# حسس (ح-س-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Küçük taş kırıntısı anlamındadır

- Harfler: ح - س - س
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 6 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَحَسَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%91.md) | أَفْعَلَ | Sezdi | 1 | 1 | [3:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/3:52.md) |
| [أَحَسُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعَلُوا | Sezdiler | 1 | 1 | [21:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/21:12.md) |
| [تَحُسُّونَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D8%B3%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | تَفْعُلُونَهُمْ | Onları hissedersiniz | 1 | 1 | [3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/3:152.md) |
| [تُحِسُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AD%D9%90%D8%B3%D9%8F%D9%91.md) | تُفْعِلُ | Sezersin | 1 | 1 | [19:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/19:98.md) |
| [حَسِيسَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%B3%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعِيلَهَا | Onun çıtırtısı | 1 | 1 | [21:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/21:102.md) |
| [فَتَحَسَّسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَتَفَعَّلُوا | Hemen izini hissedin | 1 | 1 | [12:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/12:87.md) |

## Mücavir kökler — 44 mücavir (65 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ركز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Rikz yığın demektir
2. [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rekud (Dat) sert yay demektir
3. [فشل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yıldınız
4. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayızdan kesilen kadın demektir
5. [حور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hale güneşin etrafında oluşmuş beyaz halkadır
6. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · İşiten
7. [شهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
8. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Gerilmiş yay demektir
9. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İsa
10. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
11. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
12. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Affetti
13. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsyan eder
14. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
15. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
16. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Biley taşı
17. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
18. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
19. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bes besese dağınık taşlar demektir
20. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
21. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
22. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
23. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
24. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
25. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
26. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahip
27. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
28. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
29. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Süllem” merdiven demektir
30. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
31. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
32. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
33. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
34. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
35. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
36. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
37. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
38. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
39. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
40. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
41. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
42. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
43. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
44. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسس |
| Yapı | Üçlü (mücerred sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md), [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md), [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md), [جسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Fiziksel temas, sürtünme, kazıma, hafif hışırtı ve doğrudan duyu organıyla algılama |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın, tehdidin veya hareketin en zayıf işaretini dahi doğrudan ve kesin biçimde fark etme |
| Çekirdek Özet 3 | Algılanan somut gerçekliğin inkâr edilemez bilgi ve eylem gerekçesine dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca içsel, sübjektif duygu sanıp nesnel, duyusal ve kökten yok edici fiziksel boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Sürtünme, sert temas, kazıma, döküntü ve bu temastan doğan ince ses veya fiziksel etki; [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md), [حسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%AF.md), [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md), [حسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85.md), [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) | س | Çekirdekteki temas ve kazıma hareketini tekrarlayan bir sürtünmeye, deriden algılanan zayıf hışırtıya, kökten süpürüp yok etmeye veya duyusal dikkatle iz sürmeye özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir sınıra, kabuğa veya dış yüzeye çarpma, engelle karşılaşma |
| س | Diken, destek | Yüzeye batan, temas eden veya pürüz oluşturan keskin dokunuş |
| س | Diken, destek | Temasın, sürtünmenin ve batmanın yinelenmesi, süreklilik kazanması |
| حسس | Çit ve dikenlerin ardışık sürtünmesi | Yüzeyle doğrudan temas kurarak pürüzü, sürtünmeyi ve bundan doğan en ufak titreşimi deriden algılama hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bineğin üzerindeki tozu ve çamuru demir tarakla kazıyıp süpürmek (el-mihasse), soğuğun bitkiyi yakıp kökünden kurutması ve kılıçla düşmanı kökten biçip yok etmek (el-katlü'z-zerî') |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü'l-Kays ve çağdaşlarının beyitlerinde geçen soğuğun otları yakıp bitirmesi ve can yakıcı bir temasla acı feryat koparma bağlamı; ضَرَبَهُ فَمَا قَالَ حَسِّ deyimiyle acının doğrudan bedensel ifadesi |
| Erken Arapça kullanım | Bir hareketin en hafif hışırtısını veya ayak sesini işitmek; مَا سَمِعْتُ لَهُ حِسّاً وَلَا جِرْساً ifadesinde hareketten doğan hafif çıtırtı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde حسس kökü, fiziksel sürtünme, döküntü, küçük taş veya kabuk hissi ile doğrudan deriden ve duyudan gelen temas algısını temsil eden ortak bir semantik tabana dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök, hem duyusal algıyı hem de ezilme, kazınma veya küçük parçalanma durumlarını ifade eden köklerle sesçil ve anlamsal örtüşme gösterir. Arapçada kökün kazandığı özgün yön, bir yandan en gizli ve zayıf fiziksel sesleri (hiss/hasîs) işitme veya sezme hassasiyetini kurarken, diğer yandan bu temasın şiddetlenmesi durumunda kökten kazıma, kılıçla biçme veya soğuğun bitkiyi kurutması gibi yok edici bir gücü aynı gövdede birleştirmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kazıma, biçme, sürtünme ve ses çıkarma fiilleri | Temasın şiddetine göre kökten yok etme veya duyu organıyla algılama | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice duyumsama ve ezilme kökleri | Fiziksel uyarımın bedende uyandırdığı doğrudan tesir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسس | Anlamlı | Sürtünmek, duymak, kökten kazımak | Doğrudan temas ve duyusal algı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سحس | Anlamlı | Dökmek, akıtmak, sıyırmak | Suyun veya yağmurun yeri süpürürcesine şiddetle akması | Kur'an'da geçmez; süpürme ve kazıma ortak çekirdeği |
| سسح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliş (mühmel) |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسس | Merkez | Doğrudan duyusal algı ve kökten müdahale | Nesneyle fiziki temas kurarak en zayıf izi veya sesi yakalama ya da kökten kazıma | Duyu organlarının doğrudan temasıyla gerçekleşen algı |
| [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | İnce idrak ve içsel hissetme | Kıl payı farkları ve gizli durumları akıl ve sezgiyle kavrama | Kılların ürpermesi gibi ince ve zihinsel boyutu baskın idrak |
| [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Ulaşma ve bütünüyle kavrama | Bir şeyin sınırlarına yetişip onu bütünüyle kuşatarak yakalama | Takip ve yetişme sonucu hasıl olan tam idrak |
| [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | İşitme | Kulak yoluyla ses dalgalarını algılama | Genel işitme eylemidir; en hafif hışırtıyı sezme zorunluluğu taşımaz |
| [جسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3.md) | Komşu | Gizlice araştırma ve yoklama | Kusur veya gizli durumları elle dokunur gibi tecessüsle arama | Genellikle olumsuz ve mahremiyeti ihlal eden casusluk faaliyeti |
| [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) | Zıt | Dalgınlık ve habersizlik | Var olan açık işaretleri fark etmeyip uyarılara karşı duyarsız kalma | Algı kanallarının kapanması ve dikkatsizlik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسس | Algılamak, sezmek, kökten kazımak | Duyu yoluyla doğrudan fark etme veya varlığı bütünüyle ortadan kaldırma | Kesin |
| Latince | sentire, percipere | Hissetmek, algılamak | Bedensel ve zihinsel duyumlamayı karşılar; kökten biçme anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | sense, perceive, extirpate | Algılamak, sezmek, kökünü kazımak | Algı boyutu sense ile, savaşta kökten yok etme boyutu extirpate ile karşılanır | Güçlü |
| Almanca | wahrnehmen, spüren, vertilgen | Farkına varmak, hissetmek, yok etmek | Algılama ve imha etme yönlerini ayrı sözcüklerle karşılar | Güçlü |
| Fransızca | sentir, percevoir, exterminer | Hissetmek, algılamak, imha etmek | Duyu organıyla yakalama ve toptan ortadan kaldırma veçheleri | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَحَسَّ / أَحَسُّوا | Açıkça sezmek, görmek, kesin olarak farkına varmak | Bir inkârın, azabın veya tehdidin somut belirtilerini kaçınılmaz biçimde hissetme; Âl-i İmrân [3:52](https://lisan.digital/tr/ayet/3:52.md), Enbiyâ [21:12](https://lisan.digital/tr/ayet/21:12.md) |
| تُحِسُّ | En ufak bir varlık veya kımıldanışını fark etmek | Helak edilen inkârcıların arkalarında hiçbir hayat izi veya nefes bırakmadığını anlatma; Meryem [19:98](https://lisan.digital/tr/ayet/19:98.md) |
| تَحُسُّونَهُمْ | Kökten biçip yok etmek, kılıçtan geçirmek | Savaş meydanında düşmanı süpürüp ortadan kaldırma bağlamı; Âl-i İmrân [3:152](https://lisan.digital/tr/ayet/3:152.md) |
| حَسِيسَهَا | Uğultu, hışırtı, alev çıtırtısı | Cehennem ateşinin en zayıf sesinden ve hareketinden dahi uzak tutulma nimeti; Enbiyâ [21:102](https://lisan.digital/tr/ayet/21:102.md) |
| فَتَحَسَّسُوا | Dikkatle iz sürmek, haber ve varlık aramak | Yitirilen bir canı veya haberi duyular yoluyla şefkat ve dikkatle takip etme; Yûsuf [12:87](https://lisan.digital/tr/ayet/12:87.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi (epistemoloji) | Havâss-ı selîme (sağlam duyular) vasıtasıyla ulaşılan bilginin kesinliği ve Allah'ın duyularla idrak edilemeyeceği ilkesi | Bilginin ilk basamağı olan somut duyusal idrak |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve casusluk | Tecessüs ile tahassüs arasındaki sınır; düşmanın haberini meşru yoldan araştırma | Delil toplama ve iz sürme faaliyeti |
| Tefsir | Âl-i İmrân [3:152](https://lisan.digital/tr/ayet/3:152.md) ve Yûsuf [12:87](https://lisan.digital/tr/ayet/12:87.md) tefsiri | Kökün kılıçla biçme (hiss) ve hayırlı haber araştırma (tahassüs) anlamlarının bağlamsal incelikleri | Ayetin anlamına göre yok etme veya dikkatle iz bulma |
| Hadis | Ahlak ve istihbarat rivayetleri | Müslümanların kusurlarını araştırmayı yasaklayan rivayetlerde tecessüs ve tahassüs lafızlarının tahlili | Gizli haber alma eyleminin ahlaki çerçevesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve sorumluluk bilinci | İdrak ve duyarlılık | İlahi işaretleri ve hakikatin ayak seslerini körelmemiş bir duyuyla fark etmek | İnkârın veya azabın ilk emarelerini yakalayarak tevbe ve intibaha yönelme | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve gözlem | Ampirik veri | Olguyu doğrudan deney ve gözlem yoluyla duyular düzeyinde tespit etmek | Bilimsel araştırmada spekülasyondan somut kanıta geçiş basamağı | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve egemenlik | İstihbarat ve tehdit tasfiyesi | Yaklaşan tehlikeyi erkenden haber almak veya yıkıcı düşman gücünü etkisiz kılmak | Devletin bekası için tehdit sinyallerini izleme ve gerektiğinde bertaraf etme | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa takibi | Piyasa duyarlılığı | İhtiyaç, talep ve kriz işaretlerini sahada erkenden tespit etmek | İktisadi aktörlerin sahadaki en ufak dalgalanmayı izleyip tedbir alması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sensör mekanizması ve sinyal algılama eşiği | Fiziksel bir uyarının (ısı, ışık, basınç) alıcı yüzeyde eşik değerini aşarak elektrik sinyaline dönüştürülmesi ve yok edici enerjinin absorbe edilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Algısal farkındalık ve proaktif kriz yönetimi | Toplumsal kımıldanışların, zihniyet değişimlerinin ve tehlikelerin erken belirtilerini okuyup toplumu felaketten koruma kapasitesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir duygu, içsel bir önsezi veya psikolojik bir his düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün nesnel bir duyu tecrübesi, en zayıf fiziksel sesleri işitme, iz sürme ve gerektiğinde düşmanı kökten biçip yok etme gibi son derece somut ve eylemsel alanları kuşatması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âl-i İmrân [3:152](https://lisan.digital/tr/ayet/3:152.md)'deki açık askeri tasfiyeyi veya Enbiyâ [21:102](https://lisan.digital/tr/ayet/21:102.md)'deki fiziksel ses boyutunu soyut bir duygu durumuna indirgeyerek ayetlerin lafzi ve hukuki zeminini kaybetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve olayların yalnızca zihinsel çıkarımlarla değil, doğrudan duyusal tecrübeyle ve inkâr edilemez kanıtlarla sabit olduğunu; inkârcıların sonunun arkada çıtırtı bile bırakmayacak şekilde tam bir yok oluş olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârın ve azabın ilk emarelerinin fark edildiği sahnelerde, helak olan kavimlerin geride bıraktığı mutlak sessizlik tasvirlerinde ve Uhud savaşındaki güç dengesinin anlatıldığı ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini hakikatlerin maddeden ve duyulardan kopuk sırf batıni bir tecrübe olduğu zannını yıkar; aksine imanın ve azabın nesnel, duyulabilir ve dokunulabilir gerçekliklerle iç içe olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüzeyle doğrudan temas ederek sürtünmek, döküntü veya tozları kazımak, hafif bir çıtırtı çıkarmak ve bu temasla varlığı bütünüyle ortadan kaldırmak.
- Soyut anlam: Bir durumun, uyarının veya tehdidin en zayıf belirtisini dahi doğrudan, kesin ve tereddütsüz bir duyusal idrakle yakalamak.
- Sistematik karşılık: Fiziksel veya sosyal bir sistemin dış dünyadan gelen ilk sinyali hassas bir sensör gibi algılayarak derhal tepki vermesi ya da varlığını tehdit eden unsuru kökten tasfiye etmesi mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \Theta\left(\int_{0}^{t} \sigma(\tau) \, d\tau - \epsilon\right) \cdot \left[1 - \delta(x)\right]$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$, $t$ anındaki algısal farkındalık veya tepki durumunu temsil eder. $\sigma(\tau)$, zamana bağlı gelen zayıf fiziksel uyarım veya sinyal yoğunluğudur. $\epsilon$, algılama eşiğini gösterir. $\Theta$, basamak fonksiyonu olup uyarım eşiği aşıldığında algının kesinleştiğini ifade eder. Denklemin sonundaki $\left[1 - \delta(x)\right]$ çarpanı ise kökün diğer kutbu olan yok etme ve kökten kazıma durumunu simgeler; varlık tasfiye edildiğinde ($x=0$ anında Dirac delta $\delta$ devreye girdiğinde) geride hiçbir titreşim ve ses kalmadığını modeller.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/3:52.md) — أَحَسَّ

فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ

Meal (IK): İsa, onların inkarlarını sezince; Allah uğrunda yardımcılarım kimlerdir? dedi. Havariler: Biziz Allah’ın yardımcıları, Allah’a iman ettik. Sen de şahid ol ki biz, muhakkak müslümanlarız, dediler.

### [Ali İmran 3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/3:152.md) — تَحُسُّونَهُمْ

وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Gerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

### [Yusuf 12:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/12:87.md) — فَتَحَسَّسُوا

يَابَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Ey oğullarım; haydi gidin, Yusuf’u ve kardeşini araştırın. Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Zira kafirler güruhundan başkası Allah’ın rahmetinden ümidini kesmez.

### [Meryem 19:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/19:98.md) — تُحِسُّ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا

Meal (IK): Onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Şimdi onlardan hiç bir varlık emaresi hissediyor veya bir ses işitiyor musun?

### [Enbiya 21:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/21:12.md) — أَحَسُّوا

فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُونَ

Meal (IK): Bizim baskınımızı hissettikleri zaman; onlar, oradan kaçmaya yelteniyordu

### [Enbiya 21:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/ayet/21:102.md) — حَسِيسَهَا

لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ

Meal (IK): Onun uğultusunu duymazlar. Canlarının istediği şeyler içinde temelli kalırlar.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Küçük taş kırıntısı anlamındadır. Üzerinde yürününce hissedilir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء مع السين
ح س، س ح مستعملان
حس:
الحَسُّ: القَتْل الذَريعُ. والحَسُّ: إضرارُ البَرْد الأشياءَ، تقول: أصابتْهم حاسَّةٌ من البَرْد، وباتَ فلان بِحَسَّةِ سَوءٍ: أي بحالٍ سيِّئةٍ وشدَّةٍ. والحَسُّ: نَفْضُك التُرابَ عن الدابَّة بالمِحَسَّة وهي الفِرْجَون. ويقالُ: ما سَمِعْتُ له حِسّاً ولا جرِسْاً، فالحِسُّ من الحركة، والجْرسُ من الصَّوْت.
والحِسُّ: داءٌ يأخُذُ النُّفَساءَ في رَحِمها. وأَحْسَسْتُ من فُلانٍ أمراً: أي رأيتُ.
وعلى الرؤيةِ يُفسَّر قوله عَزَّ وجل: "فلما أحَسَّ عيسى منهم الكفر" أي رأَى. ويقال: مَحَسَّةُ المرأة: دُبُرُها. ويقالُ: ضُرِبَ فلان فما قالَ حَسٍّ ولا بَسٍّ، ومنهم من لا ينوِّن ويجُرُّ فيقول: حَسِّ، ومنهم من يكسر الحاء.
والعرب تقول عند لَذْعِة نارٍ أو وَجَع: حَسٍّ حَسٍّ. والحِسُّ: مَسُّ الحُمَّى أوّلَ ما تبدو. والحِسُّ: الحَسيسُ تسمَعُه يمُرُّ بك ولا تَراه، قال:
تَرَى الطَّيْرَ العِتاقَ يَظَلْنَ مِنْهُ		جُنُوحاً إنْ سَمِعْنَ له حسيساً
وتَحَسَّسْتُ خَبَراً: أي سأَلْتُ وطَلَبْتُ.
سح:
السَّحْسَحَةُ: عَرْصَة المَحَلَّة وهي السّاحةُ. وسَحَّتِ الشّاهُ تَسِحُّ سَحّاً وسُحُوحاً أي حَنَّتْ. وشاةٌ سمينة ساحٌّ، ولا يقال: ساحَّةٌ.
قال الخليل: هذا مما يُحْتَجُّ به، إنّه قولُ العرب فلا نَبْتَدُع شيئاً فيه.
وسَحَّ المَطَرُ والدَّمْعُ يَسِحُّ سَحّاً وهو شدَّةُ انصبِابِه. وفَرَسٌ مِسَحٌّ: أي سريع، قال:
مِسَحُّ إذا ما السابحاتُ على الوَنَى		أثَرْنَ الغُبارَ بالكَديدِ المُـرَكَّـلِ

##### Türkçe

باب **الحاء** ile **السين**

**ح س** ve **س ح** kullanımdadır.

**حس**:

**الحَسُّ**: hızlı öldürme. Ve **الحَسُّ**: soğuğun şeylere zarar vermesi; dersin ki: Onlara soğuktan bir **حاسَّةٌ** isabet etti. Ve falan kimse kötü bir **حَسَّةِ** ile geceledi: yani kötü bir hâl ve şiddet ile. Ve **الحَسُّ**: **المِحَسَّة** ile—ki o **الفِرْجَون**dur—toprağı binek hayvandan silkeleyip dökmen. Ve denilir: Onun için ne bir **حِسّاً** ne de bir **جرِسْاً** işittim; **الحِسُّ** hareketten, **الجْرسُ** ise sesten olur.

Ve **الحِسُّ**: loğusayı rahminde tutan bir hastalık. Ve falan kimseden bir şeyi **أَحْسَسْتُ**: yani gördüm.

Ve görmeye göre, Aziz ve Celil olanın şu sözü tefsir edilir: “فَلَمَّا **أحَسَّ** عيسى منهم الكفر” yani gördü. Ve denilir: **مَحَسَّةُ** kadının: onun dübürü. Ve denilir: Falan kimse dövüldü de ne **حَسٍّ** ne de **بَسٍّ** dedi; onlardan kimi tenvinlemez ve cerreder de şöyle der: **حَسِّ**; onlardan kimi de **الحاء**’yı kesreler.

Ve Araplar, ateşin yakması yahut ağrı sırasında şöyle der: **حَسٍّ** **حَسٍّ**. Ve **الحِسُّ**: hummanın ilk belirdiği anda dokunması. Ve **الحِسُّ**: onu geçip giderken işittiğin, fakat görmediğin **الحَسيسُ**; dedi ki:

تَرَى الطَّيْرَ العِتاقَ يَظَلْنَ مِنْهُ		جُنُوحاً إنْ سَمِعْنَ له حسيساً

Ve bir haberi **تَحَسَّسْتُ**: yani sordum ve aradım.

**سح**:

**السَّحْسَحَةُ**: mahallenin arsası; o, meydandır. Ve koyun **سَحَّتِ**; **تَسِحُّ** **سَحّاً** ve **سُحُوحاً**: yani meledi. Ve semiz bir koyun **ساحٌّ**dur; **ساحَّةٌ** denilmez.

Halil dedi: Bu, kendisiyle delil getirilen şeylerdendir; çünkü o Arapların sözüdür; onda hiçbir şeyi uydurmayız.

Ve yağmur ve gözyaşı **سَحَّ** eder; **يَسِحُّ** **سَحّاً**: ve o, onun şiddetli akmasıdır. Ve **مِسَحٌّ** bir at: yani hızlı; dedi ki:

مِسَحُّ إذا ما السابحاتُ على الوَنَى		أثَرْنَ الغُبارَ بالكَديدِ المُـرَكَّـلِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحِسُّ والحَسيسُ: الصوت الخفي. وقال الله تعالى: "لا يَسْمَعونَ حَسيسَها". والحِسُّ أيضاً: وجعٌ يأخذ النَفساء بعد الولادة. ويقال أيضاً: أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ. معناه ألْحِقِ الشيء بالشيءِ، أي إذا جاءك شيءٌ من ناحية فافعلْ مثله. والحِسُّ أيضاً: مصدر قولك حَسَّ له، أي رَقَّ له. قال القَطامي:
أَخوكَ الذي لا تَملِكُ الحِسَّ نَفْسُـهُوتَرْفَضُّ عند المُحْفِضَاتِ الكَنائِفُ
والحِسُّ أيضاً: بردٌ يُحرِق الكلأ. والحَسُّ بالفتح: مصدر قولك حَسَّ البردُ الكلأ يَحُسُّهُ، بالضم.
وحَسَسْناهُمْ، أي استأصلناهم قتلاً. وقال تعالى: "إذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ". وحَسَّ البردُ الجرادَ: قتله.
والحَسيسُ: القتيل. قال الأفوه:
نَفْسي لهُمْ عند انْكِسارِ القَناوقد تَرَدَّى كُلُّ قِرْنٍ حَسيسْ
وحَسَسْتُ الدابَّة أَحُسُّها حَسَّاً، إذا فَرْجَنْتَها. ومنه قول زيد بن صوحانَ حين ارْتُثَّ يومَ الجملِ: ادْفِنوني في ثيابي ولا تَحُسُّوا عني تُراباً، أي لا تَنْفُضوه. ويقال: البردُ مَحَسَّةٌ للكلأ، أي أنّه يحرقه. والمَحَسَّةُ أيضاً: لغة في المَحَشَّةِ، وهي الدُبُرُ. والحَواسُّ: المشاعر الخمس: السمع، والبصر، والشمّ، والذوق، واللمس. ويقال أيضاً: أصابتهم حاسَّةٌ، وذلك إذا أضرَّ البردُ أو غيره بالكلأ. وحَواسُّ الأرض خمسٌ: البَرْدُ، والبَرَدُ، والريح، والجراد، والمواشي. وسنةٌ حَسوسٌ، أي شديدةُ المَحْلِ. وحَسَسْتُ له أَحِسُّ بالكسر، أي رَقَقْتُ له. قال الكميت:
هَلْ مَنْ بَكى الدارَ رادٍ أَنْ تَحِسَّ لهأو يُبْكيَ الدارَ ماءُ العَبْرَةَ الخَضِلُ
قال أبو الجرّاح العُقَيْليُّ: ما رأيت عُقَيليَّاً إلاَّ حَسَسْتُ له. وحَسِسْتُ له أيضاً بالكسر لغة فيه. ويقال أيضاً: حَسِسْتُ بالخبر وأَحْسَسْتُ به، أي أَيْقَنْتُ به. وأَحْسَسْتُ الشيءَ: وجدت حِسَّهُ. قال الأخفش: أَحْسَسْتُ، معناه ظننت ووجدت، ومنه قوله تعالى: "فلما أَحَسَّ عيشى مِنْهُمُ الكُفْرَ". والانْحِساسُ: الانقلاعُ والتحاتُّ. يقال انْحَسَّتْ أسنانُه. وتَحَسَّسْتُ من الشيء، أي تخبّرت خبره.
وحَسَسْتُ اللحم وحَسْحَسْتُهُ بمعنىً، إذا جعلتَه على الجمر. ومنه جراد ٌمَحْسُوٍق، إذا مسّته النار أو قتلتْه. وحَسَسْتُ النارَ، إذا رددْتها بالعصا على خُبْزِ المَلَّةِ أو الشِواءِ من نواحيه لينضَج. وقولهم: ضربه فما قال حَسِّ يا هذا، بفتح أوله وكسر آخره: كلمة يقولها الإنسان إذا أصابه غَفْلَةً ما مَضَّهُ وأحرقه، كالجمرة. وقولهم: ائْتِ من حَسِّكَ وبَسِّكَ، أي من حيث شئت. ويقال: بات فلان بحَسِّهِ سَوْءٍ، أي بحالٍ سَوْءٍ.

##### Türkçe

**الحِسُّ** ve **الحَسيسُ**: gizli ses. Ve Allah Teâlâ dedi ki: “**لا يَسْمَعونَ حَسيسَها**”. Ve **الحِسُّ** ayrıca: doğumdan sonra lohusayı tutan bir ağrı. Ve ayrıca denir ki: **أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ**. Manası: şeyi şeye ilhak et; yani sana bir taraftan bir şey gelirse onun benzerini yap. Ve **الحِسُّ** ayrıca: “**حَسَّ له**” sözünün masdarıdır; yani ona yumuşadı. **القَطامي** dedi ki:
أَخوكَ الذي لا تَملِكُ الحِسَّ نَفْسُـهُوتَرْفَضُّ عند المُحْفِضَاتِ الكَنائِفُ
Ve **الحِسُّ** ayrıca: otu yakan bir soğuk. Ve **الحَسُّ** fetha ile: “**حَسَّ** soğuk otu **يَحُسُّهُ**” (damme ile) sözünün masdarıdır.

Ve **حَسَسْناهُمْ**: yani onları öldürerek köklerini kazıdık. Ve Teâlâ dedi ki: “**إذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ**”. Ve **حَسَّ** soğuk çekirgeyi: onu öldürdü.

Ve **الحَسيسُ**: öldürülmüş (kimse). **الأفوه** dedi ki:
نَفْسي لهُمْ عند انْكِسارِ القَناوقد تَرَدَّى كُلُّ قِرْنٍ حَسيسْ
Ve “**حَسَسْتُ** biniti **أَحُسُّها حَسَّاً**”: onu **فَرْجَنْتَها** ettiğin zaman. Ve ondan, **زيد بن صوحانَ**’ın **يومَ الجملِ** günü yaralı olarak taşındığı vakit sözü: “Beni elbiselerimin içinde gömün ve benden toprağı **تَحُسُّوا** etmeyin”; yani onu silkelemeyin. Ve denir ki: soğuk, ot için bir **مَحَسَّةٌ**’dir; yani onu yakar. Ve **المَحَسَّةُ** ayrıca: **المَحَشَّةِ**’de bir lugattır; o da **الدُبُرُ**’dur. Ve **الحَواسُّ**: beş duyudur: işitme, görme, koklama, tatma ve dokunma. Ve ayrıca denir ki: onlara bir **حاسَّةٌ** isabet etti; bu, soğuk veya başkası ot’a zarar verdiği zaman olur. Ve yerin **حَواسُّ**’u beştir: soğuk, dolu, rüzgâr, çekirge ve davarlar. Ve bir **سنةٌ حَسوسٌ**: yani şiddetli kıtlık (kuraklık) olan. Ve “**حَسَسْتُ له أَحِسُّ**” kesra ile: yani ona inceldim. **الكميت** dedi ki:
هَلْ مَنْ بَكى الدارَ رادٍ أَنْ تَحِسَّ لهأو يُبْكيَ الدارَ ماءُ العَبْرَةَ الخَضِلُ
**أبو الجرّاح العُقَيْليُّ** dedi ki: Bir **عُقَيليّ** görmedim ki ona **حَسَسْتُ** etmeyeyim. Ve “**حَسِسْتُ له**” da kesra ile, onda bir lugattır. Ve ayrıca denir ki: “**حَسِسْتُ بالخبر** ve **أَحْسَسْتُ به**”: yani ona yakîn getirdim. Ve “**أَحْسَسْتُ** şeyi”: onun **حِسَّهُ**’ini buldum. **الأخفش** dedi ki: “**أَحْسَسْتُ**”ün manası: zannettim ve buldum; ve ondan Teâlâ’nın sözü: “**فلما أَحَسَّ عيشى مِنْهُمُ الكُفْرَ**”. Ve **الانْحِساسُ**: sökülüp çıkma ve aşınıp dökülme. Denir ki: “**انْحَسَّتْ** dişleri”. Ve “**تَحَسَّسْتُ** şeyden”: yani onun haberini araştırdım.

