# حسس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حسس

الحس: الجلبة، هكذا في النسخ، وصوابه الحيلة، وهو عن ابن الأعرابي، كما نقله الصاغاني وصاحب اللسان. الحس: القتل الذريع والاستئصال، حسهم يحسهم حسا: قتلهم قتلا ذريعا مستأصلا، وقوله تعالى:  إذ تحسونهم بإذنه  أي تقتلونهم قتلا شديدا، والاسم الحساس، عن ابن الأعرابي، وقال أبو إسحاق: معناه: تستأصلونهم قتلا، وقال الفراء: الحس: القتل والإناء ها هنا. من المجاز: الحس نفض التراب عن الدابة بالمحسة، بالكسر، اسم للفرجون، وقد حس الدابة يحسها، إذا نفض عنها التراب، وذلك إذا فرجنها بالمحسة، ومنه قول زيد بن صوحان يوم الجمل: ادفنوني في ثيابي ولا تحسوا عني ترابا، أي لا تنفضوه. الحس، بالكسر: الحركة، ومنه الحديث:  أنه كان في مسجد الخيف فسمع حس حية  ، أي حركتها، وصوت مشيها، ويقولون: ما سمع له حسا ولا جرسا، أي حركة ولا صوتا، وهو يصلح للإنسان وغيره، قال عبد مناف بن ربع الهذلي:
  وللقسي أزامـيل وغـمـغـمة                      حس الجنوب تسوق الماء والبردا الحس: أن يمر بك قريبا فتسمعه ولا تراه، وهو عام في الأشياء كلها، كالحسيس، كأمير، عن إبراهيم الحربي، ومنه قوله تعالى:  لا يسمعون حسيسها  أي حسها وحركة تلهبها، وقال يصف بازا:
  ترى الطير العتاق يظلن منه                      جنوحا إن سمعن له حسيسا

  الحس والحسيس: الصوت الخفي. الحس: وجع يأخذ النفساء بعد الولادة، وقيل: وجع الولادة عندما تحسها، ويشهد للأول حديث سيدنا عمر رضي الله عنه: أنه مر بامرأة قد ولدت فدعا لها بشربة من سويق، وقال: اشربي هذا فإنه يقطع الحس. من المجاز: الحس: برد يحرق الكلأ، وهو اسم، وقد حسه يحسه حسا، والصاد لغة فيه، عن أبي حنيفة؛ أي أحرقه، يقال: إن البرد محسة للنبات والكلإ، أي يحسه ويحرقه. يقولون: ألحق الحس بالإس، أي الشيء بالشيء، أي إذا جاءك شيء من ناحية فافعل مثله، هكذا في الصحاح، وقد تقدم في أس نقلا عن ابن الأعرابي أنه رواه ألحقوا الحس بالأس ورواه بالفتح وقال: الحس هو الشر، والأس: الأصل، يقول: ألصق الشر بأصول من عاديت أو عاداك، ومثله لابن دريد. وبات فلان بحسة سوء وحسة سيئة، ويفتح، والكسر أقيس: أي بحالة سوء وشدة، قاله الليث، وقال الأزهري: والذي حفظناه من العرب وأهل اللغة: بات فلان بجيئة سوء، وتلة سوء، وبيئة سوء، ولم أسمع بحسة سوء لغير الليث. والحاسوس: الذي يتحسس الأخبار، مثل الجاسوس، بالجيم، أو هو في الخير، وبالجيم في الشر وقد تقدم في ج-س. قال ابن الأعرابي: الحاسوس المشؤوم من الرجال. الحاسوس: السنة الشديدة المحل، القليلة الخير، كالحسوس، كصبور، يقال: سنة حسوس: تأكل كل شيء، قال:
  إذا شكونا سنة حسوسـا                      تأكل بعد الخضرة اليبيسا والمحسة: الدبر، قيل: إنها لغة في المحشة. والحواس هي مشاعر الإنسان الخمس: السمع والبصر والشم والذوق واللمس، جمع حاسة، وهي الظاهرة، وأما الباطنة فخمس أيضا، كما نقله الحكماء، واختلفوا في محلها، ولذلك قال الشهاب في شرح الشفاء: على أنهم في إثباتها في مواضعها في حيص بيص. وحواس الأرض خمس: البرد بالفتح، والبرد، محركة، والريح، والجراد، والمواشي، هكذا ذكروه. وحسست له أحس، بالكسر، أي في المضارع: رققت له، بالقافين، قال ابن سيده: ووجدته في كتاب كراع بالفاء والقاف، والصحيح الأول، كحسست، بالكسر، لغة حكاها يعقوب، والفتح أفصح، حسا، بالفتح، وحسا، بالكسر، ويقال: الحس، بالفتح، مصدر البابين، وبالكسر الاسم، تقول العرب: إن العامري ليحس للسعدي، أي يرق له، وذلك لما بينهما من الرحم. قال يعقوب: قال أبو الجراح العقيلي: ما رأيت عقيليا إلا حسست له، وقال أبو زيد: حسست له، وذلك أن يكون بينهما رحم فيرق له، وقال أبو مالك: هو أن يشتكي له ويتوجع، وقال: أطت له مني حاسة رحم. وحسست الشيء أحسه حسا وحسا وحسيسا بمعنى أحسسته بمعنى: علمته وعرفته وشعرت به. حسست اللحم أحسه حسا: جعلته على الجمر، والاسم الحساس بالضم، ومنه قولهم: فعل ذلك قبل حساس الأيسار، ويقال: حس الرأس يحسه حسا، إذا جعله في النار، فكل ما تشيط أخذه بشفرة، وقيل الحساس: أن ينضج أعلاه ويترك داخله، وقيل: هو أن يقشر عنه الرماد بعد أن يخرج من الجمر. كحسحسته. وقال ابن الأعرابي: يقال: حسست النار وحششت، بمعنى. حسست النار: رددتها بالعصا على خبز الملة أو الشواء لينضج، ومن كلامهم: قالت الخبزة: لولا الحس ما باليت بالدس. وحسست به، بالكسر، وحسيت به وأحسيت، تبدل السين ياء، قال ابن سيده: وهذا كله من محول التضعيف، والاسم من كل ذلك الحس؛ أي أيقنت به، قال أبو زبيد:
  خلا أن العتاق من المطايا                      حسين به فهن إليه شوس

