başı açık oturdu. İbn Sîde: **امرأَة حاسِرٌ**: zırhını üzerinden **حَسَرَتْ** (çıkardı). Baş ve iki kolu açık olan her biri: **حاسِرٌ**; çoğulu **حُسَّرٌ** ve **حَواسِر**’dir; Ebû Züeyb dedi ki:

وقامَ بَناتي بالنّعالِ حَواسِراً،
فأَلْصَقْنَ وَقْعَ السِّبْتِ تحتَ القَلائدِ

Denilir: **حَسَرَ عن ذراعيه**; ve **حَسَرَ البَيْضَةَ عن رأْسه**; ve rüzgâr bulutu **حَسْراً** **حَسَرَتِ**. Cevherî: **الانحسار** açığa çıkmadır. Yenimi kolumdan **حَسَرْتُ**; onu **أَحْسِرُه** **حَسْراً**: açtım (ortaya çıkardım).

**والحَسْرُ** ve **الحَسَرُ** ve **الحُسُورُ**: bitkinlik ve yorgunluktur.

Binek hayvanı ve deve **حَسَرَتْ** **حَسْراً** ve **اسْتَحْسَرَتْ**: yoruldu ve takatsiz kaldı; geçişli de olur geçişsiz de. Yürüyüş onu **حَسَرَها**; onu **يَحْسِرُها** ve **يَحْسُرها**; **حَسْراً** ve **حُسُوراً**; ve onu **أَحْسَرَها** ve **حَسَّرَها**; (şair) dedi ki:

إِلاَّ كَمُعْرِضِ المُحَسِّر بَكْرَهُ،
عَمْداً يُسَيِّبُنِي على الظُّلْمِ

**إِلاَّ مُعرضاً** demek istedi de **الكاف**’ı artırdı. Ve binek: **حاسِرٌ** (dişi: **حاسِرَةٌ**) ve **حَسِيرٌ**; erkek ve dişi eşittir; çoğulu **حَسْرَى**’dır, **قتيل** ve **قَتْلَى** gibi. **وأَحْسَرَ القومُ**: onlara **الحَسَرُ** indi. Ebû’l-Heysem: binek **حَسِرَتْ** **حَسَراً**: tükeninceye kadar yorulduğunda; **اسْتَحْسَرَتْ**: bitkin düştüğünde. Allah Teâlâ dedi ki: **ولا يَسْتَحْسِروُن**. Hadîste: **ادْعُوا الله عز وجل ولا تَسْتَخْسِرُوا**; yani usanmayın; dedi ki: bu, **حَسَرَ**’dan istif‘âldir; yorulup bitkin düştüğünde. Cerîr hadîsinde: **ولا يَحْسَِرُ صائحها** yani sürücüsü yorulmaz. Hadîste: **الحَسِيرُ لا يُعْقَرُ**; yani gazi, bineği **حَسَِرَتْ** ve bitkin düştüğünde onu boğazlaması câiz değildir; düşmanın onu alacağından korkarak; fakat onu salıverir; dedi ki: hem lâzım hem müteaddî olur. Hadîste: **حَسَرَ أَخي فرساً له**; yani en-Nemir’i; o, Hâlid b. Velîd ile beraberdi. Bunun hakkında: **أَحْسَرَ** da denilir. Göz **حَسِرَتِ**: zayıfladı. Ona baktığı şeyin uzaklığı yahut gizliliği gözü **حَسَرَها**; onu **يَحْسُرُها**: onu zayıflattı; Ru’be dedi ki:

يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضاؤُه

Görmesi **حَسَرَ**; **يَحْسِرُ** **حُسُوراً**: yani zayıfladı ve uzun mesafe ve benzeri sebebiyle bakışı kesildi; o, **حَسِير** ve **مَحْسُورٌ**’dur; Hüzeylî Kays b. Huveylid bir deveyi vasfederek dedi ki:

إِنَّ العَسِيرَ بها دَاءٌ مُخامِرُها،
فَشَطْرَها نَظَرُ العينينِ مَحْسُورُ

**العسير**: alıştırılmamış devedir. **شطرها**’yı zarf olarak nasbetti; yani ona doğru. **وبَصَرٌ حَسير**: kısık. Tenzîlde: **ينقلب إِليك البصر خاسئاً وهو حَسِيرٌ**; Ferrâ dedi ki: “küçülmüş olarak döner ve o **حَسِيرٌ**’dir” demek ister; yani kısık; tıpkı develerin, zayıflık ve bitkinlikten dolayı doğrultulduklarında **تَحْسِرُ** olmaları gibi. Yine O’nun, azze ve celle, sözü: **ولا تَبْسُطْها كُلَّ البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً**; dedi ki: elindekinin hepsini verip de sonunda **مَحْسُوراً** (yanında hiçbir şey kalmamış) olarak oturmasını yasakladı. Dedi ki: Araplar “bineği **حَسَرْتُ**” der; yani yürüttüm de yürüyüşü kesilinceye kadar. Görme ise, bakışın en son ulaşacağı yerde **يَحْسَِرُ** olur. Ve **حَسِرَ** **يَحْسَرُ**: **حَسَراً** ve **حَسْرَةً** ve **حَسَراناً**; o, **حَسِيرٌ** ve **حَسْرانُ**’dur; kaçırdığı bir şeye pişmanlığı şiddetlendiğinde. **المرّار** dedi ki:

ما أَنا اليومَ على شيء خَلا،
يا ابْنَة القَيْن، تَوَلَّى بِحَسِرْ

**والتَّحَسُّر**: iç çekip yanmadır. Ebû İshâk, azze ve celle, şu sözü hakkında dedi: **يا حَسْرَةً على العباد ما يأْتيهم من رسول**; dedi ki: Bu, Kur’ân’daki en zor meselelerdendir; söyleyen derse ki: “Hasrete seslenmenin faydası nedir; hasret cevap veren bir şey değildir?” Dedi ki: Ona seslenmenin faydası, akıl sahibine seslenmenin faydası gibidir; çünkü nida, dikkat çekme kapısıdır. “Ya Zeyd” dediğinde, eğer onu nida olmaksızın hitap etmek için çağırmadıysan sözün mânâsı yoktur; ancak “ya Zeyd” dersin ki onu nida ile uyandırasın; sonra dersin: “şunu yaptın”. Görmez misin ki, sana yönelmiş olana “ya Zeyd, ne güzel yaptın” dediğinde, ona “ne güzel yaptın” demenden daha pekiştiricidir, nida olmaksızın. Yine muhataba “ben yaptığın şeye şaşıyorum” dediğinde, ona senin şaşırdığını faydalandırmış olursun; ama “وا عجباه مما فعلت” ve “يا عجباه أن تفعل كذا” deseydin, senin şaşkınlığı çağırman faydada daha beliğ olurdu; mânâ: “ya şaşkınlık, gel; çünkü bu senin vakitlerindendir.” Nida, şaşkınlığa değil, şaşılana dikkat çekmedir.

**والحَسْرَةُ**: en şiddetli pişmanlıktır; ta ki pişman olan, faydası olmayan bineklerden **الحَسِيرِ** gibi kalır. Ve azze ve celle dedi ki: **فلا تَذْهَبْ نَفْسُك عليهم حَسَراتٍ**; yani hasret ve tahassur olarak.

Deniz, Irak’tan ve sahilden **حَسَرَ**; **يَحْسُِرُ**: çekildi; suyun altındaki yer ortaya çıkıncaya kadar. Ezherî dedi ki: “Deniz **انْحَسَرَ**” denilmez. Hadîste: “Kıyamet kopmaz; ta ki Fırat bir altın dağından **يَحْسِرُ**”; yani açığa çıkarır. Denilir: Sarığı başımdan ve elbiseyi bedenimden **حَسَرْتُ**; yani ikisini açtım; ve inşâd etti:

حتى يقالَ حاسِرٌ وما حَسَرْ

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Su **حَسَرَ** ve **نَضَبَ** ve **جَزَرَ**; mânâca birdir. Ebû Ubeyd, **الحُسُورِ**’u “açığa çıkma” mânâsında inşâd etti:

إِذا ما القَلاسِي والعَمائِمُ أُخْنِسَتْ،
فَفِيهنَّ عن صُلْعِ الرجالِ حُسُورُ

Ezherî dedi ki: A‘câc’ın sözü:

كَجَمَلِ البحر، إِذا خاضَ جَسَرْ
غَوارِبَ اليَمِّ إِذا اليَمُّ هَدَرْ،
حتى يقالَ: حاسِرٌ وما حَسَرْ

(Şu sözü: “كجمل البحر إلخ” **الجمل**; harekeli olarak: boyu otuz arşın olan bir balıktır). **اليم**’i kastediyor. **حاسِرٌ** denilir; **جَزَرَ** olduğunda. Ve “**إِذا خاض جسر**” (ج ile) sözü: yani cesaret etti ve denizin çoğuna daldı; derinlikler onu korkutmadı. Yahyâ b. Abbâd hadîsinde: “Her gece mutlaka bir melek vardır; gazilerin bineklerinden bitkinliği **يَحْسِرُ**”; yani açar (giderir). Ve “**يَحُسُّ**” diye de rivayet edilir; onun zikri gelecektir. Ali hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “Mescidleri **حُسَّراً** olarak bina edin; çünkü bu Müslümanların alâmetidir”; yani duvarları açık, şerefeleri olmayan. Enes hadîsi de böyledir, Allah ondan razı olsun: “Mescidleri **جُمّاً** bina edin.” Câbir hadîsinde: “Bir taş aldım, onu kırdım ve onu **حَسَرْتُ**”; ağaç dallarından bir dalı kastediyor; yani onu taşla soydu. Ezherî, **عرا** tercümesinde, “**جارية حَسَنَةُ المُعَرَّى** ve çoğulu **المَعارِي**” sözünün yanında dedi ki: Kadında **المَحاسِرُ**, **المَعارِي** gibidir. Dedi ki: **وفلاة عارية المحاسر**: içinde ağaçtan bir örtü bulunmadığında; ve onun **مَحاسِرُها**’sı: bitkiden **تَنْحَسِرُ** (açılıp çıplak kalan) sırtlarıdır.