Ve “**حَسَسْتُ** eti ve **حَسْحَسْتُهُ**” bir manadadır: onu kor üzerinde yaptığın zaman. Ve ondan: **جراد ٌمَحْسُوٍق**; ateş ona dokunduğu veya onu öldürdüğü zaman. Ve “**حَسَسْتُ** ateşi”: onu, **خُبْزِ المَلَّةِ** veya kızartmanın kenarlarından pişsin diye, değnekle geri çevirdiğin zaman. Ve onların sözü: “Ona vurdu da ‘**حَسِّ**’ ya haza demedi”; evvelini fetha, âhirini kesra ile: insanın, kendisine bir gaflet halinde onu ısırıp yakan, kor gibi bir şey isabet ettiğinde söylediği kelime. Ve onların sözü: “**ائْتِ من حَسِّكَ وبَسِّكَ**”: yani dilediğin yerden. Ve denir ki: falan, **بحَسِّهِ سَوْءٍ** ile geceledi; yani kötü bir hâl ile.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح س س
أحسست منه مكراً وأحسست منه بمكر‏.‏
وما أحسسنـا منـه خبـراً وهـل تحـس مـن فلـان بخبـر‏.‏
وتعالـى اللـه أن يـدرك بحاسّـة مـن الحـواس‏.‏
ومـن أيـن حسسـت هذا الخبر‏.‏
واخرج فتحسس لنا‏.‏
وضرب فما قال حس‏.‏
وجيء به من حسك وبسك‏.‏
وأنشد يصف امرأة ويشكوها‏:‏ كلّ شيء كنت قد جم - عت من حسي وبسي وصبحوهم فحسوهم‏:‏ قتلوهم قتلاً ذريعاً ‏"‏ إذ تحسونهم بإذنه ‏"‏‏.‏
والنفساء تشتكي حساً في رحمها أي وجعاً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ حس البرد الزرع والبرد محسة للنبات وأصابتهم حاسة من البرد‏.‏
وانحس شعره‏:‏ تساقط وانحست أسنانه‏:‏ تحاتت‏.‏
وحس الدابة بالمحسة‏:‏ أزال عنها الغبار‏.‏

##### Türkçe

ح س س
Ondan bir hile **أحسست** ve ondan bir hile ile **أحسست**.
Ondan bir haber **أحسسنـا** etmedik; falancadan bir haber **تحـس** eder misin?
Yüce Allah, duyulardan bir duyu ile idrak edilmekten münezzehtir.
Bu haberi nereden **حسسـت**?
“Çık da bizim için **فتحسس**.”
Vurdu da **حس** demedi.
O, **حسك وبسك**’den getirildi.
Bir kadın tasvir edip ondan şikâyet ederek inşad etti: “Her şey ki ben **حسي وبسي**’den toplamış idim—” ve “Onlara sabah baskını yaptılar da onları **فحسوهم**: onları yaygın bir öldürüşle öldürdüler.” “Onları, O’nun izniyle **تحسونهم** iken.”
Lohusa, rahminde bir **حساً**’dan, yani bir ağrıdan şikâyet eder.
Mecazdan: Soğuğun **حس**’si ekini (vurdu); dolu, bitki için bir **محسة**’dir; onları soğuktan bir **حاسة** isabet etti.
Onun saçı **انحس** etti: döküldü; dişleri **انحست**: ufalanıp döküldü.
Binek hayvanını **بالمحسة** ile **حس** etti: ondan tozu giderdi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحِسُّ والحَسِيسُ: الصوتُ الخَفِيُّ؛ قال اللَّه تعالى: لا يَسْمَعُون حَسِيسَها. والحِسُّ، بكسر الحاء: من أَحْسَسْتُ بالشيء. حسَّ بالشيء يَحُسُّ حَسّاً وحِسّاً وحَسِيساً وأَحَسَّ به وأَحَسَّه: شعر به؛ وأَما قولهم أَحَسْتُ بالشيء فعلى الحَذْفِ كراهية التقاء المثلين؛ قال سيبويه: وكذلك يفعل في كل بناء يُبْنى اللام من الفعل منه على السكون ولا تصل إِليه الحركة شبهوها بأَقَمْتُ. الأَزهري: ويقال هل أَحَسْتَ بمعنى أَحْسَسْتَ، ويقال: حَسْتُ بالشيء إِذا علمته وعرفته، قال: ويقال أَحْسَسْتُ الخبَرَ وأَحَسْتُه وحَسَيتُ وحَسْتُ إِذا عرفت منه طَرَفاً. وتقول: ما أَحْسَسْتُ بالخبر وما أَحَسْت وما حَسِيتُ ما حِسْتُ أَي لم أَعرف منه شيئا ً
(* عبارة المصباح: وأحس الرجل الشيء إحساساً علم به، وربما زيدت الباء فقيل: أحسّ به على معنى شعر به. وحسست به من باب قتل لغة فيه، والمصدر الحس، بالكسر، ومنهم من يخفف الفعلين بالحذف يقول: أحسته وحست به، ومنهم من يخفف فيهما بإبدال السين ياء فيقول: حسيت وأَحسيت وحست بالخبر من باب تعب ويتعدى بنفسه فيقال: حست الخبر، من باب قتل. اهـ. باختصار.). قال ابن سيده: وقالوا حَسِسْتُ به وحَسَيْتُه وحَسِيت به وأَحْسَيْتُ، وهذا كله من محوَّل التضعيف، والاسم من كل ذلك الحِسُّ. قال الفراء: تقول من أَين حَسَيْتَ هذا الخبر؛ يريدون من أَين تَخَبَرْته. وحَسِسْتُ بالخبر وأَحْسَسْتُ به أَي أَيقنت به. قال: وربما قالوا حَسِيتُ بالخبر وأَحْسَيْتُ به، يبدلون من السين ياء؛ قال أَبو زُبَيْدٍ:
خَلا أَنَّ العِتاقَ من المَطايا
حَسِينَ به، فهنّ إِليه شُوسُ
قال الجوهري: وأَبو عبيدة يروي بيت أَبي زبيد:
أَحَسْنَ به فهن إليه شُوسُ
وأَصله أَحْسَسْنَ، وقيل أَحْسَسْتُ؛ معناه ظننت ووجدت.
وحِسُّ الحمَّى وحِساسُها: رَسُّها وأَولها عندما تُحَسُّ؛ الأَخيرة عن اللحياني. الأَزهري: الحِسُّ مس الحُمَّى أَوّلَ ما تَبْدأُ، وقال الأَصمعي: أَول ما يجد الإِنسان مَسَّ الحمى قبل أَن تأْخذه وتظهر، فذلك الرَّسُّ، قال: ويقال وَجَدَ حِسّاً من الحمى. وفي الحديث: أَنه قال لرجل متى أَحْسَسْتَ أُمَّْ مِلْدَمٍ؟ أَي متى وجدت مَسَّ الحمى.
وقال ابن الأَثير: الإِحْساسُ العلم بالحواسِّ، وهي مَشاعِرُ الإِنسان كالعين والأُذن والأَنف واللسان واليد، وحَواسُّ الإِنسان: المشاعر الخمس وهي الطعم والشم والبصر والسمع واللمس. وحَواسُّ الأَرض خمس: البَرْدُ والبَرَدُ والريح والجراد والمواشي.
والحِسُّ: وجع يصيب المرأَة بعد الولادة، وقيل: وجع الولادة عندما تُحِسُّها، وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه: أَنه مَرَّ بامرأَة قد ولدت فدعا لها بشربة من سَوِيقٍ وقال: اشربي هذا فإِنه يقطع الحِسَّ. وتَحَسَّسَ الخبر: تطلَّبه وتبحَّثه. وفي التنزيل: يا بَنيَّ اذهبوا فَتحَسَّسوا من يوسف وأَخيه. وقال اللحياني: تَحَسَّسْ فلاناً ومن فلان أَي تَبَحَّثْ، والجيم لغيره. قال أَبو عبيد: تَحَسَّسْت الخبر وتَحَسَّيته، وقال شمر: تَنَدَّسْتُه مثله. وقال أَبو معاذ: التَحَسُّسُ شبه التسمع والتبصر؛ قال: والتَجَسُّسُ، بالجيم، البحث عن العورة، قاله في تفسير قوله تعالى: ولا تَجَسَّسوا ولا تَحَسَّسُوا. ابن الأَعرابي: تَجَسَّسْتُ الخبر وتَحَسَّسْتُه بمعنى واحد. وتَحَسَّسْتُ من الشيء أَي تَخَبَّرت خبره. وحَسَّ منه خبراً وأَحَسَّ، كلاهما: رأَى. وعلى هذا فسر قوله تعالى: فلما أَحسَّ عيسى منهم الكُفْرَ. وحكى اللحياني: ما أَحسَّ منهم أَحداً أَي ما رأَى. وفي التنزيل العزيز: هل تُحِسُّ منهم من أَحد، وقيل في قوله تعالى: هل تحس منهم من أَحد، وقيل في قوله تعالى: هل تحس منهم من أَحد، معناه هل تُبْصِرُ هل تَرى؟ قال الأَزهري: وسمعت العرب يقول ناشِدُهم لِضَوالِّ الإِبل إِذا وقف على
(* كذا بياض بالأَصل.) ... أَحوالاً وأَحِسُّوا ناقةً صفتها كذا وكذا؛ ومعناه هل أَحْسَستُم ناقة، فجاؤوا على لفظ الأَمر؛ وقال الفراء في قوله تعالى: فلما أَحسَّ عيسى منهم الكفر، وفي قوله: هل تُحِسُّ منهم من أَحد، معناه: فلما وَجَد عيسى، قال: والإِحْساسُ الوجود، تقول في الكلام: هل أَحْسَسْتَ منهم من أَحد؟ وقال الزجاج: معنى أَحَسَّ علم ووجد في اللغة. ويقال: هل أَحسَست صاحبك أَي هل رأَيته؟ وهل أَحْسَسْت الخبر أَي هل عرفته وعلمته. وقال الليث في قوله تعالى: فلما أَحس عيسى منهم الكفر؛ أَي رأَى. يقال: أَحْسَسْتُ من فلان ما ساءني أَي رأَيت. قال: وتقول العرب ما أَحَسْتُ منهم أَحداً، فيحذفون السين الأُولى، وكذلك في قوله تعالى: وانظر إِلى إِلهك الذي ظَلْتَ عليه عاكفاً، وقال: فَظَلْتُم تَفَكَّهون، وقرئ: فَظِلْتُم، أُلقيت اللام المتحركة وكانت فَظَلِلْتُم. وقال ابن الأَعرابي: سمعت أَبا الحسن يقول: حَسْتُ وحَسِسْتُ ووَدْتُ ووَدِدْتُ وهَمْتُ وهَمَمْتُ. وفي حديث عوف بن مالك: فهجمت على رجلين فلقت هل حَسْتُما من شيء؟ قالا: لا. وفي خبر أَبي العارِم: فنظرت هل أُحِسُّ سهمي فلم أَرَ شيئاً أَي نظرت فلم أَجده.
وقال: لا حَساسَ من ابْنَيْ مُوقِدِ النار؛ زعموا أَن رجلين كانا يوقدان بالطريق ناراً فإِذا مرَّ بهما قوم أَضافاهم، فمرَّ بهما قوم وقد ذهبا، فقال رجل: لا حَساسَ من ابْنَيْ مُوقِدِ النار، وقيل: لا حَسَاسَ من ابني موقد النار، لا وجود، وهو أَحسن. وقالوا: ذهب فلان فلا حَساسَ به أَي لا يُحَسُّ به أَو لا يُحَسُّ مكانه. والحِسُّ والحَسِيسُ: الذي نسمعه مما يمرّ قريباً منك ولا تراه، وهو عامٌّ في الأَشياء كلها؛ وأَنشد في صفة بازٍ:
تَرَى الطَّيْرَ العِتاقَ يَظَلْنَ منه
جُنُوحاً، إِن سَمِعْنَ له حَسِيسا
وقوله تعالى: لا يَسْمَعُون حَسِيسَها أَي لا يسمعون حِسَّها وحركة تَلَهُّبِها. والحَسيسُ والحِسُّ: الحركة. وفي الحديث: أَنه كان في مسجد الخَيْفِ فسمع حِسَّ حَيَّةٍ؛ أَي حركتها وصوت مشيها؛ ومنه الحديث: إِن الشيطان حَسَّاس لَحَّاسٌ؛ أَي شديد الحسَّ والإَدراك. وما سمع له حِسّاً ولا جِرْساً؛ الحِسُّ من الحركة والجِرْس من الصوت، وهو يصلح للإِنسان وغيره؛ قال عَبْدُ مَناف بن رِبْعٍ الهُذَليّ:
وللقِسِيِّ أَزامِيلٌ وغَمْغَمَةٌ،
حِسَّ الجَنُوبِ تَسُوقُ الماءَ والبَرَدا
والحِسُّ: الرَّنَّةُ. وجاءَ بالمال من حِسَّه وبِسِّه وحَسِّه وبَسِّه، وفي التهذيب: من حَسِّه وعَسِّه أَي من حيث شاءَ. وجئني من حَسِّك وبَسِّك؛ معنى هذا كله من حيث كان ولم يكن. وقال الزجاج: تأْويله جئ به من حيث تُدركه حاسَّةٌ من حواسك أَو يُدركه تَصَرُّفٌ من تَصَرٍّفِك. وفي الحديث أَن رجلاً قال: كانت لي ابنة عم فطلبتُ نَفْسَها، فقالت: أَو تُعْطيني مائة دينار؟ فطلبتها من حَِسِّي وبَِسِّي؛ أَي من كل جهة. وحَسَّ، بفتح الحاء وكسر السين وترك التنوين: كلمة تقال عند الأَلم. ويقال: إِني لأَجد حِسّاً من وَجَعٍ؛ قال العَجَّاجُ:
فما أَراهم جَزَعاً بِحِسِّ،
عَطْفَ البَلايا المَسَّ بعد المَسِّ
وحَرَكاتِ البَأْسِ بعد البَأْسِ،
أَن يَسْمَهِرُّوا لضِراسِ الضَّرْسِ
يسمهرّوا: يشتدوا. والضِّراس: المُعاضَّة. والضَّرْسُ: العَضُّ. ويقال: لآخُذَنَّ منك الشيء بِحَسٍّ أَو بِبَسٍّ أَي بمُشادَّة أَو رفق، ومثله: لآخذنه هَوْناً أَو عَتْرَسَةً. والعرب تقول عند لَذْعة النار والوجع الحادِّ: حَسِّ بَسِّ، وضُرِبَ فما قال حَسٍّ ولا بَسٍّ، بالجر والتنوين، ومنهم من يجر ولا ينوَّن، ومنهم من يكسر الحاء والباء فيقول: حِسٍّ ولا بِسٍّ، ومنهم من يقول حَسّاً ولا بَسّاً، يعني التوجع. ويقال: اقْتُصَّ من فلان فما تَحَسَّسَ أَي ما تَحَرَّك وما تَضَوَّر. الأَزهري: وبلغنا أَن بعض الصالحين كان يَمُدُّ إِصْبعه إِلى شُعْلَة نار فإِذا لذعته قال: حَسِّ حَسِّ كيف صَبْرُكَ على نار جهنم وأَنت تَجْزَعُ من هذا؟ قال الأَصمعي: ضربه فما قال حَسِّ، قال: وهذه كلمة كانت تكره في الجاهلية، وحَسِّ مثل أَوَّهْ، قال الأَزهري: وهذا صحيح. وفي الحديث: أَنه وضع يده في البُرْمَة ليأْكل فاحترقت أَصابعه فقال: حَسِّ؛ هي بكسر السين والتشديد، كلمة يقولها الإِنسان إِذا أَصابه ما مَضَّه وأَحرقه غفلةً كالجَمْرة والضَّرْبة ونحوها. وفي حديث طلحة، رضي اللَّه عنه: حين قطعت أَصابعه يوم أُحُدٍ قال: حَسَّ، فقال رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم: لو قلت بسم اللَّه لرفعتك الملائكة والناس ينظرون. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، كان ليلة يَسْري في مَسِيره إِلى تَبُوك فسار بجنبه رجل من أَصحابه ونَعَسا فأَصاب قَدَمُه قَدَمَ رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، فقال: حَسِّ؛ ومنه قول العجاج، وقد تقدم.
وبات فلانٌ بِحَسَّةٍ سَيِّئة وحَسَّةِ سَوْءٍ أَي بحالة سَوْءٍ وشدّة، والكسر أَقيس لأَن الأَحوال تأْتي كثيراً على فِعْلَة كالجِيْئَةِ والتَّلَّةِ والبِيْئَةِ. قال الأَزهري: والذي حفظناه من العرب وأَهل اللغة: بات فلان بجيئة سوء وتلة سوء وبيئة سوء، قال: ولم أَسمع بحسة سوء لغير الليث.
وقال اللحياني: مَرَّتْ بالقوم حَواسُّ أَي سِنُونَ شِدادٌ. والحَسُّ: القتل الذريع. وحَسَسْناهم أَي استَأْصلناهم قَتْلاً. وحَسَّهم يَحُسُّهم حَسّاً: قتلهم قتلاً ذريعاً مستأْصلاً. وفي التنزيل العزيز: إِذ تَحُسُّونهم بإِذنه؛ أَي تقتلونهم قتلاً شديداً، والاسم الحُساسُ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وقال أَبو إِسحق: معناه تستأْصلونهم قتلاً. يقال: حَسَّهم القائد يَحُسُّهم حَسّاً إِذا قتلهم. وقال الفراء: الحَسُّ القتل والإِفناء ههنا. والحَسِيسُ؛ القتيل؛ قال صَلاءَةُ بن عمرو الأَفْوَهُ: إِنَّ بَني أَوْدٍ هُمُ ما هُمُ،
للحَرْبِ أَو للجَدْبِ، عامَ الشُّمُوسْ
يَقُونَ في الجَحْرَةِ جِيرانَهُمْ،
بالمالِ والأَنْفُس من كل بُوسْ
نَفْسِي لهم عند انْكسار القَنا،
وقد تَرَدَّى كلُّ قِرْنٍ حَسِيسْ
الجَحْرَة: السنة الشديدة. وقوله: نفْسي لهم أَي نفسي فداء لهم فحذف الخبر. وفي الحديث: حُسُّوهم بالسيف حَسّاً؛ أَي استأْصلوهم قتلاً. وفي حديث علي: لقد شَفى وحاوِح صَدْري حَسُّكم إِياهم بالنِّصال. والحديث الآخر: كما أَزالوكم حَسّاً بالنصال، ويروى بالشين المعجمة. وجراد محسوسٌ: قتلته النار. وفي الحديث: أَنه أُتِيَ بجراد مَحْسوس. وحَسَّهم يَحُسُّهم: وَطِئَهم وأَهانهم.
وحَسَّان: اسم مشتق من أَحد هذه الأَشياءِ؛ قال الجوهري: إِن جعلته فَعْلانَ من الحَسِّ لم تُجْره، وإِن جعلته فَعَّالاً من الحُسْنِ أَجريته لأَن النون حينئذ أَصلية.
والحَسُّ: الجَلَبَةُ. والحَسُّ: إِضْرار البرد بالأَشياء. ويقال: أَصابتهم حاسَّة من البرد. والحِسُّ: برد يُحْرِق الكلأَ، وهو اسم، وحَسَّ البَرْدُ. والكلأَ يَحُسُّه حَسّاً، وقد ذكر أَن الصاد لغة؛ عن أَبي حنيفة. ويقال: إِن البرد مَحَسَّة للنبات والكلإِ، بفتح الجيم، أَي يَحُسُّه ويحرقه. وأَصابت الأَرضَ حاسَّةٌ أَي بَرْدٌ؛ عن اللحياني، أَنَّته على معنى المبالغة أَو الجائحة. وأَصابتهم حاسَّةٌ: وذلك إِذا أَضرَّ البردُ أَو غيره بالكلإِ؛ وقال أَوْسٌ:
فما جَبُنُوا أَنَّا نَشُدُّ عليهمُ،
ولكن لَقُوا ناراً تَحُسُّ وتَسْفَعُ
قال الأَزهري: هكذا رواه شمر عن ابن الأَعرابي وقال: تَحُسُّ أَي تُحْرِقُ وتُفْني، من الحاسَّة، وهي الآفة التي تصيب الزرع والكلأَ فتحرقه. وأَرض مَحْسوسة: أَصابها الجراد والبرد. وحَسَّ البردُ الجرادَ: قتله. وجراد مَحْسُوس إِذا مسته النار أَو قتلته. وفي الحديث في الجراد: إِذا حَسَّه البرد فقتله. وفي حديث عائشة: فبعثت إِليه بجراد مَحْسُوس أَي قتله البرد، وقيل: هو الذي مسته النار. والحاسَّة: الجراد يَحُسُّ الأَرض أَي يأْكل نباتها. وقال أَبو حنيفة: الحاسَّة الريح تَحْتِي التراب في الغُدُرِ فتملؤها فيَيْبَسُ الثَّرَى. وسَنَة حَسُوس إِذا كانت شديدة المَحْل قليلة الخير. وسنة حَسُوس: تأْكل كل شيء؛ قال:
إِذا شَكَوْنا سَنَةً حَسُوسا،
تأْكلُ بَعْدَ الخُضْرَةِ اليَبِيسا
أَراد تأْكل بعد الأَخضر اليابس إِذ الخُضرة واليُبْسُ لا يؤكلان لأَنهما عَرَضانِ. وحَسَّ الرأْسَ يَحُسُّه حَسّاً إِذا جعله في النار فكلما شِيطَ أَخذه بشَفْرَةٍ. وتَحَسَّسَتْ أَوبارُ الإِبل: تَطَايَرَتْ وتفرّقت. وانْحَسَّت أَسنانُه: تساقطت وتَحاتَّتْ وتكسرت؛ وأَنشد للعجاج: في مَعْدِنِ المُلْك الكَريمِ الكِرْسِ،
ليس بمَقْلوع ولا مُنْحَسِّ
قال ابن بري: وصواب إِنشاد هذا الرجز بمعدن الملك؛ وقبله: إِن أَبا العباس أَولَى نَفْسِ
وأَبو العباس هو الوليد بن عبد الملك، أَي هو أَولى الناس بالخلافة وأَولى نفس بها، وقوله:
ليس بمقلوع ولا منحس
أَي ليس بمحوّل عنه ولا مُنْقَطِع.
الأَزهري: والحُساسُ مثل الجُذاذ من الشيء، وكُسارَةُ الحجارة الصغار حُساسٌ؛ قال الراجز يذكر حجارة المنجنيق:
شَظِيَّة من رَفْضَّةِ الحُساسِ،
تَعْصِفُ بالمُسْتَلْئِم التَّرَّاسِ
والحَسُّ والاحْتِساسُ في كل شيء: أَن لا يترك في المكان شيء. والحُساس: سمك صِغار بالبحرين يجفف حتى لا يبقى فيه شيء من مائه، الواحدة حُساسَة. قال الجوهري: والحُساس، بالضم، الهِفُّ، وهو سمك صغار يجفف. والحُساسُ: الشُّؤْمُ والنَّكَدُ. والمَحْسوس: المشؤوم؛ عن اللحياني. ابن الأَعرابي: الحاسُوس المشؤوم من الرجال. ورجل ذو حُساسٍ: ردِيء الخُلُقِ؛ قال: رُبَّ شَريبٍ لك ذي حُساسِ،
شَرابُه كالحَزِّ بالمَواسِي
فالحُساسُ هنا يكون الشُّؤْمَ ويكون رَداءة الخُلُق. وقال ابن الأَعرابي وحده: الحُساسُ هنا القتل، والشريب هنا الذي يُوارِدُك على الحوض؛ يقول: انتظارك إِياه قتل لك ولإِبلك.
والحِسُّ: الشر؛ تقول العرب: أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ؛ الإِسُّ هنا الأَصل، تقول: أَلحق الشر بأَهله؛ وقال ابن دريد: إِنما هو أَلصِقوا الحِسَّ بالإِسِّ أَي أَلصقوا الشر بأُصول من عاديتم. قال الجوهري: يقال أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ، معناه أَلحق الشيء بالشيء أَي إِذا جاءَك شيء من ناحية فافعل مثله. والحِسُّ: الجَلْدُ.
وحَسَّ الدابة يَحُسُّها حَسّاً: نفض عنها التراب، وذلك إِذا فَرْجَنها بالمِحَسَّة أَي حَسَّها. والمِحَسَّة، بكسر الميم: الفِرْجَوْنُ؛ ومنه قول زيد بن صُوحانَ حين ارْتُثَّ يوم الجمل: ادفنوني في ثيابي ولا تَحُسُّوا عني تراباً أَي لا تَنْفُضوه، من حَسَّ الدابة، وهو نَفْضُكَ التراب عنها. وفي حديث يحيى بن عَبَّاد: ما من ليلة أَو قرية إِلا وفيها مَلَكٌ يَحُسُّ عن ظهور دواب الغزاة الكَلالَ أَي يُذْهب عنها التَّعَب بَحسِّها وإِسقاط التراب عنها. قال ابن سيده: والمِحَسَّة، مكسورة، ما يُحَسُّ به لأَنه مما يعتمل به.
وحَسَسْتُ له أَحِسُّ، بالكسر، وحَسِسْتُ حَِسّاً فيهما: رَقَقْتُ له. تقول العرب: إِن العامِرِيَّ ليَحِسَّ للسَّعْدِي، بالكسر، أَي يَرِقُّ له، وذلك لما بينهما من الرَّحِم. قال يعقوب: قال أَبو الجَرَّاحِ العُقَيْلِيُّ ما رأَيت عُقيليّاً إِلا حَسَسْتُ له؛ وحَسِسْتُ أَيضاً، بالكسر: لغة فيه؛ حكاها يعقوب، والاسم الحَِسُّ؛ قال القُطامِيُّ: أَخُوكَ الذي تَملِكُ الحِسَّ نَفْسُه،
وتَرْفَضُّ، عند المُحْفِظاتِ، الكتائِفُ
ويروى: عند المخطفات. قال الأَزهري: هكذا روى أَبو عبيد بكسر الحاء، ومعنى هذا البيت معنى المثل السائر: الحَفائِظُ تُحَلِّلُ الأَحْقادَ، يقول: إِذا رأَيتُ قريبي يُضام وأَنا عليه واجدٌ أَخرجت ما في قلبي من السَّخِيمة له ولم أَدَعْ نُضْرَته ومعونته، قال: والكتائف الأَحقاد، واحدتها كَتِيفَة. وقال أَبو زيد: حَسَسْتُ له وذلك أَن يكون بينهما رَحِمٌ فَيَرِقَّ له، وقال أَبو مالك: هو أَن يتشكى له ويتوجع، وقال: أَطَّتْ له مني حاسَّةُ رَحِم. وحَسَِسْتُ له حَِسّاً: رَفَقْتُ؛ قال ابن سيده: هكذا وجدته في كتاب كراع، والصحيح رَقَقْتُ، على ما تقدم. الأَزهري: الحَسُّ العَطْفُ والرِّقَّة، بالفتح؛ وأَنشد للكُمَيْت:
هل مَنْ بكى الدَّارَ راجٍ أَن تَحِسَّ له،
أَو يُبْكِيَ الدَّارَ ماءُ العَبْرَةِ الخَضِلُ؟
وفي حديث قتادة، رضي اللَّه عنه: إِن المؤمن ليَحِسُّ للمنافق أَي يأْوي له ويتوجع. وحَسِسْتُ له، بالفتح والكسر، أُحِسُّ أَي رَقَقْتُ له. ومَحَسَّةُ المرأَة: دُبُرُها، وقيل: هي لغة في المَحَشَّة. والحُساسُ: أَن يضع اللحم على الجَمْرِ، وقيل: هو أَن يُنْضِجَ أَعلاه ويَتْرُكَ داخِله، وقيل: هو أَن يَقْشِرَ عنه الرماد بعد أَن يخرج من الجمر. وقد حَسَّه وحَسْحَسَه إِذا جعله على الجمر، وحَسْحَسَتُه صوتُ نَشِيشِه، وقد حَسْحَسَتْه النار، ابن الأَعرابي: يقال حَسْحَسَتْه النارُ وحَشْحَشَتْه بمعنى. وحَسَسْتُ النار إِذا رددتها بالعصا على خُبْزَة المَلَّةِ أَو الشِّواءِ من نواحيه ليَنْضَجَ؛ ومن كلامهم: قالت الخُبْزَةُ لولا الحَسُّ ما باليت بالدَّسِّ.
ابن سيده: ورجل حَسْحاسٌ خفيف الحركة، وبه سمي الرجل. قال الجوهري: وربما سَمَّوا الرجلَ الجواد حَسْحاساً؛ قال الراجز:
مُحِبَّة الإِبْرام للحَسْحاسِ
وبنو الحَسْحَاسِ: قوم من العرب.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح س س * * الحِسُّ * و * الحَسِيسُ * الصوت الخفي ومنه قوله تعالى ﴿لا يسمعون حسيسها﴾ و * حَسُّوهم * استأصلوهم قتلا وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿إذ تحسونهم بإذنه﴾ و * المِحَسَّةُ * بكسر الميم الفرجون و * الحَوَاسُّ * المشاعر الخمس وهي السمع والبصر والشم والذوق واللمس و * أحَسَّ * الشيء وجد حسه قال الأخفش أحس معناه ظن ووجد ومنه قوله تعالى ﴿فلما أحس عيسى منهم الكفر﴾ و * حَسّانُ * اسم رجل إن جعلته فعلان من الحس لم تُجره وإن جعلته فعّالا من الحسن أجريته لأن النون حينئذ أصلية

##### Türkçe

* ح س س * * **الحِسُّ** * ve * **الحَسِيسُ** * gizli sestir; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**لا يسمعون حسيسها**﴾; ve * **حَسُّوهم** * onları kökünden kazıdılar, öldürme ile; ve onun باب’ı **رد**’dir; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**إذ تحسونهم بإذنه**﴾; ve * **المِحَسَّةُ** * mîm’in kesresiyle, **الفرجون**’dur; ve * **الحَوَاسُّ** * beş duyudur; ve onlar işitme, görme, koklama, tatma ve dokunmadır; ve * **أحَسَّ** * şeyi, onun **حس**’sini buldu; **الأخفش** dedi: **أحس**’in manası zannetti ve buldu’dur; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فلما أحس عيسى منهم الكفر**﴾; ve * **حَسّانُ** * bir adam adıdır: eğer onu **فعلان** kılarsan **الحس**’ten, onu irablı kılmazsın; ve eğer onu **فعّالا** kılarsan **الحسن**’den, onu irablı kılarsın; çünkü nûn o vakit aslîdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحس: الجلبة، هكذا في النسخ، وصوابه الحيلة، وهو عن ابن الأعرابي، كما نقله الصاغاني وصاحب اللسان. الحس: القتل الذريع والاستئصال، حسهم يحسهم حسا: قتلهم قتلا ذريعا مستأصلا، وقوله تعالى:  إذ تحسونهم بإذنه  أي تقتلونهم قتلا شديدا، والاسم الحساس، عن ابن الأعرابي، وقال أبو إسحاق: معناه: تستأصلونهم قتلا، وقال الفراء: الحس: القتل والإناء ها هنا. من المجاز: الحس نفض التراب عن الدابة بالمحسة، بالكسر، اسم للفرجون، وقد حس الدابة يحسها، إذا نفض عنها التراب، وذلك إذا فرجنها بالمحسة، ومنه قول زيد بن صوحان يوم الجمل: ادفنوني في ثيابي ولا تحسوا عني ترابا، أي لا تنفضوه. الحس، بالكسر: الحركة، ومنه الحديث:  أنه كان في مسجد الخيف فسمع حس حية  ، أي حركتها، وصوت مشيها، ويقولون: ما سمع له حسا ولا جرسا، أي حركة ولا صوتا، وهو يصلح للإنسان وغيره، قال عبد مناف بن ربع الهذلي:
  وللقسي أزامـيل وغـمـغـمة                      حس الجنوب تسوق الماء والبردا الحس: أن يمر بك قريبا فتسمعه ولا تراه، وهو عام في الأشياء كلها، كالحسيس، كأمير، عن إبراهيم الحربي، ومنه قوله تعالى:  لا يسمعون حسيسها  أي حسها وحركة تلهبها، وقال يصف بازا:
  ترى الطير العتاق يظلن منه                      جنوحا إن سمعن له حسيسا