  قال الجوهري: وأبو عبيدة يروي بيت أبي زبيد:
  أحسن به فهن إليه شوس وأصله أحسسن. وحسان. ككتان: علم مشتق من أحد هذه الأشياء، قال الجوهري: إن جعلته فعلان من الحس لم تجره، وإن جعلته فعالا من الحسن أجريته؛ لأن النون حينئذ أصلية. حسان: ة، بين واسط ودير العاقول، على شاطئ دجلة، وتعرف بقرية حسان، وقرية أم حسان، كذا في التكملة. حسان: ة قرب مكة، وتعرف بأرض حسان. قال الصاغاني: الحسحاس: السيف المبير. قال الجوهري: وربما سموا الرجل الجواد حسحاسا. وقال ابن فارس: هو الذي يطرد الجوع بسخائه. الحسحاس: علم، قال ابن سيده: رجل حسحاس: خفيف الحركة، وبه سمي الرجل. وبنو الحسحاس: قوم من العرب. وعبد بني الحسحاس: شاعر معروف اسمه سحيم. والحساس، بالضم: الهف، وهو سمك صغار، قاله الجوهري، وزاد غيره يعرف بالجريث، يجفف حتى لا يبقى فيه شيء من ماء، الواحدة حساسة. الحساس أيضا: كسار الحجر الصغار، قال يصف حجر المنجنيق:
  شظية من رفضه الحساس                      تعصف بالمستلئم التراس والحساس، كالجذاذ من الشيء، نقله الأزهري. وإذا طلبت شيئا فلم تجده قلت: حساس، كقطام، عن ابن الأعرابي. يقولون: أحسست بالشيء إحساسا وأحسيت به، يبدلون من السين ياء، أما قولهم: أحست بالشيء، بسين واحدة، فعلى الحذف كراهية التقاء المثلين، قال سيبويه: وكذلك يفعل في كل بناء يبنى اللام من الفعل منه على السكون، ولا تصل إليه الحركة، شبهوها بأقمت، وهو من شواذ التخفيف، أي ظننت ووجدت وأبصرت وعلمت، ويقال: أحست بالشيء، إذا علمته وعرفته، ويقال: أحسست الخبر وأحسته وحسيت وحست، إذا عرفت منه طرفا، وتقول: ما أحسست بالخبر، وما أحسست، وما حسيت، وما حست، أي لم أعرف منه شيئا. وقوله تعالى:  فلما أحس عيسى منهم الكفر  أي رأى، قاله اللحياني، وقوله تعالى:  هل تحس منهم من أحد  معناه هل تبصر، هل ترى، وقال الفراء: الإحساس: الوجود، تقول في الكلام: هل أحسست منهم من أحد، وقال الزجاج: معنى أحس: علم ووجد، في اللغة، ويقال: هل أحسست صاحبك? أي هل رأيته، وهل أحسست الخبر? أي هل عرفته وعلمته? ، وقال ابن الأثير: الإحساس: العلم بالحواس. أحسست الشيء: وجدت حسه، أي حركته، أو صوته. والتحسس: الاستماع لحديث القوم، عن الحربي، وقيل: هو شبه التسمع والتبصر، قاله أبو معاذ. قيل: هو طلب خبرهم في الخير، وبالجيم في الشر. وقال أبو عبيد: تحسست الخبر، وتحسيته، وقال شمر: تندسته مثله، وقال ابن الأعرابي: تبجست الخبر، وتحسسته بمعنى واحد. وتحسست من الشيء، أي تخبرت خبره، وبكل ما ذكر فسر قوله تعالى:  يا بني اذهبوا فتحسسوا من يوسف وأخيه  . والانحساس: الانقلاع والتساقط والتحات والتكسر، وهو مجاز، يقال: انحست أسنانه، إذا انقلعت وتكسرت، السين لغة في التاء، كما صرح به الأزهري، قال العجاج:
  إن أبا العباس أولى نـفـس                      بمعدن الملك الكريم الكرس
  فروعه وأصله الـمـرس                      ليس بمقلوع ولا منـحـس

