# حسم (ح-س-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bir şeyin kesik yeri demektir

- Harfler: ح - س - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حُسُومًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/siga/%D8%AD%D9%8F%D8%B3%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فُعُولًا | Ard arda olanlar | 1 | 1 | [69:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/ayet/69:7.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Yere yıkılanlar
2. [خوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Haviy (hı) : Dere demektir
3. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
4. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hurma ağacıdır
5. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yırtıcı hayvan demektir
6. [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Belin at tarafıdır
7. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sahr kayalık sahadır
8. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
9. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
10. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
11. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md), [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md), [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md), [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kökünden kesip ardından dağlayarak izini, akışını ve tekrarını tamamen bitirme |
| Çekirdek Özet 2 | Helak edici azabın aralıksız sürerek kökü kurutması ve nesli tüketmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Süreçleri geri dönülemez biçimde nihayete erdirme, kökten çözme ve kalıntıyı yok etme ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Hâkka [69:7](https://lisan.digital/tr/ayet/69:7.md) ayetindeki «حسوما» kelimesini yalnızca takvimsel ardışıklık veya uğursuzluk sanıp kökün yok edici, kök kurutucu kesme dinamiğini gözden kaçırma |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Algı, sürtünme sesi, hareketin duyulması ve varlığın hissedilir biçimde silinmesi veya kökünün kazınması; [حسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3.md) (kökten kazıma, öldürme), [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) (örtüyü sıyırıp tüketme), [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) (sayıp sınırlama) köklerinde olduğu gibi | م | Toplama, çevreleme ve kesin kapanış bildiren mim harfinin eklenmesiyle kesme eylemi nihai bir sonuçla sınırlandırılmış; kesilen yerin dağlanarak tamamen kapatılması ve izin yok edilmesi anlamına evrilmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır çekme, varlığı diğer alandan kesin bir engelle yalıtma |
| س | Diken, destek; tutunma, keskinlik, batma | Keskin bir müdahale, delme veya kazıyıcı biçimde temas etme |
| م | Su; akış, toplanma, bütünleşme | Varlığın maddesini, akışını ve beslendiği kaynağı kuşatarak kapatma |
| حسم | Keskin bir sınır çekerek akışı ve maddeyi bütünüyle kapatıp yok etme | Varlığın devamını sağlayan damarı veya bağı kesip ardından mühürleyerek geriye hiçbir iz veya yaşam imkânı bırakmama hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kanayan bir damarı kesip kanın akmasını önlemek üzere ateşle dağlamak (el-hasm: kat'u'l-ırk ve keyyuhû bi'n-nâr) veya çocuğun süt ve gıdasını kesip gelişimini durdurmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Hırâş el-Hüzelî kılıcın keskinliğini anlatırken bu kökü kullanmıştır: ولولا نحن أرهقه صهيب / حسام الحد مذ روبا خشيبا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis rivayetinde orucun şehveti kökten kesici işlevi anlatılırken kullanılmıştır: عليكم بالصوم فإنه محسمة للعرق ومذهبة للأشر |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حسم kökü, fiziksel anlamda bir uzantıyı kökünden kesme, kazıma ve akışı ateşte dağlayarak sonlandırma anlam alanına aittir. Kökün ilk iki konsonantı olan حس, Proto-Samice kök kazıma, sürtünme ve ses çıkarma katmanıyla örtüşür. Sami dillerinde özellikle Batı Sami kolunda (İbranice ve Aramice) doğrudan حسم biçiminde üçlü bir kök kökten kesme anlamında yaygın olmayıp, bunun yerine benzer anlamsal alanı karşılayan חסם (İbranice hasam: ağzını tıkamak, engellemek, bağlamak) biçimi mevcuttur. Arapçada kök, kesici ve nihai engelleyici bir eylemle özelleşmiş; kılıca keskinliğinden ve düşmanın niyetini kökten kesmesinden ötürü «el-husâm», ardı arkası kesilmeyen ve nesli kurutan günlere de kökü kazıyıcı niteliğinden dolayı «husûm» denilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Damar kesip dağlama ve kılıçla kökten ayırma | Kök içi türetimde nesneyi sonuna kadar kesmek (el-kat'u an âhirih), sütü kesmek ve nihai kılıç (el-husâm) merkezdedir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חסם (engellemek, tıkamak) | Fiziksel bir akışı durdurma ve engelleme ortak semantik paydası mevcuttur; Arapçada kesme ve yok etme yönü öne çıkmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve kazıma kökleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسم | Anlamlı | Kökünden kesip dağlamak, izini silmek | Kesilen damarın dağlanması, kılıcın nihai darbesi ve ardışık yok oluş | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B3.md) | Anlamlı | Katılık, şiddet, cesaret | Dinde veya savaşta tavizsiz ve sert olma hali; şiddetli kurak yıl | Kur'an'da geçmez; sertlik paydası |
| [سحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | Karalık, siyahlık | Kömür veya demir pası gibi koyu renk, duman karası | Kur'an'da geçmez; yanık ve dağlama iziyle semantik temas |
| [سمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AD.md) | Anlamlı | Cömertlik, kolaylık, yumuşaklık | Karşı tarafın yükünü hafifletme, tolerans ve esneklik gösterme | Kur'an'da geçmez; حسم kökünün katı kesiciliğine zıt karakter |
| [محس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B3.md) | Anlamlı | Denemek, arındırmak, parlatmak | Bir şeyin özünü ortaya çıkarmak için ovmak, temizlemek | Kur'an'da geçmez |
| [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) | Anlamlı | El sürmek, sıvazlamak, gidermek | Yüzeydeki eseri silmek, sıvazlayarak temizlemek veya yok etmek | Kur'an'da geçer; izi silme paydası |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسم | Merkez | Kökten kesip izini silme | Kesilen yeri bir daha açılmayacak ve akmayacak şekilde dağlayarak tamamen yok etme | Maddenin ve izin tamamen ortadan kaldırılması |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Ayırma ve kesme | Bir bütünü ikiye bölme eylemidir; dağlama veya kökünü kurutma zorunluluğu içermez | Genel kesme eylemi |
| [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) | Komşu | Parçalayarak kesme | Varlığı ufak parçalara ayırarak kırma ve ufalamadır | Şiddetli kırıp dökme |
| [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) | Komşu | Meyve veya bağı koparma | Olgunlaşmış ürünü toplamak veya ilişkiyi geri çekmek üzere kesin olarak ayırma | Mahsul devşirme veya bağ koparma |
| [بتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Arkasını kesme, güdük bırakma | Neslin veya kuyruğun devamını getirmeksizin sonunu kesip eksik bırakma | Soyun veya devamın eksik kalması |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | Bağlama, bitiştirme | Kopuk iki şeyi birbirine ekleyerek akışı ve sürekliliği sağlama | Kesmenin ve kurutmanın tam karşıtı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسم | Kökünden kesip dağlayarak izini yok etmek | Kanayan damarı kapatma, kılıcın kökten kesmesi ve ardışık tükeniş | Kesin |
| Latince | Decidere, cauterizare, exstirpare | Kökünden sökmek, dağlamak, kesin karara bağlamak | Exstirpare kökten sökmeyi, cauterizare ise ateşle yakıp dağlamayı karşılar; Latince tek kelimede iki eylem birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | To sever, to cauterize, to settle conclusively | Kökten kesmek, dağlamak, kesin olarak sonlandırmak | To cauterize tıbbi dağlama boyutunu; to settle conclusively ise mecazi kesin çözüm getirme yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Durchtrennen, ausmerzen, verätzen | Kesip ayırmak, kökünü kurutmak, yakarak kapatmak | Ausmerzen kökünü kazıma anlamını, verätzen veya ausbrennen ise dağlama fonksiyonunu verir | Güçlü |
| Fransızca | Trancher, cautériser, extirper | Kesip atmak, dağlamak, kökünden sökmek | Trancher kesin hükümle kesmeyi, cautériser ise yaranın kapatılmasını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُسُومًا | Kök kurutucu, aralıksız ve tüketici biçimde | Âd kavminin yedi gece sekiz gün süren fırtınayla helak edilişini, geriye hiçbir fert kalmayacak şekilde köklerinin kazınışını bildirir (Hâkka [69:7](https://lisan.digital/tr/ayet/69:7.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi cezanın kesinliği ve sünnetullah | Helak edilen kavimlerin köklerinin kazınması (istisâl) ve ilahi adaletin tecellisinde geriye hiçbir fesat unsurunun bırakılmaması | Geri dönülemez nihai son ve kök kurutma |
| Fıkıh | Hırsızlık cezasında uzvun kesilmesi ve yaranın tedavisi | Had uygulamasında hırsızın eli kesildikten sonra kan kaybından ölmemesi için kesik yerin kızgın yağa batırılarak dağlanması işlemi (hasmü'l-yed) | Kesilen damarın yakılarak kanamanın durdurulması |
| Tefsir | Hâkka [69:7](https://lisan.digital/tr/ayet/69:7.md) ayetindeki rüzgârın vasfı | Kelimenin «ardışık/kesintisiz» (mütetâbi') mi, yoksa onların hayır ve hayat damarlarını «kesip köklerini kurutan» (hâsime) anlamına mı geldiği tartışması | Tüketici süreklilik ve nihai yok ediş |
| Hadis | Şehvetin ve kötülüğün önünün kesilmesi | Orucun harama giden yolları tıkaması ve bedensel dürtü damarını kökünden kurutucu bir kalkan olması rivayeti | Kötülüğün kaynağını kurutma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fesadın ve şirkin nihai tasfiyesi | İstisâl (kök kazıma) | Dini tebliğe karşı direnen ifsâd mekanizmasının son bulması | İlahi gazabın yeryüzündeki azgınlığı kökten temizlemesi işlevidir. | Güçlü |
| İlmi | Kesin delille şüphenin giderilmesi | Fasl-ı nizâ ve kat'î bürhan | Şüphe üreten damarların ilmi delille mühürlenmesi | Tartışmayı sürüncemede bırakmayıp meseleyi kökünden açıklığa kavuşturmaktır. | Güçlü |
| Siyasi | Krizlerin ve isyanların kökten çözümü | Krizin nihai tasfiyesi | Çatışma üreten damarın kesilip tekrar nüksetmesinin önlenmesi | Yüzeysel yatıştırma yerine sorunun kaynağına kalıcı müdahale edilmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Verimsiz ve zararlı harcamaların sonlandırılması | Mali israf damarının kesilmesi | Bütçe açığı veya iflas doğuran kara deliğin kapatılması | Zarar eden birimin geçici tedbirlerle değil doğrudan kapatılarak dağlanmasıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tıpta koterizasyon (dağlama) ve matematikte sonlu sonlanma (finite termination) | Tıpta kanayan damarın yakılarak kapatılması; algoritmalarda ise sonsuz döngünün kesin bir koşulla kırılarak sürecin mutlak sıfıra ulaştırılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta kesin hüküm (res judicata) ve radikal ihtilaf çözümü | Bir davanın temyiz kapısı kapalı biçimde kesin karara bağlanması ve taraflar arasındaki niza damarının ebediyen kapatılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hâkka [69:7](https://lisan.digital/tr/ayet/69:7.md) ayetindeki «husûmâ» lafzını yalnızca basit bir takvimsel art arda geliş veya geleneksel bir uğursuzluk günleri takvimi (eyyâmü'l-husûm) olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl anlamı gereği, gelen rüzgârın o kavmin hayat bağlarını, nesillerini ve tüm varlık izlerini bir cerrah gibi kesip ateşte dağlarcasına kurutması; aralıksızlığın bu tüketici maksada hizmet etmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin kavimleri helak eden ilahi yasanın kök kurutucu, kesin ve geri dönüşsüz tabiatını gözden kaçırarak olayı salt astrolojik veya meteorolojik bir uğursuzluk anlatısına indirgemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Helak sahnelerinde kullanılan azabın niteliğini; onun sadece geçici bir fırtına değil, muhatabın yeryüzündeki tüm varlık emaresini kökünden kesip dağlayan ilahi bir neşter olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helakini, Âd kavminin fırtınayla yerle bir edilişini ve ilahi gazabın arkada hiçbir canlı bırakmama ilkesini bildiren kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Âd kavminin başına gelen yedi gece sekiz günlük felaketin tesadüfi bir afet olduğu zannını yıkar; azabın onların kökünü kazımak için özel olarak ayarlanmış nihai bir cerrahi operasyon olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir damarı veya nesneyi kökünden kesip kan akışını durdurmak üzere ateşle dağlamak, izini ve maddesini tamamen yok etmek.
- Soyut anlam: Bir süreci, fitneyi veya varoluşu bir daha geri gelmeyecek ve üremeyecek şekilde kesin olarak ortadan kaldırmak, kesin sonuca bağlamak.
- Sistematik karşılık: Sisteme zarar veren veya vadesi dolmuş bir unsuru sadece durdurmakla kalmayıp, beslenme kanalını mühürleyerek geriye hiçbir artık bırakmama operasyonu.
- LaTeX modeli: $$F(x, t) \xrightarrow{t \ge T} 0 \quad \text{ve} \quad \left. \frac{dF}{dt} \right|_{t \ge T} = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F$, sistemdeki bir varlığın veya yapının mevcudiyet fonksiyonunu; $t$, zamanı; $T$ ise hasm (nihai kesme ve dağlama) anını temsil eder. Zaman $T$ eşiğine ulaştığında varlığın büyüklüğü sıfıra inmekle kalmaz ($F=0$), aynı zamanda türevi de sıfırlanarak ($\frac{dF}{dt}=0$) akış ve yeniden nüksetme potansiyeli bütünüyle mühürlenir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Hakka 69:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/ayet/69:7.md) — حُسُومًا

سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ

Meal (IK): Onların kökünü kesmek için, üzerlerine yedi gece sekiz gün, rüzgarı estirdi. Halkın, kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi yere yıkıldığını görürdün.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bir şeyin kesik yeri demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين والميم معهما
ح س م، ح م س، س ح م، س م ح، م س ح ستعملات
حسم:
الحَسْم: أن تَحسِمَ عِرْقاً فتَكويه لئلاّ يَسيل دمُه.
والحَسْمُ: المَنْعُ، والمَسْحُوم: الذي حُسِمَ رَضاعُه وغِذاؤه.
وحَسَمْتُ الأمْرَ أي: قَطعتُه حتى لم يُظفَر منه بشيء، ومنه سمِّي السَّيفُ حُساماً لأنّه يحسِمُ العدوَّ عَمَا يُريد، أي يمنَعُه.
والحُسُوم: الشُّؤْم، تقول: هذه ليالي الحُسُوم تحسِم الخَير عن أهلها، كما حُسِمَ عن قَوم عادٍ في قوله تعالى: "ثمانيةَ أيّام حُسُوماً" أي شُؤْماً عليهم ونَحْساً.
حُسُم: موضع، قال:
وأدْنَى مَنازلِها ذو حُسُمْ
وحاسم: موضع. وحَيْسُمان: اسم رجل.
حمس:
رجُلٌ أحْمَس أي شجاع. وعامٌ أحْمَس، وسنة حَمْساء أي شديدة، ونَجْدَة حَمْساء يُريد بها الشجاعة، قال:
بنجدةٍ حَمْساءَ تُعدي الذَّمْرا
ويقال: أصابَتْهم سِنُونَ أحامِسُ لم يُرِد به مَحْضَ النَّعْت، ولو أرادَه لقال: سِنونَ حُمْسٌ، وأريد بتذكير الأعوام.
والتَنَّور: هو الوَطيس والحَميس.
والحُمْسُ: قُرَيش. وأحماس العَرَب: أُمُّهاتُهم من قُرَيش، وكانوا مُتَشدِّدين في دينهم، وكانوا شُجَعاء العرب لا يُطاقُون، وفي قَيْسٍ حُمْسٌ أيضاص، قال:
والحُمْسُ قد تُعلَمُ يومَ مأزِقِ
والحَنسْ: الجَرْس، قال:
كأن صَوْتَ وَهْسِها تحتَ الدُجَى
وقد مضى ليل عليها وبَغَى
حَمْسُ رجالٍ سَمِعُوا صَوْتَ وَحَا
والوَحَى مثل الوَغَى.
سحم:
السُّحْمةُ: سَوادٌ كَلَوْنِ الغُرابِ الأَسْحَم، أي: الأَسْوَد.
والأَسْحَم: اللَّيل في شعر الأعشَى:
بأسحَمَ داجٍ عَوْضُ لا نتفرَّقُ
وفي قول النابغة: السحاب الأسود:
وأسْحَم دانٍ مُزْنُه مُتَصَوِّبُ
سمح:
رجلٌ سَمْحٌ، ورجالٌ سُمَحاءُ، وقد سَمُحَ سَماحةً وجادَ بمالِه، ورجلٌ مِسْماحٌ مَساميح، قال:
غَلَبَ المَساميح الوليد سَـمـاحةً		وكَفَى قُرَيش المُعضِلاتِ وسادَها
وسَمَحَ لي بذلكَ يَسمَحُ سَماحةً وهو الموافقة فيما طَلَبَ.
والتَسميح: السُّرْعة، والمُسامَحةُ في الطِّعان والضرِّاب والعَدْوِ إذا كانت على مُساهلة، قال:
وسامَحْتُ طَعْناً بالوَشِيج ِالمُقَوَّمِ
ورُمْحٌ مُسَمَّح: تُقِّفَ حتى لان وكذلك بَعير مُسَمَّح. ورجلٌ مِسْماح أيْ: جَوادٌ عند السَّنة.
مسح:
يقال للمريض: مَسَحَ اللهُ ما بكَ، ومَصَحَ أجوَدُ.
ورجل ممسوح الوَجْهِ ومَسيحٌ إذا لم يبقَ على أحَد شِقَّي وَجْهه عَيْنٌ ولا حاجبٌ إلا استَوَى. والمَسيحُ الدَّجّال على هذه الصفة. والمَسيحُ عيسِى بن مَرْيَمَ -عليه السلام- أُعرِبَ اسمُه في القرآن، وهو في التَوراة مَشيحا، قال:
إذا المَسيحُ يقتُل المَسيحا
يَعْني عيَسى يقتُل الدَّجّال بنَيْزَكه.
والأمْسَحُ من المَفاوِز كالأَمْلَس، والجميع الأماسِحُ. والمِساحةُ: ذَرْعُ الأرض، يقال: مَسَحَ يمسَحُ مَسْحاً ومِساحةً.
والمَسْحُ: ضَرْب العنق تمسَحُه بالسَّيْف مَسْحاً ومنه قوله -عز وجل-: "فطَفِقَ مَسْحاً بالسُّوقِ والأَعناقِ".
والتِّمْسَحُ والتِّمْساح: خَلْقٌ في الماء شَبيهٌ بالسُّلَحْفاة، إلا أنه ضَخْمٌ طويلٌ قَويٌ.
والماسِحة: الماشطة. والمُماسحَة: المُلايَنة في المُعاشَرة من غير صفاء القَلْب. وعلى فلانٍ مَسْحةٌ من جَمال، وكانَتْ مَيَّةُ تتمَّنَى لقاء ذي الرُّمَّة فلمّا رَأَتْه استَقْبَحته فقالت: أن تَسْمَعَ بالمُعَيْدي خَيْرٌ من أن تَراه، فَسِمع ذو الرُمَّة فهَجاها فقال:
على وجْهِ مَيٍّ مَسْحَةٌ من مَلاحةٍ		وتحت الثَياب الشَّيْن لو كانَ بادياً
والمَسيحة، قِطعة من الفِضَّة. والمَسيحة والمسايحُ: ما تُرِكَ من الشَّعَر فلم يُعالَج بشَيْءٍ وفُلانٌ يُتَمسَّحُ به لفَضْله وعبادته.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **الميم** onlarla birlikte

**ح س م**، **ح م س**، **س ح م**، **س م ح**، **م س ح** kullanımlar

**حسم**:
**الحَسْم**: bir damarı **تَحسِمَ** etmen, sonra onu dağlaman; kanı akmasın diye.
Ve **الحَسْمُ**: engelleme; ve **المَسْحُوم**: emmesi ve gıdası kesilmiş olan.
Ve **حَسَمْتُ الأمْرَ** yani: onu kestim; ondan hiçbir şey elde edilemeyecek şekilde; bundan dolayı kılıca **حُساماً** adı verildi; çünkü o, düşmanı istediğinden **يحسِمُ** eder; yani onu engeller.
Ve **الحُسُوم**: uğursuzluk; dersin ki: bunlar **ليالي الحُسُوم**dur; hayrı ehlinden keser; nitekim Yüce Allah’ın sözünde Âd kavminden kesildiği gibi: “**ثمانيةَ أيّام حُسُوماً**” yani onlara uğursuzluk ve kötü talih.
**حُسُم**: bir yer; dedi ki:
وأدْنَى مَنازلِها ذو **حُسُمْ**
Ve **حاسم**: bir yer. Ve **حَيْسُمان**: bir adamın adı.

**حمس**:
**رجُلٌ أحْمَس** yani cesur. Ve **عامٌ أحْمَس**; ve **سنة حَمْساء** yani şiddetli; ve **نَجْدَة حَمْساء** ile cesareti kasteder; dedi ki:
بنجدةٍ **حَمْساءَ** تُعدي الذَّمْرا
Ve denir ki: onlara **سِنُونَ أحامِسُ** isabet etti; bununla sırf sıfatı kastetmedi; eğer onu kastetseydi: **سِنونَ حُمْسٌ** derdi; yılların müzekker kılınması kastedildi.
Ve **التَنَّور**: o, **الوَطيس** ve **الحَميس**tir.
Ve **الحُمْسُ**: **قُرَيش**. Ve Arap’ın **أحماس**ı: anneleri **قُرَيش**’ten olanlardır; dinlerinde sıkı davranırlardı; Arap’ın cesurlarıydılar, onlara güç yetirilmezdi; ve **قَيْس**’te de **حُمْسٌ** vardır; dedi ki:
وال**حُمْسُ** قد تُعلَمُ يومَ مأزِقِ
Ve **الحَنسْ**: çan sesi; dedi ki:
كأن صَوْتَ وَهْسِها تحتَ الدُجَى
وقد مضى ليل عليها وبَغَى
**حَمْسُ** رجالٍ سَمِعُوا صَوْتَ وَحَا
Ve **الوَحَى** **الوَغَى** gibidir.

**سحم**:
**السُّحْمةُ**: karganın rengi gibi bir siyahlık; **الأَسْحَم** yani: siyah.
Ve **الأَسْحَم**: **الأعشَى**’nın şiirinde gece:
ب**أسحَمَ** داجٍ عَوْضُ لا نتفرَّقُ
Ve **النابغة**’nin sözünde: siyah bulut:
و**أسْحَم** دانٍ مُزْنُه مُتَصَوِّبُ

**سمح**:
**رجلٌ سَمْحٌ**; ve adamlar **سُمَحاءُ**; ve **سَمُحَ** **سَماحةً**; ve malıyla cömertlik etti; ve **رجلٌ مِسْماحٌ**; **مَساميح**; dedi ki:
غَلَبَ **المَساميح** الوليد سَـمـاحةً		وكَفَى قُرَيش المُعضِلاتِ وسادَها
Ve **سَمَحَ لي بذلكَ**; **يَسمَحُ سَماحةً**; o, istediği şeyde muvafakattir.
Ve **التَسميح**: sürat; ve **المُسامَحةُ** mızraklama, vurma ve koşmada, eğer kolaylık üzere ise; dedi ki:
و**سامَحْتُ** طَعْناً بالوَشِيج ِالمُقَوَّمِ
Ve **رُمْحٌ مُسَمَّح**: doğrultuldu; ta ki yumuşadı; aynı şekilde **بَعير مُسَمَّح**. Ve **رجلٌ مِسْماح** yani: kıtlık yılında cömert.

**مسح**:
Hastaya denir: **مَسَحَ اللهُ ما بكَ**; ve **مَصَحَ** daha iyidir.
Ve **رجل ممسوح الوَجْهِ** ve **مَسيحٌ**: yüzünün iki yanından birinde ne göz ne kaş kalmayıp ancak dümdüz olursa. Ve **المَسيحُ الدَّجّال** bu sıfat üzeredir. Ve **المَسيحُ عيسِى بن مَرْيَمَ -عليه السلام-**: adı Kur’an’da i‘rablanmıştır; ve o, Tevrat’ta **مَشيحا**dır; dedi ki:
إذا **المَسيحُ** يقتُل **المَسيحا**
Yani: **عيَسى** mızrağıyla **الدَّجّال**’ı öldürür.
Ve çöllerden **الأمْسَحُ** **الأَمْلَس** gibidir; çoğulu **الأماسِحُ**. Ve **المِساحةُ**: yerin ölçülmesi; denir: **مَسَحَ** **يمسَحُ** **مَسْحاً** ve **مِساحةً**.
Ve **المَسْحُ**: boyun vurmadır; onu kılıçla **تمسَحُه** **مَسْحاً**; bundan Yüce Allah’ın sözü: “**فطَفِقَ مَسْحاً بالسُّوقِ والأَعناقِ**”.
Ve **التِّمْسَحُ** ve **التِّمْساح**: suda bir yaratık; kaplumbağaya benzer; ancak o iri, uzun, güçlüdür.
Ve **الماسِحة**: saç tarayan kadın. Ve **المُماسحَة**: kalbin safiyeti olmaksızın birlikte yaşamada yumuşak davranmadır. Ve falanda güzellikten bir **مَسْحةٌ** vardır. Ve **مَيَّةُ**, **ذي الرُّمَّة** ile karşılaşmayı temenni ederdi; onu görünce çirkin buldu da dedi ki: **أن تَسْمَعَ بالمُعَيْدي خَيْرٌ من أن تَراه**; derken **ذو الرُمَّة** işitti de onu hicvetti ve dedi ki:
على وجْهِ **مَيٍّ** **مَسْحَةٌ** من مَلاحةٍ		وتحت الثَياب الشَّيْن لو كانَ بادياً
Ve **المَسيحة**: gümüşten bir parça. Ve **المَسيحة** ve **المسايحُ**: saçtan bırakılan, hiçbir şeyle muamele edilmeyen şey; ve falan, fazileti ve ibadeti sebebiyle onunla **يُتَمسَّحُ** edilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَسَمْتُهُ: قطعته فانحَسَم. ومنه حَسْمُ العِرْقِ. وفي الحديث: "عليكم بالصَومِ فإنه مَحْسَمَةٌ للعِرْقِ، ومَذْهَبَةٌ للأَشَرِ". ويقال للصبيِّ السيئ الغذاء مَحْسومٌ. وقيل في قوله تعالى: "وثمانيةَ أيامٍ حُسوماً" أي متتابعة. ويقال: الحُسومُ: الشُؤْمُ. يقال الليالي الحُسومُ، لأنهَّها تَحْسِمُ الخيرَ عن أهلها. والحُسامُ: السيف القاطع. وحُسامُ السيف أيضاً: طرَفه الذي يُضربُ به.