  الحس والحسيس: الصوت الخفي. الحس: وجع يأخذ النفساء بعد الولادة، وقيل: وجع الولادة عندما تحسها، ويشهد للأول حديث سيدنا عمر رضي الله عنه: أنه مر بامرأة قد ولدت فدعا لها بشربة من سويق، وقال: اشربي هذا فإنه يقطع الحس. من المجاز: الحس: برد يحرق الكلأ، وهو اسم، وقد حسه يحسه حسا، والصاد لغة فيه، عن أبي حنيفة؛ أي أحرقه، يقال: إن البرد محسة للنبات والكلإ، أي يحسه ويحرقه. يقولون: ألحق الحس بالإس، أي الشيء بالشيء، أي إذا جاءك شيء من ناحية فافعل مثله، هكذا في الصحاح، وقد تقدم في أس نقلا عن ابن الأعرابي أنه رواه ألحقوا الحس بالأس ورواه بالفتح وقال: الحس هو الشر، والأس: الأصل، يقول: ألصق الشر بأصول من عاديت أو عاداك، ومثله لابن دريد. وبات فلان بحسة سوء وحسة سيئة، ويفتح، والكسر أقيس: أي بحالة سوء وشدة، قاله الليث، وقال الأزهري: والذي حفظناه من العرب وأهل اللغة: بات فلان بجيئة سوء، وتلة سوء، وبيئة سوء، ولم أسمع بحسة سوء لغير الليث. والحاسوس: الذي يتحسس الأخبار، مثل الجاسوس، بالجيم، أو هو في الخير، وبالجيم في الشر وقد تقدم في ج-س. قال ابن الأعرابي: الحاسوس المشؤوم من الرجال. الحاسوس: السنة الشديدة المحل، القليلة الخير، كالحسوس، كصبور، يقال: سنة حسوس: تأكل كل شيء، قال:
  إذا شكونا سنة حسوسـا                      تأكل بعد الخضرة اليبيسا والمحسة: الدبر، قيل: إنها لغة في المحشة. والحواس هي مشاعر الإنسان الخمس: السمع والبصر والشم والذوق واللمس، جمع حاسة، وهي الظاهرة، وأما الباطنة فخمس أيضا، كما نقله الحكماء، واختلفوا في محلها، ولذلك قال الشهاب في شرح الشفاء: على أنهم في إثباتها في مواضعها في حيص بيص. وحواس الأرض خمس: البرد بالفتح، والبرد، محركة، والريح، والجراد، والمواشي، هكذا ذكروه. وحسست له أحس، بالكسر، أي في المضارع: رققت له، بالقافين، قال ابن سيده: ووجدته في كتاب كراع بالفاء والقاف، والصحيح الأول، كحسست، بالكسر، لغة حكاها يعقوب، والفتح أفصح، حسا، بالفتح، وحسا، بالكسر، ويقال: الحس، بالفتح، مصدر البابين، وبالكسر الاسم، تقول العرب: إن العامري ليحس للسعدي، أي يرق له، وذلك لما بينهما من الرحم. قال يعقوب: قال أبو الجراح العقيلي: ما رأيت عقيليا إلا حسست له، وقال أبو زيد: حسست له، وذلك أن يكون بينهما رحم فيرق له، وقال أبو مالك: هو أن يشتكي له ويتوجع، وقال: أطت له مني حاسة رحم. وحسست الشيء أحسه حسا وحسا وحسيسا بمعنى أحسسته بمعنى: علمته وعرفته وشعرت به. حسست اللحم أحسه حسا: جعلته على الجمر، والاسم الحساس بالضم، ومنه قولهم: فعل ذلك قبل حساس الأيسار، ويقال: حس الرأس يحسه حسا، إذا جعله في النار، فكل ما تشيط أخذه بشفرة، وقيل الحساس: أن ينضج أعلاه ويترك داخله، وقيل: هو أن يقشر عنه الرماد بعد أن يخرج من الجمر. كحسحسته. وقال ابن الأعرابي: يقال: حسست النار وحششت، بمعنى. حسست النار: رددتها بالعصا على خبز الملة أو الشواء لينضج، ومن كلامهم: قالت الخبزة: لولا الحس ما باليت بالدس. وحسست به، بالكسر، وحسيت به وأحسيت، تبدل السين ياء، قال ابن سيده: وهذا كله من محول التضعيف، والاسم من كل ذلك الحس؛ أي أيقنت به، قال أبو زبيد:
  خلا أن العتاق من المطايا                      حسين به فهن إليه شوس

  قال الجوهري: وأبو عبيدة يروي بيت أبي زبيد:
  أحسن به فهن إليه شوس وأصله أحسسن. وحسان. ككتان: علم مشتق من أحد هذه الأشياء، قال الجوهري: إن جعلته فعلان من الحس لم تجره، وإن جعلته فعالا من الحسن أجريته؛ لأن النون حينئذ أصلية. حسان: ة، بين واسط ودير العاقول، على شاطئ دجلة، وتعرف بقرية حسان، وقرية أم حسان، كذا في التكملة. حسان: ة قرب مكة، وتعرف بأرض حسان. قال الصاغاني: الحسحاس: السيف المبير. قال الجوهري: وربما سموا الرجل الجواد حسحاسا. وقال ابن فارس: هو الذي يطرد الجوع بسخائه. الحسحاس: علم، قال ابن سيده: رجل حسحاس: خفيف الحركة، وبه سمي الرجل. وبنو الحسحاس: قوم من العرب. وعبد بني الحسحاس: شاعر معروف اسمه سحيم. والحساس، بالضم: الهف، وهو سمك صغار، قاله الجوهري، وزاد غيره يعرف بالجريث، يجفف حتى لا يبقى فيه شيء من ماء، الواحدة حساسة. الحساس أيضا: كسار الحجر الصغار، قال يصف حجر المنجنيق:
  شظية من رفضه الحساس                      تعصف بالمستلئم التراس والحساس، كالجذاذ من الشيء، نقله الأزهري. وإذا طلبت شيئا فلم تجده قلت: حساس، كقطام، عن ابن الأعرابي. يقولون: أحسست بالشيء إحساسا وأحسيت به، يبدلون من السين ياء، أما قولهم: أحست بالشيء، بسين واحدة، فعلى الحذف كراهية التقاء المثلين، قال سيبويه: وكذلك يفعل في كل بناء يبنى اللام من الفعل منه على السكون، ولا تصل إليه الحركة، شبهوها بأقمت، وهو من شواذ التخفيف، أي ظننت ووجدت وأبصرت وعلمت، ويقال: أحست بالشيء، إذا علمته وعرفته، ويقال: أحسست الخبر وأحسته وحسيت وحست، إذا عرفت منه طرفا، وتقول: ما أحسست بالخبر، وما أحسست، وما حسيت، وما حست، أي لم أعرف منه شيئا. وقوله تعالى:  فلما أحس عيسى منهم الكفر  أي رأى، قاله اللحياني، وقوله تعالى:  هل تحس منهم من أحد  معناه هل تبصر، هل ترى، وقال الفراء: الإحساس: الوجود، تقول في الكلام: هل أحسست منهم من أحد، وقال الزجاج: معنى أحس: علم ووجد، في اللغة، ويقال: هل أحسست صاحبك? أي هل رأيته، وهل أحسست الخبر? أي هل عرفته وعلمته? ، وقال ابن الأثير: الإحساس: العلم بالحواس. أحسست الشيء: وجدت حسه، أي حركته، أو صوته. والتحسس: الاستماع لحديث القوم، عن الحربي، وقيل: هو شبه التسمع والتبصر، قاله أبو معاذ. قيل: هو طلب خبرهم في الخير، وبالجيم في الشر. وقال أبو عبيد: تحسست الخبر، وتحسيته، وقال شمر: تندسته مثله، وقال ابن الأعرابي: تبجست الخبر، وتحسسته بمعنى واحد. وتحسست من الشيء، أي تخبرت خبره، وبكل ما ذكر فسر قوله تعالى:  يا بني اذهبوا فتحسسوا من يوسف وأخيه  . والانحساس: الانقلاع والتساقط والتحات والتكسر، وهو مجاز، يقال: انحست أسنانه، إذا انقلعت وتكسرت، السين لغة في التاء، كما صرح به الأزهري، قال العجاج:
  إن أبا العباس أولى نـفـس                      بمعدن الملك الكريم الكرس
  فروعه وأصله الـمـرس                      ليس بمقلوع ولا منـحـس

  أي ليس بمحول عنه ولا منقطع. وحسحس له: توجع وتشكى. وتحسحس للقيام، إذا تحرك. وتحسحست أوبار الإبل وتحسست: تحاتت وتطايرت وتفرقت. ولأخلفنه بحسحسه، أي ذهاب ماله حتى لا يبقى منه شيء، وهو مثل. يقال: ائت به من حسك وبسك، بفتحهما وبكسرهما، أي من حيث شئت، وكذا من حسك وعسك، كذا في التهذيب، وقيل: معناه من حيث كان ولم يكن، وقال الزجاج: تأويله: من حيث تدركه حاسة من حواسك، أو يدركه تصرف من تصرفك، وقيل: من كل جهة. والحسانيات: مياه بالبادية نقله الصاغاني. أم الخير فاطمة بنت أحمد بن عبد الله بن حسة، بالضم، الأصفهانية: محدثة، حدثت عن الحسن بن علي البغدادي، وعنها سعيد بن أبي الرجاء؛ وأبوها حدث عن ابن منده، ومات سنة 494 قاله الحافظ. ومما يستدرك عليه: حس الحمى وحساسها: رسها، وأولها عندما تحس، الأخيرة عن اللحياني، وقال الأزهري: الحس: مس الحمى أول ما تبدأ. وقال القراء: تقول: من أين حسيت هذا الخبر? يريدون من أين تخبرته. وحس منه خبرا وأحس كلاهما: رأى. وقال ابن الأعرابي: سمعت أبا الحسن يقول: حست وحست، وودت ووددت وهمت وهممت، وفي الحديث: هل حستما من شيء. والحساس، بالفتح: الوجود، ومنه المثل: لا حساس من ابني موقد النار. وقالوا: ذهب فلان فلا حساس به، أي لا يحس مكانه. والشيطان حساس لحاس، أي شديد الحس والإدراك. والحس: الرنة. وحس، بفتح الحاء وكسر السين وترك التنوين: كلمة تقال عند الألم. وقال الجوهري: قولهم: ضربه فما قال حس يا هذا، بفتح أوله وكسر آخره: كلمة يقولها الإنسان إذا أصابه غفلة ما مضه وأحرقه، كالجمرة والضربة. ويقال: لآخذن الشيء منك بحس أو ببس: أي بمشادة أو رفق، ومثله: لآخذنه هونا أو عترسة. وضرب فما قال حس ولا بس. بالجر والتنوين، ومنهم من يجر ولا ينون، ومنهم من يكسر الحاء والباء، ومنهم من يقول: حسا ولا بسا، يعني لتوجع. ويقال اقتص من فلان فما تحسس، أي ما تحرك وما تضرر. وقال اللحياني: مرت بالقوم حواس، أي سنون شداد. والحسيس، كأمير: القتيل، قال الأفوه الأودي:
  نفسي لهم عند انكسار القنا                      وقد تردى كل قرن حسيس وحسه بالنصل، لغة في حشه. وحسهم يحسهم: وطئهم وأهانهم، قيل: ومنه اشتقاق حسان. ويقال: أصابتهم حاسة من البرد: أي إضرار، وأصابت الأرض حاسة: أي برد، عن اللحياني، أنثه على معنى المبالغة. وأرض محسوسة: أصابها الجراد والبرد. وحس البرد الجراد: قتله. وجراد محسوس: مسته النار، أو قتلته. والحاسة: الجراد يحس الأرض: أي يأكل نباتها. وقال أبو حنيفة: الحاسة: الريح تحس التراب في الغدر فتملؤها فييبس الثرى. والحس والاحتساس في كل شيء: أن لا يترك في المكان شيء. والحساس، بالضم: الشؤم والتكدر، وقال الفراء: سوء الخلق، حكاه عنه سلمة، ونقله الجوهري، وبه فسر قول الراجز:
  رب شريب لك ذي حساس                      شرابه كالحز بالمواسـي

  والمحسوس: المشؤوم، عن اللحياني. ورجل ذو حساس: رديء الخلق. والحساس: القتل، عن ابن الأعرابي. والحس، بالفتح: الشر. والحسيس، كأمير: الكريم. والحسحاس: الخفيف الحركة. والحسحاس: جد عامر بن أمية بن زيد، الصحابي. وكريمة بنت الحسحاس، عن أبي هريرة. والحسحاس بن بكر بن عوف بن عمرو بن عدي، له صحبة، ذكره ابن ماكولا. والمسمى بحسان من الصحابة ستة. ومنزلة بني حسون: قرية من أعمال المرتاحية بمصر.

##### Türkçe

**الحس**: gürültü; nüshalarda böyledir; doğrusu “hile”dir; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir; Sâgânî ve Lisân sahibi onu böyle nakletmiştir. **الحس**: şiddetli öldürme ve kökünü kazıma; **حسهم يحسهم حسا**: onları kökünü kazırcasına şiddetli bir öldürmeyle öldürdü. Yüce Allah’ın sözü: **إذ تحسونهم بإذنه**; yani onları şiddetli bir öldürmeyle öldürüyorsunuz. İsim **الحساس**tır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû İshâk dedi: manası: onları öldürerek kökünü kazıyorsunuz. Ferrâ dedi: **الحس**: öldürme; ve kap burada.

Mecazdan: **الحس**: **المحسة** ile (kesre ile) binek hayvandan toprağı silkeleyip dökmek; **المحسة** (kesre ile) **الفرجون** için isimdir. Ve **حس الدابة يحسها**: ondan toprağı silkeleyip döktüğünde; bu, onu **المحسة** ile **فرجن** ettiğinde olur. Ondandır: Zeyd b. Sûhân’ın Cemel günü sözü: “Beni elbiselerim içinde gömün ve benden toprağı **تحسوا** etmeyin”; yani onu silkeleyip dökmeyin.

**الحس** (kesre ile): hareket. Ondandır hadis: “O, Mescidü’l-Hayf’ta idi de bir yılanın **حس**’sini işitti”; yani onun hareketini ve yürüyüşünün sesini. Derler: “Onun için ne bir **حس** ne de bir **جرس** işitildi”; yani ne hareket ne de ses; bu insan ve başkası için elverişlidir. Abd Menâf b. Rab‘ el-Hüzelî dedi:
  “Ve yaylar için keski(ler) ve mırıldanma vardır;
  güney rüzgârının **حس**’si suyu ve doluyu sürer.”

**الحس**: sana yakın geçer de onu işitirsin, onu görmezsin; bu bütün şeylerde geneldir; **الحسيس** gibi; **أمير** vezninde; İbrâhîm el-Harbî’den. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **لا يسمعون حسيسها**; yani onun **حس**’sini ve onu alevlendiren hareketini. Ve bir doğanı vasfederek dedi:
  “Görürsün soylu kuşlar onun yüzünden gölgelenir;
  eğer onun için bir **حسيس** işitirlerse yana yatışla.”

**الحس** ve **الحسيس**: gizli ses.

**الحس**: doğumdan sonra lohusayı tutan ağrı; ve denildi ki: onu **تحسها** ettiğinde (hissettiğinde) doğum ağrısıdır. Birincisine şahit: Efendimiz Ömer رضي الله عنه hadisi: doğurmuş bir kadına uğradı da ona **سويق**’ten bir içimlik çağırdı ve dedi: “Bunu iç; çünkü o **الحس**’si keser.”

Mecazdan: **الحس**: otu yakan soğuk; o bir isimdir. Ve **حسه يحسه حسا**; ve **الصاد** onda bir lehçedir; Ebû Hanîfe’den; yani onu yaktı. Denir: “Şüphesiz soğuk, bitki ve ot için bir **محسة**’dir”; yani onu **يحسه** eder ve yakar.

Derler: “**ألحق الحس بالإس**”; yani şeyi şeye ilhak et; yani bir taraftan sana bir şey gelirse onun benzerini yap; Sıhâh’ta böyledir. Ve daha önce **أس** maddesinde İbnü’l-A‘râbî’den naklen geçti: onu “**ألحقوا الحس بالأس**” diye rivayet etti; ve onu fetha ile rivayet etti ve dedi: **الحس** şerdir, **الأس** asıldır; der ki: düşmanlık ettiğin yahut sana düşmanlık edenin asıllarına şerri yapıştır. İbn Düreyd’e de benzeri.

Ve falan kimse kötü bir **حسة** ile ve kötü bir **حسة** ile geceledi; fetha da yapılır; kesre daha kıyasîdir: yani kötü bir hâl ve şiddet ile; bunu Leys söyledi. Ezherî dedi: Araplardan ve dil ehlinden ezberlediğimiz: “Falan kimse kötü bir **جيئة** ile, kötü bir **تلة** ile, kötü bir **بيئة** ile geceledi”; Leys’ten başkası için “kötü bir **حسة**” işitmedim.

**الحاسوس**: haberleri araştırıp yoklayan; **الجاسوس** gibi; **الجيم** ile; yahut o hayırdadır, **الجيم** ile olan şerdedir; ve daha önce **ج-س**’de geçti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحاسوس** erkeklerden uğursuz olandır.

**الحاسوس**: şiddetli kıtlık yılı, hayrı az olan; **الحسوس** gibi; **صبور** vezninde. Denir: **سنة حسوس**: her şeyi yer. Dedi:
  “Eğer bir **سنة حسوس**’tan şikâyet edersek,
  yeşillikten sonra kuruyu yer.”

**المحسة**: makat; denildi ki: o, **المحشة**’de bir lehçedir.

**الحواس** insanın beş duyusudur: işitme, görme, koklama, tatma, dokunma; **حاسة**’nin cem‘idir; bunlar zahirîdir. Bâtınî olanlar da beştir; hükemânın naklettiği üzere. Ve yerleri hakkında ihtilaf ettiler; bu yüzden Şihâb, Şifâ şerhinde dedi: “Onlar, yerlerinde ispat etmeleri hususunda bir kargaşa içindedirler.”

Yerin **حواس**’ı beştir: **البرد** (fetha ile), ve **البرد** (harekeli), ve rüzgâr, ve çekirge, ve davarlar; böyle zikrettiler.

**حسست له أحس** (kesre ile), yani muzârîde: ona yumuşadım/merhamet ettim; iki **القاف** ile. İbn Sîde dedi: onu Kurâ‘ kitabında **الفاء** ve **القاف** ile buldum; doğru olan birincisidir. **كحسست** (kesre ile): Yakub’un naklettiği bir lehçe; fetha daha fasîhtir. **حسا** (fetha ile) ve **حسا** (kesre ile). Ve denir: **الحس** (fetha ile) iki bâbın masdarıdır; kesre ile isimdir. Araplar der: “Şüphesiz Âmirî, Sa‘dî’ye **يحس** eder”; yani ona yumuşar; bu, aralarındaki akrabalıktandır. Yakub dedi: Ebû’l-Cerrâh el-Ukaylî dedi: “Bir Ukaylî görmedim ki ona **حسست** etmeyeyim.” Ebû Zeyd dedi: “**حسست** ona”; bu, aralarında rahim (akrabalık) bulunup ona yumuşaması demektir. Ebû Mâlik dedi: o, onun için şikâyet etmesi ve acı duymasıdır. Ve dedi: “Benden ona bir rahim **حاسة**’si inledi.”

**حسست الشيء أحسه حسا وحسا وحسيسا**: **أحسسته** manasında; manası: onu bildim, tanıdım ve onu hissettim.

**حسست اللحم أحسه حسا**: onu kor üzerinde yaptım; isim **الحساس** (damme ile)’dır. Ondandır sözleri: “Bunu **حساس الأيسار**’dan önce yaptı.” Ve denir: **حس الرأس يحسه حسا**: onu ateşe koyduğunda; böylece kızartıp yaktığın her şeyi bir bıçakla alır. Ve denildi ki **الحساس**: üstünü pişirip içini bırakmandır. Ve denildi ki: o, korlardan çıktıktan sonra ondan külü soymandır. **كحسحسته** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: “**حسست النار وحششت**”; manaca. **حسست النار**: kül ekmeği yahut kızartma pişsin diye onu değnekle geri çevirdim. Sözlerindendir: ekmek dedi: “Eğer **الحس** olmasaydı **الدس**’e aldırmazdım.”

**حسست به** (kesre ile), ve **حسيت به** ve **أحسيت**: **السين**’in **ياء**’ya çevrilmesidir. İbn Sîde dedi: bu, şeddelinin çevrilmesindendir. Bütün bunlardan isim **الحس**’tır; yani onunla yakîn ettim. Ebû Zübeyd dedi:
  “Şu var ki soylular bineklerden,
  onunla **حسين** ettiler; böylece onlar ona karşı ürkek oldular.”

قال الجوهري: **وأبو عبيدة** **يروي** **بيت** **أبي زبيد**:
  Onunla güzelleştir; çünkü ona doğru (gidiş) serttir; aslı **أحسسن**’dir. Ve **حسان**. **ككتان**: Bu şeylerden birinden türetilmiş bir özel addır. **الجوهري** dedi: Eğer onu **فعلان** olarak **الحس**’tan yaparsan onu i‘rablı kılmazsın; eğer onu **فعال** olarak **الحسن**’den yaparsan onu i‘rablı kılarsın; çünkü **النون** o vakit aslîdir. **حسان**: ة, **واسط** ile **دير العاقول** arasında, **دجلة** kıyısında; ve **قرية حسان** ve **قرية أم حسان** diye bilinir; **التكملة**’de böyle. **حسان**: ة, **مكة** yakınında; ve **أرض حسان** diye bilinir. **الصاغاني** dedi: **الحسحاس**: helâk edici kılıç. **الجوهري** dedi: Bazen cömert adamı **حسحاسا** diye adlandırdılar. **ابن فارس** dedi: O, cömertliğiyle açlığı defedendir. **الحسحاس**: bir özel ad. **ابن سيده** dedi: **رجل حسحاس**: hareketi hafif (çevik); ve onunla adam adlandırıldı. Ve **بنو الحسحاس**: Araplardan bir kavim. Ve **عبد بني الحسحاس**: adı **سحيم** olan, bilinen bir şair. Ve **الحساس** (ötre ile): **الهف**’tir; o küçük balıktır; bunu **الجوهري** söyledi; başkası da şunu ekledi: **الجريث** diye bilinir; içinde sudan hiçbir şey kalmayıncaya kadar kurutulur; bir tanesi **حساسة**’dir. **الحساس** ayrıca: küçük taş kırandır; mancınık taşını vasfederken dedi ki:
  Onun **الحساس**’ı (küçük taş kıranı) tarafından atılmış bir parça,
  zırhlı kalkanlıya şiddetle çarpar.
Ve **الحساس**: şeyden **الجذاذ** gibi; bunu **الأزهري** nakletti. Bir şeyi arayıp da bulmadığında: **حساس** dersin; **قطام** gibi; **ابن الأعرابي**’den. Derler ki: **أحسست** şey ile **إحساسا** ve onunla **أحسيت**; **السين**’den **ياء**’ya bedel yaparlar. Ama onların “**أحست** şey ile” (tek **سين** ile) sözü, benzerlerin birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle hazif üzerinedir. **سيبويه** dedi: Aynı şekilde, fiilden **اللام**’ı sükûn üzere bina edilen ve harekete ulaşmayan her yapıda yapılır; onu **أقمت**’e benzettiler; bu, hafifletmenin şâzlarındandır; yani: zannettim, buldum, gördüm, bildim. Ve denir: **أحست** şey ile; onu bildiği ve tanıdığı zaman. Ve denir: **أحسست** haberi ve onu **أحسته** ve **حسيت** ve **حست**; ondan bir tarafı tanıdığı zaman. Ve dersin: Haberi **أحسست** etmedim; ve **أحسست** etmedim; ve **حسيت** etmedim; ve **حست** etmedim; yani ondan hiçbir şey tanımadım. Yüce Allah’ın sözü:  **فلما أحس عيسى منهم الكفر**  yani gördü; bunu **اللحياني** söyledi. Ve Yüce Allah’ın sözü:  **هل تحس منهم من أحد**  manası: görür müsün, görür müsün. **الفراء** dedi: **الإحساس**: buluştur; sözde dersin: Onlardan birini **أحسست** mi? **الزجاج** dedi: **أحس**’ın manası: dilde bildi ve buldu. Ve denir: Arkadaşını **أحسست** mi? yani onu gördün mü? Ve haberi **أحسست** mi? yani onu tanıdın ve bildin mi? **ابن الأثير** dedi: **الإحساس**: duyularla bilmedir. **أحسست** şeyi: onun **حس**’sini buldum; yani hareketini veya sesini. Ve **التحسس**: kavmin sözünü dinlemektir; **الحربي**’den. Ve denildi: o, dinlemeye ve görmeye benzer; bunu **أبو معاذ** söyledi. Denildi: hayırda onların haberini istemektir; **الجيم** ile (olanı) şerde. **أبو عبيد** dedi: Haberi **تحسست** ettim ve onu **تحسيته**. **شمر** dedi: Onun benzeri: onu **تندسته** ettim. **ابن الأعرابي** dedi: Haberi **تبجست** ettim; ve **تحسسته** aynı manadadır. Ve “şeyden **تحسست**” yani onun haberini yokladın. Ve zikredilenlerin hepsiyle Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi:  **يا بني اذهبوا فتحسسوا من يوسف وأخيه**  . Ve **الانحساس**: sökülüp çıkma, dökülme, aşınma ve kırılmadır; bu mecazdır. Denir: Dişleri **انحست**; sökülüp çıktığı ve kırıldığı zaman. **السين**, **التاء**’da bir dildir; **الأزهري** bunu açıkça söyledi. **العجاج** dedi ki:
  Şüphesiz **أبو العباس**, nefis bakımından daha lâyıktır
  kerîm, sağlam mülk madenine;
  onun dalları ve kökü **المرس**’tir;
  ne sökülmüş ne de **منحس**.

  Yani ondan çevrilmiş değildir ve kesilmiş değildir. Ve “ona **حسحس** etti”: acı duydu ve şikâyet etti. Ve “kalkmak için **تحسحس** etti”: hareket ettiği zaman. Ve develerin kılları **تحسحست** ve **تحسست**: aşındı, uçuştu ve dağıldı. Ve “onu **بحسحسه** ile mutlaka geride bırakacağım”: yani malının gidip ondan hiçbir şey kalmaması; bu bir meseldir. Denir: Onu **حسك**’ından ve **بسك**’ından getir; ikisini de fetha ile ve ikisini de kesra ile; yani dilediğin yerden; yine **حسك**’ından ve **عسك**’ından (da); **التهذيب**’de böyle. Ve denildi: manası “olduğu ve olmadığı yerden”dir. **الزجاج** dedi: Onun te’vili: duyularından bir duyunun onu idrak ettiği yerden; yahut tasarruflarından bir tasarrufun onu idrak ettiği yerden. Ve denildi: her yönden. Ve **الحسانيات**: çölde sular; bunu **الصاغاني** nakletti. **أم الخير فاطمة بنت أحمد بن عبد الله بن حسة** (ötre ile), **الأصفهانية**: muhaddisedir; **الحسن بن علي البغدادي**’den rivayet etti; ondan da **سعيد بن أبي الرجاء** (rivayet etti). Babası **ابن منده**’den rivayet etti; 494 yılında öldü; bunu **الحافظ** söyledi. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **حس الحمى** ve **حساسها**: onun **رس**’i; ve onun ilki, **تحس** ettiği zamandır; sonuncusu **اللحياني**’dendir. **الأزهري** dedi: **الحس**: hummanın ilk başladığı anda dokunmasıdır. Ve **القراء** dedi: “Bu haberi nereden **حسيت** ettin?” dersin; “nereden onun haberini yokladın?” demek isterler. Ve ondan bir haberi **حس** etti ve **أحس** etti: ikisi de gördü. **ابن الأعرابي** dedi: **أبو الحسن**’i şöyle derken işittim: **حست** ve **حست**; ve **ودت** ve **وددت**; ve **همت** ve **هممت**. Ve hadiste: “Bir şeyden **حستما** ettiniz mi?” Ve **الحساس** (fetha ile): buluştur; ondan mesel: “Ateş yakanın iki oğlundan **حساس** yoktur.” Ve dediler: Falan gitti; ona dair **حساس** yoktur; yani yeri hissedilmez. Ve şeytan **حساس لحاس**’tır; yani hissi ve idraki şiddetlidir. Ve **الحس**: çınlamadır. Ve **حس** (hâ’nın fethası, sîn’in kesrası ve tenvini terk ile): acı anında söylenen bir kelimedir. **الجوهري** dedi: Onların “Ona vurdu da ‘**حس** ya hâzâ’ demedi” sözü; evvelinin fethası ve sonunun kesrası ile: insanın, kendisine ansızın dokunup onu acıtan ve yakan şey isabet ettiğinde söylediği bir kelimedir; kor gibi ve darbe gibi. Ve denir: Şeyi senden **بحس** ile yahut **ببس** ile mutlaka alacağım; yani çekişme ile yahut yumuşaklıkla. Bunun benzeri: “Onu mutlaka **هونا** ile yahut **عترسة** ile alacağım.” Ve vurdu da ne **حس** dedi ne **بس**. Cer ve tenvin ile; onlardan kimi cer eder ve tenvinlemez; onlardan kimi hâ’yı ve bâ’yı kesralar; onlardan kimi “**حسا** ve **بسا**” der; yani acıma (duyma). Ve denir: Falandan kısas aldı; fakat **تحسس** etmedi; yani hareket etmedi ve zarar görmedi. **اللحياني** dedi: Kavmin üzerinden **حواس** geçti; yani şiddetli yıllar. Ve **الحسيس** ( **أمير** gibi): öldürülmüş (kimse). **الأفوه الأودي** dedi ki:
  Mızrakların kırılmasında canım onlar içindir,
  ve her boynuzlu eş (rakip) **حسيس** olarak düşmüştür.
Ve onu mızrak ucuyla **حسه** etti: onu **حشه** etmenin bir dilidir. Ve “onları **يحسهم**”: onları çiğnedi ve aşağıladı. Denildi: ve bundan **حسان**’ın اشتقاقı. Ve denir: Onlara soğuktan bir **حاسة** isabet etti; yani zarar. Ve yere bir **حاسة** isabet etti; yani soğuk; **اللحياني**’den. Onu, mübalağa manası üzere müennes yaptı. Ve **أرض محسوسة**: çekirge ve soğuk ona isabet etmiş. Soğuğun **حس**’i çekirgeyi: onu öldürdü. Ve **جراد محسوس**: ateş ona dokundu; yahut onu öldürdü. Ve **الحاسة**: çekirge yeri **يحس** eder; yani bitkisini yer. **أبو حنيفة** dedi: **الحاسة**: rüzgâr, çukurlardaki toprağı **تحس** eder; onları doldurur; böylece toprak kurur. Ve her şeyde **الحس** ve **الاحتساس**: mekânda hiçbir şey bırakmamaktır. Ve **الحساس** (ötre ile): uğursuzluk ve bulanıklık. **الفراء** dedi: kötü huy; bunu ondan **سلمة** rivayet etti; ve **الجوهري** nakletti; ve bununla râcizin sözü tefsir edildi:
  Nice içici vardır ki senin için **ذي حساس**’tır,
  onun içkisi usturalarla kesmek gibidir.