  أي ليس بمحول عنه ولا منقطع. وحسحس له: توجع وتشكى. وتحسحس للقيام، إذا تحرك. وتحسحست أوبار الإبل وتحسست: تحاتت وتطايرت وتفرقت. ولأخلفنه بحسحسه، أي ذهاب ماله حتى لا يبقى منه شيء، وهو مثل. يقال: ائت به من حسك وبسك، بفتحهما وبكسرهما، أي من حيث شئت، وكذا من حسك وعسك، كذا في التهذيب، وقيل: معناه من حيث كان ولم يكن، وقال الزجاج: تأويله: من حيث تدركه حاسة من حواسك، أو يدركه تصرف من تصرفك، وقيل: من كل جهة. والحسانيات: مياه بالبادية نقله الصاغاني. أم الخير فاطمة بنت أحمد بن عبد الله بن حسة، بالضم، الأصفهانية: محدثة، حدثت عن الحسن بن علي البغدادي، وعنها سعيد بن أبي الرجاء؛ وأبوها حدث عن ابن منده، ومات سنة 494 قاله الحافظ. ومما يستدرك عليه: حس الحمى وحساسها: رسها، وأولها عندما تحس، الأخيرة عن اللحياني، وقال الأزهري: الحس: مس الحمى أول ما تبدأ. وقال القراء: تقول: من أين حسيت هذا الخبر? يريدون من أين تخبرته. وحس منه خبرا وأحس كلاهما: رأى. وقال ابن الأعرابي: سمعت أبا الحسن يقول: حست وحست، وودت ووددت وهمت وهممت، وفي الحديث: هل حستما من شيء. والحساس، بالفتح: الوجود، ومنه المثل: لا حساس من ابني موقد النار. وقالوا: ذهب فلان فلا حساس به، أي لا يحس مكانه. والشيطان حساس لحاس، أي شديد الحس والإدراك. والحس: الرنة. وحس، بفتح الحاء وكسر السين وترك التنوين: كلمة تقال عند الألم. وقال الجوهري: قولهم: ضربه فما قال حس يا هذا، بفتح أوله وكسر آخره: كلمة يقولها الإنسان إذا أصابه غفلة ما مضه وأحرقه، كالجمرة والضربة. ويقال: لآخذن الشيء منك بحس أو ببس: أي بمشادة أو رفق، ومثله: لآخذنه هونا أو عترسة. وضرب فما قال حس ولا بس. بالجر والتنوين، ومنهم من يجر ولا ينون، ومنهم من يكسر الحاء والباء، ومنهم من يقول: حسا ولا بسا، يعني لتوجع. ويقال اقتص من فلان فما تحسس، أي ما تحرك وما تضرر. وقال اللحياني: مرت بالقوم حواس، أي سنون شداد. والحسيس، كأمير: القتيل، قال الأفوه الأودي:
  نفسي لهم عند انكسار القنا                      وقد تردى كل قرن حسيس وحسه بالنصل، لغة في حشه. وحسهم يحسهم: وطئهم وأهانهم، قيل: ومنه اشتقاق حسان. ويقال: أصابتهم حاسة من البرد: أي إضرار، وأصابت الأرض حاسة: أي برد، عن اللحياني، أنثه على معنى المبالغة. وأرض محسوسة: أصابها الجراد والبرد. وحس البرد الجراد: قتله. وجراد محسوس: مسته النار، أو قتلته. والحاسة: الجراد يحس الأرض: أي يأكل نباتها. وقال أبو حنيفة: الحاسة: الريح تحس التراب في الغدر فتملؤها فييبس الثرى. والحس والاحتساس في كل شيء: أن لا يترك في المكان شيء. والحساس، بالضم: الشؤم والتكدر، وقال الفراء: سوء الخلق، حكاه عنه سلمة، ونقله الجوهري، وبه فسر قول الراجز:
  رب شريب لك ذي حساس                      شرابه كالحز بالمواسـي