##### Türkçe

**حَسَمْتُهُ**: Onu kestim; böylece **فانحَسَم** (kesilip ayrıldı). Bundan da **حَسْمُ العِرْقِ** (damarın kesilip dağlanması) [vardır]. Ve hadiste: “Oruç size gereklidir; çünkü o, damar için **مَحْسَمَةٌ** (kesip dağlayıcıdır) ve azgınlık için **مَذْهَبَةٌ** (gidericidir).” Kötü beslenen çocuğa **مَحْسومٌ** denir. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve sekiz gün **حُسوماً**” yani peş peşe (müteتابi). Ve denir: **الحُسومُ**: uğursuzluktur. **الليالي الحُسومُ** (uğursuz geceler) denir; çünkü onlar, ehli üzerinden hayrı **تَحْسِمُ** (kesip giderir). Ve **الحُسامُ**: kesici kılıçtır. Ve ayrıca kılıcın **حُسامُ**’ı: onunla vurulan ucu (tarafı)dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س م
حسم ، حمس ، سحم ، سمح ، مسح ، محس : ( مستعملة ) .
حسم : قال الليث : الحَسْم : أن تَحْسِم عرقا فتكويه بالنار كيلا يَسِيلَ دمه .
والحَسْم : المَنْع . قال : والمَحْسوم الذي حُسم رَضَاعه وغِذَاؤه . تقول حَسَمَتْه الرَّضَاعَ أمُّه تَحسِمه حَسْماً . وتقول : أنا أَحْسِم على فلان الأمر أي أقطعه عليه حتى لا يَظْفَر منه بِشَيْء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الحُسامُ : السيف القاطع ، وقال الكِسائي : حُسَام السَّيْف : طَرَفه الذي يضرب به .
وقال الفراء في قوله تعالى : ( لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ ) ( الحَاقَّة : 7 ) الحُسُوم : التِّبَاع إذا تَتَابع الشيء فلم ينقطع أوَّلُه عن آخره . قيل فيه حُسومٌ . قال وإنما أُخِذَ من حَسْم الدَّاء إذا كُوِيَ صاحِبُه : لأنه يُحْمَى يُكْوى بالمِكواة ثم يُتابع ذلك عليه .
وقال الزَّجَّاج : الذي تُوجِبُه اللُّغة في معنى قوله : ( حسوماً أي تَحْسِمهم حسوماً أي تُذْهِبهم وتُفْنِيهم .
قلت : وهذا كقوله جَلّ وعَزَّ : ( فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُواْ ) ( الأنعَام : 45 ) .
وقال يونس : تقول العرب : الحُسُوم يُورِث الحُشُوم . وقال : الحُسُوم . الدُّءوبُ .
قال : والحُشوم . الإعياء ، روى ذلك شمِر ليونس .
وقال الليث : الحُسُوم . الشُّؤْم . يقال . هذه ليالي الحُسُوم تَحْسِم الخَيْرَ عن أهْلِها . كما حُسِمَ عن عاد في قول الله : ( لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ ) ( الحَاقَّة : 7 ) أي شُؤْماً عليهم ونَحساً . وذو حُسُم : موضع .
قال : والْحَيْسُمَانُ اسم رجل من خُزَاعَة . ومنه قول الشاعر :
وعَرَّد عَنَّا الْحَيْسُمَان بن حابس
وقال غيره : الحَسْمُ : القطع . وفي الحديث : ( عليكم بالصَّوْم فإنه مَحْسَمة أي مَجْفَرَةٌ مَقْطَعَةٌ لِلبَاءَةِ .
ابن هانىء عن ابن كُثْوَة : قال من أمثالهم ( وَلْغُ جُرَيَ كان محسوماً ) يقال عند استكثار الحريص من الشيء لم يكن يَقْدِر عليه فقَدَر عليه أو عند أمره بالاستكثار حين قَدَر . والمَحْسومُ : السّيِّءُ الغِذاء .
سحم : قال الليث : السُّحْمَةُ : سَوادٌ كلون الغراب الأسْحَم . قال : والأسْحَم : الليل في بيت الأعْشى :
بأسحَم دَاجٍ عَوْضُ لا نَتَفَرَّقُ
وقال أبو عُبَيد الأسْحَم : الأسود . ويقال للسحاب الأسود الأسْحَم . وللسحابة السوداء سَحْمَاء .
وأخبرني المنذري عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : أسْحَمَتِ السَّماء وأَثْجَمَتْ . صبَّت مَاءَها .
وقال زهير يصف بقرة وحشية وذَبَّها عن نفسها بقرنها فقال :
وتَذْبِيبُها عنها بأسْحَمَ مِذْوَدِ
أي بقرن أسود .
وقال ابن الأعرابي : السَّحْمَةُ : الكُتْلَةُ من الحديد وجمعها سَحَمٌ . وأنشد لطَرَفة في صفة الخيل :
. . . مُنْعَلاَتٌ بالسَّحَمْ
قال : والسُّحُمُ : مَطَارِقُ الحَدَّاد .
وقال ابن السكيت : السَّحَمُ والصُّفَارُ : نَبْتَان ، وأنشد :
إن العُرَيْمَة مانِعٌ أَرْماحنا
ما كان من سَحَم بها وصُفَارِ
سمح : قال الليث : رَجُلٌ سَمْحٌ ، ورجال سُمَحَاء . ورجُلٌ مِسْمَاحٌ ، ورِجالٌ مَسَامِيحُ ، وما كان سَمْحاً ، ولقد سَمُح سَمَاحَةً وجاد بما لديه .
قال : والتَّسْمِيحُ : السُّرْعَةُ ، وأنشد :
سَمَّح واجْتابَ فَلاَةً قِيَّا
والمُسامَحَةُ في الطِّعان والضِّراب : المُسَاهَلَة ، وأنشد :
وسَامَحْتُ طَعْناً بالوَشِيج المُقَوَّمِ
ورُمْحٌ مُسَمَّح : ثُقِّفَ حتى لاَنَ بها .
أبو زيد : سَمَحَ لي بذاك يَسْمَحُ سَماحَةً ، وهي الموافقة على ما طَلَب .
وقال غيره : تقول العَرَب : عليك بالحَقِّ فإنَّ فيه لمَسْمَحاً أي مُتَّسَعاً ، كما قالوا :
إنَّ فيه لمندوحة ، وقال ابن مقبل :
وإني لأستحيي وفي الحق مَسْمَحٌ
إذا جاءَ باغِي العُرْفِ أن أَتَعَذَّرا
أبو عُبَيد عن أبي زيد سَمَح لي فلان أي أَعْطَاني ، وما كان سَمْحاً ، ولقد سَمُح بضم الميم .
وقال ابن الفرج حكاية عن بعض الأعراب قال : السِّباحُ والسِّمَاح : بُيُوتٌ من أَدَم ، وأنشد :
إذا كان المسَارِحُ كالسِّماحِ
ويقال : سَمَّح البعيرُ بعد صعوبته إذا ذَلَّ ، قال : وأَسْمَحَتْ قُرُونَتُه لذاك الأمر إذا أطاعت وانْقَادَت .
ويقال : فُلانٌ سَمِيحٌ لَمِيحٌ ، وسَمْحٌ لَمْحٌ .
في الحديث أنّ ابن عبّاس سُئِل عن رجل شَرِب لَبَناً محضاً أَيَتَوَضَّأ ؟ فقال : ( اسمح يسمح لك ) .
قال شمر : قال الأصمعي : معناه : سَهِّل يُسَهَّل لك وعليك ، وأنشد :
فلما تَنَازَعْنَا الحدِيثَ وأَسْمَحَتْ
قال : أسمحت : أسهلت وانقادت .
أبو عمرو الشيباني : أَسْمَحَتْ قَرِينَتُه إذا ذَلّ واستقام ، وقولهم : الحَنِيفِيَّة السّمْحَةُ : ليس فيها ضِيقٌ ولا شِدّة .
أبو عَدْنان عن أبي عُبَيدة : اسْمَحْ يُسْمَحْ لك ، بالقَطْع والوصْل جميعاً . وسَمَحَت النَّاقَةُ في سيْرِها إذا انْقَادَت وأَسْرَعَتْ .
وقال ابن الأعرابي : سَمَحَ له بِحاجَتِه وأَسْمَح أي سهَّل له .
وقال الفرّاء : رجلٌ سَمْحٌ ، ورجال سُمَحَاء ، ونساء مَسَامِيحُ .
مسح : قال ابن شميل : المَسْحُ : القولُ الحسَنُ من الرّجُل ، وهو في ذلك يخدعك . يقال : مسحتُه بالمعروف أي بالمعْرُوف من القَوْل ، وليس معه إِعْطَاء ، وإذا جَاء إعْطَاء ذهب االمَسْحُ وكذلك مَسّحْتُه .
وقال الليث : المَسْحُ : مَسْحُك الشيءَ بيدك كمسْحِك الرّشْحَ عن جبينك ، وكمسْحِك رأْسَك في وضوئك . وفي الدعاء للمريض : مَسَحَ الله عَنْك ما بِك ، قال : ورَجُل مَمسُوح الوَجْه : مَسيح : وذلك أن لا يبقى على أحد شِقَّيْ وَجْهه عينٌ ولا حاجبٌ إلا اسْتَوى . قال : والمَسِيخ الدّجَّالُ على هذه الصفة . والمسيحُ عيسى ابن مريم قد أُعْرِب اسمه في القرآن على مسيح . وهو في التورءة مَشِيحَا . وأنشد :
إذا المَسيحُ يَقْتُل المسيحَا
يعني عيسى ابن مريم يقتل الدجّال بَنَيْزَكه .
قال أبو بكر الأنباري : قيل سُمِّي عيسى مَسيحاً لِسِياحَته في الأرض .
وقال أبو العباس : سُمِّي مَسيحاً ، لأنه كان يَمْسَحُ الأرض أي يَقْطعُها .
وروي عن ابن عباس أنه كان لا يمْسَح بيده ذا عاهَةٍ إلا بَرَأَ ، وقال غيره : سُمِّي مَسِيحاً ، لأنه كان أَمْسَحَ الرِّجْل ليس لرجله أَخْمَصُ ، وقيل : سُمِّي مَسيحاً لأنه خرج من بطن أمه مَمسُوحاً بالدُّهْن .
وروي عن إبراهيم أنَّ المسيحَ الصِّدِّيقُ .
قال أبو بكر : واللغويون لا يعرفون هذا ، قال : ولعل هذا قد كان مُسْتَعْمَلاً في بعض الأزمان فَدَرَس فيما درس من الكلام .
قال : وقال الكسائي : قد درس من كلام العَرَب شيءٌ كثير .
وقال أبو عُبَيد : المسيحُ عيسَى أصله بالعبرانية مَشِيحا ، فَعُرِّب وغُيِّر ، كما قيل موسى ، وأصله مُوشَى .
قال أبو بكر : ورُوِي عن بعض المحدثين : المِسِّيح بكسر الميم والتشديد في الدّجّال .
قال حدثنا إسماعيلُ بن إسحاق عن عبد الله بن مَسْلَمة عن مالك عن نافع أن ابن عُمَر قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَرَاني الله عند الكعبة رجلا آدم كأحْسنِ مَن رأيت ، فقيل لي : هو المسيح ابن مريم ، قال وإذا أنا برجل جَعْد قططٍ أعور العَيْن اليُمْنَى كأنها عِنَبَةٌ طافية ، فَسَأَلتُ عنه ، فقيل لي : المِسِّيح الدَّجَّال ، قال : وهو فِعِّيل من المَسْح .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَسِيحُ : الصِّدِّيق ، وبه سُمَّي عيسى ( صلى الله عليه وسلم ) قال : والمَسِيحُ الأَعْوَرُ ، وبه سُمِّي الدَّجَّال ، ونحوَ ذلك قال أبو عُبَيد .
وقال شمر : سُمِّي عِيسَى المَسيحَ لأنه مُسِحَ بالبركة .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : المَسِيحُ بن مريم : الصِّدِّيق ، وضد الصِّدِّيق المَسيحُ الدَّجّال أي الضِّلِّيل الكَذَّاب ، خلق الله المَسِيحَيْن أحدهما ضد الآخر ، فكان المَسِيحُ ابن مَرْيَم يُبْرِىءُ الأكمهَ والأبرصَ ويُحيِي الموتَى بإذنِ الله ، وكذلك الدجال يُحْيي الميت ويميت الحي ، وينشىء السحاب ، ويُنبت النبات ، فهما مَسِيحان : مَسِيحُ الهُدَى ، ومَسِيحُ الضلالة ، قال لي المُنْذِري : فقلت له بلغني أن عيسى إنما سُمِّي مَسِيحاً ، لأنه مُسِح بالبَرَكَة ، وسُمِّي الدَّجَّال مَسِيحاً ، لأنه مَمْسُوحُ العَيْن ، فأنكره وقال : إنما المَسِيحُ ضِد المَسيح ، يقال مَسَحَه الله أي خَلَقَه خَلْقاً حَسَناً مُبارَكا ، ومَسَحَه أي خَلَقَه قَبِيحاً مَلْعُوناً .
قال : ومَسَحْتُ النَّاقَةَ ومَسَخْتُها أي هَزَلْتُهَا وَأَدْبَرْتُها ، والعَرَبُ تقول : به مَسْحَةٌ من هُزَال ومَسْخةٌ من هُزَال ، وبه مَسْحَةٌ من سِمَن وجَمالٍ .
والشيءُ المَمسوحُ : القَبيحُ المَشْئوم المُغَيَّرُ عن خَلْقِه .
وقال ذو الرُّمَّة في المَسْحَة بمعنى الجمال :
على وَجْه مَيَ مَسْحَةٌ من مَلاَحةٍ
وتحْتَ الثِّياب الشَّيْن لوْ كان بادِيا
وعن جرير بن عبد الله : ما رآني رسول الله مُذْ أسلمت إلاَّ تَبَسَّم في وجهي ، وقال : ( يَطْلع عليكم رجل من خِيَارِ ذي يَمَنٍ على وَجْهه مَسْحَةُ مَلَكٍ ) .
قال شمر : العرب تقول : هذا رجل عليه مَسْحَةُ جَمالٍ ومَسْحَةُ عِتْقٍ وكرَمٍ ، لا يُقَال إلا في المدْحِ ، ولا يُقَالُ : عليه مَسْحَةُ قَيْح وقد مُسِحَ بالعِتْقِ والكَرَم مَسْحاً .
وقال الكُمَيتُ :
خَوَادِمُ أَكْفَاءٌ عَلَيْهِنّ مَسْحَةٌ
من العِتْقِ أَبْدَاهَا بَنَانٌ وَمَحْجِرُ
وقال الأَخْطَلُ يَمْدَحُ رَجُلاً من ولد العَبَّاس كان يقال له المُذْهَبُ :
لَذَ تَقَبَّله النَّعِيمُ كأنَّما
مُسِحَتْ تَرَاِئبُه بمَاءٍ مُذْهَبِ
وفي صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( مَسِيحُ القدمين ) أراد أنهما مَلْسَاوَان : ليس فيهما وسَخٌ ولا شُقاقٌ ولا تَكَسُّرٌ إذا أصابهما الماء نَبا عَنْهُما .
وفي حديث أبي بكر : غارة مَسْحَاء ، هو فعلاء من مَسَحَهم يَمْسَحهم إذا مَرَّ بهم مَرّاً خَفِيفاً لا يقيم فيه عندهم .
قال : والمَسِيحُ : الكَذاب ماسِحٌ ومِسِّيحٌ وَمِمسَحٌ وتِمْسَحٌ ، وأنشد :
إنِّي إذا عَنَّ مِعَنٌّ مِتْيَحُ
ذُو نَخْوَة أو جَدِلٌ بَلَنْدَحُ
أو كَيْذُبَانٌ مَلَذَانٌ مِمْسَحُ
وقال آخر :
بالإفْكِ والتَّكْذابِ والتَّمسَاح
قال : والمَسِيحُ : سبائك الفِضَّة ، والمَسِيحُ : المنديل الأخْشَنُ ، والمَسِيحُ : الذِّرَاعُ ، والمَسِيحُ : العَرَقُ ، والمَسِيحُ : الكَثِيرُ الجِماع ، وكذلك الماسِحُ ، يقال : مَسَحَها أي جامعها .
قال : والمَاسِحُ : القَتَّالُ ، يقال : مسحهم أي قَتَلَهم .
والماسِحَةُ : المَاشِطَةُ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : المسائح : الشعر .
وقال شمر : هي ما مَسَحْتَ من شعرك في خدِّك ورَأسِك ، وأنشد :
مَسَائِحُ فَوْدَيْ رَأْسِه مُسْبَغَلَّةٌ
جَرَى مِسْكُ دَارِينَ الأحَمُّ خِلاَلَهَا
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( عَلَىَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ ) ( ص : 33 ) يريد : أقبل يَمسَح يَضْرِبُ سُوقَها وَأَعْنَاقها ، فالمسْحُ هاهنا القطع .
وأخبرني المنذري عن ثعلب أنه سُئِل عن قوله : ( عَلَىَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ ) ( ص : 33 ) وقيل له : قال قطرب : يمسحها : يُبَرِّك عليها ، فأنكره أبو العَبَّاس وقال : ليس بَشَيْء ، قيل له : فَإيشْ هو عندك ؟ فقال : قال الفرَّاء وغيره : يضرب أعناقَها وسُوقَها : لأنها كانت سَبَبَ ذنبه .
قلتُ : ونحوَ ذلك قال الزَّجَّاج ، وقال : لم يَضْرِبْ سُوقَها ولا أعناقَها إلا وقد أَبَاحَ الله له ذلك : لأنه لا يَجْعَل التوبة من الذَّنْبِ بِذَنْبٍ عَظِيم ، قال : وقال قوم : إنه مَسَحَ أَعْنَاقَها وسُوقَها بالماء بيده ، قيل : وهذا ليس يُشْبِه شَغْلَها إياه عن ذِكْرِ الله ، وإنما قال ذلك قوم : لأن قَتْلَها كان عندهم منكراً ، وما أباحه الله فليس بمُنكر ، وجائز أن يبيح ذلك لسُلَيْمَان في وَقْتِه ويَحْظُره في هَذَا الوَقْتِ .
أبو عُبَيد : التَّمْسَحُ : الرجل المارد الْخَبِيث .
وقال الليث : التِّمْسَحُ والتِّمْسَاحُ يكون في الماء شَبِيه بالسلحفاة إلا أنه يكون ضخماً طويلاً قَوِيّاً .
قال : والمُمَاسَحَةُ : المُلاَيَنَةُ والمُعَاشَرَة والقُلُوبُ غير صافية .
وفلان يُتَمَسَّح به لِفَضْله وعبادته ، كأنه يُتَقَرَّبُ إلى الله بالدُّنُوِّ مِنْه .
وقال غيره : مَسَحَت الإبلُ الأرضَ يومَها دَأْباً أي سارت سيراً شدِيداً ، قاله ابن دريد .
أبو عُبَيد : المَسْحَاءُ : الأرضُ المستوية .
وقال الليث : الأمْسَحُ من المفَاوز كالأمْلَسِ وجمعه الأَمَاسِحُ .
والمَسَاحَةُ : ذَرْعُ الأرض ، تقول : مَسَحَ يَمْسَح مَسْحاً .
وقال غيره : جمع المَسْحَاء من الأرض مَسَاحِي .
وقال أبو عمرو : المَسْحَاءُ : أرض حمراء ، والوحْفَاءُ : السَّودَاءُ .
وقال غيره : المَسْحَاءُ : قطعة من الأرض مستوية كثيرة الحَصَى غليظة .
وتَمَاسَحَ القومُ إذا تَبَايَعُوا فتَصَافَقوا .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : إذا كانت إحدى رَبْلَتي الرِّجْل تُصِيب الأخرى قيل : مَشِقَ مَشَقاً ومَسِحَ مَسَحاً .
وقول الله جلّ وعزّ : ( وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ ) ( المَائدة : 6 ) . قال بعضهم : نزل القرآن بالمسح ، والسُّنَّةُ بالغَسْلُ .
وقال بعض أهل اللغة : مَنْ خَفَضَ وأرجلكم فهو على الجِوَار .
وقال أبو إسحاق النحوي : الْخَفْضُ على الجِوار لا يَجُوزُ في كِتَاب الله ، إنما يجوز ذلك في ضَرورَة الشِّعْرِ ، ولكن المَسْحَ على هذه القراءة كالغَسْل ، ومما يدلّ على أنه غَسْل أن المَسْحَ على الرِّجل لو كان مَسْحاً كمَسْح الرأْسِ لم يَجز تحديدُه إلى الكعبين كما جاء التحديد في اليدين إلى المرافق ، قال الله : ( وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ ) ( المَائدة : 6 ) بغير تحديد في القرآن ، وكذلك في التيمم : ( فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِّنْهُ ) ( المَائدة : 6 ) من غير تحديد ، فهذا كله يوجب غَسْل الرِّجلين ، وأما من قرأ : ( وأرْجُلَكم ) ، فهو على وجهين : أحدهما : أن فيه تَقْدِيماً وتأْخِيراً كأنه قال : فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وأرجَلكم إلى الكعبين ، وامسحوا بُرؤسِكم وقدّم وأخرَّ ليكون الوضوء وِلاَءً شيئاً بعد شيء . وفيه قوْلٌ آخَرُ : كأنه أراد أغسلوا أرجلكم إلى الكَعْبَيْن ، لأن قوله إلى الكعبين قد دَلّ على ذلك كما وصفنا ، ويُنْسَقُ بالغَسْل على المَسْح كما قال الشاعر :
يا ليت زَوْجَكِ قَدْ غَدَا
مُتَقَلِّدَّا سَيْفاً ورُمْحا
المعنى مُتَقَلِّداً سَيْفاً وحَامِلاً رُمْحاً .
وقال غيره : رجُلٌ أَمْسَحُ القدَم والمرأة مَسْحَاء إذا كانت قَدَمُه مستوية لا أَخْمَصَ لها ، وامرأة مَسْحَاءُ الثَّدْي إذا لم يكن لِثَدْيِها حجم .
والمَاسِحُ مِنَ الضَّاغِطِ إذا مَسَحَ المِرْفَقُ الإبْطَ من غير أن يعرُكَه عَرْكاً شديداً .
والأَمْسَحُ : الأَرْسَحُ ، وقومٌ مُسْحٌ رُسْح وقال الأَخْطَل :
دُسْمُ العَمَائِم مُسْحٌ لا لحومَ لهم
إذا أحَسُّوا بِشَخْصٍ نابىءٍ لَبَدُوا
ويقال : امْتَسَحْتُ السيفَ من غِمده وامْتَسَخْتُه إذا اسْتَللْته .
وقال سَلَمَةُ بنُ الخُرْشُب يَصِف فَرَساً :
تَعَادَى من قوائِمها ثَلاثٌ
بتَحْجِيلٍ وَوَاحِدَةٌ بَهِيمُ
كأن مَسِيحَتَي وَرِقٍ عليها
نَمَت قُرْطَيهما أُذُنٌ خَذِيمُ
قال ابن السكيت : يقول : كأنما أُلْبِسَتْ صَفِيحَة فِضَّة من حُسْنِ لونها وبريقها ، قال : وقوله : نَمَتْ قُرْطَيْهما أي نَمَتْ الْقُرْطَيْن اللذين من المَسِيحَتَيْن أي رفَعَتْهُما ، وأراد أن الفضة مِمَّا يُتَّخَذُ لِلْحَلْي وذلك أَصْفَى لها ، وأُذُنٌ خَذِيمٌ أي مَثْقُوبَة .
وأنشد لعبد الله بن سَلَمَة في مثله :
تَعْلَى عليه مَسَائِحٌ من فَضَّةٍ
وتَرَى حَبَابَ المَاء غَيْرَ يَبِيس
أراد صَفَاءَ شَعْرَته وقِصَرها . يقول : إذا عَرِق فهو هكذا ، وتَرَى الماء أَوَّلَ ما يَبْدُو من عَرَقه .
عمرو عن أبيه قال : الأَمْسَحُ : الذئب الأَزَلُّ ، والأمْسَحُ : الأَعْوَرُ الأَبْخَقُ لا تكون عينه بَلُّوْرَةً . والأَمْسَحُ : السَّيَّارُ في سِيَاحَتِه ، قال : والأَمْسَحُ : الكَذَّابُ :
وفي حديث اللِّعان أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال في ولد المُلاعَنَة : ( إن جَاءَتْ به مَمْسُوحَ الأَلْيَتَيْن ) . قال شمر هو الذي لَزِقت أَلْيَتَاه بالعَظْمِ .
رَجُلٌ أَمْسَحُ وامرأةٌ مَسْحَاء وهي الرَّسْحَاءُ ، قال ذلك ابن شميل .
وقال الفرّاء : المَسْحَاءُ : أرضٌ لا نبات بها ، يقال : مررتُ بِخَرِيقٍ بين مَسْحاوَيْن ، والخَرِيقُ : الأرض التي تَوَسَّطَها النبات .
وقال ابن شميل : المَسْحَاءُ : قطعة من الأرض مستوية جرداء كثيرة الحَصَى لَيْسَ فيها شَجَرٌ ولا تُنبت ، غَلِيظَةٌ جَلَدٌ تَضْرِبُ إلى الصَّلابَة مثل صَرْحَةِ المِرْبَد ليست بقُفَ ولا سَهْلَة .
وخَصِيٌّ مَمْسُوحٌ إذا سُلِتَتْ مَذَاكِيرُه .
ابن شميل : مَسَحَه بالقول ، وهو أن يقول له ما يُحِبّ وهو يَخْدَعه .
وقال ابن الأعرابي : المَسْحُ : الكَذِبُ ، مَسَحَ مَسْحاً .
وقال أبو سعيد في بعض الأخبار : نرجو النصرَ على مَنْ خَالَفَنَا ومَسْحَةَ النِّقْمَة على مَنْ سعى عَلَى إمَامِنا . قيل : مَسْحَتُها : آيَتُها وحِلْيتُها ، وقيل معناه : أنَّ أعناقهم تُمسَح أي تُقْطَفُ .
قول الله تعالى : ( بِكَلِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ ) ( آل عمران : 45 ) . قال أبو منصور : سمى الله ابتداء أمره كلمة ، لأنه ألقى إليها الكلمة ، ثم كون الكلمة بشراً . ومعنى الكلمة : الولد . والمعنى : يبشرك بولد اسمه المسيح . قال الحربي : سمي الدجال مسيحاً لأن عينه ممسوحة عن أن يبصر بها . وسمي عيسى مسيحاً : اسم خصه الله به ولمسح زكريا إياه .
حمس : الليث : رَجُلٌ أَحْمَسُ : شُجَاعٌ ، وعام
أَحْمسُ ، وَسَنةٌ حَمْساء : شَدِيدة ، ونَجْدَةٌ حَمْسَاءُ يريد بِها الشَّجَاعَة ، وأصابتهم سنون أَحَامِسُ ، ولو أرادوا محض النعت لقالوا : سِنُونَ حُمْسٌ ، إنما أرادوا بالسِّنين الأَحامِس على تَذْكِير الأعوام .
وقال أبو الدُّقَيْش : التَّنُّورُ يقال له الوَطِيسُ والْحَمِيسُ .
قال : والحُمْس : قُرَيش ، وأَحْمَاسُ العَرَب : أَمَّهاتُهم من قُرَيْش ، وكانوا يَتَشَدَّدُون في دينهم ، وكانوا شجعان العرب لا يُطاقُون ، وفي قَيْس حُمْسٌ أيضاً .
والحَمْسُ : جَرْسُ الرِّجال ، وأنشد :
كأَنَّ صَوْتَ وَهْسِها تَحْتَ الدُّجَى
حَمْسُ رِجَالٍ سَمِعُوا صَوْتَ وَحَا
وأَخْبَرَني المنذري عن أبي الهَيْثَم أنه قال : الحُمْسُ : قُرَيْش ومن ولدت قُرَيْش وكنانة ، وجَديلَةُ قيس ، وهم فهْم وَعَدْوان ابْنا عَمْرو بن قَيْس عَيْلاَن ، وبنو عامر بن صعصعة هؤلاء الحُمْس ، سُمُّوا حُمْساً لأنهم تَحمَّسُوا في دينهم أي تَشَدَّدوا ، قال : وكانت الحُمْسُ سُكَّانَ الحرم ، وكانوا لا يخرجون أيام المَوْسِم إلى عرفات ، وإنما يقفون بالمُزْدَلِفة وصارت بنو عامر من الحُمْس ولَيْسُوا من سَاكِني الحَرَم لأن أُمَّهُم قُرَشِيَّةً ، وهي مَجْدُ بنت تَيْم بن مُرَّة .
قال : وخُزَاعة سُمِّيَتْ خُزَاعَة لأنهم كانوا من سكان الحرم فَخُزِعُوا عنه أي أُخْرِجُوا ، ويقال : إنهم من قريش انْتَقَلُوا بِنَسَبهم إلى اليمن وهم من الحُمسْ .
وأمَّا الأَحَامِسُ من الأَرْضِين فإن شَمِراً حكى عن ابن شميل أنه قال : الأَحامِسُ : الأرض التي ليس بها كَلأُ ولا مرتَعٌ ولا مَطَرٌ ولا شيء .
أرضٌ أحَامِسُ ، ويقال : سنون أَحَامِس ، وأنشد :
لَنَا إبل لم نكتسِبْها بِغَدْرةٍ
ولم يُفْنِ مَوْلاَها السِّنُون الأَحامِسُ
وقال آخر :
سَيذْهَب بابن العَبْدِ عَوْنُ بْنُ جَحْوَشٍ
ضَلالاً وتُقْنِيهَا السِّنونَ الأحَامِسُ
وقال أبو عُبَيد : يقال : وقع فلان في هند الأَحَامس إذا وقع في الداهية .
وقال شَمِر عن ابن الأعرابي : الحَمْسُ : الضلال ، والهَلكَة والشَّرُّ ، وأنشدنا :
فإنكُم لَسْتُم بِدَارِ تُلُنَّةٍ
ولكنَّما أَنْتُم بهنْدِ الأحَامِس
وقال رؤبة :
لاقَيْن منه حَمَساً حَمِيسا
معناه : شِدَّةً وشَجَاعَة .
وقال ابن الأعرابي في قول عمرو :
بِتَثْلِيث ما نَاصَيْتَ بَعْدِي الأحامِسَا
أراد قُرَيْشاً . وقال غيره : أراد بالأحامِس بني عامرٍ ، لأن قُرَيْشاً ولدتهم ، وقيل : أراد الشجعان من جميع الناس .
وقال اللِّحْيَاني : يقال : احْتَمَسَ الدِّيكان واحْتَمَشَا ، وحَمِسَ الشَّرُّ وحَمِس إذا اشْتَدَّ .
عمرو عن أبيه قال : الأَحْمَسُ : الوَرِعُ من
الرِّجَال الذي يتشدد في دينه . والأَحْمَسُ : الشجاع ، وقال ابن أحمر :
لَوْ بِي تَحمَّسْتِ الرِّكَابُ إذا
ما خَانَنِي حَسَبي ولا وَفْرِي
قال شَمِر : تَحَمَّست : تَحَرَّمَتْ واستغاثت من الْحُمْسَةِ ، وقال العَجَّاجُ :
ولم يَهَبْنَ حُمْسَةً لأَحْمَسَا
ولا أَخَا عَقْدٍ ولا مُنْجَّسَا
يقول : لم يَهَبْنَ لذي حُرْمَة حرمة أي رَكِبْنَ رؤوسهن .
وفي ( النوادر ) : الحَمِيسَةُ : القَلِيَّةُ ، وقَدْ حَمَّسَ اللحمَ إذا قَلاَه .
محس : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الأمْحَسُ : الدَّبَّاغُ الحاذِقُ .
قلت : المَحْسُ والمَعْسُ : دَلْكُ الجِلْدِ ودِبَاغُه ، أبدلت العين حاء .
( حسم ) : وقال أبو عمرو : الأَحْسَمُ : الرجلُ البازل القَاطِعُ للأمور . قال : وقال ابن الأعرابي : الحَيْسَمُ : الرجلُ القَاطِعُ للأُمورِ الكَيِّسُ .