Ve **المحسوس**: uğursuz; **اللحياني**’den. Ve **رجل ذو حساس**: kötü huylu. Ve **الحساس**: öldürmedir; **ابن الأعرابي**’den. Ve **الحس** (fetha ile): şerdir. Ve **الحسيس** ( **أمير** gibi): kerîmdir. Ve **الحسحاس**: hareketi hafif (çevik) olandır. Ve **الحسحاس**: sahâbî **عامر بن أمية بن زيد**’in dedesidir. Ve **كريمة بنت الحسحاس**: **أبي هريرة**’den (rivayet eder). Ve **الحسحاس بن بكر بن عوف بن عمرو بن عدي**: onun sohbeti vardır; onu **ابن ماكولا** zikretti. Ve sahâbeden **حسان** diye adlandırılan altıdır. Ve **منزلة بني حسون**: Mısır’da **المرتاحية** amellerinden bir köydür.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَسَّ
حَسَّ U ( n. ac. حَسّ 1 ),
a.  Felt; perceived; knew.

b.  Destroyed, annihilated; killed.

c.  Curried, rubbed down ( animal ).

d.  Placed upon the embers.

e.  A ( n. ac. حَسّ 1 ) [ Bi ], Was certain, sure of.

حَسَّسَ
حَسَّسَ II ,
a.  Caused to feel.

b.  Woke; awoke.

أَحْسَسَ
أَحْسَسَ IV
a.  [ acc. or Bi ], Felt; perceived, saw; knew.

تَحَسَّسَ
تَحَسَّسَ V ,
a.  Listened to; sought to ascertain.

b.  [ Min ], Asked, enquired about.

اِنْحَسَسَ
اِنْحَسَسَ VII ,
a.  Was pulled out, extracted ( tooth ).

حِسّ
حِسّ 2 ,
a.  Sensation; feeling; sense, perception.

b.  Low sound.

حِسَّة
حِسَّة 2t ,
a.  State, condition.

حِسِّيّ
حِسِّيّ 2yi ,
a.  Sensible, perceptible by the senses; sensuous, relating to the senses.

مِحْسَسَة
مِحْسَسَة 20t ,
a.  Curry-comb.

حَاْسِسَة
حَاْسِسَة 21t , ( pl. حَوَاسّ [ 41 ] ),
a.  Sense; organ of sense.

حَسَاْس
حَسَاْس 22 ,
a.  Perception.

حَسِيْس
حَسِيْس 25 ,
a.  Low sound.

حَاْسُوْس
حَاْسُوْس 40 ,
a.  Scout.

حَوَاْسِسُ
حَوَاْسِسُ 41
a.  [ art. ], The senses.

حَسڤسَ
N. P. حَسڤسَ I ,
a.  see 2yi .

حَاسِّيَّة
حَاسِّيَّة
a.  see 21t .

##### Türkçe

**حَسَّ**
**حَسَّ** U ( mastar ismi: **حَسّ** 1 ),
a. Hissetti; idrak etti; bildi.

b. Yok etti, helâk etti; öldürdü.

c. (Hayvanı) kaşağıladı, ovaladı.

d. Közlerin üzerine koydu.

e. (mastar ismi: **حَسّ** 1) [ **بِ** ile ], kesin oldu, emin oldu.

**حَسَّسَ**
**حَسَّسَ** II ,
a. Hissettirdi.

b. Uyandırdı; uyandı.

**أَحْسَسَ**
**أَحْسَسَ** IV
a. [ mef‘ûl ile veya **بِ** ile ], hissetti; idrak etti, gördü; bildi.

**تَحَسَّسَ**
**تَحَسَّسَ** V ,
a. Dinledi; araştırıp kesinleştirmeye çalıştı.

b. [ **مِن** ile ], sordu, hakkında soruşturdu.

**اِنْحَسَسَ**
**اِنْحَسَسَ** VII ,
a. (Diş) çekildi, çıkarıldı.

**حِسّ**
**حِسّ** 2 ,
a. Duyum; his; duyu, idrak.

b. Alçak ses.