  والمحسوس: المشؤوم، عن اللحياني. ورجل ذو حساس: رديء الخلق. والحساس: القتل، عن ابن الأعرابي. والحس، بالفتح: الشر. والحسيس، كأمير: الكريم. والحسحاس: الخفيف الحركة. والحسحاس: جد عامر بن أمية بن زيد، الصحابي. وكريمة بنت الحسحاس، عن أبي هريرة. والحسحاس بن بكر بن عوف بن عمرو بن عدي، له صحبة، ذكره ابن ماكولا. والمسمى بحسان من الصحابة ستة. ومنزلة بني حسون: قرية من أعمال المرتاحية بمصر.

### Türkçe

**الحس**: gürültü; nüshalarda böyledir; doğrusu “hile”dir; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir; Sâgânî ve Lisân sahibi onu böyle nakletmiştir. **الحس**: şiddetli öldürme ve kökünü kazıma; **حسهم يحسهم حسا**: onları kökünü kazırcasına şiddetli bir öldürmeyle öldürdü. Yüce Allah’ın sözü: **إذ تحسونهم بإذنه**; yani onları şiddetli bir öldürmeyle öldürüyorsunuz. İsim **الحساس**tır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû İshâk dedi: manası: onları öldürerek kökünü kazıyorsunuz. Ferrâ dedi: **الحس**: öldürme; ve kap burada.

Mecazdan: **الحس**: **المحسة** ile (kesre ile) binek hayvandan toprağı silkeleyip dökmek; **المحسة** (kesre ile) **الفرجون** için isimdir. Ve **حس الدابة يحسها**: ondan toprağı silkeleyip döktüğünde; bu, onu **المحسة** ile **فرجن** ettiğinde olur. Ondandır: Zeyd b. Sûhân’ın Cemel günü sözü: “Beni elbiselerim içinde gömün ve benden toprağı **تحسوا** etmeyin”; yani onu silkeleyip dökmeyin.

**الحس** (kesre ile): hareket. Ondandır hadis: “O, Mescidü’l-Hayf’ta idi de bir yılanın **حس**’sini işitti”; yani onun hareketini ve yürüyüşünün sesini. Derler: “Onun için ne bir **حس** ne de bir **جرس** işitildi”; yani ne hareket ne de ses; bu insan ve başkası için elverişlidir. Abd Menâf b. Rab‘ el-Hüzelî dedi:
  “Ve yaylar için keski(ler) ve mırıldanma vardır;
  güney rüzgârının **حس**’si suyu ve doluyu sürer.”

**الحس**: sana yakın geçer de onu işitirsin, onu görmezsin; bu bütün şeylerde geneldir; **الحسيس** gibi; **أمير** vezninde; İbrâhîm el-Harbî’den. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **لا يسمعون حسيسها**; yani onun **حس**’sini ve onu alevlendiren hareketini. Ve bir doğanı vasfederek dedi:
  “Görürsün soylu kuşlar onun yüzünden gölgelenir;
  eğer onun için bir **حسيس** işitirlerse yana yatışla.”

**الحس** ve **الحسيس**: gizli ses.

**الحس**: doğumdan sonra lohusayı tutan ağrı; ve denildi ki: onu **تحسها** ettiğinde (hissettiğinde) doğum ağrısıdır. Birincisine şahit: Efendimiz Ömer رضي الله عنه hadisi: doğurmuş bir kadına uğradı da ona **سويق**’ten bir içimlik çağırdı ve dedi: “Bunu iç; çünkü o **الحس**’si keser.”