##### Türkçe

ح س م
**حسم** ، **حمس** ، **سحم** ، **سمح** ، **مسح** ، **محس** : (kullanılanlar).

**حسم** : **الليث** dedi: **الحَسْم**: bir damarı **تَحْسِم** etmen, sonra onun kanı akmasın diye onu ateşle dağlamandır.
Ve **الحَسْم**: engellemedir. Dedi: ve **المَحْسوم**: emzirilmesi ve gıdası **حُسم** edilmiş olandır. “Annesi onun emzirilmesini **حَسَمَتْه**; onu **تَحسِمه**; **حَسْماً**” dersin. Ve dersin: “Ben falana karşı işi **أَحْسِم** ederim”; yani onu ona karşı kesip bitiririm ki ondan hiçbir şey elde edemesin.

**أبو عُبَيد**’den, **الأصمعي**’den: **الحُسامُ**: kesici kılıçtır. **الكِسائي** dedi: **حُسَام السَّيْف**: onunla vurulan ucu/kenarıdır.

**الفراء** şu yüce söz hakkında dedi: **( لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ )** (**الحَاقَّة**: 7) **الحُسُوم**: ardı ardına gelmedir; bir şey ardı ardına gelince, başı sonundan kopmayınca. Bunun hakkında **حُسومٌ** denilmiştir. Dedi: Bu ancak, hastalığın **حَسْم**’ından alınmıştır; sahibi dağlandığı zaman: çünkü o, dağlama demiriyle dağlanarak ısıtılır; sonra bu ona ardı ardına uygulanır.

**الزَّجَّاج** dedi: Dilin, şu sözün manasında gerektirdiği şudur: **( حسوماً )** yani “onları **تَحْسِمهم** **حسوماً**”; yani onları giderir ve yok eder.

Dedim: Bu, O’nun (aziz ve celil) şu sözü gibidir: **( فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُواْ )** (**الأنعَام**: 45).

**يونس** dedi: Araplar der ki: **الحُسُوم** **الحُشُوم**’u miras bırakır. Ve dedi: **الحُسُوم**: sürekli çabalama/ara vermeden sürdürmedir.
Dedi: ve **الحُشوم**: bitkinliktir; bunu **شمِر** **يونس**’a rivayet etti.

**الليث** dedi: **الحُسُوم**: uğursuzluktur. Denir: “Bunlar **ليالي الحُسُوم**’dur; kendi ehli üzerinden hayrı **تَحْسِم** eder”; tıpkı Allah’ın şu sözünde Âd’dan kesilip alınmış olduğu gibi: **( لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ )** (**الحَاقَّة**: 7); yani onlara uğursuzluk ve kötü talih. Ve **ذو حُسُم**: bir yerdir.

Dedi: ve **الْحَيْسُمَانُ**: **خُزَاعَة**’dan bir adamın adıdır. Ondandır şairin sözü:
وعَرَّد عَنَّا الْحَيْسُمَان بن حابس

Başkası dedi: **الحَسْمُ**: kesmedir. Hadiste: **( عليكم بالصَّوْم فإنه مَحْسَمة )** yani cinsel gücü kesen/azaltan, onu koparıp kesen bir şeydir.

**ابن هانىء**’den, **ابن كُثْوَة**’den: Dedi: Atasözlerindendir: **( وَلْغُ جُرَيَ كان محسوماً )**; açgözlünün bir şeyi çokça istemesi sırasında, ona güç yetiremezken sonra ona güç yetirdiğinde; yahut güç yetirdiği sırada ona çokça istemesi emredildiğinde söylenir. Ve **المَحْسومُ**: gıdası kötü olandır.

**سحم** : **الليث** dedi: **السُّحْمَةُ**: **الغراب الأسْحَم**’ın rengi gibi bir siyahlıktır. Dedi: ve **الأسْحَم**: **الأعْشى**’nın beytinde gecedir:
بأسحَم دَاجٍ عَوْضُ لا نَتَفَرَّقُ

**أبو عُبَيد** dedi: **الأسْحَم**: siyah olandır. Siyah buluta **الأسْحَم** denir. Siyah buluta da **سَحْمَاء** denir.

**المنذري** bana haber verdi; **ثعلب**’den; **ابن الأعرابي**’den: Dedi: “Gök **أسْحَمَتِ** ve **أَثْجَمَتْ**”; suyunu boşalttı.

**زهير** bir yaban ineğini ve onun boynuzuyla kendini savmasını vasfederek dedi:
وتَذْبِيبُها عنها بأسْحَمَ مِذْوَدِ
yani siyah bir boynuzla.

**ابن الأعرابي** dedi: **السَّحْمَةُ**: demirden kütledir; çoğulu **سَحَمٌ**’dır. Atların vasfında **طَرَفة**’den şu okundu:
. . . مُنْعَلاَتٌ بالسَّحَمْ
Dedi: ve **السُّحُمُ**: demircinin çekiçleridir.