**حِسَّة**
**حِسَّة** 2t ,
a. Hâl, durum.

**حِسِّيّ**
**حِسِّيّ** 2yi ,
a. Duyularla algılanabilir; duyusal, duyulara ilişkin.

**مِحْسَسَة**
**مِحْسَسَة** 20t ,
a. Kaşağı.

**حَاْسِسَة**
**حَاْسِسَة** 21t , ( çoğulu: **حَوَاسّ** [ 41 ] ),
a. Duyu; duyu organı.

**حَسَاْس**
**حَسَاْس** 22 ,
a. İdrak.

**حَسِيْس**
**حَسِيْس** 25 ,
a. Alçak ses.

**حَاْسُوْس**
**حَاْسُوْس** 40 ,
a. Gözcü.

**حَوَاْسِسُ**
**حَوَاْسِسُ** 41
a. [ harf-i tarif ile ], duyular.

**حَسڤسَ**
Özel isim. **حَسڤسَ** I ,
a. bkz. 2yi .

**حَاسِّيَّة**
**حَاسِّيَّة**
a. bkz. 21t .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حسس
حَسَّ - يَحُسُّ
حَسَّ - يَحُسُّ + كائن + كائناً أو شيئاَ: يهلكه ويفنيه بالحرق أو القتل أو القطع، وخاصة قطع الاتصال بمصدر التغذية
﴿ولقد صدقكم الله وعده إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ﴾: تهلكوهم وتزيلوا أثرهم وتبطلوا جهدهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسبب بالموت بأنواعه المختلفة " وهي:
خَنَقَ - يَخْنُقُ، حَسَّ - يَحُسُّ، غَالَ - يَغُوْلُ، وَقَذَ - يَقِذُ، بَخَعَ - يَبْخَعُ، صَعَقَ - يَصْعَقُ
حَسَّ - يَحِسُّ + كائن + شيئاً: شعر به بوسائل الحس
حَسَّ - يَحُسُّ + كائن + كائناً أو شيئاَ: يهلكه ويفنيه بالحرق أو القتل أو القطع
حَسَّ - يَحُسَّ
 	﴿ولقد صدقكم الله وعده إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حتى إذا فشلتم وتنازعتم في الأمر وعصيتم من بعد ما أراكم ما تحبون منكم من يريد الدنيا ومنكم من يريد الآخرة ثم صرفكم عنهم ليبتليكم ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين(152)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [حسس] ح س س: الحِسُّ و الحَسِيسُ الصوت الخفي ومنه قوله تعالى ﴿لا يسمعون حسيسها﴾ و حَسُّوهم استأصلوهم قتلا وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿إذ تحسونهم بإذنه﴾ و المِحَسَّةُ بكسر الميم الفرجون و الحَوَاسُّ المشاعر الخمس وهي السمع والبصر والشم والذوق واللمس و أحَسَّ الشيء وجد حسه قال الأخفش أحس معناه ظن ووجد ومنه قوله تعالى ﴿فلما أحس عيسى منهم الكفر﴾ و حَسّانُ اسم رجل إن جعلته فعلان من الحس لم تُجره وإن جعلته فعّالا من الحسن أجريته لأن النون حينئذ أصلية
الراغب
حس
- الحاسة: القوة التي بها تدرك الأعراض الحسية، والحواس: المشاعر الخمس، يقال: حسست وحسيت وأحسست، فحسست يقال على وجهين:
أحدهما: يقال: أصبته بحسي، نحو عنته ورعته، والثاني: أصبت حاسته، نحو: كبدته وفأدته، ولما كان ذلك قد يتولد منه القتل عبر به عن القتل، فقيل حسسته (انظر: البصائر 2/459)، أي: قتلته. قال تعالى: }إذ تحسونهم بإذنه{ [آل عمران/152]، والحسيس: القتيل، ومنه: جراد محسوس: إذا طبخ (في اللسان: وجراد محسوس: إذا مسته النار أو قتلته)، وقولهم: البرد محسة للنبت (أي: يحسه ويحرقه. انظر: اللسان (حس) ؛ والمجمل 1/212)، وانحست أسنانه: انفعال منه، فأما حسست فنحو علمت وفهمت، لكن لا يقال ذلك إلا فيما كان من جهة الحاسة، فأما حسيت فبقلب إحدى السينين ياء.
وأما أحسسته فحقيقته: أدركته بحاستي، وأحست مثله، لكن حذفت إحدى السينين تخفيفا نحو: ظلت، وقوله تعالى: }فلما أحس عيسى منهم الكفر﴿[آل عمران/52]، فتنبيه أنه قد ظهر منهم الكفر ظهورا بان للحس فضلا عن الفهم، وكذا قوله تعالى:﴾فلما أحسوا بأسنا إذا هم منها يركضون﴿[الأنبياء/12]، وقوله تعالى:﴾هل تحس منهم من أحد﴿[مريم/98]، أي: هل تجد بحاستك أحد منهم؟ وعبر عن الحركة بالحسيس والحس، قال تعالى:﴾لا يسمعون حسيسها{ [الأنبياء/102]، والحساس: عبارة عن سوء الخلق (انظر: المجمل 1/212)، وجعل على بناء زكام وسعال.
ملخص اللسان
1.    وانْحَسَّت أَسنانُه: تساقطت وتَحاتَّتْ وتكسرت؛
2.    اقْتُصَّ من  فلان فما تَحَسَّسَ أَي ما تَحَرَّك وما تَضَوَّر.
3.    إِن البرد مَحَسَّة للنبات والكلإِ ، أَي يَحُسُّه  ويحرقه.
4.    وحَسَّهم يَحُسُّهم:  وَطِئَهم وأَهانهم.
5.    وتَحَسَّسَتْ أَوبارُ الإِبل: تَطَايَرَتْ وتفرّقت.
6.    ليس بمقلوع ولا منحس  أَي ليس بمحوّل عنه ولا مُنْقَطِع.
7.    والحَسُّ والاحْتِساسُ في كل شيء: أَن لا يترك في المكان شيء.
8.    تَحُسُّ أَي  تُحْرِقُ وتُفْني، من الحاسَّة، وهي الآفة التي تصيب الزرع والكلأَ فتحرقه.
9.    والحاسَّة: الجراد يَحُسُّ الأَرض أَي  يأْكل نباتها.
10.     وحَسَّ الدابة يَحُسُّها حَسّاً: نفض عنها التراب،
11.     والحَسيسُ والحِسُّ: الحركة.
12.     الحِسُّ من الحركة والحِسُّ: الرَّنَّةُ.
13.     أَنه كان في مسجد  الخَيْفِ فسمع حِسَّ حَيَّةٍ؛ أَي حركتها وصوت مشيها؛
14.     والحِسُّ والحَسِيسُ: الذي نسمعه مما  يمرّ قريباً منك ولا تراه،
15.     لا يَسْمَعُون حَسِيسَها أَي لا يسمعون حِسَّها وحركة  تَلَهُّبِها.
16.     وحِسُّ الحمَّى وحِساسُها: رَسُّها وأَولها عندما تُحَسُّ؛
17.     الحِسُّ مس الحُمَّى أَوّلَ ما تَبْدأُ،
18. حسَّ  بالشيء يَحُسُّ حَسّاً وحِسّاً الحِسُّ والحَسِيسُ: الصوتُ الخَفِيُّ؛
19.     وحَسِيساً وأَحَسَّ به وأَحَسَّه: شعر به؛
20.     حَسْتُ بالشيء إِذا علمته وعرفته،
21.     وحَواسُّ الإِنسان: المشاعر الخمس  وهي الطعم والشم والبصر والسمع واللمس.
22.     والحِسُّ: الجَلْدُ.
23.     وتَحَسَّسَ  الخبر: تطلَّبه وتبحَّثه.
24.     تَحَسَّسْ فلاناً ومن فلان أَي تَبَحَّثْ،
25.     التَحَسُّسُ شبه التسمع والتبصر؛
26.     وتَحَسَّسْتُ من الشيء أَي تَخَبَّرت خبره.
27.     وحَسَّ منه خبراً  وأَحَسَّ: رأَى.
28.     أَحَسَّ علم ووجد.
29.     والحَسُّ: القتل الذريع.
30.     وحَسَسْناهم أَي استَأْصلناهم قَتْلاً.
31.     وحَسَّهم يَحُسُّهم حَسّاً: قتلهم قتلاً ذريعاً مستأْصلاً.
32.     إِذ تَحُسُّونهم بإِذنه؛ أَي تقتلونهم قتلاً شديداً،
33.     وحُسُّوهم بالسيف حَسّاً؛ أَي استأْصلوهم قتلاً.
34.     والحَسُّ: إِضْرار البرد بالأَشياء.
35.      والمِحَسَّة: الفِرْجَوْنُ؛
36.     ادفنوني في ثيابي ولا  تَحُسُّوا عني تراباً أَي لا تَنْفُضوه،
37.     وحَسَسْتُ له أَحِسُّ وحَسِسْتُ حَِسّاً فيهما: رَقَقْتُ له.
38. الحَسُّ  العَطْفُ والرِّقَّة
39.     ويقال أَحْسَسْتُ  الخبَرَ وأَحَسْتُه وحَسَيتُ وحَسْتُ إِذا عرفت منه طَرَفاً.
40.     ما  أَحْسَسْتُ بالخبر وما أَحَسْت وما حَسِيتُ ما حِسْتُ أَي لم أَعرف منه  شيئا ً
41.     من  أَين حَسَيْتَ هذا الخبر؛ يريدون من أَين تَخَبَرْته.
42.     وحَسِسْتُ بالخبر  وأَحْسَسْتُ به أَي أَيقنت به.
43.     الإِحْساسُ العلم بالحواسِّ، وهي مَشاعِرُ الإِنسان  كالعين والأُذن والأَنف واللسان واليد،
44.     وحَواسُّ الأَرض خمس: البَرْدُ  والبَرَدُ والريح والجراد والمواشي.
45.     والحِسُّ: وجع يصيب المرأَة بعد الولادة،
46.     هل تحس منهم من أَحد، هل تُبْصِرُ هل  تَرى؟
47.     والإِحْساسُ الوجود،
48.     وهل أَحْسَسْت الخبر أَي هل  عرفته وعلمته.
49.     فنظرت هل أُحِسُّ سهمي فلم أَرَ  شيئاً أَي نظرت فلم أَجده.
50.     لا حَسَاسَ من ابني  موقد النار، لا وجود،
51.     ذهب فلان فلا حَساسَ به أَي لا  يُحَسُّ به أَو لا يُحَسُّ مكانه.
52.     إِن  الشيطان حَسَّاس لَحَّاسٌ؛ أَي شديد الحسَّ والإَدراك.
53.     من حَسِّه وعَسِّه أَي من حيث شاءَ.
54.     وجئني من حَسِّك  وبَسِّك؛ من حيث كان ولم يكن.
55.     من حَِسِّي وبَِسِّي؛ أَي من كل جهة.
56.     وحَسَّ: كلمة تقال عند الأَلم.
57.     لآخُذَنَّ منك الشيء بِحَسٍّ أَو بِبَسٍّ أَي بمُشادَّة أَو رفق،
58.     حَسّاً ولا بَسّاً، يعني التوجع.
59.     وحَسِّ  مثل أَوَّهْ،
60.     وبات فلانٌ بِحَسَّةٍ سَيِّئة وحَسَّةِ سَوْءٍ أَي بحالة سَوْءٍ وشدّة،
61.     مَرَّتْ بالقوم حَواسُّ أَي سِنُونَ شِدادٌ.
62.     حَسَّهم القائد يَحُسُّهم حَسّاً إِذا قتلهم.
63.     الحَسُّ القتل  والحَسِيسُ؛ القتيل؛
64.     وقد تَرَدَّى كلُّ قِرْنٍ حَسِيسْ  الجَحْرَة: السنة الشديدة.
65.     وجراد محسوسٌ: قتلته  النار.
66.     وحَسَّان: اسم مشتق من أَحد هذه الأَشياءِ؛
67.     والحَسُّ: الجَلَبَةُ.
68.     والحِسُّ: برد يُحْرِق الكلأَ،
69.     وأَرض مَحْسوسة: أَصابها الجراد والبرد.
70.     وحَسَّ البردُ الجرادَ: قتله.
71.     وجراد  مَحْسُوس إِذا مسته النار أَو قتلته.
72.     فبعثت إِليه بجراد مَحْسُوس أَي قتله  البرد،
73.     وأَصابت الأَرضَ حاسَّةٌ أَي بَرْدٌ؛
74.     وأَصابتهم حاسَّةٌ: وذلك إِذا أَضرَّ البردُ أَو  غيره بالكلإِ؛
75.     الحاسَّة الريح تَحْتِي التراب في الغُدُرِ  فتملؤها فيَيْبَسُ الثَّرَى.
76.     وسَنَة حَسُوس إِذا كانت شديدة المَحْل قليلة  الخير. وسنة حَسُوس: تأْكل كل شيء؛
77.     وحَسَّ الرأْسَ يَحُسُّه حَسّاً إِذا جعله في النار فكلما  شِيطَ أَخذه بشَفْرَةٍ.
78.     والحُساس:  سمك صِغار بالبحرين يجفف حتى لا يبقى فيه شيء من مائه،
79.     والحُساس ، الهِفُّ، وهو سمك صغار يجفف.
80.     والحُساسُ:  الشُّؤْمُ والنَّكَدُ.
81.     والمَحْسوس: المشؤوم؛
82.     الحاسُوس المشؤوم من الرجال.
83.     ورجل ذو حُساسٍ: ردِيء الخُلُقِ؛
84.     الحُساسُ القتل،.
85.     والحِسُّ: الشر؛
86.     أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ: أَلحق الشر بأَهله؛
87.     إِنما هو أَلصِقوا  الحِسَّ بالإِسِّ أَي أَلصقوا الشر بأُصول من عاديتم.
88.     يقال  أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ، معناه أَلحق الشيء بالشيء أَي إِذا جاءَك شيء من  ناحية فافعل مثله.
89.     إِن المؤمن ليَحِسُّ للمنافق أَي يأْويه ويتوجع.
90.     ومَحَسَّةُ المرأَة: دُبُرُها،
91.     والحُساسُ: أَن يضع اللحم على الجَمْرِ،
92.     وقد حَسَّه وحَسْحَسَه إِذا جعله على الجمر،
93.     وحَسَسْتُ النار إِذا رددتها بالعصا على خُبْزَة  المَلَّةِ أَو الشِّواءِ من نواحيه ليَنْضَجَ؛
94.     ورجل حَسْحاسٌ خفيف الحركة،
95.     وبنو الحَسْحَاسِ: قوم من العرب.
لسان العرب
● - فرجن: الفِرْجَونُ: المِحَسَّةُ. وقد فَرْجَنَ الدابةَ بالفِرْجَوْن أَي       بالمِحَسَّة أَي حَسَّها، والله تعالى أَعلم.
● - حسس: الحِسُّ والحَسِيسُ: الصوتُ الخَفِيُّ؛ قال اللَّه تعالى: لا  يَسْمَعُون حَسِيسَها. والحِسُّ، بكسر الحاء: من أَحْسَسْتُ بالشيء. حسَّ  بالشيء يَحُسُّ حَسّاً وحِسّاً وحَسِيساً وأَحَسَّ به وأَحَسَّه: شعر به؛  وأَما قولهم أَحَسْتُ بالشيء فعلى الحَذْفِ كراهية التقاء المثلين؛ قال  سيبويه: وكذلك يفعل في كل بناء يُبْنى اللام من الفعل منه على السكون ولا تصل  إِليه الحركة شبهوها بأَقَمْتُ. الأَزهري: ويقال هل أَحَسْتَ بمعنى  أَحْسَسْتَ، ويقال: حَسْتُ بالشيء إِذا علمته وعرفته، قال: ويقال أَحْسَسْتُ  الخبَرَ وأَحَسْتُه وحَسَيتُ وحَسْتُ إِذا عرفت منه طَرَفاً. وتقول: ما  أَحْسَسْتُ بالخبر وما أَحَسْت وما حَسِيتُ ما حِسْتُ أَي لم أَعرف منه  شيئا ً  (* عبارة المصباح: وأحس الرجل الشيء إحساساً علم به، وربما زيدت  الباء فقيل: أحسّ به على معنى شعر به. وحسست به من باب قتل لغة فيه،  والمصدر الحس، بالكسر، ومنهم من يخفف الفعلين بالحذف يقول: أحسته وحست به،  ومنهم من يخفف فيهما بإبدال السين ياء فيقول: حسيت وأَحسيت وحست بالخبر من  باب تعب ويتعدى بنفسه فيقال: حست الخبر، من باب قتل. اهـ. باختصار.). قال  ابن سيده: وقالوا حَسِسْتُ به وحَسَيْتُه وحَسِيت به وأَحْسَيْتُ، وهذا  كله من محوَّل التضعيف، والاسم من كل ذلك الحِسُّ. قال الفراء: تقول من  أَين حَسَيْتَ هذا الخبر؛ يريدون من أَين تَخَبَرْته. وحَسِسْتُ بالخبر  وأَحْسَسْتُ به أَي أَيقنت به. قال: وربما قالوا حَسِيتُ بالخبر وأَحْسَيْتُ  به، يبدلون من السين ياء؛ قال أَبو زُبَيْدٍ:  خَلا أَنَّ العِتاقَ من المَطايا  حَسِينَ به، فهنّ إِليه شُوسُ  قال الجوهري: وأَبو عبيدة يروي بيت أَبي زبيد:  أَحَسْنَ به فهن إليه شُوسُ  وأَصله أَحْسَسْنَ، وقيل أَحْسَسْتُ؛ معناه ظننت ووجدت.  وحِسُّ الحمَّى وحِساسُها: رَسُّها وأَولها عندما تُحَسُّ؛ الأَخيرة عن  اللحياني. الأَزهري: الحِسُّ مس الحُمَّى أَوّلَ ما تَبْدأُ، وقال  الأَصمعي: أَول ما يجد الإِنسان مَسَّ الحمى قبل أَن تأْخذه وتظهر، فذلك  الرَّسُّ، قال: ويقال وَجَدَ حِسّاً من الحمى. وفي الحديث: أَنه قال لرجل متى  أَحْسَسْتَ أُمَّْ مِلْدَمٍ؟ أَي متى وجدت مَسَّ الحمى.  وقال ابن الأَثير: الإِحْساسُ العلم بالحواسِّ، وهي مَشاعِرُ الإِنسان  كالعين والأُذن والأَنف واللسان واليد، وحَواسُّ الإِنسان: المشاعر الخمس  وهي الطعم والشم والبصر والسمع واللمس. وحَواسُّ الأَرض خمس: البَرْدُ  والبَرَدُ والريح والجراد والمواشي.  والحِسُّ: وجع يصيب المرأَة بعد الولادة، وقيل: وجع الولادة عندما  تُحِسُّها، وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه: أَنه مَرَّ بامرأَة قد ولدت فدعا  لها بشربة من سَوِيقٍ وقال: اشربي هذا فإِنه يقطع الحِسَّ. وتَحَسَّسَ  الخبر: تطلَّبه وتبحَّثه. وفي التنزيل: يا بَنيَّ اذهبوا فَتحَسَّسوا من يوسف  وأَخيه. وقال اللحياني: تَحَسَّسْ فلاناً ومن فلان أَي تَبَحَّثْ،  والجيم لغيره. قال أَبو عبيد: تَحَسَّسْت الخبر وتَحَسَّيته، وقال شمر:  تَنَدَّسْتُه مثله. وقال أَبو معاذ: التَحَسُّسُ شبه التسمع والتبصر؛ قال:  والتَجَسُّسُ، بالجيم، البحث عن العورة، قاله في تفسير قوله تعالى: ولا  تَجَسَّسوا ولا تَحَسَّسُوا. ابن الأَعرابي: تَجَسَّسْتُ الخبر وتَحَسَّسْتُه  بمعنى واحد. وتَحَسَّسْتُ من الشيء أَي تَخَبَّرت خبره. وحَسَّ منه خبراً  وأَحَسَّ، كلاهما: رأَى. وعلى هذا فسر قوله تعالى: فلما أَحسَّ عيسى  منهم الكُفْرَ. وحكى اللحياني: ما أَحسَّ منهم أَحداً أَي ما رأَى. وفي  التنزيل العزيز: هل تُحِسُّ منهم من أَحد، وقيل في قوله تعالى: هل تحس منهم  من أَحد، وقيل في قوله تعالى: هل تحس منهم من أَحد، معناه هل تُبْصِرُ هل  تَرى؟ قال الأَزهري: وسمعت العرب يقول ناشِدُهم لِضَوالِّ الإِبل إِذا  وقف على  (* كذا بياض بالأَصل.) ... أَحوالاً وأَحِسُّوا ناقةً صفتها كذا  وكذا؛ ومعناه هل أَحْسَستُم ناقة، فجاؤوا على لفظ الأَمر؛ وقال الفراء في  قوله تعالى: فلما أَحسَّ عيسى منهم الكفر، وفي قوله: هل تُحِسُّ منهم من  أَحد، معناه: فلما وَجَد عيسى، قال: والإِحْساسُ الوجود، تقول في الكلام:  هل أَحْسَسْتَ منهم من أَحد؟ وقال الزجاج: معنى أَحَسَّ علم ووجد في  اللغة. ويقال: هل أَحسَست صاحبك أَي هل رأَيته؟ وهل أَحْسَسْت الخبر أَي هل  عرفته وعلمته. وقال الليث في قوله تعالى: فلما أَحس عيسى منهم الكفر؛ أَي  رأَى. يقال: أَحْسَسْتُ من فلان ما ساءني أَي رأَيت. قال: وتقول العرب ما  أَحَسْتُ منهم أَحداً، فيحذفون السين الأُولى، وكذلك في قوله تعالى:  وانظر إِلى إِلهك الذي ظَلْتَ عليه عاكفاً، وقال: فَظَلْتُم تَفَكَّهون،  وقرئ: فَظِلْتُم، أُلقيت اللام المتحركة وكانت فَظَلِلْتُم. وقال ابن  الأَعرابي: سمعت أَبا الحسن يقول: حَسْتُ وحَسِسْتُ ووَدْتُ ووَدِدْتُ وهَمْتُ  وهَمَمْتُ. وفي حديث عوف بن مالك: فهجمت على رجلين فلقت هل حَسْتُما من  شيء؟ قالا: لا. وفي خبر أَبي العارِم: فنظرت هل أُحِسُّ سهمي فلم أَرَ  شيئاً أَي نظرت فلم أَجده.  وقال: لا حَساسَ من ابْنَيْ مُوقِدِ النار؛ زعموا أَن رجلين كانا يوقدان  بالطريق ناراً فإِذا مرَّ بهما قوم أَضافاهم، فمرَّ بهما قوم وقد ذهبا،  فقال رجل: لا حَساسَ من ابْنَيْ مُوقِدِ النار، وقيل: لا حَسَاسَ من ابني  موقد النار، لا وجود، وهو أَحسن. وقالوا: ذهب فلان فلا حَساسَ به أَي لا  يُحَسُّ به أَو لا يُحَسُّ مكانه. والحِسُّ والحَسِيسُ: الذي نسمعه مما  يمرّ قريباً منك ولا تراه، وهو عامٌّ في الأَشياء كلها؛ وأَنشد في صفة  بازٍ:  تَرَى الطَّيْرَ العِتاقَ يَظَلْنَ منه  جُنُوحاً، إِن سَمِعْنَ له حَسِيسا  وقوله تعالى: لا يَسْمَعُون حَسِيسَها أَي لا يسمعون حِسَّها وحركة  تَلَهُّبِها. والحَسيسُ والحِسُّ: الحركة. وفي الحديث: أَنه كان في مسجد  الخَيْفِ فسمع حِسَّ حَيَّةٍ؛ أَي حركتها وصوت مشيها؛ ومنه الحديث: إِن  الشيطان حَسَّاس لَحَّاسٌ؛ أَي شديد الحسَّ والإَدراك. وما سمع له حِسّاً ولا  جِرْساً؛ الحِسُّ من الحركة والجِرْس من الصوت، وهو يصلح للإِنسان وغيره؛  قال عَبْدُ مَناف بن رِبْعٍ الهُذَليّ:  وللقِسِيِّ أَزامِيلٌ وغَمْغَمَةٌ،  حِسَّ الجَنُوبِ تَسُوقُ الماءَ والبَرَدا  والحِسُّ: الرَّنَّةُ. وجاءَ بالمال من حِسَّه وبِسِّه وحَسِّه وبَسِّه،  وفي التهذيب: من حَسِّه وعَسِّه أَي من حيث شاءَ. وجئني من حَسِّك  وبَسِّك؛ معنى هذا كله من حيث كان ولم يكن. وقال الزجاج: تأْويله جئ به من  حيث تُدركه حاسَّةٌ من حواسك أَو يُدركه تَصَرُّفٌ من تَصَرٍّفِك. وفي  الحديث أَن رجلاً قال: كانت لي ابنة عم فطلبتُ نَفْسَها، فقالت: أَو تُعْطيني  مائة دينار؟ فطلبتها من حَِسِّي وبَِسِّي؛ أَي من كل جهة. وحَسَّ، بفتح  الحاء وكسر السين وترك التنوين: كلمة تقال عند الأَلم. ويقال: إِني لأَجد  حِسّاً من وَجَعٍ؛ قال العَجَّاجُ:  فما أَراهم جَزَعاً بِحِسِّ،  عَطْفَ البَلايا المَسَّ بعد المَسِّ  وحَرَكاتِ البَأْسِ بعد البَأْسِ،  أَن يَسْمَهِرُّوا لضِراسِ الضَّرْسِ  يسمهرّوا: يشتدوا. والضِّراس: المُعاضَّة. والضَّرْسُ: العَضُّ. ويقال:  لآخُذَنَّ منك الشيء بِحَسٍّ أَو بِبَسٍّ أَي بمُشادَّة أَو رفق، ومثله:  لآخذنه هَوْناً أَو عَتْرَسَةً. والعرب تقول عند لَذْعة النار والوجع  الحادِّ: حَسِّ بَسِّ، وضُرِبَ فما قال حَسٍّ ولا بَسٍّ، بالجر والتنوين،  ومنهم من يجر ولا ينوَّن، ومنهم من يكسر الحاء والباء فيقول: حِسٍّ ولا  بِسٍّ، ومنهم من يقول حَسّاً ولا بَسّاً، يعني التوجع. ويقال: اقْتُصَّ من  فلان فما تَحَسَّسَ أَي ما تَحَرَّك وما تَضَوَّر. الأَزهري: وبلغنا أَن  بعض الصالحين كان يَمُدُّ إِصْبعه إِلى شُعْلَة نار فإِذا لذعته قال:  حَسِّ حَسِّ كيف صَبْرُكَ على نار جهنم وأَنت تَجْزَعُ من هذا؟ قال  الأَصمعي: ضربه فما قال حَسِّ، قال: وهذه كلمة كانت تكره في الجاهلية، وحَسِّ  مثل أَوَّهْ، قال الأَزهري: وهذا صحيح. وفي الحديث: أَنه وضع يده في  البُرْمَة ليأْكل فاحترقت أَصابعه فقال: حَسِّ؛ هي بكسر السين والتشديد، كلمة  يقولها الإِنسان إِذا أَصابه ما مَضَّه وأَحرقه غفلةً كالجَمْرة  والضَّرْبة ونحوها. وفي حديث طلحة، رضي اللَّه عنه: حين قطعت أَصابعه يوم أُحُدٍ  قال: حَسَّ، فقال رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم: لو قلت بسم اللَّه  لرفعتك الملائكة والناس ينظرون. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللَّه عليه  وسلم، كان ليلة يَسْري في مَسِيره إِلى تَبُوك فسار بجنبه رجل من أَصحابه  ونَعَسا فأَصاب قَدَمُه قَدَمَ رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، فقال:  حَسِّ؛ ومنه قول العجاج، وقد تقدم.  وبات فلانٌ بِحَسَّةٍ سَيِّئة وحَسَّةِ سَوْءٍ أَي بحالة سَوْءٍ وشدّة،  والكسر أَقيس لأَن الأَحوال تأْتي كثيراً على فِعْلَة كالجِيْئَةِ  والتَّلَّةِ والبِيْئَةِ. قال الأَزهري: والذي حفظناه من العرب وأَهل اللغة:  بات فلان بجيئة سوء وتلة سوء وبيئة سوء، قال: ولم أَسمع بحسة سوء لغير  الليث.  وقال اللحياني: مَرَّتْ بالقوم حَواسُّ أَي سِنُونَ شِدادٌ.  والحَسُّ: القتل الذريع. وحَسَسْناهم أَي استَأْصلناهم قَتْلاً.  وحَسَّهم يَحُسُّهم حَسّاً: قتلهم قتلاً ذريعاً مستأْصلاً. وفي التنزيل العزيز:  إِذ تَحُسُّونهم بإِذنه؛ أَي تقتلونهم قتلاً شديداً، والاسم الحُساسُ؛ عن  ابن الأَعرابي؛ وقال أَبو إِسحق: معناه تستأْصلونهم قتلاً. يقال:  حَسَّهم القائد يَحُسُّهم حَسّاً إِذا قتلهم. وقال الفراء: الحَسُّ القتل  والإِفناء ههنا. والحَسِيسُ؛ القتيل؛ قال صَلاءَةُ بن عمرو الأَفْوَهُ:  إِنَّ بَني أَوْدٍ هُمُ ما هُمُ،  للحَرْبِ أَو للجَدْبِ، عامَ الشُّمُوسْ  يَقُونَ في الجَحْرَةِ جِيرانَهُمْ،  بالمالِ والأَنْفُس من كل بُوسْ  نَفْسِي لهم عند انْكسار القَنا،  وقد تَرَدَّى كلُّ قِرْنٍ حَسِيسْ  الجَحْرَة: السنة الشديدة. وقوله: نفْسي لهم أَي نفسي فداء لهم فحذف  الخبر. وفي الحديث: حُسُّوهم بالسيف حَسّاً؛ أَي استأْصلوهم قتلاً. وفي حديث  علي: لقد شَفى وحاوِح صَدْري حَسُّكم إِياهم بالنِّصال. والحديث الآخر:  كما أَزالوكم حَسّاً بالنصال، ويروى بالشين المعجمة. وجراد محسوسٌ: قتلته  النار. وفي الحديث: أَنه أُتِيَ بجراد مَحْسوس. وحَسَّهم يَحُسُّهم:  وَطِئَهم وأَهانهم.  وحَسَّان: اسم مشتق من أَحد هذه الأَشياءِ؛ قال الجوهري: إِن جعلته  فَعْلانَ من الحَسِّ لم تُجْره، وإِن جعلته فَعَّالاً من الحُسْنِ أَجريته  لأَن النون حينئذ أَصلية.  والحَسُّ: الجَلَبَةُ. والحَسُّ: إِضْرار البرد بالأَشياء. ويقال:  أَصابتهم حاسَّة من البرد. والحِسُّ: برد يُحْرِق الكلأَ، وهو اسم، وحَسَّ  البَرْدُ. والكلأَ يَحُسُّه حَسّاً، وقد ذكر أَن الصاد لغة؛ عن أَبي حنيفة.  ويقال: إِن البرد مَحَسَّة للنبات والكلإِ، بفتح الجيم، أَي يَحُسُّه  ويحرقه. وأَصابت الأَرضَ حاسَّةٌ أَي بَرْدٌ؛ عن اللحياني، أَنَّته على معنى  المبالغة أَو الجائحة. وأَصابتهم حاسَّةٌ: وذلك إِذا أَضرَّ البردُ أَو  غيره بالكلإِ؛ وقال أَوْسٌ:  فما جَبُنُوا أَنَّا نَشُدُّ عليهمُ،  ولكن لَقُوا ناراً تَحُسُّ وتَسْفَعُ  قال الأَزهري: هكذا رواه شمر عن ابن الأَعرابي وقال: تَحُسُّ أَي  تُحْرِقُ وتُفْني، من الحاسَّة، وهي الآفة التي تصيب الزرع والكلأَ فتحرقه.  وأَرض مَحْسوسة: أَصابها الجراد والبرد. وحَسَّ البردُ الجرادَ: قتله. وجراد  مَحْسُوس إِذا مسته النار أَو قتلته. وفي الحديث في الجراد: إِذا حَسَّه  البرد فقتله. وفي حديث عائشة: فبعثت إِليه بجراد مَحْسُوس أَي قتله  البرد، وقيل: هو الذي مسته النار. والحاسَّة: الجراد يَحُسُّ الأَرض أَي  يأْكل نباتها. وقال أَبو حنيفة: الحاسَّة الريح تَحْتِي التراب في الغُدُرِ  فتملؤها فيَيْبَسُ الثَّرَى. وسَنَة حَسُوس إِذا كانت شديدة المَحْل قليلة  الخير. وسنة حَسُوس: تأْكل كل شيء؛ قال:  إِذا شَكَوْنا سَنَةً حَسُوسا،  تأْكلُ بَعْدَ الخُضْرَةِ اليَبِيسا  أَراد تأْكل بعد الأَخضر اليابس إِذ الخُضرة واليُبْسُ لا يؤكلان  لأَنهما عَرَضانِ. وحَسَّ الرأْسَ يَحُسُّه حَسّاً إِذا جعله في النار فكلما  شِيطَ أَخذه بشَفْرَةٍ. وتَحَسَّسَتْ أَوبارُ الإِبل: تَطَايَرَتْ وتفرّقت.  وانْحَسَّت أَسنانُه: تساقطت وتَحاتَّتْ وتكسرت؛ وأَنشد للعجاج:  في مَعْدِنِ المُلْك الكَريمِ الكِرْسِ،  ليس بمَقْلوع ولا مُنْحَسِّ  قال ابن بري: وصواب إِنشاد هذا الرجز بمعدن الملك؛ وقبله:  إِن أَبا العباس أَولَى نَفْسِ  وأَبو العباس هو الوليد بن عبد الملك، أَي هو أَولى الناس بالخلافة  وأَولى نفس بها، وقوله:  ليس بمقلوع ولا منحس  أَي ليس بمحوّل عنه ولا مُنْقَطِع.  الأَزهري: والحُساسُ مثل الجُذاذ من الشيء، وكُسارَةُ الحجارة الصغار  حُساسٌ؛ قال الراجز يذكر حجارة المنجنيق:  شَظِيَّة من رَفْضَّةِ الحُساسِ،  تَعْصِفُ بالمُسْتَلْئِم التَّرَّاسِ  والحَسُّ والاحْتِساسُ في كل شيء: أَن لا يترك في المكان شيء. والحُساس:  سمك صِغار بالبحرين يجفف حتى لا يبقى فيه شيء من مائه، الواحدة حُساسَة.  قال الجوهري: والحُساس، بالضم، الهِفُّ، وهو سمك صغار يجفف. والحُساسُ:  الشُّؤْمُ والنَّكَدُ. والمَحْسوس: المشؤوم؛ عن اللحياني. ابن الأَعرابي:  الحاسُوس المشؤوم من الرجال. ورجل ذو حُساسٍ: ردِيء الخُلُقِ؛ قال:  رُبَّ شَريبٍ لك ذي حُساسِ،  شَرابُه كالحَزِّ بالمَواسِي  فالحُساسُ هنا يكون الشُّؤْمَ ويكون رَداءة الخُلُق. وقال ابن الأَعرابي  وحده: الحُساسُ هنا القتل، والشريب هنا الذي يُوارِدُك على الحوض؛ يقول:  انتظارك إِياه قتل لك ولإِبلك.  والحِسُّ: الشر؛ تقول العرب: أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ؛ الإِسُّ هنا  الأَصل، تقول: أَلحق الشر بأَهله؛ وقال ابن دريد: إِنما هو أَلصِقوا  الحِسَّ بالإِسِّ أَي أَلصقوا الشر بأُصول من عاديتم. قال الجوهري: يقال  أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ، معناه أَلحق الشيء بالشيء أَي إِذا جاءَك شيء من  ناحية فافعل مثله. والحِسُّ: الجَلْدُ.  وحَسَّ الدابة يَحُسُّها حَسّاً: نفض عنها التراب، وذلك إِذا فَرْجَنها  بالمِحَسَّة أَي حَسَّها. والمِحَسَّة، بكسر الميم: الفِرْجَوْنُ؛ ومنه  قول زيد بن صُوحانَ حين ارْتُثَّ يوم الجمل: ادفنوني في ثيابي ولا  تَحُسُّوا عني تراباً أَي لا تَنْفُضوه، من حَسَّ الدابة، وهو نَفْضُكَ التراب  عنها. وفي حديث يحيى بن عَبَّاد: ما من ليلة أَو قرية إِلا وفيها مَلَكٌ  يَحُسُّ عن ظهور دواب الغزاة الكَلالَ أَي يُذْهب عنها التَّعَب بَحسِّها  وإِسقاط التراب عنها. قال ابن سيده: والمِحَسَّة، مكسورة، ما يُحَسُّ به  لأَنه مما يعتمل به.  وحَسَسْتُ له أَحِسُّ، بالكسر، وحَسِسْتُ حَِسّاً فيهما: رَقَقْتُ له.  تقول العرب: إِن العامِرِيَّ ليَحِسَّ للسَّعْدِي، بالكسر، أَي يَرِقُّ  له، وذلك لما بينهما من الرَّحِم. قال يعقوب: قال أَبو الجَرَّاحِ  العُقَيْلِيُّ ما رأَيت عُقيليّاً إِلا حَسَسْتُ له؛ وحَسِسْتُ أَيضاً، بالكسر:  لغة فيه؛ حكاها يعقوب، والاسم الحَِسُّ؛ قال القُطامِيُّ:  أَخُوكَ الذي تَملِكُ الحِسَّ نَفْسُه،  وتَرْفَضُّ، عند المُحْفِظاتِ، الكتائِفُ  ويروى: عند المخطفات. قال الأَزهري: هكذا روى أَبو عبيد بكسر الحاء،  ومعنى هذا البيت معنى المثل السائر: الحَفائِظُ تُحَلِّلُ الأَحْقادَ، يقول:  إِذا رأَيتُ قريبي يُضام وأَنا عليه واجدٌ أَخرجت ما في قلبي من  السَّخِيمة له ولم أَدَعْ نُضْرَته ومعونته، قال: والكتائف الأَحقاد، واحدتها  كَتِيفَة. وقال أَبو زيد: حَسَسْتُ له وذلك أَن يكون بينهما رَحِمٌ  فَيَرِقَّ له، وقال أَبو مالك: هو أَن يتشكى له ويتوجع، وقال: أَطَّتْ له مني  حاسَّةُ رَحِم. وحَسَِسْتُ له حَِسّاً: رَفَقْتُ؛ قال ابن سيده: هكذا وجدته  في كتاب كراع، والصحيح رَقَقْتُ، على ما تقدم. الأَزهري: الحَسُّ  العَطْفُ والرِّقَّة، بالفتح؛ وأَنشد للكُمَيْت:  هل مَنْ بكى الدَّارَ راجٍ أَن تَحِسَّ له،  أَو يُبْكِيَ الدَّارَ ماءُ العَبْرَةِ الخَضِلُ؟  وفي حديث قتادة، رضي اللَّه عنه: إِن المؤمن ليَحِسُّ للمنافق أَي يأْوي  له ويتوجع. وحَسِسْتُ له، بالفتح والكسر، أُحِسُّ أَي رَقَقْتُ له.  ومَحَسَّةُ المرأَة: دُبُرُها، وقيل: هي لغة في المَحَشَّة.  والحُساسُ: أَن يضع اللحم على الجَمْرِ، وقيل: هو أَن يُنْضِجَ أَعلاه  ويَتْرُكَ داخِله، وقيل: هو أَن يَقْشِرَ عنه الرماد بعد أَن يخرج من  الجمر. وقد حَسَّه وحَسْحَسَه إِذا جعله على الجمر، وحَسْحَسَتُه صوتُ  نَشِيشِه، وقد حَسْحَسَتْه النار، ابن الأَعرابي: يقال حَسْحَسَتْه النارُ  وحَشْحَشَتْه بمعنى. وحَسَسْتُ النار إِذا رددتها بالعصا على خُبْزَة  المَلَّةِ أَو الشِّواءِ من نواحيه ليَنْضَجَ؛ ومن كلامهم: قالت الخُبْزَةُ لولا  الحَسُّ ما باليت بالدَّسِّ.  ابن سيده: ورجل حَسْحاسٌ خفيف الحركة، وبه سمي الرجل. قال الجوهري:  وربما سَمَّوا الرجلَ الجواد حَسْحاساً؛ قال الراجز:  مُحِبَّة الإِبْرام للحَسْحاسِ  وبنو الحَسْحَاسِ: قوم من العرب.
مقاييس اللغة:
(حس) الحاء والسين أصلان: فالأول غلبة الشيء بقتل أو غيره، والثاني حكايةُ صوتٍ عند توجُّعٍ وشبهه.
فالأول الحَسُّ: القَتْل، قال الله تعالى: ﴿إذْ تَحُسُّونَهُمْ بإذْنِه﴾ [آل عمران 152]. ومن ذلك الحديث: "حُسُّوهم بالسيف حَسّاً". وفي الحديث في الجراد: "إذا حَسَّهُ البَرْدُ". والحَسِيس: القَتِيل([29]). قال الأفوه:  * وقد تَرَدَّى كلُّ قِرْنٍ حَسيسْ([30]) *
ويقال إن البَرْدَ مَحسَّةٌ للنَّبَاتِ. ومن هذا حَسْحَسْت الشيء من اللحم، إذا جعلْتَه على الجَمْرة؛ وحَشْحشْت أيضاً. ويقول العرب: افعل ذلك قبل حُساس الأيسار، أي قبل أن يُحسحِسوا من جَزُورهم، أي يَجْعَلُوا اللحم على النار.
ومن هذا الباب قولهم أحْسَسْتُ، أي عَلِمْتُ بالشيء. قال الله تعالى:﴿هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ﴾ [مريم 98]. وهذا محمولٌ على قولهم قتلتُ الشيءَ عِلْما. فقد عاد إلى الأصل الذي ذكرناه. ويقال للمَشَاعر الخَمْسِ الحواسُّ، وهي: اللَّمس، والذَّوق، والشمَّ، والسمع، والبصر.ومن هذا الباب قولهم: من أين حَسِسْتَ هذا الخبر، أي تخبّرتَه.
ومن هذا الباب قولهم للذي يطرد الجوعَ بسخائه: حسحاس. قال:
واذكرْ حسيناً في النَّفير وقبله *** حَسَنا وعُتبة ذا الندى الحَسْحَاسا
والأصل الثاني: قولهم حَسّ([31])، وهي كلمةٌ تقال عند التوجُّع. ويقال حَسِسْت له فأنا أحَسُّ، إذا رقَقْت له، كأنَّ قلبَك ألِمَ شفقةً عليه. ومن [الباب] الحِسُّ، وهو وجعٌ يأخذ المرأة عند وِلادِها. ويقال انحسَّت أسنانه: انقلعَتْ. وقال:
في مَعْدِنِ المُلْكِ القديم الكِرْسِ *** ليس بمَقْلُوعٍ ولا مُنْحَسِّ([32])
ومن هذا الباب وليس بعيداً منه الحُسَاس، وهو سوءُ الخُلُق. قال:
رُبَّ شَرِيبٍ لك ذِي حُساسِ *** شِرابُه كالحَزِّ بالمَوَاسِي([33])
ويقال الحُساس الشُّؤم. فهذا يصلح أن يكون من هذا، ويصلح أن يكون من الأول لأنه يذهب بالْخيْر.
القاموس المحيط:
الحَسُّ الجَلَبَةُ، والقَتْلُ، والاِسْتِئْصالُ، ونَفْضُ التُّرابِ عن الدابَّةِ بالمِحَسَّةِ لِلْفِرْجَونِ، وبالكسر الحَرَكَةُ، وأن يَمُرَّ بكَ قريباً فَتَسْمَعَهُ ولا تَراهُ، كالحَسيسِ، والصوتُ، ووجَعٌ يَأْخَذُ النُّفَساءَ بعدَ الوِلادَةِ، وبَرْدٌ يُحْرِقُ الكَلأَ. وقد حَسَّهُ أحْرَقَهُ. وألْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ، أي الشيءَ بالشيءِ، أي إذا جاءَكَ شيءٌ من ناحيَةٍ، فافْعَلْ مِثْلَهُ. وباتَ بِحِسَّةِ سَوْءٍ، ويُفْتَحُ بحالةِ سَوءٍ. والحاسُوسُ الجاسُوسُ، أو هو في الخَيْرِ، وبالجيمِ في الشرِّ، والمَشْؤُومُ من الرجالِ، والسَّنَةُ الشديدةُ
كالحَسُوسِ. والمَحَسَّةُ: الدُّبُرُ. والحَواسُّ: السَّمْعُ، والبَصَرُ، والشَّمُّ، والذَّوْقُ، واللمْسُ، جمعُ حاسَّةٍ. وحَواسُّ الأرضِ: البَرْدُ، والبَرَدَ، والريحُ، والجَرادُ، والمَواشِي. وحَسَسْتُ له أحِسُّ، بالكسر: رقَقْتُ له، كحَسِسْتُ، بالكسر، حَسَّاً وحِسّاً. وحَسَسْتُ الشيءَ: أحسَسْتُهُ، اللَّحْمَ: جَعَلْتُهُ على الجَمْرِ، كحَسْحَسْتُهُ، النارَ: رَدَدْتُها بالعَصا على خُبْزِ المَلَّةِ. وحَسِسْتُ به، بالكسر، وحَسِيتُ: أيْقَنْتُ به. وحَسَّانُ: عَلَمٌ، وة بينَ واسِطَ ودَيْرِ العاقُولِ، تُعْرَفُ بقَرْيَةِ حَسَّانَ وقَرْيَةِ أُمِّ حَسَّانَ، وة قُرْبَ مكةَ، وتُعْرَفُ بأرضِ حَسَّانَ. والحَسْحَاسُ: السَّيْفُ المُبيرُ، والرجلُ الجَوادُ، وعَلَمٌ. وبَنُو الحَسْحاسِ: قومٌ من العربِ. والحُساسُ، بالضم: سمَكٌ صِغارٌ يُجفَّفُ، وكُسارُ الحَجَرِ الصِّغارُ، كالجُذاذِ من الشيءِ، وإذا طَلَبْتَ شيئاً فلم تَجِدْهُ، قُلْتَ: حَساسِ، كقَطامِ.
وأحْسَسْتُ، وأحْسَيْتُ، وأحَسْتُ، بسينٍ واحدةٍ وهو من شَواذِّ التخفيفِ: ظَنَنْتُ، ووجَدْتُ، وأبْصَرْتُ، وعَلِمْتُ، الشيءَ: وجَدْتُ حِسَّهُ. والتَّحَسُّسُ: الاسْتِماعُ لحديثِ القومِ، وطَلَبُ خَبرِهِم في الخيرِ. والانْحساسُ: الانْقلاعُ، والتَّحاتُّ. وحَسْحَسَ: تَوَجَّعَ. وتَحَسْحَسَ: تَحَرَّكَ، أوبارُ الإِبِلِ: تَحاتَّتْ. ولأُخَلِّفَنَّهُ بِحَسْحَسِهِ، أي: ذَهابِ مالِهِ حتى لا يَبْقَى منه شيءٌ. وائْتِ به من حَِسِّك وبَسِّكَ، أي: من حيثُ شئتَ. والحَسَّانِيَّاتُ: مِياهٌ بالباديةِ. وفاطمةُ بنتُ أحمدَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ حُسَّةَ، بالضم، الأصْفَهانِيَّةُ: مُحدِّثةٌ.
تاج العروس:
حسس
الحَسُّ : الجَلَبة هكذا في النُّسَخ وصوابُه الحِيلَة وهو عن ابْن الأَعْرابِيّ كما نَقَلَه الصَّاغانِيّ وصاحبُ اللِّسان . الحَسُّ : القَتلُ الذَّريعُ والاسْتِئصالُ حَسَّهُم يَحُسُّهم حَسَّاً : قَتَلَهم قَتْلاً ذَريعاً مُستَأْصِلاً وقولُه تعالى : " إذْ تَحُسُّونَهم بإذْنِه " أي تَقْتُلونَهم قَتلاً شديداً والاسمُ الحُسَاس عن ابْن الأَعْرابِيّ وقال أبو إسحاق : معناه : تَسْتَأصِلونَهم قَتلاً وقال الفَرّاء : الحَسُّ : القتلُ والإْناءُ ها هنا . منَ المَجاز : الحَسُّ نَفْضُ التُّرابِ عن الدابَّةِ بالمِحَسَّةِ بالكَسْر اسمٌ للفِرْجَوْن وقد حَسَّ الدابَّةَ يَحُسُّها إذا نَفَضَ عنها التراب وذلك إذا فَرْجَنَها بالمِحَسَّة ومنه قولُ زَيْدِ بنِ صُوحانَ يومَ الجمَل : ادْفِنوني في ثِيابي ولا تَحُسُّوا عنِّي تُراباً أي لا تَنْفُضوه . الحِسُّ بالكَسْر : الحرَكةُ ومنه الحديث : " أنّه كان في مَسْجِدِ الخَيْفِ فسَمِعَ حِسَّ حَيَّةٍ " أي حَرَكَتها وصَوْتَ مَشْيِها ويقولون : ما سَمِعَ له حِسَّاً ولا جَرْسَاً أي حَرَكَةً ولا صَوْتَاً وهو يَصْلُحُ للإنسانِ وغَيرِه قال عبدُ مَنافِ بنِ رِبْعٍ الهُذَلِيُّ :
وللقِسِيِّ أزامِيلٌ وغَمْغَمةٌ ... حِسَّ الجَنوبِ تَسوقُ الماءَ والبَرَدا الحِسُّ : أنْ يَمُرَّ بكَ قريباً فَتَسْمَعَه ولا تراه وهو عامٌّ في الأشياءِ كلِّها كالحَسيس كأميرٍ عن إبراهيمَ الحَرْبيِّ ومنه قَوْله تَعالى : " لا يَسْمَعونَ حَسيسَها " أي حِسَّها وَحَرَكةَ تَلَهُّبِها وقال يصفُ بازاً :
تَرَى الطَّيْرَ العِتاقَ يَظَلْنَ منهُ ... جُنوحاً إنْ سَمِعْنَ له حَسيسا
الحِسُّ والحَسيسُ : الصوتُ الخَفِيُّ . الحِسُّ : وَجَعٌ يَأْخُذُ النُّفَساءِ بعدَ الوِلادةِ وقيل : وَجَعُ الوِلادةِ عندما تُحِسُّها ويَشهد للأوّلِ حديثُ سيِّدِنا عمرَ رضي الله عنه : أنّه مَرَّ بامرأةٍ قد وَلَدَتْ فَدَعَا لها بشَرْبَةٍ من سَوِيقٍ وقال : اشْرَبي هذا فإنّه يَقْطَعُ الحِسَّ . منَ المَجاز : الحِسُّ : بَرْدٌ يُحرِقُ الكَلأَ وهو اسمٌ وقد حَسَّه يَحُسُّه حَسَّاً والصادُ لغةٌ فيه عن أبي حنيفة ؛ أي أَحْرَقَه يقال : إنّ البردَ مَحَسَّةٌ للنباتِ والكَلإِ أي يَحُسُّه ويُحرقُه . يقولون : أَلْحِق الحِسَّ بالإِسّ أي الشيءَ بالشيءِ أي إذا جاءكَ شيءٌ من ناحيةٍ فافعلْْ مِثلَه هكذا في الصحاح وقد تقدّم في أسّ نقلاً عن ابْن الأَعْرابِيّ أنّه رواه أَلْحِقوا الحَسَّ بالأَسِّ ورواه بالفَتْح وقال : الحَسُّ هو الشرُّ والأَسُّ : الأصلُ يقول : أَلْصِق الشرَّ بأصولِ من عادَيْت أو عاداك ومِثلُه لابنِ دُرَيْدٍ . وبات فلانٌ بحِسَّةِ سَوْءٍ وحِسَّةٍ سيِّئَةٍ ويُفتَح والكسرُ أَقْيَس : أي بحالةِ سَوْءٍ وشِدّةٍ قاله الليث وقال الأَزْهَرِيّ : والذي حَفِظْناه من العرب وأهلِ اللُّغَة : باتَ فلانٌ بجِيئَةِ سَوْءٍ وتِلَّةِ سَوْءٍ وبِيئَةِ سَوْءٍ ولم أسمعْ بحِسَّةِ سَوْءٍ لغيرِ الليث . والحاسوس : الذي يَتَحَسَّسُ الأخبارَ مثلُ الجاسوس بالجيم أو هو في الخير وبالجيم في الشرِّ وقد تقدّم في جسّ . قال ابْن الأَعْرابِيّ : الحاسوسُ المَشْؤوم من الرِّجال . الحاسوس : السَّنَةُ الشديدةُ المحلِ القليلةُ الخَير كالحَسُوس كصَبُورٍ يقال : سَنَةٌ حَسُوسٌ : تأكلُ كلَّ شيءٍ قال :
إذا شَكَوْنا سنةً حَسُوسا ... تَأْكُلُ بعدَ الخُضرَةِ اليَبِيسا والمَحَسَّة : الدُّبُر قيل : إنّها لغةٌ في المَحَشَّة . والحَوَاسُّ هي مَشاعرُ الإنسانِ الخمس : السمعُ والبصَرُ والشمُّ والذَّوْقُ واللمس جمعُ حاسَّةٍ وهي الظاهرةُ وأما الباطِنةُ فخُمسٌ أيضاً كما نَقَلَه الحُكَماء واختلفوا في محَلِّها ولذلك قال الشِّهابُ في شَرْحِ الشِّفاء : على أنّهم في إثْباتِها في مواضِعها في حَيْصَ بَيْصَ . وحَواسُّ الأرضِ خمسٌ : البَرْدُ بالفَتْح والبَرَدُ مُحرّكةً والرِّيحُ والجَرادُ والمَواشي هكذا ذكروه . وحَسَسْتُ له أَحِسُّ بالكَسْر أي في المُضارع : رَقَقْتُ له بالقافَيْن قال ابنُ سِيدَه : ووجدْتُه في كتابِ كُراع بالفاءِ والقاف والصحيحُ الأوّلُ كحَسِسْتُ بالكَسْر لغة حكاها يعقوبُ والفتحُ أَفْصَح حَسَّاً بالفَتْح وحِسَّاً بالكَسْر ويقال : الحَسُّ بالفَتْح مصدرُ البابَيْن وبالكَسْر الاسمُ تقولُ العربُ : إنّ العامرِيَّ ليَحِسُّ للسَّعدِيِّ أي يَرِقُّ له وذلك لِما بينهُما من الرَّحِم . قال يعقوب : قال أبو الجَرّاحِ العُقَيْليُّ : ما رأيتُ عُقَيْليّاً إلاّ حَسَسْتُ له وقال أبو زَيْدٍ : حَسِسْتُ له وذلك أن يكونَ بينهما رَحِمٌ فيَرِقَّ له وقال أبو مالكٍ : هو أن يَشْتَكي له وَيَتَوجَّع وقال : أَطَّتْ له مِنِّي حاسَّةُ رَحِمٍ . وحَسَسْتُ الشيءَ أَحُسُّه حَسَّاً وحِسَّاً وحَسيساً بمعنى أَحْسَسْتُه بمعنى : عَلِمْتُه وعَرَفْتُه وشَعَرْتُ به . حَسَسْتُ اللحمَ أَحُسُّه حَسَّاً : جعلتُه على الجَمرِ والاسمُ الحُسَاس بالضَّمّ ومنه قولُهم : فَعَلَ ذلك قبلَ حُساسِ الأَيْسار ويقال : حَسَّ الرأسَ يحُسُّه حَسَّاً إذا جَعَلَه في النار فكلُّ ما تَشَيَّطَ أَخَذَه بشَفرَةٍ وقيل الحُسَاس : أن يُنضِجَ أَعْلاه ويَتْرُكَ داخِلَه وقيل : هو أن يَقْشِرَ عنه الرَّمادَ بعد أن يَخْرُجَ من الجَمرِ . كَحَسْحَسْتُه . وقال ابْن الأَعْرابِيّ : يقال : حَسَسْتُ النار وحَشَشْتُ بمعنىً . حَسَسْتُ النارَ : رَدَدْتُها بالعصا على خُبزِ المَلَّةِ أو الشِّواءِ ليَنضَج ومِن كلامِهم : قالتِ الخُبزَةُ : لولا الحَسُّ ما بالَيْتُ بالدَّسِّ . وحَسِسْتُ به بالكَسْر وحَسِيتُ به وأَحْسَيتُ تُبدَلُ السينُ ياءً قال ابنُ سِيدَه : وهذا كلُّه من مُحوَّلِ التَّضعيف والاسمُ من كلِّ ذلك الحِسُّ ؛ أي أَيْقَنتُ به قال أبو زُبَيْدٍ :
خَلا أنَّ العِتاقَ من المَطايا ... حَسِينَ به فهُنَّ إليهِ شُوسُ
قال الجَوْهَرِيّ : وأبو عُبَيْدةَ يروي بيتَ أبي زُبَيْدٍ :
" أَحْسَنَ به فهُنَّ إليه شُوسُ وأصلُه أَحْسَسْنَ . وحَسّانُ . ككَتّانِ : علَمٌ مُشتَقٌ من أحدِ هذه الأشياءِ قال الجَوْهَرِيّ : إنْ جَعَلْتَه فَعْلان من الحِسِّ لم تُجْرِه وإنْ جَعَلْتَه فَعّالاً من الحُسْنِ أَجْرَيْتُه ؛ لأنّ النونَ حينئذٍ أَصْلِيّةٌ . حَسّان : ة بين واسِط ودَيْرِ العاقُول على شاطئِ دجلَة وتُعرَفُ بقريةِ حَسّان وقريةِ أمِّ حَسّان كذا في التكملة . حَسّان : ة قربَ مكَّةَ وتُعرَفُ بأرضِ حَسّانَ . قال الصَّاغانِيّ : الحَسْحاس : السيفُ المُبير . قال الجَوْهَرِيّ : وربّما سمَّوا الرجلَ الجَوادَ حَسْحَاساً . وقال ابنُ فارسٍ : هو الذي يَطْرُدُ الجوعَ بسَخائِه . الحَسْحاس : عَلَمٌ قال ابنُ سِيدَه : رجلٌ حَسْحَاسٌ : خفيفُ الحركةِ وبه سُمِّي الرجل . وبَنو الحَسْحاس : قومٌ من العرب . وعبدُ بَني الحَسْحاس : شاعرٌ معروفٌ اسمُه سُحَيْمٌ . والحُسَاس بالضَّمّ : الهِفُّ وهو سَمَكٌ صِغارٌ قاله الجَوْهَرِيّ وزادَ غيرُه يُعرَفُ بالجِرِّيث يُجَفَّفُ حتى لا يبقى فيه شيءٌ من ماءٍ الواحدةُ حُسَاسَةٌ . الحُسَاس أيضاً : كُسَارُ الحجرِ الصِّغار قال يصفُ حَجَرَ المَنْجَنيقِ :
شظِيَّةٌ مِن رَفْضِه الحُساسِ ... تَعْصِفُ بالمُسْتَلْئِمِ التَّرّاسِ والحُسَاس كالجُذاذ من الشيءِ نقله الأَزْهَرِيّ . وإذا طَلَبْتَ شيئاً فلم تَجِدْه قلتَ : حَسَاس كَقَطَام عن ابْن الأَعْرابِيّ . يقولون : أَحْسَسْتُ بالشيءِ إحْساساً وأَحْسَيْتُ به يُبدِلونَ من السينِ ياءً أمّا قولُهم : أَحَسْتُ بالشيءِ بسينٍ واحدةٍ فعلى الحذف كَراهيةَ التِقاءِ المِثْلَيْن قال سيبويه : وكذلك يُفعَلُ في كلِّ بناءٍ يُبنى اللامُ من الفِعلِ منه على السكون ولا تصِلُ إليه الحركةُ شبَّهوها بأَقمْتُ وهو من شَواذِّ التخفيف أي ظَنَنْتُ ووَجَدْتُ وأَبْصَرتُ وعَلِمْتُ ويقال : أَحَسْتُ بالشيءِ إذا عَلِمْتَه وعَرَفْتَه ويقال : أَحْسَسْتُ الخَبرَ وأَحَسْتُه وحَسَيْتُ وحَسْتُ إذا عَرَفْت منه طَرَفَاً وتقول : ما أَحْسَستُ بالخبر وما أَحْسَسْت وما حَسِيتُ وما حِسْتُ أي لم أَعْرِفْ منه شيئاً . وقَوْله تَعالى : " فلمّا أحَسَّ عيسى منهمُ الكُفرَ " أي رأى قاله اللِّحْيانيُّ وقَوْله تَعالى : " هل تُحِسُّ منهم من أحدٍ " معناه هل تُبصِر هل ترى وقال الفرّاء : الإحْساسُ : الوجود تقول في الكلام : هل أَحْسَسْتَ منهم من أحدٍ وقال الزَّجَّاج : معنى أحَسَّ : عَلِمَ ووَجَدَ في اللُّغَة ويقال : هل أَحْسَسْت صاحِبَك ؟ أي هل رَأَيْته وهل أَحْسَسْت الخَبَر ؟ أي هل عَرَفْتَه وعَلِمْتَه ؟ وقال ابنُ الأثير : الإحْساس : العِلمُ بالحَواسِّ . أَحْسَسْتُ الشيءَ : وَجَدْتُ حِسَّهُ أي حَرَكَته أو صَوْتَه . والتَّحَسُّس : الاسْتِماعُ لحَديثِ القومِ عن الحَربيِّ وقيل : هو شِبهُ التَّسَمُّع والتَّبَصُّر قاله أبو مُعاذٍ . قيل : هو طلبُ خبَرِهم في الخَير وبالجيم في الشَّرِّ . وقال أبو عُبَيْدٍ : تحَسَّسْتُ الخبَرَ وَتَحَسَّيْتُه وقال شَمِرٌ : تنَدَّسْتُه مثلُه وقال ابْن الأَعْرابِيّ : تبَجَّسْتُ الخبَرَ وَتَحَسَّسْتُه بمعنىً واحدٍ . وَتَحَسَّسْتُ من الشيءِ أي تخَبَّرْتُ خَبَرَه وبكلِّ ما ذُكِرَ فُسِّرَ قَوْله تَعالى : " يا بَنِيَّ اذهَبوا فَتَحَسَّسوا من يوسُفَ وأخيه " . والانْحِساس : الانْقِلاعُ والتساقُطُ والتَّحاتُّ والتَّكَسُّر وهو مَجاز يقال : انْحَسَّتْ أَسْنَانُه إذا انْقَلَعتْ وَتَكَسَّرَت السينُ لغةٌ في التاء كما صرَّحَ به الأَزْهَرِيّ قال العَجّاج :
إنَّ أبا العَبّاسِ أَوْلَى نَفْسِ ... بمَعدِنِ المُلكِ الكريمِ الكِرْسِ
فُروعِه وأَصلِه المُرَسِّ ... لَيْسَ بمَقْلوعٍ ولا مُنْحَسِّ
أي ليس بمُحَوَّلٍ عنه ولا مُنقَطِع . وحَسْحَسَ له : توَجَّع وَتَشَكَّى . وتَحْسَحسَ للقِيامِ إذا تحرَّكَ . وتَحَسْحسَتْ أَوْبَارُ الإبلِ وَتَحَسَّسَتْ : تَحاتَّتْ وتطايَرَتْ وَتَفَرَّقَت . ولأُخَلِّفَنَّه بحَسْحَسِه أي ذهابِ مالِه حتى لا يبقى منه شيءٌ وهو مثلٌ . يقال : ائْتِ به من حَسِّك وبَسِّكَ بفَتحِهما وبكَسرِهما أي من حيثُ شِئتَ وكذا من حَسِّكِ وعَسِّكَ كذا في التهذيب وقيل : معناه من حيثُ كان ولم يكن وقال الزّجّاج : تَأْوِيلُه : من حيثُ تُدركُه حاسَّةٌ من حَواسِّكَ أو يُدركُه تصَرُّفٌ من تصَرُّفِك وقيل : من كل جِهةٍ . والحَسَّانِيّات : مياهٌ بالبادية نقله الصَّاغانِيّ . أمُّ الخَيرِ فاطمةُ بنتُ أحمدَ بنِ عَبْد الله بنِ حُسَّةَ بالضَّمّ الأَصْفَهانيّة : مُحدِّثةٌ حدَّثَتْ عن الحسَنِ بنِ عليٍّ البغداديِّ وعنها سعيدُ بنُ أبي الرَّجاءِ ؛ وأبوها حدَّثَ عن ابنِ مَنْدَه ومات سنة 494 قاله الحافظ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : حِسُّ الحُمَّى وحِساسُها : رَسُّها وأَوَّلُها عندما تُحَسُّ الأَخيرة عن اللِّحيانيِّ وقال الأَزْهَرِيّ : الحِسُّ : مَسُّ الحُمَّى أَوَّل ما تبدأُ . وقال القرَّاءُ : تقولُ : من أَينَ حَسَيْتَ هذا الخبرَ ؟ يريدون من أَيْنَ تخَبَّرْتَه . وحَسَّ منه خبراً وأَحَسَّ كلاهما : رَأَى . وقال ابن الأَعرابيِّ : سمعتُ أَبا الحَسَن يقول : حَسْتُ وحِسْتَ ووَدْتُ ووَدِدْتُ وهَمْتُ وهَمَمْتُ وفي الحديث : هل حَسْتُما من شيءٍ . والحسَاسُ بالفتح : الوجود ومنه المَثَلُ : لا حَسَاسَ من ابْنَي مُوقِدِ النّارِ . وقالوا : ذَهَبَ فلانٌ فلا حَسَاسَ به أَي لا يُحَسُّ مكانُه . والشَّيطانُ حّسَّاسٌ لَحَّاسٌ أَي شديد الحِسِّ والإدراكِ . والحِسُّ : الرَّنَّة . وحَسِّ بفتح الحاءِ وكسْرِ السين وتَركِ التَّنوينِ : كلمةٌ تُقالُ عندَ الأَلَمِ . وقال الجَوْهَرِيُّ : قولُهم : ضربَه فما قال حَسِّ يا هذا بفتح أَوَّله وكَسر آخره : كلمةٌ يقولُها الإنسان إذا أَصابه غَفْلَة ما مَضَّه وأَحرَقَه كالجَمْرَة والضَّربة . ويُقالُ : لآخُذَنَّ الشيءَ منكَ بِحَسٍّ أَو ببَسٍّ : أَي بمُشادَّةٍ أَو رِفْقٍ ومثلُه : لآخُذَنَّه هَوْناً أَو عَتْرَسَةً . وضُرِبَ فما قال حَسٍّ ولا بَسٍّ . بالجَرِّ والتَّنوين ومنهم مَن يَجُرُّ ولا يُنَوِّنُ ومنهم من يَكسِرُ الحاءَ والباءَ ومنهم من يقول : حسّاً ولا بسّاً يعني لتَّوجُّعَ . ويُقال اقْتُصَّ من فلانٍ فما تحَسَّسَ أَي ما تحَرَّكَ وما تضَرَّرَ . وقال اللِّحيانيُّ : مَرَّتْ بالقومِ حَواسُّ أَي سِنونَ شِدادٌ . والحَسيسُ كأَميرٍ : القَتيلُ قال الأَفْوَهُ الأَوْدِيُّ :
نَفْسي لهم عندَ انكِسارِ القَنا ... وقد تَرَدَّى كُلُّ قِرْنٍ حَسِيسْ وحسَّه بالنَّصْلِ لغَةُ في حَشِّهُ . وحَسَّهُم يَحُسُّهم : وَطِئَهُم وأَهانَهم قيل : ومنه اشتِقاقُ حَسَّان . ويُقال : أَصابَتْهُم حاسَّةٌ من البَرْدِ : أَي إضْرارٌ وأَصابت الأَرْضَ حاسَّةٌ : أَي بَرْدٌ عن اللِّحيانيِّ أَنَّثَه على مَعنى المُبالَغَةِ . وأَرْضٌ مَحسوسَةٌ : أَصابَها الجَرادُ والبَرْدُ . وحَسَّ البَرْدُ الجَرادَ : قتله . وجَرادٌ مَحسوسٌ : مسَّتْه النّارُ أَو قتلَتْه . والحاسَّةُ : الجَرادُ يَحُسُّ الأَرضَ : أي يأْكُلُ نباتَها . وقال أَبو حنيفَةَ : الحاسَّةُ : الرِّيحُ تحس التُّرابَ في الغُدُرِ فتمْلَؤُها فيَيْبسُ الثَّرَى . والحَسُّ والاحتِساس في كلِّ شيءٍ : أَنْ لا يُترَكَ في المَكانِ شيءٌ . والحُساسُ بالضَّمِّ : الشُّؤْمُ والتَّكَدر وقال الفرَّاءُ : سوءُ الخُلُقِ حكاه عنه سَلَمَة ونقلَه الجَوْهَرِيُّ وبه فُسِّرَ قولُ الرَّاجِز :
رُبَّ شَرِيبٍ لكَ ذي حُساسِ ... شِرابُه كالحَزِّ بالمَواسي
والمَحسوس : المَشؤُوم عن اللِّحيانِيِّ . ورجُلٌ ذو حُساسٍ : رديءُ الخُلُقِ . والحُساس : القَتلُ عن ابن الأَعرابيِّ . والحَسُّ بالفتح : الشَّرُّ . والحَسيسُ كأَميرٍِ : الكريمُ . والحَسْحاسُ : الخَفيفُ الحركَة . والحَسْحاس : جَدُّ عامِرِ بنِ أُمَيَّةَ بنِ زيدٍ الصَّحابِيُّ . وكَريمةُ بنتُ الحَسْحاسِ عن أَبي هُريرة . والحَسحاسُ بنُ بَكْرِ بنِ عَوفِ بنِ عَمرو بنِ عَدِيّ له صحبةٌ ذكرَه ابنُ ماكُولا . والمُسَمَّى بحسَّانَ من الصَّحابة سِتَّةٌ . ومَنزِلَةُ بَني حَسُّونَ : قَريَةٌ من أَعمال المُرْتاحِيَّة بمِصْرَ