Mecazdan: **الحس**: otu yakan soğuk; o bir isimdir. Ve **حسه يحسه حسا**; ve **الصاد** onda bir lehçedir; Ebû Hanîfe’den; yani onu yaktı. Denir: “Şüphesiz soğuk, bitki ve ot için bir **محسة**’dir”; yani onu **يحسه** eder ve yakar.

Derler: “**ألحق الحس بالإس**”; yani şeyi şeye ilhak et; yani bir taraftan sana bir şey gelirse onun benzerini yap; Sıhâh’ta böyledir. Ve daha önce **أس** maddesinde İbnü’l-A‘râbî’den naklen geçti: onu “**ألحقوا الحس بالأس**” diye rivayet etti; ve onu fetha ile rivayet etti ve dedi: **الحس** şerdir, **الأس** asıldır; der ki: düşmanlık ettiğin yahut sana düşmanlık edenin asıllarına şerri yapıştır. İbn Düreyd’e de benzeri.

Ve falan kimse kötü bir **حسة** ile ve kötü bir **حسة** ile geceledi; fetha da yapılır; kesre daha kıyasîdir: yani kötü bir hâl ve şiddet ile; bunu Leys söyledi. Ezherî dedi: Araplardan ve dil ehlinden ezberlediğimiz: “Falan kimse kötü bir **جيئة** ile, kötü bir **تلة** ile, kötü bir **بيئة** ile geceledi”; Leys’ten başkası için “kötü bir **حسة**” işitmedim.

**الحاسوس**: haberleri araştırıp yoklayan; **الجاسوس** gibi; **الجيم** ile; yahut o hayırdadır, **الجيم** ile olan şerdedir; ve daha önce **ج-س**’de geçti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحاسوس** erkeklerden uğursuz olandır.

**الحاسوس**: şiddetli kıtlık yılı, hayrı az olan; **الحسوس** gibi; **صبور** vezninde. Denir: **سنة حسوس**: her şeyi yer. Dedi:
  “Eğer bir **سنة حسوس**’tan şikâyet edersek,
  yeşillikten sonra kuruyu yer.”

**المحسة**: makat; denildi ki: o, **المحشة**’de bir lehçedir.

**الحواس** insanın beş duyusudur: işitme, görme, koklama, tatma, dokunma; **حاسة**’nin cem‘idir; bunlar zahirîdir. Bâtınî olanlar da beştir; hükemânın naklettiği üzere. Ve yerleri hakkında ihtilaf ettiler; bu yüzden Şihâb, Şifâ şerhinde dedi: “Onlar, yerlerinde ispat etmeleri hususunda bir kargaşa içindedirler.”

Yerin **حواس**’ı beştir: **البرد** (fetha ile), ve **البرد** (harekeli), ve rüzgâr, ve çekirge, ve davarlar; böyle zikrettiler.

**حسست له أحس** (kesre ile), yani muzârîde: ona yumuşadım/merhamet ettim; iki **القاف** ile. İbn Sîde dedi: onu Kurâ‘ kitabında **الفاء** ve **القاف** ile buldum; doğru olan birincisidir. **كحسست** (kesre ile): Yakub’un naklettiği bir lehçe; fetha daha fasîhtir. **حسا** (fetha ile) ve **حسا** (kesre ile). Ve denir: **الحس** (fetha ile) iki bâbın masdarıdır; kesre ile isimdir. Araplar der: “Şüphesiz Âmirî, Sa‘dî’ye **يحس** eder”; yani ona yumuşar; bu, aralarındaki akrabalıktandır. Yakub dedi: Ebû’l-Cerrâh el-Ukaylî dedi: “Bir Ukaylî görmedim ki ona **حسست** etmeyeyim.” Ebû Zeyd dedi: “**حسست** ona”; bu, aralarında rahim (akrabalık) bulunup ona yumuşaması demektir. Ebû Mâlik dedi: o, onun için şikâyet etmesi ve acı duymasıdır. Ve dedi: “Benden ona bir rahim **حاسة**’si inledi.”