**ابن السكيت** dedi: **السَّحَمُ** ve **الصُّفَارُ**: iki bitkidir. Ve şu okundu:
إن العُرَيْمَة مانِعٌ أَرْماحنا
ما كان من سَحَم بها وصُفَارِ

**سمح** : **الليث** dedi: **رَجُلٌ سَمْحٌ**; ve erkekler **سُمَحَاء**. Ve **رَجُلٌ مِسْمَاحٌ**; ve erkekler **مَسَامِيحُ**. “Ne kadar da **سَمْحاً** idi!”; ve gerçekten **سَمُح** etti, **سَمَاحَةً**; ve elindekini cömertçe verdi.

Dedi: ve **التَّسْمِيحُ**: sürattir. Ve şu okundu:
سَمَّح واجْتابَ فَلاَةً قِيَّا

Ve **المُسامَحَةُ** mızraklama ve vurma işinde: kolay davranmadır. Ve şu okundu:
وسَامَحْتُ طَعْناً بالوَشِيج المُقَوَّمِ

Ve **رُمْحٌ مُسَمَّح**: onunla yumuşayıncaya kadar düzeltilip doğrultulmuştur.

**أبو زيد**: “Bana şu konuda izin verdi/kolaylık gösterdi” dersin: **سَمَحَ** bana bununla; **يَسْمَحُ**; **سَماحَةً**; bu, istenene muvafakattir.

Başkası dedi: Arap der ki: “Hakka sarıl; çünkü onda **لمَسْمَحاً** vardır”; yani bir genişlik; tıpkı “onda bir **لمندوحة** vardır” dedikleri gibi. **ابن مقبل** dedi:
وإني لأستحيي وفي الحق مَسْمَحٌ
إذا جاءَ باغِي العُرْفِ أن أَتَعَذَّرا

**أبو عُبَيد**’den, **أبو زيد**’den: “Falan bana **سَمَح** etti” yani bana verdi. “Ne kadar da **سَمْحاً** idi!”; ve gerçekten **سَمُح** etti; mîm’in dammesiyle.

**ابن الفرج** bazı bedevilerden hikâye ederek dedi: **السِّباحُ** ve **السِّمَاح**: deriden evlerdir. Ve şu okundu:
إذا كان المسَارِحُ كالسِّماحِ

Ve denir: Deve, huysuzluğundan sonra **سَمَّح** etti; yani boyun eğdi. Dedi: ve **أَسْمَحَتْ** onun eşi/denkliği o iş için; yani itaat etti ve boyun eğdi.

Ve denir: “Falan **سَمِيحٌ لَمِيحٌ**; ve **سَمْحٌ لَمْحٌ**.”

Hadiste: İbn Abbas’a, saf süt içen bir adam hakkında “abdest alır mı?” diye soruldu; o da dedi ki: **( اسمح يسمح لك )**.

**شمر** dedi: **الأصمعي** dedi: Manası: “Kolaylaştır; sana ve senin üzerine kolaylaştırılsın.” Ve şu okundu:
فلما تَنَازَعْنَا الحدِيثَ وأَسْمَحَتْ
Dedi: **أسمحت**: kolaylaştırdı ve boyun eğdi.

**أبو عمرو الشيباني**: **أَسْمَحَتْ** onun eşi/denkliği; yani zelil oldu ve doğruldu. Ve onların sözü: **الحَنِيفِيَّة السّمْحَةُ**: onda darlık ve şiddet yoktur.

**أبو عَدْنان**’dan, **أبو عُبَيدة**’den: **اسْمَحْ يُسْمَحْ لك**; hem kesmeyle hem bitiştirmeyle (iki okuyuşla) birlikte. Ve dişi deve yürüyüşünde **سَمَحَت** ederse; yani boyun eğdi ve hızlandı.

**ابن الأعرابي** dedi: Ona ihtiyacında **سَمَحَ** etti ve **أَسْمَح**; yani ona kolaylaştırdı.

**الفرّاء** dedi: **رجلٌ سَمْحٌ**; ve erkekler **سُمَحَاء**; ve kadınlar **مَسَامِيحُ**.

**مسح** : **ابن شميل** dedi: **المَسْحُ**: erkeğin güzel sözüdür; o ise bunda seni aldatır. Denir: “Onu **مسحتُه** **بالمعروف**”; yani sözün **المعْرُوف**’uyla; yanında verme yoktur. Verme gelince **االمَسْحُ** gider; aynı şekilde “Onu **مَسّحْتُه**” de.

**الليث** dedi: **المَسْحُ**: bir şeyi elinle silmendir; alnından teri silmen gibi; ve abdestinde başını silmen gibi. Hastaya dua içinde: “Allah senden, sende olanı **مَسَحَ** etsin (gidersin)” denir. Dedi: ve **رَجُل مَمسُوح الوَجْه**: **مَسيح**; bu da, yüzünün iki yanından birinde göz ve kaş kalmayıp dümdüz olmasıdır. Dedi: ve **المَسِيخ** deccaldir; bu vasıf üzere. Ve **المسيحُ** Meryem oğlu İsa’dır; adı Kur’an’da **مسيح** üzere Arapçalaştırılmıştır. Tevrat’ta ise **مَشِيحَا**’dır. Ve şu okundu:
إذا المَسيحُ يَقْتُل المسيحَا
yani Meryem oğlu İsa, deccalı mızrağıyla öldürür.

**أبو بكر الأنباري** dedi: Denildi ki İsa’ya, yeryüzünde dolaşmasından dolayı **مَسيحاً** adı verildi.

**أبو العباس** dedi: Ona **مَسيحاً** adı verildi; çünkü o yeri **يَمْسَحُ** ederdi; yani onu kat ederdi.

**ابن عباس**’tan rivayet edildi: Eliyle bir sakatlık sahibini **يمْسَح** etmezdi ki iyileşmesin. Başkası dedi: Ona **مَسِيحاً** adı verildi; çünkü o, ayağında kavis/çukur olmayan, ayağı düz olan **أَمْسَحَ الرِّجْل** idi. Ve denildi: Ona **مَسيحاً** adı verildi; çünkü annesinin karnından yağla **مَمسُوحاً** olarak çıktı.

**إبراهيم**’den rivayet edildi: **المسيحَ الصِّدِّيقُ**.

**أبو بكر** dedi: Lugatçılar bunu bilmezler. Dedi: Belki bu, bazı zamanlarda kullanılır idi de, sözden silinip gidenlerle birlikte silinmiştir.

Dedi: ve **الكسائي** dedi: Arapların sözünden çok şey silinip gitmiştir.

**أبو عُبَيد** dedi: **المسيحُ** İsa’dır; aslı İbranice olarak **مَشِيحا**’dır; sonra Arapçalaştırıldı ve değiştirildi; tıpkı **موسى** denildiği gibi; aslı **مُوشَى**’dır.

**أبو بكر** dedi: Bazı muhaddislerden rivayet edildi: Deccal hakkında, mîm’in kesresiyle ve şeddeli olarak **المِسِّيح**.

Dedi: Bize İsmâʿîl b. İshâk haber verdi; ʿAbdullah b. **مَسْلَمة**’den; Mâlik’ten; Nâfiʿ’ten: İbn ʿUmar’ın dediğini: Allah’ın Elçisi (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “Allah bana Kâbe yanında esmer bir adam gösterdi; gördüklerimin en güzeli gibi; bana denildi: O, Meryem oğlu Mesih’tir.” Dedi: “Bir de ben, saçı kıvırcık, çok kıvırcık, sağ gözü kör bir adam (gördüm); sanki o (göz) su üstünde yüzen bir üzüm tanesi gibiydi; onu sordum; bana denildi: **المِسِّيح الدَّجَّال**.” Dedi: Ve o, **المَسْح**’tan **فِعِّيل** veznindedir.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **المَسِيحُ**: sıddîk. Ve onunla ʿÎsâ (sallallahu aleyhi ve sellem) adlandırıldı. Dedi: Ve **المَسِيحُ الأَعْوَرُ**; ve onunla **الدَّجَّال** adlandırıldı. Bunun benzerini Ebû ʿUbeyd söyledi.

Şemmer dedi: ʿÎsâ’ya **المَسيح** denildi; çünkü bereketle meshedildi.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; onun dediğine göre: **المَسِيحُ بن مريم**: sıddîk. Sıddîkın zıddı **المَسِيحُ الدَّجّال**’dır; yani sapık yalancı. Allah iki **المَسِيح** yarattı; biri diğerinin zıddı. Böylece **المَسِيحُ ابن مَرْيَم** kör doğanı ve alacayı iyileştirir ve Allah’ın izniyle ölüleri diriltirdi; aynı şekilde Deccâl ölüyü diriltir ve diriyi öldürür, bulutu meydana getirir ve bitkiyi bitirir. İkisi de iki mesîhtir: **مَسِيحُ الهُدَى** ve **مَسِيحُ الضلالة**. Münzirî bana dedi: Ona dedim ki: Bana ulaştı ki ʿÎsâ’ya ancak **مَسِيحاً** denildi; çünkü bereketle meshedildi; **الدَّجَّال**’a da **مَسِيحاً** denildi; çünkü gözü meshedilmiş (silinmiş)tir. Bunu inkâr etti ve dedi: **المَسِيحُ** ancak **المَسيح**’ın zıddıdır. “Allah onu meshetti” denir; yani onu güzel, mübarek bir yaratılışla yarattı; “onu meshetti” (denir); yani onu çirkin, lânetli yarattı.

Dedi: **النَّاقَةَ**’yı meshettim ve onu **مَسَخْتُها**; yani onu zayıflattım ve onu gerilettim. Araplar der: onda zayıflıktan bir **مَسْحَةٌ** ve zayıflıktan bir **مَسْخةٌ** vardır; onda semizlikten ve güzellikten bir **مَسْحَةٌ** vardır.

**المَمسوحُ** şey: çirkin, uğursuz, yaratılışından değiştirilmiş olandır.

Zü’r-Rumme, **المَسْحَة** hakkında “güzellik” anlamında dedi:
Meyy’in yüzünde güzellikten bir **مَسْحَةٌ** vardır,
Elbiselerin altında ise, görünür olsaydı çirkinlik (vardır).

Cerîr b. ʿAbdullah’tan: Müslüman olduğumdan beri Allah’ın Elçisi beni görmedi ki yüzüme tebessüm etmesin. Ve dedi: “Size Yemen’in hayırlılarından bir adam çıkar; yüzünde bir meleğin **مَسْحَةُ**’si vardır.”

Şemmer dedi: Araplar der: Bu, üzerinde güzelliğin bir **مَسْحَةُ**’si ve asaletin ve keremin bir **مَسْحَةُ**’si olan bir adamdır; ancak övgüde söylenir. “Üzerinde irin **مَسْحَةُ**’si var” denmez. Ve asalet ve keremle meshedildi: bir **مَسْحاً**.

Kümeyt dedi:
Hizmetçiler denklerdir; üzerlerinde bir **مَسْحَةٌ** vardır,
Asaletten; onu parmak uçları ve göz çukuru ortaya koymuştur.

Aḫṭal, Abbâs oğullarından “**المُذْهَبُ**” denilen bir adamı överken dedi:
Nimet onu kabul etti; sanki
Göğüs kemikleri altınlı suyla meshedilmiş.

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “**مَسِيحُ القدمين**”; iki ayağının düz olduğunu kastetti: onlarda kir, çatlak ve kırılma yoktur; su onlara değdiğinde onlardan uzaklaşır.

Ebû Bekir hadîsinde: **غارة مَسْحَاء**; o, “onları mesheder”den **فعلاء**dır: yanlarından hafifçe geçer; onların yanında durmaz.

Dedi: **المَسِيحُ**: yalancı; **ماسِحٌ** ve **مِسِّيحٌ** ve **مِمسَحٌ** ve **تِمْسَحٌ**. Ve şu beyti okudu:
Şüphesiz ben, bir **مِتْيَحُ** olan bir **مِعَنٌّ** ortaya çıktığında,
Kibir sahibi yahut sert, iri yapılı,
Yahut çok yalancı, çok hilekâr bir **مِمْسَحُ** (çıktığında).

Bir başkası dedi:
İftira ile, yalanlama ile ve **التَّمسَاح** ile.

Dedi: **المَسِيحُ**: gümüş külçeleri. **المَسِيحُ**: kaba mendil. **المَسِيحُ**: arşın. **المَسِيحُ**: ter. **المَسِيحُ**: çok cinsel birleşme yapan. Aynı şekilde **الماسِحُ**; “onu meshetti” denir; yani onunla cinsel birleşti.

Dedi: **المَاسِحُ**: çok öldüren; “onları meshetti” denir; yani onları öldürdü.

**والماسِحَةُ**: saç tarayan (kadın).

Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **المسائح**: saç.

Şemmer dedi: O, yanağında ve başında saçından meshettiğin (sıvazladığın) şeydir. Ve şu beyti okudu:
Başının iki yanının **مَسَائِحُ**’i sarkmış,
Dârîn miskinin kızılı onun aralarından akmıştır.

Ferrâ, Allah’ın aziz ve celîl sözü hakkında: “( عَلَىَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ )” (Sâd: 33): ister: onların inciklerini ve boyunlarını vuruyor olarak koyuldu; buradaki **المسْحُ** kesmedir.

Münzirî bana Saʿleb’den haber verdi: “( عَلَىَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ )” (Sâd: 33) sözü soruldu; ona denildi: Kuṭrub dedi: “Onu mesheder”: üzerine bereket diler. Ebû’l-ʿAbbâs bunu inkâr etti ve dedi: Bir şey değildir. Ona denildi: Peki senin yanında nedir? Dedi: Ferrâ ve başkaları dedi: Boyunlarını ve inciklerini vurur; çünkü onlar günahının sebebiydi.

Dedim: Bunun benzerini Zecâc da söyledi. Ve dedi: Allah ona bunu helâl kılmış olmaksızın inciklerini ve boyunlarını vurmadı; çünkü o, günahtan tevbe etmeyi büyük bir günahla yapmaz. Dedi: Bir kavim dedi: Onların boyunlarını ve inciklerini eliyle suyla meshetti. Denildi: Bu, onların onu Allah’ı anmaktan meşgul etmesine benzemez. Bunu ancak bir kavim söyledi; çünkü onları öldürmek onların yanında münkerdi. Allah’ın helâl kıldığı şey münker değildir. Süleyman’a kendi vaktinde bunu helâl kılması ve bu vakitte onu yasaklaması câizdir.

Ebû ʿUbeyd: **التَّمْسَحُ**: azgın, habis adam.

Leys dedi: **التِّمْسَحُ** ve **التِّمْسَاحُ** suda olur; kaplumbağaya benzer; ancak iri, uzun, güçlü olur.

Dedi: **المُمَاسَحَةُ**: yumuşak davranma ve birlikte yaşama; hâlbuki kalpler saf değildir.

Ve falan kimse, fazileti ve ibadeti sebebiyle onunla **يُتَمَسَّح** olunur; sanki ona yaklaşmakla Allah’a yakınlık aranır.

Bir başkası dedi: Develer o gününde yeri **مَسَحَت**: yani şiddetli bir yürüyüşle yürüdü; bunu İbn Düreyd söyledi.

Ebû ʿUbeyd: **المَسْحَاءُ**: düz yer.

Leys dedi: çöllerden **الأمْسَحُ**, **الأمْلَسِ** gibidir; çoğulu **الأَمَاسِحُ**’tir.

**المَسَاحَةُ**: yerin ölçülmesi; “**مَسَحَ** **يَمْسَح** **مَسْحاً**” dersin.

Bir başkası dedi: yerden **المَسْحَاء**’ın çoğulu **مَسَاحِي**’dir.

Ebû ʿAmr dedi: **المَسْحَاءُ**: kırmızı toprak; **الوحْفَاءُ**: siyah olan.

Bir başkası dedi: **المَسْحَاءُ**: yerden bir parça; düz, çakılı çok, sert.

Kavim **تَمَاسَحَ** ettiğinde: alışveriş yaptıklarında ve el sıkıştıklarında (olur).

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den dedi: Ayağın iki baldırından biri ötekine değerse “**مَشِقَ** **مَشَقاً** ve **مَسِحَ** **مَسَحاً**” denir.