##### Türkçe

حسس
**حَسَّ - يَحُسُّ**
**حَسَّ - يَحُسُّ** + bir varlık + bir varlığı yahut bir şeyi: onu yakma veya öldürme veya kesme ile helâk eder ve yok eder; özellikle beslenme kaynağıyla bağlantıyı kesme.
﴿ولقد صدقكم الله وعده إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ﴾: onları helâk edersiniz, izlerini giderirsiniz, etkilerini ortadan kaldırırsınız ve çabalarını boşa çıkarırsınız.
Lafız, “çeşitli türleriyle ölüme sebep olma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَنَقَ - يَخْنُقُ**، **حَسَّ - يَحُسُّ**، **غَالَ - يَغُوْلُ**، **وَقَذَ - يَقِذُ**، **بَخَعَ - يَبْخَعُ**، **صَعَقَ - يَصْعَقُ**
**حَسَّ - يَحِسُّ** + bir varlık + bir şeyi: duyular vasıtasıyla onu hissetti.
**حَسَّ - يَحُسُّ** + bir varlık + bir varlığı yahut bir şeyi: onu yakma veya öldürme veya kesme ile helâk eder ve yok eder.
**حَسَّ - يَحُسَّ**
 	﴿ولقد صدقكم الله وعده إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حتى إذا فشلتم وتنازعتم في الأمر وعصيتم من بعد ما أراكم ما تحبون منكم من يريد الدنيا ومنكم من يريد الآخرة ثم صرفكم عنهم ليبتليكم ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين(152)﴾ آل عمران

مختار الصحاح
● [**حسس**] **ح س س**: **الحِسُّ** ve **الحَسِيسُ** gizli sestir; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿لا يسمعون حسيسها﴾ (vardır). Ve **حَسُّوهم**: onları öldürerek kökünü kazıdılar; babı **رد**’dir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿إذ تحسونهم بإذنه﴾. Ve **المِحَسَّةُ** (mîm’in kesresiyle): **الفرجون**’dur. Ve **الحَوَاسُّ**: beş duyudur; o da işitme, görme, koklama, tatma ve dokunmadır. Ve **أحَسَّ** bir şeyi: onun duyusunu buldu. **الأخفش** dedi: **أحس**’in manası zannetti ve buldu’dur. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿فلما أحس عيسى منهم الكفر﴾. Ve **حَسّانُ** bir adam adıdır; eğer onu **الحس**’ten **فعلان** yaparsan onu i‘rabdan düşürmezsin; eğer onu **الحسن**’den **فعّالا** yaparsan onu i‘rablı yaparsın; çünkü o vakit nûn aslîdir.

الراغب
**حس**
- **الحاسة**: onunla hissî arazların idrak edildiği kuvvettir; **الحواس**: beş duyudur. Denir: **حسست** ve **حسيت** ve **أحسست**; şu halde **حسست** iki vecih üzere söylenir:
Birincisi: “Onu duyumla isabet ettim” diye söylenir; **عنته** ve **رعته** gibi. İkincisi: “Onun duyusuna isabet ettim” (yani duyusunu hedef aldım); **كبدته** ve **فأدته** gibi. Bu, ondan öldürmenin doğması mümkün olduğundan, onunla öldürmeden kinaye yapıldı; böylece **حسسته** denildi (bak: **البصائر** 2/459); yani: onu öldürdüm. Yüce Allah dedi: }إذ تحسونهم بإذنه{ [آل عمران/152]. Ve **الحسيس**: öldürülmüş kimsedir. Ondan: **جراد محسوس**: pişirildiği zaman (lisanda: **وجراد محسوس**: ateş ona dokunduğu yahut onu öldürdüğü zaman). Ve onların sözü: **البرد محسة للنبت** (yani: onu **يحسه** ve yakar. Bak: **اللسان** (**حس**) ; **والمجمل** 1/212). Ve **انحست أسنانه**: ondan bir infa‘âldir. Amma **حسست** ise **علمت** ve **فهمت** gibidir; lâkin bu, ancak duyudan olan şeyde söylenir. Amma **حسيت** ise iki sîn’den birinin yâ’ya çevrilmesi iledir.
Ve amma **أحسسته**: hakikati, onu duyumla idrak ettim’dir. Ve **أحست** de onun gibidir; lâkin hafifletme için iki sîn’den biri hazfedildi; **ظلت** gibi. Yüce Allah’ın sözü: }فلما أحس عيسى منهم الكفر﴿[آل عمران/52]; burada, onlardan küfrün, anlayıştan öte duyunun bile açıkça fark edeceği bir açıklıkla ortaya çıktığına tenbihtir. Keza Yüce Allah’ın sözü:﴾فلما أحسوا بأسنا إذا هم منها يركضون﴿[الأنبياء/12]. Ve Yüce Allah’ın sözü:﴾هل تحس منهم من أحد﴿[مريم/98]; yani: onlardan birini duyunla buluyor musun? Hareket, **الحسيس** ve **الحس** ile ifade edildi. Yüce Allah dedi:﴾لا يسمعون حسيسها{ [الأنبياء/102]. Ve **الحساس**: kötü huydan ibarettir (bak: **المجمل** 1/212); ve **زكام** ve **سعال** vezni üzerine kılındı.

ملخص اللسان
1.    **وانْحَسَّت أَسنانُه**: döküldü, parçalanıp ufalandı ve kırıldı;
2.    Birinden kısas alındı da **فما تَحَسَّسَ**: yani ne hareket etti ne de kıvrandı.
3.    Şüphesiz soğuk, bitki ve ot için **مَحَسَّة**’dir; yani onu **يَحُسُّه** ve yakar.
4.    Ve **حَسَّهم يَحُسُّهم**: onları çiğnedi ve aşağıladı.
5.    Ve **تَحَسَّسَتْ أَوبارُ الإِبل**: uçuştu ve dağıldı.
6.    **ليس بمقلوع ولا منحس**: yani ondan çevrilmiş değildir ve kesilmiş değildir.
7.    **الحَسُّ** ve **الاحْتِساسُ** her şeyde: mekânda hiçbir şey bırakmamaktır.
8.    **تَحُسُّ**: yani yakarsın ve yok edersin; **الحاسَّة**’den (gelir); o, ekine ve ota isabet edip onu yakan âfettir.
9.    Ve **الحاسَّة**: çekirgedir; **يَحُسُّ** yeri; yani bitkisini yer.
10.     Ve **حَسَّ الدابة يَحُسُّها حَسّاً**: ondan toprağı silkeledi.
11.     Ve **الحَسيسُ** ve **الحِسُّ**: harekettir.
12.     **الحِسُّ** hareketten (olan)dır; ve **الحِسُّ**: çınlamadır.
13.     Şüphesiz o, **مسجد الخَيْف**’te idi de bir yılanın **حِسَّ**’ini işitti; yani hareketini ve yürüyüş sesini.
14.     Ve **الحِسُّ** ve **الحَسِيسُ**: sana yakın geçenden, onu görmediğin hâlde işittiğin şeydir.
15.     **لا يَسْمَعُون حَسِيسَها**: yani onun **حِسَّ**’ini ve alevlenmesinin hareketini işitmezler.
16.     Ve hummanın **حِسُّ**’i ve **حِساسُها**: dokunuşu ve ilk hâlidir; hissedildiği zaman.
17.     **الحِسُّ**: humma başladığı ilk anda onun dokunuşudur.
18.     **حسَّ بالشيء يَحُسُّ حَسّاً وحِسّاً**: **الحِسُّ** ve **الحَسِيسُ** gizli sestir.
19.     Ve **حَسِيساً**; ve **أَحَسَّ به** ve **أَحَسَّه**: onu hissetti.
20.     **حَسْتُ بالشيء**: onu bildiğim ve tanıdığım zaman.
21.     Ve insanın **حَواسُّ**’u: beş duyudur; o da tat, koku, görme, işitme ve dokunmadır.
22.     Ve **الحِسُّ**: deridir.
23.     Ve **تَحَسَّسَ الخبر**: onu aradı ve araştırdı.
24.     **تَحَسَّسْ فلاناً ومن فلان**: yani araştır.
25.     **التَحَسُّسُ** dinlemeye ve bakmaya benzer.
26.     Ve **تَحَسَّسْتُ من الشيء**: yani onun haberini yokladım.
27.     Ve ondan bir haber **حَسَّ** etti ve **أَحَسَّ**: gördü.
28.     **أَحَسَّ**: bildi ve buldu.
29.     Ve **الحَسُّ**: şiddetli öldürmedir.
30.     Ve **حَسَسْناهم**: yani onları öldürerek kökünü kazıdık.
31.     Ve **حَسَّهم يَحُسُّهم حَسّاً**: onları kökünü kazıyan şiddetli bir öldürmeyle öldürdü.
32.     **إِذ تَحُسُّونهم بإِذنه**: yani onları şiddetli bir öldürmeyle öldürürsünüz.
33.     Ve **حُسُّوهم بالسيف حَسّاً**: yani onları öldürerek kökünü kazıyın.
34.     Ve **الحَسُّ**: soğuğun şeylere zarar vermesidir.
35.      Ve **المِحَسَّة**: **الفِرْجَوْنُ**’dur.
36.     “Beni elbiselerimin içinde gömün ve benden toprağı **تَحُسُّوا** etmeyin”: yani onu silkelemeyin.
37.     Ve **حَسَسْتُ له أَحِسُّ** ve **حَسِسْتُ حَِسّاً**: ikisinde de ona acıdım.
38. **الحَسُّ**: şefkat ve inceliktir.
39.     Ve denir: **أَحْسَسْتُ الخبرَ** ve **أَحَسْتُه** ve **حَسَيتُ** ve **حَسْتُ**: ondan bir tarafı bildiğim zaman.
40.     **ما أَحْسَسْتُ بالخبر وما أَحَسْت وما حَسِيتُ ما حِسْتُ**: yani ondan hiçbir şey bilmedim.
41.     “Bu haberi nereden **حَسَيْتَ**?”: yani onu nereden haber aldın?
42.     Ve haberle **حَسِسْتُ** ve onunla **أَحْسَسْتُ**: yani ona yakînen inandım.
43.     **الإِحْساسُ**: duyularla bilmedir; o da insanın duyuları, göz, kulak, burun, dil ve el gibi.
44.     Yerin **حَواسُّ**’u beştir: soğuk, dolu, rüzgâr, çekirge ve hayvan sürüleri.
45.     Ve **الحِسُّ**: doğumdan sonra kadına isabet eden ağrıdır.
46.     **هل تحس منهم من أَحد**: görüyor musun, görüyor musun?
47.     Ve **الإِحْساسُ**: varlıktır.
48.     Ve “haberi **أَحْسَسْت** mi?”: yani onu tanıdın mı ve bildin mi?
49.     “Okumu **أُحِسُّ** eder miyim diye baktım da hiçbir şey görmedim”: yani baktım da onu bulmadım.
50.     “Ateş yakanın iki oğlundan **لا حَسَاسَ**”: varlık yok.
51.     “Falanca gitti; artık onda **فلا حَساسَ به**”: yani onunla hissedilmez yahut yeri hissedilmez.
52.     Şüphesiz şeytan **حَسَّاس لَحَّاسٌ**’tır: yani hissi ve idraki pek şiddetlidir.
53.     **من حَسِّه وعَسِّه**: yani dilediği yerden.

54.     Bana **حَسِّك** ve **بَسِّك**’inden getir; bulunduğu yerden, olup da olmadığı yerden.
55.     **حَِسِّي** ve **بَِسِّي**’den; yani her yönden.
56.     Ve **حَسَّ**: acı sırasında söylenen bir kelime.
57.     “Senden o şeyi mutlaka **بِحَسٍّ** yahut **بِبَسٍّ** ile alacağım”; yani çekiştirerek yahut yumuşaklıkla,
58.     **حَسّاً** da değil **بَسّاً** da değil; yani sızlanma.
59.     Ve **حَسِّ** tıpkı **أَوَّهْ** gibidir,
60.     Ve falan kimse kötü bir **بِحَسَّةٍ** ve kötülük **حَسَّةِ سَوْءٍ** ile geceledi; yani kötü bir hâl ve şiddet ile,
61.     Kavmin üzerinden **حَواسُّ** geçti; yani şiddetli yıllar.
62.     Komutan onları **حَسَّ** eder, onları **يَحُسُّ** eder, **حَسّاً**; onları öldürdüğü zaman.
63.     **الحَسُّ** öldürmedir; ve **الحَسِيسُ**: öldürülmüş (kimse);
64.     Ve her bir akran **حَسِيسْ** **الجَحْرَة**’ye yuvarlandı: şiddetli yıl.
65.     Ve **جراد محسوسٌ**: onu ateş öldürdü.
66.     Ve **حَسَّان**: bu şeylerden birinden türemiş bir isimdir;
67.     Ve **الحَسُّ**: gürültüdür.
68.     Ve **الحِسُّ**: otu yakan bir soğuktur,
69.     Ve **أَرض مَحْسوسة**: ona çekirge ve dolu isabet etmiştir.
70.     Ve soğuk çekirgeyi **حَسَّ** etti: onu öldürdü.
71.     Ve **جراد مَحْسُوس**: ateş ona dokunduğu yahut onu öldürdüğü zaman.
72.     “Ona **بجراد مَحْسُوس** gönderdim”; yani soğuk onu öldürdü,
73.     Ve yere bir **حاسَّةٌ** isabet etti; yani dolu;
74.     Ve onlara bir **حاسَّةٌ** isabet etti: bu, soğuk yahut başkası otlağa zarar verdiği zaman olur;
75.     **الحاسَّة**: rüzgârın çukurlarda toprağı altüst etmesi, sonra onu doldurmasıdır; böylece toprak kurur.
76.     Ve **سَنَة حَسُوس**: şiddetli kıtlık, hayrı az olduğu zaman. Ve **سنة حَسُوس**: her şeyi yer;
77.     Ve başı **حَسَّ** eder, onu **يَحُسُّ** eder, **حَسّاً**: onu ateşe koyduğu zaman; her ne vakit kızarsa onu bir bıçak ağzıyla alır.
78.     Ve **الحُساس**: Bahreyn’de küçük balık; kurutulur, ta ki suyundan onda hiçbir şey kalmayıncaya kadar,
79.     Ve **الحُساس**: **الهِفُّ**; o, kurutulan küçük balıktır.
80.     Ve **الحُساسُ**: uğursuzluk ve sıkıntıdır.
81.     Ve **المَحْسوس**: uğursuz;
82.     **الحاسُوس**: erkeklerden uğursuz olan.
83.     Ve **ذو حُساسٍ** bir adam: kötü huylu;
84.     **الحُساسُ** öldürmedir.،
85.     Ve **الحِسُّ**: şerdir;
86.     “**أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ**”: şerri ehline ilhak et;
87.     Ancak o, “**أَلصِقوا الحِسَّ بالإِسِّ**”dir; yani şerri, düşmanlık ettiğiniz kimselerin köklerine yapıştırın.
88.     “**أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ**” denir; manası: şeyi şeye ilhak et; yani sana bir yönden bir şey geldiği zaman onun benzerini yap.
89.     Şüphesiz mümin, münafık için **يَحِسُّ** eder; yani onu barındırır ve sızlanır.
90.     Ve **مَحَسَّةُ المرأَة**: onun dübürüdür,
91.     Ve **الحُساسُ**: eti kor üzerine koymaktır,
92.     Ve onu **حَسَّه** etti ve onu **حَسْحَسَه** etti: onu kor üzerine koyduğu zaman,
93.     Ve “ateşi **حَسَسْتُ**”: onu, **خُبْزَة المَلَّةِ** yahut kızartmanın bir ekmeği üzerine, kenarlarından pişsin diye, değnekle geri çevirdiğim zaman;
94.     Ve **حَسْحاسٌ** bir adam: hareketi hafif,
95.     Ve **بنو الحَسْحَاسِ**: Araplardan bir kavim.