**حسست الشيء أحسه حسا وحسا وحسيسا**: **أحسسته** manasında; manası: onu bildim, tanıdım ve onu hissettim.

**حسست اللحم أحسه حسا**: onu kor üzerinde yaptım; isim **الحساس** (damme ile)’dır. Ondandır sözleri: “Bunu **حساس الأيسار**’dan önce yaptı.” Ve denir: **حس الرأس يحسه حسا**: onu ateşe koyduğunda; böylece kızartıp yaktığın her şeyi bir bıçakla alır. Ve denildi ki **الحساس**: üstünü pişirip içini bırakmandır. Ve denildi ki: o, korlardan çıktıktan sonra ondan külü soymandır. **كحسحسته** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: “**حسست النار وحششت**”; manaca. **حسست النار**: kül ekmeği yahut kızartma pişsin diye onu değnekle geri çevirdim. Sözlerindendir: ekmek dedi: “Eğer **الحس** olmasaydı **الدس**’e aldırmazdım.”

**حسست به** (kesre ile), ve **حسيت به** ve **أحسيت**: **السين**’in **ياء**’ya çevrilmesidir. İbn Sîde dedi: bu, şeddelinin çevrilmesindendir. Bütün bunlardan isim **الحس**’tır; yani onunla yakîn ettim. Ebû Zübeyd dedi:
  “Şu var ki soylular bineklerden,
  onunla **حسين** ettiler; böylece onlar ona karşı ürkek oldular.”

قال الجوهري: **وأبو عبيدة** **يروي** **بيت** **أبي زبيد**:
  Onunla güzelleştir; çünkü ona doğru (gidiş) serttir; aslı **أحسسن**’dir. Ve **حسان**. **ككتان**: Bu şeylerden birinden türetilmiş bir özel addır. **الجوهري** dedi: Eğer onu **فعلان** olarak **الحس**’tan yaparsan onu i‘rablı kılmazsın; eğer onu **فعال** olarak **الحسن**’den yaparsan onu i‘rablı kılarsın; çünkü **النون** o vakit aslîdir. **حسان**: ة, **واسط** ile **دير العاقول** arasında, **دجلة** kıyısında; ve **قرية حسان** ve **قرية أم حسان** diye bilinir; **التكملة**’de böyle. **حسان**: ة, **مكة** yakınında; ve **أرض حسان** diye bilinir. **الصاغاني** dedi: **الحسحاس**: helâk edici kılıç. **الجوهري** dedi: Bazen cömert adamı **حسحاسا** diye adlandırdılar. **ابن فارس** dedi: O, cömertliğiyle açlığı defedendir. **الحسحاس**: bir özel ad. **ابن سيده** dedi: **رجل حسحاس**: hareketi hafif (çevik); ve onunla adam adlandırıldı. Ve **بنو الحسحاس**: Araplardan bir kavim. Ve **عبد بني الحسحاس**: adı **سحيم** olan, bilinen bir şair. Ve **الحساس** (ötre ile): **الهف**’tir; o küçük balıktır; bunu **الجوهري** söyledi; başkası da şunu ekledi: **الجريث** diye bilinir; içinde sudan hiçbir şey kalmayıncaya kadar kurutulur; bir tanesi **حساسة**’dir. **الحساس** ayrıca: küçük taş kırandır; mancınık taşını vasfederken dedi ki:
  Onun **الحساس**’ı (küçük taş kıranı) tarafından atılmış bir parça,