Allah’ın aziz ve celîl sözü: “( وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ )” (Mâide: 6). Bazıları dedi: Kur’an mesihle indi; sünnet yıkamayla.

Dil ehlinden bazıları dedi: “**وأرجلكم**”u cer okuyan, onu **الجِوَار** üzere (okumuştur).

Ebû İshâk nahivci dedi: **الجِوار** üzere cer, Allah’ın kitabında câiz olmaz; bu ancak şiirin zaruretinde câiz olur. Fakat bu kıraatte mesih, yıkama gibidir. Onun yıkama olduğuna delil şudur: Ayağa mesih, başa mesih gibi bir mesih olsaydı, iki topuğa kadar sınırlandırılması câiz olmazdı; tıpkı iki ele dirseklere kadar sınırlandırma geldiği gibi. Allah dedi: “( وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ )” (Mâide: 6) Kur’an’da sınırlandırma olmaksızın. Aynı şekilde teyemmümde: “( فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِّنْهُ )” (Mâide: 6) sınırlandırma olmaksızın. Bütün bunlar iki ayağın yıkanmasını gerektirir. “( وأرْجُلَكم )” okuyan ise iki vecih üzeredir: Birincisi: onda takdim ve te’hîr vardır; sanki şöyle dedi: Yüzlerinizi ve ellerinizi dirseklere kadar ve ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın; başlarınıza meshedin; ve takdim etti, te’hîr etti ki abdest birbiri ardınca, şeyden sonra şey olsun. Onda başka bir söz daha vardır: sanki “Ayaklarınızı topuklara kadar yıkayın”ı kastetti; çünkü “topuklara kadar” sözü, bizim vasfettiğimiz gibi buna delâlet etmiştir. Ve yıkama, mesih üzerine atfedilir; şairin dediği gibi:
Keşke kocan sabahleyin çıkmış olsaydı,
Bir kılıç ve bir mızrak kuşanmış olarak.
Mana: bir kılıç kuşanmış ve bir mızrak taşıyan.

Ve başkası dedi: **رَجُلٌ أَمْسَحُ** ayaklı erkek ve kadın **مَسْحَاء**; eğer onun ayağı düz, ona **أَخْمَصَ** yok ise; ve kadın **مَسْحَاءُ الثَّدْي**; eğer onun **ثَدْي**’ine hacim yok ise.

Ve **المَاسِحُ** **مِنَ الضَّاغِطِ**’tandır; eğer **المِرْفَقُ** **الإبْطَ**’ı, onu şiddetli bir **عَرْك** ile ovmadan **مَسَحَ** ederse.

Ve **الأَمْسَحُ**: **الأَرْسَحُ**; ve kavim **مُسْحٌ** **رُسْح**. Ve **الأَخْطَل** dedi:
دُسْمُ العَمَائِم مُسْحٌ لا لحومَ لهم
إذا أحَسُّوا بِشَخْصٍ نابىءٍ لَبَدُوا

Ve denir: **امْتَسَحْتُ السيفَ من غِمده** ve **امْتَسَخْتُه**; eğer onu çekip çıkardıysam.

Ve **سَلَمَةُ بنُ الخُرْشُب** bir atı vasfederek dedi:
تَعَادَى من قوائِمها ثَلاثٌ
بتَحْجِيلٍ وَوَاحِدَةٌ بَهِيمُ
كأن مَسِيحَتَي وَرِقٍ عليها
نَمَت قُرْطَيهما أُذُنٌ خَذِيمُ

**ابن السكيت** dedi: der ki: sanki güzelliğinden, renginin iyiliğinden ve parıltısından dolayı gümüş bir levha giydirilmiş. Dedi: ve onun sözü: **نَمَتْ قُرْطَيْهما** yani **نَمَتْ** iki **الْقُرْط**’u ki iki **المَسِيحَتَيْن**’dendir; yani ikisini yükseltti. Ve muradı: gümüş, ziynet için edinilenden olduğudur; bu, ona daha **أَصْفَى**dır. Ve **أُذُنٌ خَذِيمٌ** yani delinmiş.

Ve onun benzerinde **عبد الله بن سَلَمَة**’ye ait olarak okundu:
تَعْلَى عليه مَسَائِحٌ من فَضَّةٍ
وتَرَى حَبَابَ المَاء غَيْرَ يَبِيس

Onun kılının saflığını ve kısalığını murad etti. Der ki: eğer terlerse o böyledir; ve suyu, terinden ilk beliren şey olarak görürsün.

**عمرو** babasından: dedi: **الأَمْسَحُ**: **الذئب الأَزَلُّ**. Ve **الأمْسَحُ**: **الأَعْوَرُ الأَبْخَقُ**; onun gözü **بَلُّوْرَةً** olmaz. Ve **الأَمْسَحُ**: seyahatinde dolaşan **السَّيَّارُ**. Dedi: ve **الأَمْسَحُ**: **الكَذَّابُ**.

Ve **اللِّعان** hadîsinde, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **المُلاعَنَة**’nin çocuğu hakkında dedi ki: ( **إن جَاءَتْ به مَمْسُوحَ الأَلْيَتَيْن** ). **شمر** dedi: o, iki **أَلْيَة**’si kemiğe yapışmış olandır.

**رَجُلٌ أَمْسَحُ** ve **امرأةٌ مَسْحَاء**; o da **الرَّسْحَاءُ**’dır; bunu **ابن شميل** söyledi.

Ve **الفرّاء** dedi: **المَسْحَاءُ**: üzerinde bitki olmayan yer. Denir: **مررتُ بِخَرِيقٍ بين مَسْحاوَيْن**; ve **الخَرِيقُ**: bitkinin ortaladığı yer.

Ve **ابن شميل** dedi: **المَسْحَاءُ**: yerden düz, çıplak, çakılı çok bir parça; onda ağaç yoktur ve bitirmez; kalın, sert; **الصَّلابَة**’ye vurur; **صَرْحَةِ المِرْبَد** gibi; **قُفَ** değildir ve **سَهْلَة** değildir.

Ve **خَصِيٌّ مَمْسُوحٌ**; eğer onun **مَذَاكِيرُه** sıyrılıp alınmışsa.

**ابن شميل**: **مَسَحَه بالقول**; o da, ona sevdiği şeyi söylemesidir; hâlbuki onu aldatır.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **المَسْحُ**: **الكَذِبُ**; **مَسَحَ مَسْحاً**.

Ve **أبو سعيد** bazı haberlerde dedi: Biz, bize muhalefet edene karşı zaferi ve imamımıza karşı koşana karşı **مَسْحَةَ النِّقْمَة**’yi umarız. Denildi: onun **مَسْحَتُها**’sı: onun alâmeti ve süsüdür. Ve denildi: manası, onların boyunlarının **تُمسَح** edilmesidir; yani koparılır.

Allah Teâlâ’nın sözü: ( **بِكَلِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ** ) ( آل عمران : 45 ). **أبو منصور** dedi: Allah, işinin başlangıcını **كلمة** diye adlandırdı; çünkü ona **الكلمة**’yi ilka etti; sonra **الكلمة**’yi bir beşer kıldı. Ve **الكلمة**’nin manası: çocuk. Ve mana: sana, adı **المسيح** olan bir çocuk müjdeler. **الحربي** dedi: **الدجال**’e **مسيحاً** adı verildi; çünkü gözü, onunla görmesinden **ممسوحة**dır. Ve **عيسى**’ya **مسيحاً** adı verildi: Allah’ın onu kendisine tahsis ettiği bir isimdir; ve **زكريا**’nın onu mesh etmesinden dolayı.

**حمس**: **الليث**: **رَجُلٌ أَحْمَسُ**: yiğit; ve **عام أَحْمسُ**; ve **وَسَنةٌ حَمْساء**: şiddetli; ve **نَجْدَةٌ حَمْسَاءُ**; onunla yiğitliği ister. Ve onları **سنون أَحَامِسُ** isabet etti. Eğer sırf sıfatı murad etselerdi: **سِنُونَ حُمْسٌ** derlerdi; ancak **السِّنين** ile, yılların müzekkerliği üzere, **الأَحامِس** yıllarını murad ettiler.

Ve **أبو الدُّقَيْش** dedi: **التَّنُّورُ**’a **الوَطِيسُ** ve **الْحَمِيسُ** denir.

Dedi: ve **الحُمْس**: **قُرَيش**. Ve Arapların **أَحْمَاسُ**’ı: anneleri **قُرَيْش**’ten olanlardır. Ve dinlerinde sıkı davranırlardı. Ve Arapların yiğitleriydiler; onlara güç yetirilmezdi. Ve **قَيْس**’te de **حُمْسٌ** vardır.

Ve **الحَمْسُ**: erkeklerin gürültüsü. Ve okudu:
كأَنَّ صَوْتَ وَهْسِها تَحْتَ الدُّجَى
حَمْسُ رِجَالٍ سَمِعُوا صَوْتَ وَحَا

Ve bana **المنذري**, **أبي الهَيْثَم**’den haber verdi ki o dedi: **الحُمْسُ**: **قُرَيْش** ve **قُرَيْش**’in ve **كنانة**’nın doğurdukları; ve **جَديلَةُ قيس**; onlar **فهْم** ve **عَدْوان**, **عَمْرو بن قَيْس عَيْلاَن**’ın iki oğludur; ve **بنو عامر بن صعصعة**; işte bunlar **الحُمْس**’tur. **حُمْساً** diye adlandırıldılar; çünkü dinlerinde **تَحمَّسُوا** ettiler; yani sıkılaştılar. Dedi: ve **الحُمْسُ**, harem sakinleriydi; ve mevsim günlerinde **عرفات**’a çıkmazlardı; ancak **المُزْدَلِفة**’de dururlardı. Ve **بنو عامر** **الحُمْس**’tan oldu; hâlbuki harem sakinlerinden değillerdi; çünkü anneleri Kureyşlidir; o da **مَجْدُ بنت تَيْم بن مُرَّة**’dir.

Dedi: ve **خُزَاعة**’ya **خُزَاعَة** adı verildi; çünkü onlar harem sakinlerindendi; sonra ondan **فَخُزِعُوا**; yani ondan çıkarıldılar. Ve denir: onlar Kureyş’tendir; nesebleriyle Yemen’e intikal ettiler; ve onlar **الحُمسْ**’tandır.

Ve yerlerden **الأَحَامِسُ**’a gelince: **شَمِراً**, **ابن شميل**’den nakletti ki o dedi: **الأَحامِسُ**: üzerinde ot, mera, yağmur ve hiçbir şey olmayan yer.

**أرضٌ أحَامِسُ**; ve denir: **سنون أَحَامِس**. Ve okudu:
لَنَا إبل لم نكتسِبْها بِغَدْرةٍ
ولم يُفْنِ مَوْلاَها السِّنُون الأَحامِسُ

Ve bir başkası dedi:
سَيذْهَب بابن العَبْدِ عَوْنُ بْنُ جَحْوَشٍ
ضَلالاً وتُقْنِيهَا السِّنونَ الأحَامِسُ

Ve **أبو عُبَيد** dedi: denir: falan kimse **هند الأَحَامس**’e düştü; eğer belaya düştüyse.

Ve **شَمِر**, **ابن الأعرابي**’den: **الحَمْسُ**: sapıklık, helâk ve şer. Ve bize okuttu:
فإنكُم لَسْتُم بِدَارِ تُلُنَّةٍ
ولكنَّما أَنْتُم بهنْدِ الأحَامِس

Ve **رؤبة** dedi:
لاقَيْن منه حَمَساً حَمِيسا

Manası: şiddet ve yiğitlik.

Ve **ابن الأعرابي**, **عمرو**’nun sözü hakkında dedi:
بِتَثْلِيث ما نَاصَيْتَ بَعْدِي الأحامِسَا

**قُرَيْشاً**’ı murad etti. Ve başkası dedi: **الأحامِس** ile **بني عامرٍ**’i murad etti; çünkü **قُرَيْشاً** onları doğurdu. Ve denildi: bütün insanlardan yiğitleri murad etti.

Ve **اللِّحْيَاني** dedi: denir: **احْتَمَسَ الدِّيكان** ve **احْتَمَشَا**; ve **حَمِسَ الشَّرُّ** ve **حَمِس**; eğer şiddetlendi ise.

**عمرو** babasından dedi: **الأَحْمَسُ**: erkeklerden, dininde sıkı davranan **الوَرِعُ**. Ve **الأَحْمَسُ**: yiğit. Ve **ابن أحمر** dedi:
لَوْ بِي تَحمَّسْتِ الرِّكَابُ إذا
ما خَانَنِي حَسَبي ولا وَفْرِي

**شَمِر** dedi: **تَحَمَّست**: haram kıldı ve **الْحُمْسَةِ**’den yardım istedi. Ve **العَجَّاجُ** dedi:
ولم يَهَبْنَ حُمْسَةً لأَحْمَسَا
ولا أَخَا عَقْدٍ ولا مُنْجَّسَا

Der ki: hürmet sahibine hürmetten korkmadılar; yani başlarını sürdüler.

Ve **( النوادر )**’de: **الحَمِيسَةُ**: kızartma. Ve **حَمَّسَ اللحمَ**; eğer onu kızarttıysa.

**محس**: **أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den dedi: **الأمْحَسُ**: mahir tabakçı.

Dedim: **المَحْسُ** ve **المَعْسُ**: deriyi ovmak ve tabaklamaktır; **العين**’i **حاء** ile değiştirdin.