لسان العرب
● - **فرجن**: **الفِرْجَونُ**: **المِحَسَّةُ**. Ve **فَرْجَنَ** biniti **بالفِرْجَوْن** ile; yani **بالمِحَسَّة** ile; yani onu **حَسَّ** etti; ve Allah Teâlâ daha iyi bilir.

● - حسس: **الحِسُّ** ve **الحَسِيسُ**: gizli ses; Yüce Allah dedi ki: **لا  يَسْمَعُون حَسِيسَها**. Ve **الحِسُّ**, **الحاء**’ın kesresiyle: **أَحْسَسْتُ بالشيء**’den (olan). **حسَّ  بالشيء** **يَحُسُّ** **حَسّاً** ve **حِسّاً** ve **حَسِيساً**; ve **أَحَسَّ به** ve **أَحَسَّه**: onu hissetti; ve onların **أَحَسْتُ بالشيء** sözlerine gelince, iki benzerin birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle hazif üzerinedir; Sîbeveyh dedi ki: Aynı şekilde, fiilden **اللام**’ı sükûn üzere bina edilen ve hareke ona ulaşmayan her bina’da yaparlar; onu **أَقَمْتُ**’a benzettiler. Ezherî: Ve **هل أَحَسْتَ** denir, **أَحْسَسْتَ** manasında; ve denir: **حَسْتُ بالشيء** onu bildiğim ve tanıdığım zaman; dedi ki: Ve denir: **أَحْسَسْتُ  الخبَرَ** ve **أَحَسْتُه** ve **حَسَيتُ** ve **حَسْتُ** ondan bir tarafı tanıdığım zaman. Ve dersin: **ما  أَحْسَسْتُ بالخبر** ve **ما أَحَسْت** ve **ما حَسِيتُ** **ما حِسْتُ** yani ondan hiçbir şey tanımadım  (* **عبارة المصباح**: Ve adam bir şeyi **أحس** eder, **إحساساً**: onunla bildi; ve belki **الباء** artırılır da **أحسّ به** denir, **شعر به** manası üzere. Ve **حسست به** **قتل** babındandır, onda bir lugattır; masdar **الحس**’tır, kesreyle; ve onlardan kimisi iki fiili hazifle hafifletir, **أحسته** ve **حست به** der; ve onlardan kimisi ikisinde de **السين**’i **ياء** ile ibdâl ederek hafifletir, **حسيت** ve **أَحسيت** der; ve **حست بالخبر** **تعب** babındandır ve bizzat kendisiyle müteaddî olur, **حست الخبر** denir, **قتل** babındandır. **اهـ. باختصار**.). İbn Sîde dedi ki: Ve dediler: **حَسِسْتُ به** ve **حَسَيْتُه** ve **حَسِيت به** ve **أَحْسَيْتُ**; ve bu, bütünüyle, şeddeliğin çevrilmişinden (muhavvelinden)dir; ve bütün bunların ism(i) **الحِسُّ**’tur. Ferrâ dedi ki: **من  أَين حَسَيْتَ هذا الخبر** dersin; istedikleri: onu nereden haber aldın. Ve **حَسِسْتُ بالخبر** ve **أَحْسَسْتُ به** yani ona yakîn getirdim. Dedi ki: Ve belki **حَسِيتُ بالخبر** ve **أَحْسَيْتُ  به** derler; **السين**’den **ياء** ibdâl ederler; Ebû Zübeyd dedi ki:
خَلا أَنَّ العِتاقَ من المَطايا
حَسِينَ به، فهنّ إِليه شُوسُ
Cevherî dedi ki: Ve Ebû Ubeyde, Ebû Zübeyd’in beytini şöyle rivayet eder:
أَحَسْنَ به فهن إليه شُوسُ
Ve aslı **أَحْسَسْنَ**’dır; ve **أَحْسَسْتُ** denildi; manası: zannettim ve buldum.

Ve **حِسُّ الحمَّى** ve **حِساسُها**: onun **رَسُّ**’u ve, hissedildiği zaman, onun evveli; sonuncusu Lihyânî’dendir. Ezherî: **الحِسُّ** hummânın, başladığı ilk anda, dokunuşudur; ve Asma‘î dedi ki: İnsanın, onu tutmadan ve ortaya çıkmadan önce, hummânın dokunuşunu ilk bulduğu şey; işte o **الرَّسُّ**’tur; dedi ki: Ve **وَجَدَ حِسّاً من الحمى** denir. Ve hadiste: Bir adama dedi ki: **متى  أَحْسَسْتَ أُمَّْ مِلْدَمٍ؟** yani hummânın dokunuşunu ne zaman buldun.

İbnü’l-Esîr dedi ki: **الإِحْساسُ** duyularla bilmedir; ve onlar, göz, kulak, burun, dil ve el gibi, insanın duyumsama yerleridir; ve insanın **حَواسُّ**’u beştir: tat, koku, görme, işitme ve dokunma. Ve yerin **حَواسُّ**’u beştir: soğuk, dolu, rüzgâr, çekirge ve davarlar.

Ve **الحِسُّ**: doğumdan sonra kadına isabet eden ağrı; ve denildi: onu hissettiği zaman doğum ağrısı. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Doğurmuş bir kadına uğradı da ona **سَوِيقٍ**’ten bir içimlik çağırdı ve dedi: Bunu iç; çünkü o **الحِسَّ**’i keser. Ve **تَحَسَّسَ  الخبر**: onu aradı ve araştırdı. Ve tenzîlde: **يا بَنيَّ اذهبوا فَتحَسَّسوا من يوسف  وأَخيه**. Lihyânî dedi ki: **تَحَسَّسْ فلاناً ومن فلان** yani araştır; **الجيم** başkası içindir. Ebû Ubeyd dedi ki: **تَحَسَّسْت الخبر** ve **تَحَسَّيته**. Şemr dedi ki: **تَنَدَّسْتُه** onun gibidir. Ebû Muâz dedi ki: **التَحَسُّسُ** dinlemeye ve bakmaya benzer; dedi ki: ve **التَجَسُّسُ**, **الجيم** ile, ayıbı araştırmaktır; onu, Yüce Allah’ın sözü **ولا  تَجَسَّسوا ولا تَحَسَّسُوا**’nun tefsirinde söyledi. İbnü’l-A‘râbî: **تَجَسَّسْتُ الخبر** ve **تَحَسَّسْتُه** bir manadadır. Ve **تَحَسَّسْتُ من الشيء** yani onun haberini yokladım. Ve **حَسَّ منه خبراً** ve **أَحَسَّ**, ikisi de: gördü. Bunun üzerine Yüce Allah’ın sözü **فلما أَحسَّ عيسى  منهم الكُفْرَ** böyle tefsir edildi. Lihyânî nakletti: **ما أَحسَّ منهم أَحداً** yani görmedi. Ve aziz tenzîlde: **هل تُحِسُّ منهم من أَحد**; ve Yüce Allah’ın sözü **هل تحس منهم  من أَحد** hakkında denildi; ve Yüce Allah’ın sözü **هل تحس منهم من أَحد** hakkında denildi: manası, görüyor musun, görüyor musun? Ezherî dedi ki: Arapları işittim, kayıp develeri için çağıranları, durduğu zaman  (* asılda böyle boşluk.) ... hâller(den) ... ve **أَحوالاً وأَحِسُّوا ناقةً** sıfatı şöyle şöyle; manası: bir deve hissettiniz mi; emrin lafzı üzere geldiler. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü **فلما أَحسَّ عيسى منهم الكفر** ve sözü **هل تُحِسُّ منهم من  أَحد** hakkında dedi ki: manası: İsa bulunca; dedi ki: ve **الإِحْساسُ** buluştur; sözde dersin: **هل أَحْسَسْتَ منهم من أَحد؟** Zecâc dedi ki: **أَحَسَّ**’ın manası lugatta bildi ve buldu. Ve denir: **هل أَحسَست صاحبك** yani onu gördün mü? Ve **هل أَحْسَسْت الخبر** yani onu tanıdın mı ve bildin mi? Leys, Yüce Allah’ın sözü **فلما أَحس عيسى منهم الكفر** hakkında: yani gördü, dedi. Denir: **أَحْسَسْتُ من فلان ما ساءني** yani gördüm. Dedi ki: Ve Araplar **ما  أَحَسْتُ منهم أَحداً** derler; ilk **السين**’i hazfederler; aynı şekilde Yüce Allah’ın sözü **وانظر إِلى إِلهك الذي ظَلْتَ عليه عاكفاً**’da; ve dedi: **فَظَلْتُم تَفَكَّهون**; ve okundu: **فَظِلْتُم**; hareketli **اللام** atıldı; aslında **فَظَلِلْتُم** idi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Ebû’l-Hasen’i şöyle derken işittim: **حَسْتُ** ve **حَسِسْتُ** ve **وَدْتُ** ve **وَدِدْتُ** ve **هَمْتُ** ve **هَمَمْتُ**. Avf b. Mâlik’in hadisinde: İki adama ansızın girdim de dedim: **هل حَسْتُما من  شيء؟** Dediler: hayır. Ebû’l-Ârim’in haberinde: **فنظرت هل أُحِسُّ سهمي فلم أَرَ  شيئاً** yani baktım da onu bulmadım.

Ve dedi: **لا حَساسَ من ابْنَيْ مُوقِدِ النار**; iki adamın yolda ateş yaktıklarını, bir kavim onlara uğradığı zaman onları misafir ettiklerini iddia ettiler; bir kavim onlara uğradı, hâlbuki gitmişlerdi; bir adam dedi: **لا حَساسَ من ابْنَيْ مُوقِدِ النار**; ve denildi: **لا حَسَاسَ من ابني  موقد النار**: varlık yok; ve o daha güzeldir. Ve dediler: falan gitti, artık **فلا حَساسَ به** yani onunla hissedilmez yahut onun yeri hissedilmez. Ve **الحِسُّ** ve **الحَسِيسُ**: sana yakın geçenden işittiğimiz, fakat onu görmediğin şey; ve o bütün şeylerde geneldir; ve bir **بازٍ** vasfında inşad etti:
تَرَى الطَّيْرَ العِتاقَ يَظَلْنَ منه
جُنُوحاً، إِن سَمِعْنَ له حَسِيسا
Ve Yüce Allah’ın sözü **لا يَسْمَعُون حَسِيسَها** yani onun **حِسَّ**’ini ve alevlenmesinin hareketini işitmezler. Ve **الحَسيسُ** ve **الحِسُّ**: harekettir. Ve hadiste: **الخَيْفِ** mescidinde idi de bir yılanın **حِسَّ**’ini işitti; yani onun hareketini ve yürüyüş sesini; ve ondan: Hadis: **إِن  الشيطان حَسَّاس لَحَّاسٌ**; yani hissi ve idraki şiddetli. Ve onun için ne bir **حِسّاً** ne de bir **جِرْساً** işitilmedi; **الحِسُّ** hareketten, **الجِرْس** sesten (olandır); ve insana ve başkasına elverişlidir; Abdü Menâf b. Rib‘ el-Hüzelî dedi ki:
وللقِسِيِّ أَزامِيلٌ وغَمْغَمَةٌ،
حِسَّ الجَنُوبِ تَسُوقُ الماءَ والبَرَدا
Ve **الحِسُّ**: çınlamadır. Ve malı **من حِسَّه وبِسِّه وحَسِّه وبَسِّه**’den getirdi; ve **التهذيب**’de: **من حَسِّه وعَسِّه** yani dilediği yerden. Ve bana **من حَسِّك  وبَسِّك**’ten gel; bunun hepsinin manası: olduğu ve olmadığı yerden, nereden olursa. Zecâc dedi ki: Te’vîli: onu, duyularından bir duyu onu idrak ettiği yerden yahut tasarruflarından bir tasarruf onu idrak ettiği yerden getir. Ve hadiste: Bir adam dedi: Benim bir amca kızı vardı, onun nefsini istedim,

Bunun üzerine dedi ki: “Yoksa bana yüz dinar mı veriyorsun?” Onu **حَِسِّي** ve **بَِسِّي**’den; yani her yönden istedi. Ve **حَسَّ**, **الحاء**’ın fethi, **السين**’in kesri ve tenvini terk ile: acı anında söylenen bir kelimedir. Ve denir: “Şüphesiz ben bir ağrıdan **حِسّاً** buluyorum”; **العَجَّاجُ** dedi ki:

فما أَراهم جَزَعاً بِحِسِّ،
عَطْفَ البَلايا المَسَّ بعد المَسِّ
وحَرَكاتِ البَأْسِ بعد البَأْسِ،
أَن يَسْمَهِرُّوا لضِراسِ الضَّرْسِ

**يسمهرّوا**: şiddetlensinler. **والضِّراس**: diş dişe tutuşma. **والضَّرْسُ**: ısırma. Ve denir: “Mutlaka senden şeyi **بِحَسٍّ** yahut **بِبَسٍّ** ile alacağım”; yani çekişme yahut yumuşaklık ile; bunun benzeri: “Mutlaka onu kolaylıkla yahut sertlik ile alacağım.” Araplar ateşin yakıcılığı ve keskin ağrı yanında: **حَسِّ بَسِّ** derler; ve vuruldu da **حَسٍّ** da **بَسٍّ** de demedi; cer ve tenvin ile; onlardan kimi cer eder ve tenvinlemez, onlardan kimi **الحاء** ve **الباء**’yı kesreler de **حِسٍّ** ve **بِسٍّ** der, onlardan kimi **حَسّاً** ve **بَسّاً** der; yani sızlanmayı. Ve denir: “Falandan kısas alındı da **تَحَسَّسَ** etmedi”; yani ne hareket etti ne de kıvrandı. **الأَزهري**: Bize ulaştı ki salihlerden bazısı parmağını bir ateş alevine uzatırdı; onu yakıp acıtınca dedi ki: “**حَسِّ حَسِّ**; cehennem ateşine sabrın nasıldır, sen bundan sızlanırken?” **الأَصمعي** dedi: Onu vurdu da **حَسِّ** demedi; dedi ki: Bu, cahiliyede kerih görülen bir kelime idi; ve **حَسِّ**, **أَوَّهْ** gibidir. **الأَزهري** dedi: Bu doğrudur. Hadiste: elini tencereye koydu, yemek için; parmakları yandı; dedi ki: **حَسِّ**; o, **السين**’in kesri ve şeddeli oluşu iledir; insanın, gafleten onu sızlatan ve yakan bir şey isabet ettiğinde söylediği bir kelimedir; kor gibi, darbe gibi ve benzerleri. Talha hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Uhud günü parmakları kesildiğinde dedi ki: **حَسَّ**; bunun üzerine Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Eğer ‘bismillâh’ deseydin, melekler seni yükseltirdi ve insanlar bakıyor olurdu.” Hadiste: Nebî, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Tebûk’a gidişindeki yürüyüşünde bir gece yürürken, ashabından bir adam yanında yürüdü; uyukladılar; onun ayağı, Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ayağına değdi; dedi ki: **حَسِّ**; ve ondan **العجاج**’ın sözü; ve geçmişti.

Ve falan, kötü bir **بِحَسَّةٍ** ve **حَسَّةِ سَوْءٍ** ile geceledi; yani kötü bir hâl ve şiddet ile; ve kesre daha kıyasîdir; çünkü hâller çoğu kez **فِعْلَة** üzere gelir; **الجِيْئَةِ** ve **التَّلَّةِ** ve **البِيْئَةِ** gibi. **الأَزهري** dedi: Araplardan ve dil ehlinden ezberlediğimiz: “Falan, **بجيئة سوء** ve **تلة سوء** ve **بيئة سوء** ile geceledi”dir; dedi ki: **حسة سوء**’u, **الليث**’ten başkası için işitmedim.

**اللحياني** dedi: Kavmin üzerinden **حَواسُّ** geçti; yani şiddetli yıllar.

**والحَسُّ**: çok öldürme. Ve **حَسَسْناهم**: yani onları öldürerek köklerini kazıdık.

Ve **حَسَّهم يَحُسُّهم حَسّاً**: onları kökünü kazıyan, çok öldürme ile öldürdü. Aziz tenzilde: **إِذ تَحُسُّونهم بإِذنه**; yani onları şiddetli bir öldürme ile öldürüyordunuz; isim **الحُساسُ**’tur; **ابن الأَعرابي**’den; **أَبو إِسحق** dedi: manası, onları öldürerek köklerini kazıyorsunuz. Denir: **حَسَّهم** kumandan **يَحُسُّهم حَسّاً**; onları öldürdüğünde. **الفراء** dedi: Burada **الحَسُّ**, öldürme ve yok etmedir. **والحَسِيسُ**: öldürülmüş kimse; **صَلاءَةُ بن عمرو الأَفْوَهُ** dedi:

إِنَّ بَني أَوْدٍ هُمُ ما هُمُ،
للحَرْبِ أَو للجَدْبِ، عامَ الشُّمُوسْ
يَقُونَ في الجَحْرَةِ جِيرانَهُمْ،
بالمالِ والأَنْفُس من كل بُوسْ
نَفْسِي لهم عند انْكسار القَنا،
وقد تَرَدَّى كلُّ قِرْنٍ حَسِيسْ

**الجَحْرَة**: şiddetli yıl. Ve onun sözü: **نفْسي لهم**; yani “nefsim onlara fidâdır”; haberi hazfetti. Hadiste: **حُسُّوهم بالسيف حَسّاً**; yani onları öldürerek köklerini kazıyın. Ali hadîsinde: “Şüphesiz göğsümü, sizin onları mızrak uçlarıyla **حَسُّكم** etmeniz şifâlandırdı.” Diğer hadîs: “Sizi mızrak uçlarıyla **حَسّاً** olarak giderdikleri gibi”; **الشين**’li mu‘ceme ile de rivayet olunur. Ve **جراد محسوسٌ**: ateş onu öldürdü. Hadiste: kendisine **جراد مَحْسوس** getirildi. Ve **حَسَّهم يَحُسُّهم**: onları çiğnedi ve aşağıladı.

Ve **حَسَّان**: bu şeylerden birinden türemiş bir isimdir; **الجوهري** dedi: Onu **الحَسِّ**’ten **فَعْلانَ** yaparsan onu i‘râb etmezsin; onu **الحُسْنِ**’den **فَعَّالاً** yaparsan i‘râb edersin; çünkü o vakit **النون** aslîdir.

**والحَسُّ**: gürültü. **والحَسُّ**: soğuğun şeylere zarar vermesi. Ve denir: Soğuktan bir **حاسَّة** onlara isabet etti. **والحِسُّ**: otu yakan bir soğuktur; ve o bir isimdir; ve **حَسَّ البَرْدُ**. Ve ot, onu **يَحُسُّه حَسّاً**; ve **أَبي حنيفة**’den, **الصاد**’ın bir lehçe olduğu zikredildi. Ve denir: Şüphesiz soğuk, bitki ve ot için bir **مَحَسَّة**’dir, **الجيم**’in fethi ile; yani onu **يَحُسُّه** ve yakar. Ve yere bir **حاسَّةٌ** isabet etti; yani bir soğuk; **اللحياني**’den; onu mübalağa yahut âfet manasına getirdi. Ve onlara bir **حاسَّةٌ** isabet etti: bu, soğuk yahut başkası ota zarar verdiğinde olur; **أَوْسٌ** dedi:

فما جَبُنُوا أَنَّا نَشُدُّ عليهمُ،
ولكن لَقُوا ناراً تَحُسُّ وتَسْفَعُ

**الأَزهري** dedi: Şöyle rivayet etti **شمر** **ابن الأَعرابي**’den; ve dedi ki: **تَحُسُّ**; yani yakar ve yok eder; **الحاسَّة**’den; o, ekine ve ota isabet edip onu yakan âfettir. Ve **أَرض مَحْسوسة**: çekirge ve soğuk ona isabet etti. Ve **حَسَّ البردُ الجرادَ**: onu öldürdü. Ve **جراد مَحْسُوس**: ateş ona dokunduğunda yahut onu öldürdüğünde. Çekirge hakkında hadiste: soğuk onu **حَسَّه** ederse, onu öldürür. Âişe hadîsinde: ona **بجراد مَحْسُوس** gönderdi; yani soğuk onu öldürdü; ve denildi: ateş ona dokunandır. **والحاسَّة**: çekirge, yeri **يَحُسُّ** eder; yani bitkisini yer. **أَبو حنيفة** dedi: **الحاسَّة**; rüzgârdır; çukurlarda toprağı altına alır da onları doldurur; böylece toprak kurur. Ve **سَنَة حَسُوس**: şiddetli kıtlık, hayrı az olduğunda. Ve **سنة حَسُوس**: her şeyi yer; dedi ki:

إِذا شَكَوْنا سَنَةً حَسُوسا،
تأْكلُ بَعْدَ الخُضْرَةِ اليَبِيسا

“Yeşillikten sonra kuruyu yer”i kastetti; zira yeşillik ve kuruluk yenmez; çünkü ikisi arazdır. Ve **حَسَّ الرأْسَ يَحُسُّه حَسّاً**: onu ateşe koyduğunda; her ne zaman kızarsa onu bir bıçakla alır. Ve **تَحَسَّسَتْ أَوبارُ الإِبل**: uçuştu ve dağıldı. Ve **انْحَسَّت أَسنانُه**: döküldü, parçalanıp düştü ve kırıldı; ve **العجاج**’dan okundu:

في مَعْدِنِ المُلْك الكَريمِ الكِرْسِ،
ليس بمَقْلوع ولا مُنْحَسِّ

**ابن بري** dedi: Bu recezin doğru inşadı “**بمعدن الملك**” iledir; ve ondan önce:

إِن أَبا العباس أَولَى نَفْسِ

Ve **أَبو العباس**, **الوليد بن عبد الملك**’tir; yani o, hilâfete insanların en lâyığıdır ve ona nefsen en lâyıktır. Ve onun sözü:

ليس بمقلوع ولا منحس

yani ondan çevrilmiş değildir ve kesilmiş değildir.

**الأَزهري**: **الحُساسُ**, şeyden **الجُذاذ** gibidir; ve küçük taş kırıntısı **حُساسٌ**’tır; bir râciz, mancınık taşlarını zikrederek dedi ki:

شَظِيَّة من رَفْضَّةِ الحُساسِ،
تَعْصِفُ بالمُسْتَلْئِم التَّرَّاسِ

Ve her şeyde **الحَسُّ** ve **الاحْتِساسُ**: mekânda hiçbir şey bırakmamaktır. **والحُساس**: Bahreyn’de küçük balıktır; kurutulur, öyle ki suyundan hiçbir şey kalmaz; bir tanesi **حُساسَة**. **الجوهري** dedi: **الحُساس**, zamme ile, **الهِفُّ**’tür; o, kurutulan küçük balıktır. **والحُساسُ**: uğursuzluk ve sıkıntı. **والمَحْسوس**: uğursuz; **اللحياني**’den. **ابن الأَعرابي**: **الحاسُوس**; erkeklerden uğursuz olandır. Ve **رجل ذو حُساسٍ**: kötü huylu; dedi ki:

رُبَّ شَريبٍ لك ذي حُساسِ،

Şarabı, usturalarla yarma gibidir; burada **الحُساسُ** uğursuzluk olur ve kötü huy olur. İbnü’l-A‘râbî tek başına dedi ki: burada **الحُساسُ** öldürmedir; **الشريب** burada seni havuza götürüp suya varan kimsedir; der ki: onu beklemen, senin için ve develerin için bir öldürmedir. Ve **الحِسُّ**: şer; Araplar der ki: **أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ**; **الإِسُّ** burada asıldır; der ki: şerri ehline ilhak et. İbn Düreyd dedi ki: ancak o, **أَلصِقوا الحِسَّ بالإِسِّ**’dir; yani düşmanlık ettiğiniz kimselerin asıllarına şerri yapıştırın. Cevherî dedi ki: **أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ** denir; manası: şeyi şeye ilhak et; yani bir taraftan sana bir şey geldiğinde onun benzerini yap. Ve **الحِسُّ**: deri.

Ve **حَسَّ** biniti, onu **يَحُسُّها** **حَسّاً**: ondan toprağı silkeledi; bu, onu **بالمِحَسَّة** ile **فَرْجَن** ettiğinde (olur); yani onu **حَسَّ** etti. Ve **المِحَسَّة** —mimin kesresiyle—: **الفِرْجَوْنُ**’dur; ondan, Zeyd b. Sûhân’ın Cemel günü yaralı olarak taşınırken sözü: “Beni elbiselerim içinde gömün ve benden toprağı **تَحُسُّوا** etmeyin”; yani onu silkelemeyin; **حَسَّ الدابة**’dan (gelir); o da toprağı ondan silkelemen(iz)dir. Yahyâ b. ‘Abbâd hadîsinde: “Hiçbir gece veya köy yoktur ki içinde bir melek olmasın; gazilerin bineklerinin sırtlarından **الكَلالَ**’ı **يَحُسُّ** eder”; yani onları **بَحسِّها** ve toprağı onlardan düşürmekle yorgunluğu giderir. İbn Sîde dedi ki: ve **المِحَسَّة** —kesreli—, kendisiyle **يُحَسُّ** edilen şeydir; çünkü onunla iş yapılan şeylerdendir.

Ve **حَسَسْتُ** ona, **أَحِسُّ** —kesreyle—; ve **حَسِسْتُ** **حَِسّاً**: ikisinde de ona inceldim (yumuşadım). Araplar der ki: “Şüphesiz **العامِرِيَّ** **ليَحِسَّ** **للسَّعْدِي**” —kesreyle—; yani ona incelir; bu, ikisi arasındaki rahim sebebiyledir. Ya‘kūb dedi ki: Ebû’l-Cerrâh el-‘Ukaylî dedi: “Bir ‘Ukaylî görmedim ki ona **حَسَسْتُ** etmeyeyim”; ve **حَسِسْتُ** de —kesreyle—: onda bir dildir; Ya‘kūb onu nakletti; isim **الحَِسُّ**’tur. el-Kutâmî dedi ki:

**أَخُوكَ الذي تَملِكُ الحِسَّ نَفْسُه،
وتَرْفَضُّ، عند المُحْفِظاتِ، الكتائِفُ**

Ve “**عند المخطفات**” diye rivayet olunur. Ezherî dedi ki: Ebû ‘Ubeyd, hâ’yı kesreleyerek böyle rivayet etti; bu beytin manası, dolaşan mesel manasıdır: **الحَفائِظُ تُحَلِّلُ الأَحْقادَ**; der ki: yakınımın ezildiğini gördüğümde ve ben ona karşı öfkeli iken, kalbimdeki kini onun için dışarı çıkardım ve onun parlaklığını ve yardımını terk etmedim. Dedi ki: ve **الكتائف** kinlerdir; tekili **كَتِيفَة**’dir. Ebû Zeyd dedi ki: **حَسَسْتُ** ona; bu, aralarında bir rahim bulunup da ona incelmesi (durumudur). Ebû Mâlik dedi ki: o, ona şikâyet etmesi ve acı duymasıdır. Ve dedi ki: “Benden ona, rahimden bir **حاسَّةُ** inledi.” Ve **حَسَِسْتُ** ona **حَِسّاً**: yumuşak davrandım; İbn Sîde dedi ki: onu, Kurâ‘ın kitabında böyle buldum; doğru olan, yukarıda geçtiği üzere, “inceldim”dir. Ezherî: **الحَسُّ** şefkat ve inceliktir —fetha ile—; ve Kümeyt’ten şu beyit okundu:

**هل مَنْ بكى الدَّارَ راجٍ أَن تَحِسَّ له،
أَو يُبْكِيَ الدَّارَ ماءُ العَبْرَةِ الخَضِلُ؟**

Katâde hadîsinde —Allah ondan razı olsun—: “Şüphesiz mümin, münafığa **ليَحِسُّ** eder”; yani ona sığınır ve acı duyar. Ve **حَسِسْتُ** ona —fetha ve kesreyle—, **أُحِسُّ**: yani ona inceldim.

Ve **مَحَسَّةُ** kadının: dübürüdür; ve denildi ki: o, **المَحَشَّة**’de bir dildir.

Ve **الحُساسُ**: eti kor üzerine koymaktır; ve denildi ki: üstünü pişirip içini bırakmasıdır; ve denildi ki: kor(lar)dan çıktıktan sonra ondan külü soymasıdır. Ve onu kor üzerine koyduğunda onu **حَسَّه** ve **حَسْحَسَه** etmiştir; ve **حَسْحَسَتُه** onun cızırtı sesidir; ve ateş onu **حَسْحَسَتْه** etmiştir. İbnü’l-A‘râbî: “Ateş onu **حَسْحَسَتْه** etti ve **حَشْحَشَتْه** etti” denir; manaca (aynıdır). Ve **حَسَسْتُ** ateşi: **المَلَّةِ** ekmeği veya kızartmanın etrafından pişsin diye onu değnekle geri çevirdiğimde (denir). Ve sözlerindendir: “Ekmek dedi ki: **الحَسُّ** olmasaydı **الدَّسِّ**’e aldırmazdım.”