  zırhlı kalkanlıya şiddetle çarpar.
Ve **الحساس**: şeyden **الجذاذ** gibi; bunu **الأزهري** nakletti. Bir şeyi arayıp da bulmadığında: **حساس** dersin; **قطام** gibi; **ابن الأعرابي**’den. Derler ki: **أحسست** şey ile **إحساسا** ve onunla **أحسيت**; **السين**’den **ياء**’ya bedel yaparlar. Ama onların “**أحست** şey ile” (tek **سين** ile) sözü, benzerlerin birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle hazif üzerinedir. **سيبويه** dedi: Aynı şekilde, fiilden **اللام**’ı sükûn üzere bina edilen ve harekete ulaşmayan her yapıda yapılır; onu **أقمت**’e benzettiler; bu, hafifletmenin şâzlarındandır; yani: zannettim, buldum, gördüm, bildim. Ve denir: **أحست** şey ile; onu bildiği ve tanıdığı zaman. Ve denir: **أحسست** haberi ve onu **أحسته** ve **حسيت** ve **حست**; ondan bir tarafı tanıdığı zaman. Ve dersin: Haberi **أحسست** etmedim; ve **أحسست** etmedim; ve **حسيت** etmedim; ve **حست** etmedim; yani ondan hiçbir şey tanımadım. Yüce Allah’ın sözü:  **فلما أحس عيسى منهم الكفر**  yani gördü; bunu **اللحياني** söyledi. Ve Yüce Allah’ın sözü:  **هل تحس منهم من أحد**  manası: görür müsün, görür müsün. **الفراء** dedi: **الإحساس**: buluştur; sözde dersin: Onlardan birini **أحسست** mi? **الزجاج** dedi: **أحس**’ın manası: dilde bildi ve buldu. Ve denir: Arkadaşını **أحسست** mi? yani onu gördün mü? Ve haberi **أحسست** mi? yani onu tanıdın ve bildin mi? **ابن الأثير** dedi: **الإحساس**: duyularla bilmedir. **أحسست** şeyi: onun **حس**’sini buldum; yani hareketini veya sesini. Ve **التحسس**: kavmin sözünü dinlemektir; **الحربي**’den. Ve denildi: o, dinlemeye ve görmeye benzer; bunu **أبو معاذ** söyledi. Denildi: hayırda onların haberini istemektir; **الجيم** ile (olanı) şerde. **أبو عبيد** dedi: Haberi **تحسست** ettim ve onu **تحسيته**. **شمر** dedi: Onun benzeri: onu **تندسته** ettim. **ابن الأعرابي** dedi: Haberi **تبجست** ettim; ve **تحسسته** aynı manadadır. Ve “şeyden **تحسست**” yani onun haberini yokladın. Ve zikredilenlerin hepsiyle Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi:  **يا بني اذهبوا فتحسسوا من يوسف وأخيه**  . Ve **الانحساس**: sökülüp çıkma, dökülme, aşınma ve kırılmadır; bu mecazdır. Denir: Dişleri **انحست**; sökülüp çıktığı ve kırıldığı zaman. **السين**, **التاء**’da bir dildir; **الأزهري** bunu açıkça söyledi. **العجاج** dedi ki:
  Şüphesiz **أبو العباس**, nefis bakımından daha lâyıktır
  kerîm, sağlam mülk madenine;
  onun dalları ve kökü **المرس**’tir;
  ne sökülmüş ne de **منحس**.