**( حسم )**: Ve **أبو عمرو** dedi: **الأَحْسَمُ**: işlerin kesip atan, kararlı erkek. Dedi: ve **ابن الأعرابي** dedi: **الحَيْسَمُ**: işleri kesip atan, zeki erkek.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والسين وما يثلهما)
  (حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من الباب.
  (حسك) الحاء والسين والكاف من خشونة الشيء، لا يخرج مسائله عنه. فمن ذلك الحَسَكُ، وهو حَسَك السَّعدانِ([1])، وسمِّي بذلك لخشونته وما عليه مِن شَوك. ومن ذلك الحَسِيكة، وهي العداوة وما يُضَمّ في القلب من خشونة. ومن ذلك الحِسْكِك([2]). وهو القُنفُذ. والقياس في جميعه واحد.
  (حسل) الحاء والسين واللام أصلٌ واحد قليلُ الكلِم، وهو ولد الضبّ، يقال له الحِسْلُ والجمع حُسُول. ويقولون في المثل: "لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل"، أي لا آتيك([3])] أبداً. وذلك أنّ الضب لا يسقط له سِنٌّ. ويكنى الضّبُّ أبا الحِسل. والحسِيل: ولد البقر، لا واحِدَ له من لفظه. قال:
  * وهنّ كأذنابِ الحَسِيلِ صوادرٌ([4]) *
  (حسم) الحاء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو قَطْع الشّيء عن آخره. فالحَسْم: القطع. وسُمِّي السيفُ حُساماً. ويقال حسامُه حَدّهُ، أيُّ ذلك كان فهو من القَطْع. فأما قوله تعالى: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ [الحاقة 7]، فيقال هي المتتابعة. ويقال الحسوم الشّؤم. ويقال سمِّيت حُسوماً لأنها حسمت الخيرَ عن أهلها. وهذا القول أقْيَس لما ذكرناه. ويقال للصبيّ السيِّئ الغذاء([5]) محسومٌ، كأنه قُطِع نماؤُه لَمَّا حُسِم غذاؤه. والحَسْم: أن تقطَعَ عِرقاً وتكويه بالنار كي لا تسيل دمُه. ولذلك يقال: احْسِم عنك هذا الأمر، أي اقطعه واكفِهِ نفسَك.
  (حسن) الحاء والسين والنون أصلٌ واحد. فالحُسن ضِدُّ القبح. يقال رجلٌ حسن وامرَأة حسناءُ وحُسّانَةٌ. قال:
دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ([6])  وليس في الباب إلاّ هذا. ويقولون: الحسَن: جَبَل، وحَبْلٌ من حبال الرمل. قال:
لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ([7])  والمحاسنُ من الإنسان وغيره: ضدُّ المساوي. والحسن من الذراع: النصف الذي يلي الكوع، وأحسَِبه سمّي بذلك مقابلةً بالنِّصف الآخر؛ لأنّهم يسمُّون النصف الذي يلي المِرفَق القبيح، وهو الذي يقال له كَِسْرُ قبيحٍ. قال:
لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت كَِسْرَ قبيحِ([8])  (حسو/ي) الحاء والسين والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ، ثم يشتقّ منه. وهو حَسْو الشيء المائع، كالماء واللبن وغيرهما؛ يقال منه حَسَوْت اللّبن وغيره حَسْواً. ويقال في المثل:
  * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك الحُسى *
  *والأصل الفارسُ يغذو فرسَه بالألبان يحسّيها إيّاه، ثمّ يحتاج إليه في طلبٍ أو هرب، فيقول: لهذا كنتُ أفعلُ بك ما أفعل. ثم يقال ذلك لكلِّ من رُشِّح لأمر. والعرب تقول في أمثالها: "هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء"، أي إنّه يُوهِم أنّه يتناول رغوةَ اللبن، وإنّما الذي يريده شُربُ اللّبنِ نَفْسِه. يضرب ذلك لمن يَمكُر، يُظهِر أمراً وهو يريد غيره. ويقولون: "نَومٌ كحَسْو الطائر" أي قليل. ويقولون: شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً. وكان يقال لابن جُدْعانَ حاسي الذَّهَب، لأنّه كان لـه إناءٌ من ذهب يحسُو منه. والحِسْيُ: مكانٌ إذا نُحِّيَ عنه رملُه نَبَع ماؤُه. قال:
تَجُمُّ جُمومَ الحِسْي جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ([9])  فهذا أيضاً من الأول كأنَّ ماءَه يُحسَى.
  ومما هو محمولٌ عليه احتسيت الخَبَر وتحسَّيت مثل تحسَّسْت، وحَسِيت بالشيء مثل حَسِسْتُ. وقال:
سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** حَسِينَ به فهنَّ إليه شُوسُ([10])  وهذا ممكنٌ أن يكون أيضاً من الباب الذي يقلبونه عند التضعيف ياء، مثل قصَّيْتُ أظفاري، وتقضَّى البازي، وهو قريبٌ من الأمرين وحِسْيُ الغَميِم: مكانٌ.
  (حسب) الحاء والسين والباء أصول أربعة:
  فالأول: العدّ. تقول: حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً. قال الله تعالى: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾ [الرحمن 5]. ومن قياس الباب الحِسْبانُ الظنّ، وذلك أنَّه فرق بينه وبين العدّ بتغيير الحركة والتّصريف، والمعنى واحد، لأنّه إذا قال حسِبته كذا فكأنّه قال: هو في الذي أعُدُّه من الأمور الكائنة.
  ومن الباب الحَسَبُ الذي يُعَدُّ من الإنسان. قال أهل اللغة: معناه أن يعد آباءً أشرافاً.
  ومن هذا الباب قولهم: احتسب فلانٌ ابنَه، إذا مات كبيراً([11]). وذلك أنْ يَعُدّه في الأشياء المذخورة لـه عند الله تعالى. والحِسْبة: احتسابك الأجرَ. وفلان حَسَنُ الحِسْبة بالأمر، إذا كان حَسَن التدبير؛ وليس من احتساب الأجر. وهذا أيضاً من الباب؛ لأنه إذا كان حسنَ التدبير للأمر كان عالماً بِعِدَادِ كل شيءٍ وموضِعِه من الرأْي والصّواب. والقياسُ كله واحد([12]).
  والأصل الثاني: الكِفاية. تقول شيء حِسَابٌ، أي كافٍ([13]). ويقال: أحسَبْتُ فلاناً، إذا أعطيتَه ما يرضيه؛ وكذلك حَسَّبْته. قالت امرأة([14]):
ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع  والأصل الثالث: الحُسْبَانُ، وهي جمع حُسبانَةٍ، وهي الوِسادة الصغيرة. وقد حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه، إذا أجلسته عليها ووسَّدْتَه إياها. ومنه قول القائل:
  * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ([15]) *
  وقال آخر([16]):
يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ([17])  ومن هذا الأصل الحُسبْان: سهامٌ صغار يُرْمى بها عن القسيِّ الفارسية، الواحدة حُسبانة. وإنما فرق بينهما لصِغَر هذه و[كبر] تلك.
  ومنه قولهم أصاب الأرض حُسبان، أي جراد. وفُسِّرَ قوله تعالى: ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40]، بالبَرَد.
  والأصل الرابع: الأحسب الذي ابيضَّت جِلدتُه من داءٍ ففسدت شَعرته، كأنَّه أبرص. قال:
يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا([18])  وقد يتّفق في أصول الأبواب هذا التفاوتُ الذي تراه في هذه الأصول الأربعة.
  (حسد) الحاء والسين والدال أصلٌ واحد، وهو الحَسَد.
  (حسر) الحاء والسين والراء أصلٌ واحد، وهو من كَشْف الشيء. [يقال حَسَرت عن الذراع([19])]، أي كشفته. والحاسر: الذي لا دِرْع عليه ولا *مِغْفَر. ويقال حَسَرْتُ البيتَ: كنستُه. ويقال: إن المِحْسَرَة المِكْنَسَة. وفلان كريم المَحْسَر، أي كريم المخبر، أي إذا كشفْتَ عن أخلاقه وجدتَ ثَمَّ كريماً. قال:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر([20])  ومن الباب الحسرةُ: التلهُّف على الشيء الفائت. ويقال حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً، وذلك انكشافُ أمرِه في جزعه وقلَّة صبره. ومنه ناقةٌ حَسْرَى إذا ظلَعَتْ. وحَسَر البصر إذا كَلَّ، وهو حسير، وذلك انكشافُ حاله في قلّة بَصَره وضَعْفه. والمُحَسَّرُ، المُحَقَّر، كأنّه حُسر، أي جُعِل ذا حَسْرَة. وقد فسّرناها.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) حسك السعدان، ثمره، وهو خشن يعلق بأصواف الغنم.
([2]) في الأصل: "الحيسك"، تحريف. ويقال للقنفذ حسكك كزبرج، وحسيكة كسفينة.
([3]) التكملة من المجمل. ونحوها في اللسان.
([4]) للشنفرى في المفضليات (1: 109) واللسان (حسل). وعجزه:
* وقد نهلت من الدماء وعلت *.
([5]) في الأصل: "الانداء"، صوابه من المجمل واللسان.
([6]) للشماخ في ديوانه 21 واللسان (حسن).
([7]) لعبد الله بن عنمة الضبي في اللسان (حسن) ومعجم البلدان (الحسنان) والحماسة.
([8]) قال ابن بري: "البيت من الطويل، ودخله الخرم في أوله. و منهم من يرويه: أو كنت كسراً، والبيت على هذا من الكامل". انظر اللسان (قبح) والمقاييس (قبح).
([9]) للمرقش الأصغر، من قصيدة في المفضليات (2: 41). وكذا جاءت الرواية في المجمل. وفي المفضليات: "وجرده من تحت"، أي كشفه وعراه من الشجر.
([10]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (حسا، حسس)، وأمالي القالي (1: 176).
([11]) وإذا فقده صغيراً لم يبلغ الحلم قيل: افترطه افتراطا.
([12]) في الأصل: "كلمة واحدة".
([13]) وبه فسر قوله تعالى: (عطاء حسابا).
([14]) من بني قشير، كما في اللسان (حسب). وأنشده أيضاً في (قفا).
([15]) أنشد هذا العجز في المجمل واللسان (حسب).
([16]) هو نهيك الفزاري، يخاطب عامر بن الطفيل، كما في اللسان (حسب). وفي معجم البلدان (رسم الغبغب) أنه "نهيكة الفزاري".
([17]) الوكعاء: الوجعاء، وهي الدبر. وفي اللسان "بالوجعاء" وفي المعجم "بالرصعاء".
([18]) لامرئ القيس في ديوانه 154 واللسان (بوه، عقق، حسب). وقد سبق في (بوه).
([19]) التكملة من المجمل.
([20]) في الأصل: "الكريم"، صوابه في المجمل، حيث أنشد العجز. والطب، بالكسر الشأن والعادة.

ـ

##### Türkçe

(حâ ve sîn ve onların ardından gelenler bâbı)
  (حسف) **الحاء** ve **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyden kabuklanıp soyulması ve düşmesidir. Bundan **الحُسَافة** vardır; o, hurmadan ve meyveden düşen şeydir. Ve denir: **انحسف الشّيءُ**; elinde ufalanıp dağıldığı zaman. **الحَسيفَة**’ye gelince; o düşmanlıktır; bunun bu bâbdan olması câizdir. Benim yanımdaki ise onun **الإبدال** bâbından olduğudur; ve aslın **الحسيكة** olduğudur; böylece **الكاف** **فاء**’ya ibdâl edilmiştir. **الحسيكة**’yi ve onun kıyasını bu bâbdan sonra zikrettim. Ve denir: **الحَسَفُ الشَّوك**; o da bâbdandır.
  (حسك) **الحاء** ve **السين** ve **الكاف** şeyin pürüzlülüğündendir; meseleleri ondan dışarı çıkmaz. Bundan **الحَسَكُ** vardır; o, **حَسَك السَّعدانِ**’dır([1]); pürüzlülüğü ve üzerinde diken bulunması sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Bundan **الحَسِيكة** vardır; o, düşmanlık ve kalpte pürüzlülükten toplanıp biriktirilen şeydir. Bundan **الحِسْكِك**([2]) vardır; o, kirpidir. Kıyas hepsinde birdir.
  (حسل) **الحاء** ve **السين** ve **اللام** az kelimeli tek bir asıldır; o, kelerin yavrusudur; ona **الحِسْلُ** denir; çoğulu **حُسُول**’dür. Ve meselde derler: "لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل"، أي لا آتيك([3])] أبداً." Bu, kelerin dişinin düşmemesindendir. Kereye **أبا الحِسل** künyesi verilir. **الحسِيل**: sığır yavrusu; lafzından tekili yoktur. Dedi ki:
  * وهنّ كأذنابِ الحَسِيلِ صوادرٌ([4]) *
  (حسم) **الحاء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; o, bir şeyi sonundan kesmektir. **الحَسْم**: kesmedir. Kılıca **حُساماً** adı verilmiştir. Ve denir: **حسامُه حَدّهُ**; hangisi olursa olsun o kesmedendir. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ [الحاقة 7]; denir ki o, peş peşe olandır. Ve denir: **الحسوم** uğursuzluktur. Ve denir: **حُسوماً** diye adlandırıldı; çünkü hayrı ehlinden kesti. Bu söz, zikrettiğimize göre daha kıyaslıdır. Kötü beslenen([5]) çocuğa **محسومٌ** denir; sanki besini kesildiği vakit büyümesi kesilmiş gibidir. **الحَسْم**: bir damarı kesmen ve kanı akmasın diye onu ateşle dağlamandır. Bundan dolayı denir: **احْسِم عنك هذا الأمر**; yani onu kes ve onu kendinden gider.
  (حسن) **الحاء** ve **السين** ve **النون** tek bir asıldır. **الحُسن** çirkinliğin zıddıdır. Denir: **رجلٌ حسن** ve **امرَأة حسناءُ** ve **حُسّانَةٌ**. Dedi ki:
دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ([6])  Bâbda bundan başka yoktur. Ve derler: **الحسَن** bir dağdır; ve kum iplerinden bir iptir. Dedi ki:
لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ([7])  **المحاسنُ** insandan ve başkasından: kötülüklerin zıddıdır. Koldan **الحسن**: bileğe bitişik olan yarıdır; sanırım öteki yarıya mukabele olarak bununla adlandırıldı; çünkü dirseğe bitişik olan yarıya **القبيح** derler; o da **كَِسْرُ قبيحٍ** diye adlandırılandır. Dedi ki:
لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت كَِسْرَ قبيحِ([8])  (حسو/ي) **الحاء** ve **السين** ve illetli harf tek bir asıldır; sonra ondan türetilir. O, su ve süt ve başkaları gibi akışkan şeyin **حَسْو**’sudur; ondan denir: **حَسَوْت** sütü ve başkasını **حَسْواً**. Ve meselde denir:
  * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك الحُسى *
  *Asıl şudur: Fâris, atını sütlerle besler; onu onunla **يحسّيها** eder; sonra bir talepte veya kaçışta ona ihtiyaç duyar; böylece der ki: bunun için sana yaptığımı yapıyordum. Sonra bu, bir işe aday gösterilen herkes için söylenir. Araplar mesellerinde derler: "هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء" yani o, sütün köpüğünü aldığını vehmettirir; hâlbuki istediği, sütün bizzat kendisini içmektir. Bu, hile yapan için darb-ı mesel olur; bir şeyi gösterir, hâlbuki başkasını ister. Ve derler: "نَومٌ كحَسْو الطائر" yani az. Ve derler: **شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً**. İbn Cud‘ân’a **حاسي الذَّهَب** denirdi; çünkü onun altından bir kabı vardı, ondan **يحسُو** ederdi. **الحِسْيُ**: kumu ondan uzaklaştırıldığı zaman suyu fışkıran yerdir. Dedi ki:
تَجُمُّ جُمومَ الحِسْي جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ([9])  Bu da birincidendir; sanki suyu **يُحسَى** edilir.
  Ve ona hamledilen şeylerdendir: **احتسيت الخَبَر** ve **تحسَّيت**; **تحسَّسْت** gibi; ve **حَسِيت بالشيء**; **حَسِسْتُ** gibi. Ve dedi ki:
سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** حَسِينَ به فهنَّ إليه شُوسُ([10])  Bu, ayrıca, şeddede onu **ياء**’ya çevirdikleri bâbdan da olabilir; **قصَّيْتُ أظفاري** ve **تقضَّى البازي** gibi; ve o iki işten de yakındır. Ve **حِسْيُ الغَميِم**: bir yerdir.
  (حسب) **الحاء** ve **السين** ve **الباء** dört asıldır:
  Birincisi: saymadır. Dersin: **حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾ [الرحمن 5]. Bâbın kıyasındandır: **الحِسْبانُ** zandır; bu, onu saymadan, harekeyi ve tasrifi değiştirmekle ayırmıştır; mânâ birdir; çünkü **حسِبته كذا** dediği zaman sanki şöyle demiş olur: o, vâki olan işlerden saydığım şeyin içindedir.
  Bâbdandır: insandan sayılan **الحَسَبُ**. Dil ehli dedi: mânâsı, şerefli babalar saymasıdır.
  Bu bâbdandır onların sözü: **احتسب فلانٌ ابنَه**; büyükken öldüğü zaman([11]). Bu, onu Allah Teâlâ katında kendisi için saklanan şeyler içinde saymasıdır. **الحِسْبة**: sevabı ihtisab etmendir. Ve falan, işte **حَسَنُ الحِسْبة**’dir; tedbiri güzel olduğu zaman; sevabı ihtisabdan değildir. Bu da bâbdandır; çünkü işin tedbiri güzel olduğu zaman, her şeyin sayımını ve onun görüş ve isabetten yerini bilendir. Kıyasın hepsi birdir([12]).
  İkinci asıl: kifâyedir. Dersin: bir şey **حِسَابٌ**; yani kâfî([13]). Ve denir: **أحسَبْتُ فلاناً**; onu razı edecek şeyi verdiğin zaman; aynı şekilde **حَسَّبْته**. Bir kadın([14]) dedi:
ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع
  Üçüncü asıl: **الحُسْبَانُ**; o, **حُسبانَةٍ**’nin cem‘idir; o da küçük yastıktır. Ve **حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه**; onu onun üzerine oturttuğun ve onu onunla yastıkladığın zaman. Ondandır söyleyenin sözü:
  * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ([15]) *
  Ve bir başkası([16]) dedi:
يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ([17])  Bu asıldandır **الحُسبْان**: Fars yaylarından atılan küçük oklardır; teki **حُسبانة**. Ancak bunların küçüklüğü ve onların [büyüklüğü] sebebiyle ikisi arasında ayrım yapılmıştır.
  Ondandır onların sözü: yere **حُسبان** isabet etti; yani çekirge. Ve Allah Teâlâ’nın sözü ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40], dolu ile tefsir edilmiştir.
  Dördüncü asıl: **الأحسب**; derisi bir hastalıktan beyazlayan, böylece kılı bozulan; sanki alacalıdır. Dedi ki:
يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا([18])  Bâbların asıllarında, bu dört asılda gördüğün bu farklılık vâki olur.
  (حسد) **الحاء** ve **السين** ve **الدال** tek bir asıldır; o da **الحَسَد**’dir.
  (حسر) **الحاء** ve **السين** ve **الراء** tek bir asıldır; o, şeyin açığa çıkarılmasındandır. [Denir: **حَسَرت عن الذراع**([19])] yani onu açtın. **الحاسر**: üzerinde zırh ve **مِغْفَر** olmayan kimsedir. Ve denir: **حَسَرْتُ البيتَ**: onu süpürdüm. Ve denir: **المِحْسَرَة** süpürgedir. Ve falan, **كريم المَحْسَر**’dır; yani haberce kerimdir; yani ahlâkını açığa çıkardığın zaman orada kerim bulursun. Dedi ki:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر([20])  Bâbdandır **الحسرةُ**: kaçırılmış şeye hayıflanmadır. Ve denir: **حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً**; bu, onun işinin, sızlanmasında ve sabrının azlığında açığa çıkmasıdır. Ondandır: topalladığı zaman **ناقةٌ حَسْرَى**. Ve göz zayıfladığı zaman **حَسَر البصر**; o **حسير**’dir; bu, görmesinin azlığında ve zayıflığında hâlinin açığa çıkmasıdır. Ve **المُحَسَّرُ**: **المُحَقَّر**; sanki **حُسر** edilmiştir; yani **حَسْرَة** sahibi kılınmıştır. Onu tefsir ettik.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحسم: إزالة أثر الشيء، يقال: قطعه فحسمه، أي: أزال مادته، وبه سمي السيف حساما. وحسم الداء: إزالة أثره بالكي، وقيل للشؤم المزيل لأثر من ناله: حسوم، قال تعالى: ﴿ثمانية أيام حسوما﴾ [الحاقة/7]، قيل: حاسما أثرهم، وقيلك حاسما خبرهم، وقيل: قاطعا لعمرهم. وكل ذلك داخل في عمومه.