İbn Sîde: ve **حَسْحاسٌ** adam, hareketi hafif (çevik)tir; adam bu sebeple adlandırılmıştır. Cevherî dedi ki: bazen cömert adama **حَسْحاساً** adını verirler. Râciz dedi ki:

**مُحِبَّة الإِبْرام للحَسْحاسِ**

Ve **بنو الحَسْحَاسِ**: Araplardan bir kavimdir.

مقاييس اللغة:
(**حس**) **الحاء** ve **السين** iki asıldır: birincisi bir şeyi öldürme veya başkasıyla alt etmektir; ikincisi ise acı çekme ve benzeri hâllerde bir sesin taklididir.
Birincisi: **الحَسُّ**: öldürme. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿إذْ تَحُسُّونَهُمْ بإذْنِه﴾ [Âl-i İmrân 152]. Ve bundan (olan) hadis: "حُسُّوهم بالسيف حَسّاً". Ve çekirge hakkında hadiste: "إذا حَسَّهُ البَرْدُ". **الحَسِيس**: öldürülmüş (kimse)([29]). **الأفوه** dedi ki:  * وقد تَرَدَّى كلُّ قِرْنٍ حَسيسْ([30]) *
Ve denilir ki: **البَرْدَ** bitki için **مَحسَّةٌ**’dir. Ve bundan: eti bir şeyden **حَسْحَسْت** ettim; onu kor üzerinde yaptığın zaman; ve **حَشْحشْت** de (denir). Araplar der ki: bunu **حُساس الأيسار**’dan önce yap; yani onların **جَزُور**larından (bir şey) **يُحسحِسوا**’larından önce; yani eti ateşin üzerine koysunlar (diye).
Ve bu bâbdan onların “**أحْسَسْتُ**” sözleri: yani şeyden bildim. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ﴾ [Meryem 98]. Bu, onların “bir şeyi bilgi olarak öldürdüm” sözleri üzerine taşınmıştır. Böylece zikrettiğimiz asla dönmüştür. Beş duyusal algıya **الحواسُّ** denilir; onlar: dokunma, tatma, koklama, işitme, görmedir. Ve bu bâbdan onların “bu haberi nereden **حَسِسْتَ**?” sözleri: yani onu araştırıp haber aldın.
Ve bu bâbdan, cömertliğiyle açlığı defeden kimseye **حسحاس** demeleri. Dedi ki:
واذكرْ حسيناً في النَّفير وقبله *** حَسَنا وعُتبة ذا الندى الحَسْحَاسا
İkinci asıl: onların **حَسّ**([31]) sözüdür; o, acı çekme sırasında söylenen bir kelimedir. Ve “ona **حَسِسْت**; ben **أحَسُّ**’üm” denilir; ona yumuşak davrandığın zaman; sanki kalbin ona şefkatle acımıştır. Ve [bâbdan] **الحِسُّ** vardır; o, kadını doğumu sırasında tutan bir ağrıdır. Ve “dişleri **انحسَّت**” denilir: sökülüp çıktı. Ve dedi ki:
في مَعْدِنِ المُلْكِ القديم الكِرْسِ *** ليس بمَقْلُوعٍ ولا مُنْحَسِّ([32])
Ve bu bâbdan—ondan uzak değildir—**الحُسَاس** vardır; o, kötü huyluluktur. Dedi ki:
رُبَّ شَرِيبٍ لك ذِي حُساسِ *** شِرابُه كالحَزِّ بالمَوَاسِي([33])
Ve **الحُساس** uğursuzluk (diye) denilir. Bu, bundan da olabilir; birinciden de olabilir; çünkü hayrı giderir.

القاموس المحيط:
**الحَسُّ**: gürültü; öldürme; kökünü kazıma; ve **المِحَسَّةِ** ile binek hayvandan toprağı silkip atma—(bu) **لِلْفِرْجَونِ** içindir—; kesre ile (**الحِسُّ**): hareket; ve sana yakın geçmesi, onu işitmen fakat onu görmemen; **الحَسيس** gibi; ve ses; ve doğumdan sonra lohusayı tutan bir ağrı; ve otu yakan bir soğuk. “Onu **حَسَّهُ**”: onu yaktı. Ve “**ألْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ**”: yani şeyi şeye ekle; yani sana bir taraftan bir şey geldiğinde onun benzerini yap. Ve “kötülük **بِحِسَّةِ** ile geceledi”; kötü bir hâl ile diye fetha ile de açılır. **الحاسُوسُ**: casus; yahut o hayırda (olan)dır; cim ile (olan) şerde (olan)dır; ve erkeklerden uğursuz olan; ve şiddetli yıl; **الحَسُوسِ** gibi. **المَحَسَّةُ**: makat. **الحَواسُّ**: işitme, görme, koklama, tatma, dokunma; **حاسَّةٍ**’nin çoğuludur. “Yerin **حَواسُّ**’u”: soğuk, dolu, rüzgâr, çekirge, davarlar. “Ona **حَسَسْتُ**; **أحِسُّ**” (kesre ile): ona yumuşak davrandım; **حَسِسْتُ** gibi (kesre ile); **حَسَّاً** ve **حِسّاً** (olarak). “Şeyi **حَسَسْتُ**”: onu **أحسَسْتُهُ**; eti: onu kor üzerine koydum; **كحَسْحَسْتُهُ** gibi; ateşi: onu değnekle **خُبْزِ المَلَّةِ** üzerine geri çevirdim. “Onu **حَسِسْتُ به**” (kesre ile) ve “**حَسِيتُ**”: yani ona yakîn getirdim. **حَسَّانُ**: bir özel addır; **واسط** ile **دَيْرِ العاقُولِ** arasında bir (yer)dir; **قَرْيَةِ حَسَّانَ** ve **قَرْيَةِ أُمِّ حَسَّانَ** diye bilinir; ve Mekke’ye yakın bir (yer)dir; **أرضِ حَسَّانَ** diye bilinir. **الحَسْحَاسُ**: helâk edici kılıç; cömert adam; ve bir özel ad. **بَنُو الحَسْحاسِ**: Araplardan bir kavim. **الحُساسُ** (damme ile): kurutulan küçük balık; ve küçük taş kırıntıları; şeyden **الجُذاذِ** gibi; ve bir şeyi arayıp da bulmadığında “**حَساسِ**” dersin; **قَطامِ** gibi.
Ve “**أحْسَسْتُ**”, “**أحْسَيْتُ**”, ve “**أحَسْتُ**”—tek **سين** ile; bu, hafifletmenin şâzlarındandır—: zannettim; buldum; gördüm; bildim. “Şeyi”: onun **حِسَّهُ**’sini buldum. **التَّحَسُّسُ**: kavmin sözünü dinlemek; ve onların haberini hayırda aramak. **الانْحساسُ**: sökülüp çıkma; ve dökülme. “**حَسْحَسَ**”: acı çekti. “**تَحَسْحَسَ**”: hareket etti; develerin kılları: döküldü. “Onu mutlaka **بِحَسْحَسِهِ** ile geride bırakacağım”: yani malının gitmesiyle; ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar. “Onu **من حَِسِّك وبَسِّكَ**’den getir”: yani dilediğin yerden. **الحَسَّانِيَّاتُ**: bedevîlikte sular. **فاطمةُ بنتُ أحمدَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ حُسَّةَ** (damme ile) **الأصْفَهانِيَّةُ**: bir muhaddisedir.

تاج العروس:
حسس
**الحَسُّ**: gürültü; nüshalarda böyle(geçer); doğrusu **الحِيلَة**’dir; **ابْن الأَعْرابِيّ**’den (rivayetle); **الصَّاغانِيّ** ve **صاحبُ اللِّسان**’ın naklettiği üzere. **الحَسُّ**: şiddetli öldürme ve kökünü kazıma. “Onları **حَسَّهُم يَحُسُّهم حَسَّاً**”: onları kökünü kazıyan şiddetli bir öldürmeyle öldürdü. Allah Teâlâ’nın sözü: " إذْ تَحُسُّونَهم بإذْنِه " yani onları şiddetli bir öldürmeyle öldürüyordunuz. İsim: **الحُسَاس**; **ابْن الأَعْرابِيّ**’den. **أبو إسحاق** dedi: mânası: onları öldürmeyle kökünü kazıyorsunuz. **الفَرّاء** dedi: **الحَسُّ**: öldürme ve burada **الإْناءُ**’dur. Mecazdan: **الحَسُّ**: binek hayvandan toprağı silkip atmak; kesre ile **المِحَسَّةِ**: **الفِرْجَوْن**’un adıdır. “Binek hayvanı **حَسَّ** eder; **يَحُسُّها**”: ondan toprağı silkip attığı zaman; bu, onu **المِحَسَّة** ile **فَرْجَنَ** ettiği zamandır. Ondan, **زَيْدِ بنِ صُوحانَ**’ın Cemel günü sözü: “Beni elbiselerim içinde gömün ve benden toprağı **تَحُسُّوا** etmeyin”; yani onu silkip atmayın. **الحِسُّ** (kesre ile): hareket. Ondan hadis: " أنّه كان في مَسْجِدِ الخَيْفِ فسَمِعَ حِسَّ حَيَّةٍ " yani onun hareketini ve yürüyüşünün sesini. Ve derler: “Onun için ne bir **حِسَّاً** ne bir **جَرْسَاً** işitti”; yani ne bir hareket ne bir ses; bu, insan için de başkası için de elverişlidir. **عبدُ مَنافِ بنِ رِبْعٍ الهُذَلِيُّ** dedi ki:
وللقِسِيِّ أزامِيلٌ وغَمْغَمةٌ ... حِسَّ الجَنوبِ تَسوقُ الماءَ والبَرَدا
**الحِسُّ**: sana yakın geçmesi; onu işitmen fakat onu görmemen; bu, şeylerin hepsinde geneldir; **الحَسيس** gibi; **أميرٍ** vezninde; **إبراهيمَ الحَرْبيِّ**’den. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: " لا يَسْمَعونَ حَسيسَها " yani onun **حِسَّ**’ini ve alevlenmesinin hareketini. Ve bir doğanı vasfederek dedi ki:
تَرَى الطَّيْرَ العِتاقَ يَظَلْنَ منهُ ... جُنوحاً إنْ سَمِعْنَ له حَسيسا

**الحِسُّ** ve **الحَسيسُ**: gizli ses.

**الحِسُّ**: doğumdan sonra lohusayı tutan bir ağrı. Ve denildi: onu hissettiği zaman doğum ağrısıdır. Birincisine, efendimiz Ömer’in رضي الله عنه hadisi şahitlik eder: doğurmuş bir kadına uğradı da onun için kavrulmuş un içeceğinden bir içecek çağırdı ve dedi: “Bunu iç; çünkü o **الحِسَّ**’i keser.”

Mecazdandır: **الحِسُّ**: otu yakan bir soğuktur; o bir isimdir. Ve onu **حَسَّه يَحُسُّه حَسَّاً** (yaptı); ve **الصادُ** onda bir dildir, Ebû Hanîfe’den; yani onu yaktı. Denilir: “Şüphesiz soğuk, bitki ve ot için **مَحَسَّةٌ**’dir”; yani onu **يَحُسُّه** ve onu yakar.

Derler: **أَلْحِق الحِسَّ بالإِسّ**; yani şeyi şeye (ilhak et); yani sana bir taraftan bir şey geldiği zaman onun benzerini yap; صحاح’ta böyledir. Ve **أسّ** maddesinde, İbnü’l-A‘râbî’den naklen, onun bunu **أَلْحِقوا الحَسَّ بالأَسِّ** diye rivayet ettiğinin geçti; ve onu fetha ile rivayet etti ve dedi: **الحَسُّ** şerdir, **الأَسُّ**: asıldır; der ki: düşmanlık ettiğin yahut sana düşmanlık edenin asıllarına şerri yapıştır. Ve bunun benzeri İbn Düreyd’indir.

Falan kimse **بحِسَّةِ سَوْءٍ** ve **حِسَّةٍ سيِّئَةٍ** ile geceledi; ve fetha da yapılır; kesre daha kıyasîdir: yani kötü bir hâl ve şiddet ile; bunu Leys söyledi. Ezherî dedi: Araplardan ve dil ehlinden ezberlediğimiz: falan kimse **بجِيئَةِ سَوْءٍ** ve **تِلَّةِ سَوْءٍ** ve **بِيئَةِ سَوْءٍ** ile geceledi; Leys’ten başkası için **بحِسَّةِ سَوْءٍ** işitmedim.

**الحاسوس**: haberleri araştıran; **الجاسوس** gibi, **الجيم** ile; yahut o hayırdadır, **الجيم** ile olan şerdedir; **جسّ** maddesinde geçti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحاسوسُ** erkeklerden uğursuz olandır.

**الحاسوس**: hayrı az, kıtlığı şiddetli yıl; **الحَسُوس** gibi, **صَبُورٍ** vezninde. Denilir: **سَنَةٌ حَسُوسٌ**: her şeyi yer. Dedi ki:
إذا شَكَوْنا سنةً حَسُوسا ... تَأْكُلُ بعدَ الخُضرَةِ اليَبِيسا

**المَحَسَّة**: makat. Denildi: o, **المَحَشَّة**’de bir dildir.

**الحَوَاسُّ**: insanın beş duyusu: işitme, görme, koklama, tatma ve dokunma; **حاسَّةٍ**’nin cem‘idir; o (duyular) zahirîdir. Bâtınî olan ise beştir de; hikmet sahiplerinin naklettiği üzere; ve onun mahallinde ihtilaf ettiler; bunun için Şihâb, **الشِّفاء** şerhinde dedi: onların onu yerlerinde ispat etmeleri hususunda bir karışıklık içindedirler.

**حَواسُّ الأرضِ** beştir: fetha ile **البَرْدُ**, harekeli olarak **البَرَدُ**, rüzgâr, çekirge ve davarlar; böyle zikrettiler.

**وحَسَسْتُ له أَحِسُّ** kesre ile; yani muzârîde: ona inceldim/şefkat duydum; iki **القاف** ile. İbn Sîde dedi: onu Kurâ‘ın kitabında **بالفاءِ والقاف** ile buldum; doğru olan birincisidir. **كحَسِسْتُ** kesre ile; Yakub’un naklettiği bir dildir; fetha daha fasîhtir: **حَسَّاً** fetha ile ve **حِسَّاً** kesre ile. Ve denilir: **الحَسُّ** fetha ile iki bâbın masdarıdır; kesre ile ise isimdir. Araplar der: “Şüphesiz Âmirî, Sa‘dî’ye **ليَحِسُّ**”; yani ona incelir; bu, ikisi arasındaki rahim sebebiyledir. Yakub dedi: Ebû’l-Cerrâh el-‘Ukaylî dedi: “Bir ‘Ukaylî görmedim ki ona **حَسَسْتُ** etmeyeyim.” Ebû Zeyd dedi: **حَسِسْتُ له**; bu, aralarında rahim bulunup ona incelmesi demektir. Ebû Mâlik dedi: o, onun için şikâyet etmesi ve acı duymasıdır. Ve dedi: “Benim ondan yana bir rahim duyusu **أَطَّتْ**.”

**وحَسَسْتُ الشيءَ أَحُسُّه حَسَّاً وحِسَّاً وحَسيساً**: **أَحْسَسْتُه** manasındadır; yani: onu bildim, onu tanıdım ve onu sezdim.

**حَسَسْتُ اللحمَ أَحُسُّه حَسَّاً**: onu kor üzerine koydum. İsim **الحُسَاس** (damme ile)’dır. Ondandır onların sözü: “Bunu, **حُساسِ الأَيْسار**’dan önce yaptı.” Ve denilir: **حَسَّ الرأسَ يحُسُّه حَسَّاً**: onu ateşe koyduğu zaman; böylece her ne yanıp kavrulursa onu bir bıçak ağzıyla aldı. Ve denildi: **الحُسَاس**: üstünü pişirip içini bırakmasıdır. Ve denildi: o, kor’dan çıktıktan sonra ondan külü soymasıdır. **كَحَسْحَسْتُه** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: denilir: **حَسَسْتُ النار** ve **حَشَشْتُ** bir manadadır.

**حَسَسْتُ النارَ**: onu, kül ekmeği yahut kızartma pişsin diye, değnekle ona geri çevirdim. Onların sözlerindendir: ekmek dedi: “**الحَسُّ** olmasaydı, **الدَّسِّ**’e aldırmazdım.”

**وحَسِسْتُ به** kesre ile; ve **حَسِيتُ به** ve **أَحْسَيتُ**: **السينُ** **ياءً**’ya çevrilir. İbn Sîde dedi: bu, bunun hepsi şeddelinin dönüştürülmüşündendir; bütün bunların ismi **الحِسُّ**’tur; yani ona yakîn getirdim. Ebû Zübeyd dedi:
خَلا أنَّ العِتاقَ من المَطايا ... حَسِينَ به فهُنَّ إليهِ شُوسُ

Cevherî dedi: Ebû Ubeyde, Ebû Zübeyd’in beytini şöyle rivayet eder:
" أَحْسَنَ به فهُنَّ إليه شُوسُ "
Aslı **أَحْسَسْنَ**’dır.

**وحَسّانُ**. **كَكَتّانِ**: bu şeylerden birinden türemiş bir özel addır. Cevherî dedi: onu **فَعْلان** olarak **الحِسِّ**’ten yaparsan onu i‘rablı kılmazsın; onu **فَعّالاً** olarak **الحُسْنِ**’den yaparsan onu i‘rablı kılarsın; çünkü o vakit **النونَ** aslîdir.

**حَسّان**: Vâsıt ile Deyrü’l-‘Âkûl arasında, Dicle kıyısında bir yer; **قريةِ حَسّان** ve **قريةِ أمِّ حَسّان** diye bilinir; tekmile’de böyledir.

**حَسّان**: Mekke yakınında bir yer; **أرضِ حَسّانَ** diye bilinir.

Sâgânî dedi: **الحَسْحاس**: helâk edici kılıçtır. Cevherî dedi: bazen cömert adamı **حَسْحَاساً** diye adlandırdılar. İbn Fâris dedi: o, cömertliğiyle açlığı defedendir.

**الحَسْحاس**: bir özel addır. İbn Sîde dedi: **رجلٌ حَسْحَاسٌ**: hareketi hafif olan; ve onunla adam adlandırıldı. **وبَنو الحَسْحاس**: Araplardan bir kavimdir. **وعبدُ بَني الحَسْحاس**: adı **سُحَيْمٌ** olan, bilinen bir şairdir.

**الحُسَاس** damme ile: **الهِفُّ**’tir; o küçük balıklardır; Cevherî söyledi. Başkası şunu ekledi: **الجِرِّيث** diye bilinir; içinde sudan hiçbir şey kalmayıncaya kadar kurutulur; tekili **حُسَاسَةٌ**’dır.

**الحُسَاس** ayrıca: taşın küçük kırıntılarıdır. Mancınık taşını vasfederken dedi:
شظِيَّةٌ مِن رَفْضِه الحُساسِ ... تَعْصِفُ بالمُسْتَلْئِمِ التَّرّاسِ

**والحُسَاس**: şeyden **الجُذاذ** gibidir; Ezherî nakletti.

Bir şeyi arayıp da bulmadığın zaman dersin ki: **حَسَاس**; İbnü’l-A‘râbî’den; **قَطَام** gibi.

Derler: **أَحْسَسْتُ بالشيءِ إحْساساً** ve **أَحْسَيْتُ به**; **السينِ**’den **ياءً**’ya çevirirler. Ama onların sözü: **أَحَسْتُ بالشيءِ** tek **سينٍ** ile; iki benzerin birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle hazif üzerinedir. Sîbeveyh dedi: her binada, fiilin **اللامُ**’ı ondan sükûn üzere bina edilir ve hareke ona ulaşmazsa, böyle yapılır; onu **أَقمْتُ**’a benzettiler; o, hafifletmenin şâzlarındandır. Yani: zannettim, buldum, gördüm ve bildim. Ve denilir: **أَحَسْتُ بالشيءِ**: onu bildiğin ve onu tanıdığın zaman. Ve denilir: **أَحْسَسْتُ الخَبرَ** ve **أَحَسْتُه** ve **حَسَيْتُ** ve **حَسْتُ**: ondan bir tarafı tanıdığın zaman. Ve dersin: “**ما أَحْسَستُ بالخبر** ve **ما أَحْسَسْت** ve **ما حَسِيتُ** ve **ما حِسْتُ**”; yani ondan hiçbir şey tanımadım.

Yüce Allah’ın sözü: **" فلمّا أحَسَّ عيسى منهمُ الكُفرَ "**: yani gördü; Lihyânî söyledi. Yüce Allah’ın sözü: **" هل تُحِسُّ منهم من أحدٍ "**: manası, görüyor musun, görüyor musun. Ferrâ dedi: **الإحْساسُ**: bulunuş/varlık; sözde dersin: “Onlardan birini **هل أَحْسَسْتَ**?” Zecâc dedi: **أحَسَّ**’ın manası dilde: bildi ve buldu. Ve denilir: “Arkadaşını **هل أَحْسَسْت**?” yani onu gördün mü? Ve “haberi **هل أَحْسَسْت**?” yani onu tanıdın mı ve onu bildin mi? İbnü’l-Esîr dedi: **الإحْساس**: duyularla bilmedir. **أَحْسَسْتُ الشيءَ**: onun **حِسَّهُ**’ini; yani hareketini yahut sesini buldum.

**والتَّحَسُّس**: harbî hakkında kavmin sözünü dinlemedir. Ve denildi: o, kulak kabartmaya ve bakınmaya benzer; Ebû Muâz söyledi. Denildi: onların haberini hayırda istemektir; **الجيم** ile olan şerdedir. Ebû Ubeyd dedi: **تحَسَّسْتُ الخبَرَ** ve **تَحَسَّيْتُه**. Şemir dedi: **تنَدَّسْتُه** onun gibidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **تبَجَّسْتُ الخبَرَ** ve **تَحَسَّسْتُه** bir manadadır. Ve **تَحَسَّسْتُ من الشيءِ**: yani onun haberini haber aldım. Ve zikredilenlerin hepsiyle, Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **" يا بَنِيَّ اذهَبوا فَتَحَسَّسوا من يوسُفَ وأخيه "**.

**والانْحِساس**: sökülüp çıkma, dökülme, parçalanıp düşme ve kırılıp dökülmedir; o mecazdır. Denilir: **انْحَسَّتْ أَسْنَانُه**: sökülüp çıktığı ve kırıldığı zaman. **السينُ** **التاء**’da bir dildir; Ezherî’nin açıkça belirttiği üzere. A‘câc dedi:
إنَّ أبا العَبّاسِ أَوْلَى نَفْسِ ... بمَعدِنِ المُلكِ الكريمِ الكِرْسِ

**فُروعِه** ve **أَصلِه** **المُرَسِّ** ... **لَيْسَ** **بمَقْلوعٍ** **ولا** **مُنْحَسِّ**
Yani ondan çevrilmiş değildir ve kesilmiş değildir. Ve ona **حَسْحَسَ**: acı duydu ve şikâyet etti. Ve kalkmak için **تَحْسَحسَ**; hareket ettiğinde. Ve develerin kılları **تَحَسْحسَتْ** ve **تَحَسَّسَتْ**: döküldü, uçuştu ve dağıldı. Ve mutlaka onu **بحَسْحَسِه** ile geride bırakacağım; yani malının gitmesiyle, ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar; ve bu bir meseldir. Denir: **ائْتِ به من حَسِّك وبَسِّكَ** ikisini de fetha ile ve ikisini de kesra ile; yani dilediğin yerden; ve yine **من حَسِّكِ وعَسِّكَ**; **التهذيب**’de böyledir. Ve denildi: manası, bulunduğu yerden; bulunmadığı yerden değil. Ve **الزّجّاج** dedi: onun te’vili: senin duyularından bir duyunun onu idrak ettiği yerden, yahut senin tasarruflarından bir tasarrufun onu idrak ettiği yerden. Ve denildi: her yönden. Ve **الحَسَّانِيّات**: çölde sular; bunu **الصَّاغانِيّ** nakletti. **أمُّ الخَيرِ فاطمةُ بنتُ أحمدَ بنِ عَبْد الله بنِ حُسَّةَ** (ضمّ ile) **الأَصْفَهانيّة**: bir muhaddisedir; **الحسَنِ بنِ عليٍّ البغداديِّ**’den rivayet etti; ondan da **سعيدُ بنُ أبي الرَّجاءِ** rivayet etti; ve babası **ابنِ مَنْدَه**’den rivayet etti; 494 yılında öldü; bunu **الحافظ** söyledi.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **حِسُّ الحُمَّى** ve **حِساسُها**: onun dokunuşu ve onun başlangıcı; sonuncusu hissedildiği zaman; **اللِّحيانيِّ**’den. Ve **الأَزْهَرِيّ** dedi: **الحِسُّ**: hummanın dokunuşu; başladığı ilk şey. Ve **القرَّاءُ** dedi: şöyle dersin: **من أَينَ حَسَيْتَ هذا الخبرَ ؟**; “onu nereden haber aldın?” demek isterler. Ve ondan bir haber **حَسَّ** ve **أَحَسَّ**; ikisi de: gördü. Ve **ابن الأَعرابيِّ** dedi: **أَبا الحَسَن**’i şöyle derken işittim: **حَسْتُ** ve **حِسْتَ** ve **وَدْتُ** ve **وَدِدْتُ** ve **هَمْتُ** ve **هَمَمْتُ**. Ve hadiste: **هل حَسْتُما من شيءٍ**.

**الحسَاسُ** (fetha ile): varlık; ve ondan mesel: **لا حَسَاسَ من ابْنَي مُوقِدِ النّارِ**. Ve dediler: falan gitti; artık onunla ilgili **فلا حَسَاسَ به**; yani yeri hissedilmez. Ve şeytan **حّسَّاسٌ لَحَّاسٌ**: yani hissi ve idraki şiddetli. Ve **الحِسُّ**: çınlama. Ve **حَسِّ** (حاء’nın fethası, سين’in kesrası ve tenvini terk ile): acı anında söylenen bir kelimedir. Ve **الجَوْهَرِيُّ** dedi: onların sözü: onu vurdu da “**حَسِّ** ya şu” demedi; başının fethası ve sonunun kesrası ile: insanın, kendisine ansızın onu ısıran ve yakan bir şey isabet ettiğinde, kor gibi ve darbe gibi söylediği bir kelimedir. Ve denir: mutlaka senden şeyi **بِحَسٍّ** yahut **ببَسٍّ** ile alacağım: yani çekişme ile yahut yumuşaklıkla; ve benzeri: mutlaka onu **هَوْناً** yahut **عَتْرَسَةً** ile alacağım. Ve vuruldu da **حَسٍّ** de **بَسٍّ** de demedi; cer ve tenvin ile. Onlardan kimi cer eder ve tenvinlemez; onlardan kimi **الحاء** ve **الباء**’yı kesra yapar; onlardan kimi de “**حسّاً** ve **بسّاً**” der; yani acı duyma. Ve denir: falandan kısas alındı da **فما تحَسَّسَ**; yani hareket etmedi ve zarar görmedi. Ve **اللِّحيانيُّ** dedi: kavmin üzerinden **حَواسُّ** geçti; yani şiddetli yıllar.

**الحَسيسُ** ( **أَمير** gibi): öldürülmüş kimse. **الأَفْوَهُ الأَوْدِيُّ** dedi:
نَفْسي لهم عندَ انكِسارِ القَنا ... وقد تَرَدَّى كُلُّ قِرْنٍ حَسِيسْ

Ve onu kılıç ucu ile **حسَّه**: **حَشِّهُ**’nda bir lehçedir. Ve onları **حَسَّهُم يَحُسُّهم**: onları çiğnedi ve onları aşağıladı; denildi: **حَسَّان**’ın اشتقاقı da bundandır. Ve denir: onları soğuktan bir **حاسَّةٌ** isabet etti: yani zarar. Ve yere bir **حاسَّةٌ** isabet etti: yani soğuk; **اللِّحيانيِّ**’den; mübalağa manası üzerine onu müennes yaptı. Ve **أَرْضٌ مَحسوسَةٌ**: ona çekirge ve soğuk isabet etmiş. Ve soğuk çekirgeyi **حَسَّ**: onu öldürdü. Ve **جَرادٌ مَحسوسٌ**: ona ateş dokundu yahut onu öldürdü. Ve **الحاسَّةُ**: çekirgedir; yeri **يَحُسُّ**: yani bitkisini yer. Ve **أَبو حنيفَةَ** dedi: **الحاسَّةُ**: rüzgârdır; gölcüklerde toprağı **تحس** eder de onları doldurur; böylece nemli toprak kurur. Ve her şeyde **الحَسُّ** ve **الاحتِساس**: mekânda hiçbir şey bırakılmamasıdır.

**الحُساسُ** (ضمّ ile): uğursuzluk ve bulanıklık. Ve **الفرَّاءُ** dedi: kötü huy; bunu ondan **سَلَمَة** rivayet etti; **الجَوْهَرِيُّ** de nakletti; ve bununla **الرَّاجِز**’in sözü tefsir edildi:
رُبَّ شَرِيبٍ لكَ ذي حُساسِ ... شِرابُه كالحَزِّ بالمَواسي

Ve **المَحسوس**: uğursuz; **اللِّحيانِيِّ**’den. Ve **رجُلٌ ذو حُساسٍ**: kötü huylu. Ve **الحُساس**: öldürme; **ابن الأَعرابيِّ**’den. Ve **الحَسُّ** (fetha ile): şer. Ve **الحَسيسُ** ( **أَمير** gibi): kerim. Ve **الحَسْحاسُ**: hareketi hafif olan. Ve **الحَسْحاس**: sahabî **عامِرِ بنِ أُمَيَّةَ بنِ زيدٍ**’in dedesidir. Ve **كَريمةُ بنتُ الحَسْحاسِ**; **أَبي هُريرة**’den. Ve **الحَسحاسُ بنُ بَكْرِ بنِ عَوفِ بنِ عَمرو بنِ عَدِيّ**; onun صحبة’si vardır; onu **ابنُ ماكُولا** zikretti. Ve sahabeden **حسَّانَ** adıyla anılanlar altıdır. Ve **مَنزِلَةُ بَني حَسُّونَ**: Mısır’da **المُرْتاحِيَّة** a‘mâlinden bir köydür.