  Yani ondan çevrilmiş değildir ve kesilmiş değildir. Ve “ona **حسحس** etti”: acı duydu ve şikâyet etti. Ve “kalkmak için **تحسحس** etti”: hareket ettiği zaman. Ve develerin kılları **تحسحست** ve **تحسست**: aşındı, uçuştu ve dağıldı. Ve “onu **بحسحسه** ile mutlaka geride bırakacağım”: yani malının gidip ondan hiçbir şey kalmaması; bu bir meseldir. Denir: Onu **حسك**’ından ve **بسك**’ından getir; ikisini de fetha ile ve ikisini de kesra ile; yani dilediğin yerden; yine **حسك**’ından ve **عسك**’ından (da); **التهذيب**’de böyle. Ve denildi: manası “olduğu ve olmadığı yerden”dir. **الزجاج** dedi: Onun te’vili: duyularından bir duyunun onu idrak ettiği yerden; yahut tasarruflarından bir tasarrufun onu idrak ettiği yerden. Ve denildi: her yönden. Ve **الحسانيات**: çölde sular; bunu **الصاغاني** nakletti. **أم الخير فاطمة بنت أحمد بن عبد الله بن حسة** (ötre ile), **الأصفهانية**: muhaddisedir; **الحسن بن علي البغدادي**’den rivayet etti; ondan da **سعيد بن أبي الرجاء** (rivayet etti). Babası **ابن منده**’den rivayet etti; 494 yılında öldü; bunu **الحافظ** söyledi. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **حس الحمى** ve **حساسها**: onun **رس**’i; ve onun ilki, **تحس** ettiği zamandır; sonuncusu **اللحياني**’dendir. **الأزهري** dedi: **الحس**: hummanın ilk başladığı anda dokunmasıdır. Ve **القراء** dedi: “Bu haberi nereden **حسيت** ettin?” dersin; “nereden onun haberini yokladın?” demek isterler. Ve ondan bir haberi **حس** etti ve **أحس** etti: ikisi de gördü. **ابن الأعرابي** dedi: **أبو الحسن**’i şöyle derken işittim: **حست** ve **حست**; ve **ودت** ve **وددت**; ve **همت** ve **هممت**. Ve hadiste: “Bir şeyden **حستما** ettiniz mi?” Ve **الحساس** (fetha ile): buluştur; ondan mesel: “Ateş yakanın iki oğlundan **حساس** yoktur.” Ve dediler: Falan gitti; ona dair **حساس** yoktur; yani yeri hissedilmez. Ve şeytan **حساس لحاس**’tır; yani hissi ve idraki şiddetlidir. Ve **الحس**: çınlamadır. Ve **حس** (hâ’nın fethası, sîn’in kesrası ve tenvini terk ile): acı anında söylenen bir kelimedir. **الجوهري** dedi: Onların “Ona vurdu da ‘**حس** ya hâzâ’ demedi” sözü; evvelinin fethası ve sonunun kesrası ile: insanın, kendisine ansızın dokunup onu acıtan ve yakan şey isabet ettiğinde söylediği bir kelimedir; kor gibi ve darbe gibi. Ve denir: Şeyi senden **بحس** ile yahut **ببس** ile mutlaka alacağım; yani çekişme ile yahut yumuşaklıkla. Bunun benzeri: “Onu mutlaka **هونا** ile yahut **عترسة** ile alacağım.” Ve vurdu da ne **حس** dedi ne **بس**. Cer ve tenvin ile; onlardan kimi cer eder ve tenvinlemez; onlardan kimi hâ’yı ve bâ’yı kesralar; onlardan kimi “**حسا** ve **بسا**” der; yani acıma (duyma). Ve denir: Falandan kısas aldı; fakat **تحسس** etmedi; yani hareket etmedi ve zarar görmedi. **اللحياني** dedi: Kavmin üzerinden **حواس** geçti; yani şiddetli yıllar. Ve **الحسيس** ( **أمير** gibi): öldürülmüş (kimse). **الأفوه الأودي** dedi ki:
  Mızrakların kırılmasında canım onlar içindir,
  ve her boynuzlu eş (rakip) **حسيس** olarak düşmüştür.
Ve onu mızrak ucuyla **حسه** etti: onu **حشه** etmenin bir dilidir. Ve “onları **يحسهم**”: onları çiğnedi ve aşağıladı. Denildi: ve bundan **حسان**’ın اشتقاقı. Ve denir: Onlara soğuktan bir **حاسة** isabet etti; yani zarar. Ve yere bir **حاسة** isabet etti; yani soğuk; **اللحياني**’den. Onu, mübalağa manası üzere müennes yaptı. Ve **أرض محسوسة**: çekirge ve soğuk ona isabet etmiş. Soğuğun **حس**’i çekirgeyi: onu öldürdü. Ve **جراد محسوس**: ateş ona dokundu; yahut onu öldürdü. Ve **الحاسة**: çekirge yeri **يحس** eder; yani bitkisini yer. **أبو حنيفة** dedi: **الحاسة**: rüzgâr, çukurlardaki toprağı **تحس** eder; onları doldurur; böylece toprak kurur. Ve her şeyde **الحس** ve **الاحتساس**: mekânda hiçbir şey bırakmamaktır. Ve **الحساس** (ötre ile): uğursuzluk ve bulanıklık. **الفراء** dedi: kötü huy; bunu ondan **سلمة** rivayet etti; ve **الجوهري** nakletti; ve bununla râcizin sözü tefsir edildi:
  Nice içici vardır ki senin için **ذي حساس**’tır,
  onun içkisi usturalarla kesmek gibidir.

Ve **المحسوس**: uğursuz; **اللحياني**’den. Ve **رجل ذو حساس**: kötü huylu. Ve **الحساس**: öldürmedir; **ابن الأعرابي**’den. Ve **الحس** (fetha ile): şerdir. Ve **الحسيس** ( **أمير** gibi): kerîmdir. Ve **الحسحاس**: hareketi hafif (çevik) olandır. Ve **الحسحاس**: sahâbî **عامر بن أمية بن زيد**’in dedesidir. Ve **كريمة بنت الحسحاس**: **أبي هريرة**’den (rivayet eder). Ve **الحسحاس بن بكر بن عوف بن عمرو بن عدي**: onun sohbeti vardır; onu **ابن ماكولا** zikretti. Ve sahâbeden **حسان** diye adlandırılan altıdır. Ve **منزلة بني حسون**: Mısır’da **المرتاحية** amellerinden bir köydür.