Kuşlar **انْحَسَرتِ**: eski tüyden yeniye çıktı. O sırada onu **حَسَّرَها**: onu ağırlaştırdı; çünkü bu, bir mühlet içinde yapılmıştır. Ezherî dedi ki: **البازي** tahsîr için **يَكْرِزُ**; diğer yırtıcıların hepsi de **تَتَحَسَّرُ**.

Deveden **الوَبَرُ** ve eşekten **الشعرُ** düştüğünde: **تَحَسَّرَ**; bununla şudur:

تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فَأَنْسَلَها،
واجْتابَ أُخْرَى حَدِيداً بعدَما ابْتَقَلا

Deve ve cariye, eti yerlerine oturduğunda **تَحَسَّرَتِ**; Lebîd dedi ki:

فإِذا تَغالى لَحْمُها وتَحَسَّرَتْ،
وتَقَطَّعَتْ، بعد الكَلالِ، خِدامُها

Ezherî dedi ki: Devenin etinin **تَحَسُّرُ**’u: deve semiz olur da yağı çoğalır ve hörgücü yükselir; sonra günlerce binilince etinin gevşekliği gider, ve yerlerinde sıkılaşır; daha önce yerlerinde toplanıp oturduktan sonra; işte o zaman **تَحَسَّرَ** olmuştur.

**ورجل مُحَسَّر**: eziyet görmüş, horlanmış. Hadîste: “Âhir zamanda **أَمِيرَ العُصَبِ** diye adlandırılan bir adam çıkar”; bazıları dedi ki: **أَمير الغَضَبِ** diye adlandırılır. Ashabı **مُحَسَّرُونَ**: horlanmışlar, küçültülmüşler, sultanın kapılarından ve kralların meclislerinden uzaklaştırılmışlar; her yönden ona gelirler; sanki sonbahar bulut parçaları gibidirler; Allah onlara yerin doğularını ve batılarını miras verir. **محسرون محقرون**: yani eziyet görmüşler; hasrete sevk edilmişler yahut kovulmuş, yorgun düşürülmüşler; binek hayvanını **حَسَرَ** (yordu)dan.

Ebû Zeyd: **فَحْلٌ حاسِرٌ** ve **فادرٌ** ve **جافِرٌ**: sürüsündeki dişileri dölleyip sonra onlardan yüz çevirip onları bırakırsa. Ebû Mansûr dedi ki: Bu harf “**فحل جاسر**” (ج ile) diye rivayet edilmiştir; yani **فادر**; dedi ki: doğru olanın bu olduğunu sanıyorum.

**والمِحْسَرَة**: süpürgedir.

Onu **حْسَرُوه**; onu **يَحْسِرُونَه**; **حَسْراً** ve **حُسْراً**: ondan istediler de onlara verdi; yanında hiçbir şey kalmayıncaya kadar.

**والحَسارُ**: çukur yerlerde ve sert zeminde biten bir bitkidir; başağı vardır; **دِقّ المُرَّيْقِ**’tendir; kurusu yaşından daha hayırlıdır. Yerden azıcık yükselir; **الزُّبَّاد**’a benzer; ancak ondan yaprakça daha iridir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الحَسارُ** yeşil bir ottur; yere yayılır; davarlar onu şiddetli bir yiyişle yer; şair, bir eşeği ve dişilerini vasfederek dedi ki:

يأْكلنَ من بُهْمَى ومن حَسارِ،
ونَفَلاً ليس بذي آثارِ

Yani: bu yer ıssızdır; onda insanlardan da davarlardan da iz yoktur. Dedi ki: Kelb’den bazı bir bedevî bana haber verdi: **الحَسَار** bitişinde ve tadında **الحُرْفِ** gibidir; yerde ipler gibi biter. Dedi ki: Bazı râvîler onun **الجَزَرِ** bitkisine benzediğini iddia etti. Leys: **الحَسار** bitkiden bir türdür; develeri ishal eder. Ezherî: **الحَسَارُ** otlardandır; çayırlarda biter; bir tanesi **حَسَارَةٌ**’dır. Dedi ki: **ورجْلُ الغراب** başka bir bitkidir; **والتَّأْوِيلُ** başka bir ottur.

Falan kimse **كريم المَحْسَرِ**’dir; yani **كريم المَخْبَرِ** (iç yüzü/mahiyeti itibarıyla kerim).

**وبطن مُحَسِّر** (س’nin kesresiyle): Minâ’da bir yerdir; hadîste onun zikri tekrar etmiştir. O, mîm’in zammı, hâ’nın fethi ve sîn’in kesresi iledir. Ve denildi ki: o, Arafat ile Minâ arasında bir vadidir.