##### Türkçe

- **الحسم**: şeyin izini gidermek; denilir ki: onu kesti de **فحسمه**; yani: onun maddesini giderdi; bununla kılıca **حساما** adı verildi. Ve **حسم الداء**: dağınlama ile onun izini gidermek. Ve kendisine isabet edenin izini gideren uğursuzluğa **حسوم** denildi; Yüce Allah dedi ki: ﴿ثمانية أيام حسوما﴾ [الحاقة/7]; denildi ki: onların izini kesen; ve denildi ki: onların haberini kesen; ve denildi ki: onların ömrünü kesen. Bunların hepsi onun umumiliği içine dâhildir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَسْمُ: القطع، حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ حَسْماً فانْحَسَمََ: قَطعه. وحَسَمَ العِرْقَ: قطعه ثم كواهُ لئلا يسيل دَمُهُ، وهو الحَسْمُ. وحَسَمَ الداءَ: قطعه بالدواء. وفي الحديث: عليكم بالصوم فإنه مَحْسَمةٌ للعِرْق ومَذْهَبَةٌ للأَشَرِ أَي مقطعة للنكاح؛ وقال الأَزهري: أَي مَجْفَرة مَقْطعة للباهِ.
والحُسامُ: السيف القاطع. وسيف حُسامٌ: قاطع، وكذلك مُدْيَةٌ حُسامٌ كما قالوا مُدْيَةٌ هُذام وجُرازٌ؛ حكاه سيبويه؛ وقول أَبي خِراش الهذلي:ولولا نَحْنُ أَرْهَقَهُ صُهَيْبٌ،
حُسامَ الحَدِّ مَذْروباً خَشيبا
يَعْني سيفاً حديدَ الحدِّ، ويروى: حُسامَ السيفِ أَي طَرَفَهُ. وخشيباً أَي مَصْقولاً. وحُسامُ السيف: طرَفُهُ الذي يُضْرَبُ به، سمي بذلك لأَنه يَحْسِمُ
(* قوله «لأنه يحسم إلخ» عبارة المحكم: لأنه يحسم العدو عما يريد من بلوغ عداوته، وقيل: سمي بذلك لأنه يحسم الدم إلخ)، الدم أَي يسبقه فكأَنه يكويه.
والحَسْمُ: المنع. وحَسَمَه الشيءَ يَحْسِمُهُ حَسْماً: منعه إياه. والمَحْسُومُ: الذي حُسِمَ رَضاعُه وغِذاؤُه أَي قُطِعَ. ويقال للصبي السَّيِّء الغذاء: مَحسُومٌ. وتقول: حَسَمَتْه الرَّضاعَ أُمُّه تَحْسِمُهُ حَسْماً، ويقال: أَنا أَحْسِمُ على فلان الأَمر أَي أَقطعه عليه لا يَظْفَرُ منه بشيء. وفي الحديث: أَنه أُتيَ بسارق فقال اقْطعوه ثم احْسِموه أَي اقطعوا يده ثم اكووها لينقطع الدم. والمَحْسومُ: السَّيِّءُ الغِذاء؛ ومن أَمثالهم: وَلْغُ جُرَيٍّ كان مَحْسوماً؛ يقال عند استكثار الحريص من الشيء، لم يكن يَقْدِرُ عليه فقَدَرَ عليه، أَو عند أَمره بالإستكثار حين قَدَرَ.
والحُسُوم: الشُّؤْمُ. وأَيام حُسومٌ، وصفت بالمصدر: تقطع الخيرَ أَو تمنعه، وقد تضاف، والصفة أَعلى. وفي التنزيل: سَخَّرَها عليهم سبعَ ليالٍ وثمانيةَ أَيامٍ حُسوماً؛ وقيل: الأَيام الحُسومُ الدائمة في الشر خاصةً، وعلى هذا فسر بعضهم هذه الآية التي تلوناها، وقيل: هي المُتَواليةُ؛ قال ابن سيده: وأُراه المتوالية في الشر خاصةً؛ قال الفراء: الحُسومُ التِّباعُ، إذا تَتابع الشيءُ فلم ينقطع أَولهُ عن آخره قيل له حُسومٌ. وقال ابن عرفة في قوله: ثمانية أَيام حُسوماً أَي متتابعة؛ قال أَبو منصور: أَراد متتابعة لم يُقطع أَوله عن آخره كما يُتابَعُ الكَيُّ على المقطوع ليَحْسِمَ دمَهُ أَي يقطعه، ثم قيل لكل شيء تُوبِعَ: حاسِمٌ، وجمعه حُسومٌ مثل شاهِدٍ وشُهودٍ. ويقال: اقطعوه ثم احْسِموهُ أَي اقطعوا عنه الدم بالكي، والحَسْمُ: كَيُّ العِرْقِ بالنار. وفي حديث سَعْدٍ: أَنه كواه في أَكْحَلِهِ ثم حَسَمَهُ أَي قطع الدم عنه بالكَيّ. الجوهري: يقال الليالي الحُسُومُ لأنها تَحْسِمُ الخير عن أَهلها، قيل: إنما أُخِذَ من حَسْمِ الداء إذا كُوِيَ صاحبُه، لأَنه يُحْمَى يُكوى بالمِكْواة ثم يتابَعُ ذلك عليه؛ وقال الزجاج: الذي توجِبُه اللغةُ في معنى قوله حُسوماً أَي تَحْسِمُهُمْ حُسوماً أَي تُذْهبهم وتُفْنيهم؛ قال الأَزهري: وهذا كقوله عز وعلا: فقُطِعَ دابرُ القومِ الذين ظلموا. وقال يونس: الحُسُومُ يورِثُ الحُشومَ، وقال: الحُسومُ الدُّؤوبُ، قال: والحُشومُ الإعْياءُ. ويقال: هذه ليالي الحُسوم تَحْسِمُ الخيرَ عن أَهلها كما حُسِمَ عن عاد في قوله عز وجل: ثمانية أَيام حُسوماً أَي شُؤْماً عليهم ونَحْساً.
والحَيْسُمانُ والحَيْمُسان جميعاً: الآدَمُ
(* قوله «جميعاً الآدم»
الذي في المحكم: الضخم الآدم)، وبه سمي الرجل حَيْسُماناً. والحَيْسُمانُ: اسم رجل من خزاعة؛ ومنه قول الشاعر:
وعَرَّدَ عَنّا الحَيْسُمانُ بن حابس
الجوهري: وحِسْمَى، بالكسر، أَرض بالبادية فيها جبال شَواهِقُ مُلسُ الجوانب لا يكاد القَتامُ يفارقها. وفي حديث أَبي هريرة: لتُخْرِجَنَّكم الرُّومُ منها كَفْراً كَفْراً إلى سُنْبُكٍ من الأَرض، قيل: وما ذاك السُّنْبُكُ؟ قال: حِسْمى جُذامَ؛ ابن سيده حِسْمى موضع باليمن، وقيل: قبيلة جُذامَ. قال ابن الأَعرابي: إذا لم يَذْكُرْ كُثَيِّرٌ غَيْقَةَ فحِسْمَى، وإذا ذَكَرَ غَيْقَة فَحَسْنا
(* قوله «فحسنا» بالفتح ثم السكون ونون
وألف مقصورة وكتابته بالياء أولى لأنه رباعيّ، قال ابن حبيب: حسنى جبل قرب ينبع. وكلام ابن الأَعرابي غامض، لا يُدرى إلى أي قولٍ قاله كثيّر يعود)؛ وأَنشد الجوهري للنابغة:
فأَصبَحَ عاقِلاً بجبال حِسْمَى،
دِقاقَ التُّرْبِ مُحْتَزِمَ القَتامِ
قال ابن بري: أَي حِسْمى قد أَحاط به القَتامُ كالحزام له. وفي الحديث: فَلَهُ مثل قُورِ حِسْمَى؛ حِسْمى، بالكسر والقصر: اسم بلد جُذام. والقُور: جمع قارةٍ وهي دون الجبل. أَبو عمرو: الأَحْسَمُ الرجلُ البازِل القاطع للأُمور. وقال ابن الأَعرابي: الحَيْسَمُ الرجل القاطع للأُمور الكيِّس. وقال ثعلب: حِسَْى وحُسُمٌ وذو حُسُمٍ وحُسَمٌ
وحاسِمٌ مواضع بالبادية؛ قال النابغة:
عَفا حُسُمٌ من فَرْتَنا فالفَوارِعُ،
فجَنْبا أَريكٍ، فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ
وقال مُهَلْهِلٌ:
أَليْلَتَنا بذي حُسُمٍ أَنِيري،
إذا أَنْتِ انقضيْتِ فلا تَحُوري

##### Türkçe

**الحَسْمُ**: kesme; **حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ حَسْماً فانْحَسَمََ**: onu kesti.

Ve **حَسَمَ العِرْقَ**: onu kesti, sonra onu dağladı ki kanı akmasın; bu, **الحَسْمُ**dur.

Ve **حَسَمَ الداءَ**: ilâçla onu kesti. Hadiste: “Oruç size lâzım olsun; çünkü o, **مَحْسَمةٌ**’dir
damar için ve **مَذْهَبَةٌ**’dir **الأَشَرِ** için”; yani nikâhı kesicidir; ve **الأَزهري** dedi: yani **مَجْفَرة**
**مَقْطعة**’dır **للباهِ** için.

Ve **الحُسامُ**: kesici kılıç. Ve **سيف حُسامٌ**: kesici; aynı şekilde **مُدْيَةٌ حُسامٌ**
dedikleri gibi **مُدْيَةٌ هُذام** ve **جُرازٌ**; bunu **سيبويه** nakletti; ve **أَبي خِراش
الهذلي**’nin sözü:
ولولا نَحْنُ أَرْهَقَهُ صُهَيْبٌ،
حُسامَ الحَدِّ مَذْروباً خَشيبا
yani keskin ağızlı bir kılıç; ve şöyle de rivayet edilir: **حُسامَ السيفِ** yani onun ucu. Ve **خشيباً**
yani parlatılmış. Ve **حُسامُ السيف**: onunla vurulan ucu; buna böyle ad verildi
çünkü o **يَحْسِمُ**
(* “çünkü o **يحسم** ilh.” sözü: **المحكم**’in ibaresi: çünkü o, düşmanı
düşmanlığını ulaştırmak istediği şeyden keser; ve denildi: buna böyle ad verildi çünkü o kanı keser ilh.), kanı; yani onu akıtmadan önce, sanki onu dağlar.

Ve **الحَسْمُ**: men etme. Ve **حَسَمَه الشيءَ يَحْسِمُهُ حَسْماً**: onu ondan men etti.

Ve **المَحْسُومُ**: emmesi ve gıdası **حُسِمَ** olan, yani kesilen. Ve kötü gıdalı çocuğa
**مَحسُومٌ** denir. Ve dersin: annesi onu emmeden **حَسَمَتْه**; **تَحْسِمُهُ
حَسْماً**. Ve denir: ben falana karşı işi **أَحْسِمُ**; yani onu onun aleyhine keserim, ondan
hiçbir şeye erişemez. Hadiste: ona bir hırsız getirildi de “onu kesin, sonra **احْسِموه**” dedi; yani
elini kesin, sonra kan kesilsin diye onu dağlayın. Ve **المَحْسومُ**: kötü gıdalı; ve
atasözlerindendir: **وَلْغُ جُرَيٍّ كان مَحْسوماً**; açgözlünün
şeyden çokça istemesi sırasında söylenir: ona güç yetiremiyordu da ona güç yetirdi; yahut
güç yetirdiği vakit ona çokça istemesi emredildiğinde.

Ve **الحُسُوم**: uğursuzluk. Ve **أَيام حُسومٌ**; mastarla vasfedilmiştir: hayrı keser yahut
onu men eder; ve izafet de yapılabilir; sıfat daha üstündür. Ve tenzilde: “Onu onların üzerine yedi gece
ve sekiz gün **حُسوماً** musahhar kıldı”; ve denildi: **الأَيام الحُسومُ** özellikle şerde devamlı olanlardır;
ve buna göre bazıları okuduğumuz bu âyeti tefsir etti; ve denildi: peş peşe olanlardır; **ابن سيده** dedi:
ben onu özellikle şerde peş peşe olan görüyorum; **الفراء** dedi: **الحُسومُ**
**التِّباعُ**dır; bir şey peş peşe gelirse de evveli sonundan kesilmezse ona **حُسومٌ** denir. Ve **ابن
عرفة** “sekiz gün **حُسوماً**” sözünde dedi: yani peş peşe; **أَبو منصور** dedi: peş peşe olmayı kastetti;
evveli sonundan kesilmemiştir; tıpkı kesilmiş olanın üzerine dağlamanın peş peşe yapılması gibi,
kanını **يَحْسِمَ** etsin diye; yani onu kessin; sonra peş peşe yapılan her şeye **حاسِمٌ** denildi;
onun çoğulu **حُسومٌ**dur; **شاهِدٍ** ve **شُهودٍ** gibi. Ve denir: onu kesin sonra **احْسِموهُ**; yani
dağlama ile ondan kanı kesin. Ve **الحَسْمُ**: damarın ateşle dağlanmasıdır. Ve **سَعْدٍ** hadîsinde:
onu **أَكْحَلِهِ**nde dağladı, sonra onu **حَسَمَهُ**; yani dağlama ile ondan kanı kesti. **الجوهري**:
**الليالي الحُسُومُ** denir; çünkü hayrı ehlinden **تَحْسِمُ** eder; denildi: ancak **حَسْمِ الداء**
den alınmıştır; sahibi dağlandığı zaman; çünkü o, kızdırılır; **المِكْواة** ile dağlanır, sonra bu
ona peş peşe yapılır. Ve **الزجاج** dedi: dilin gerektirdiği, **حُسوماً** sözünün mânâsında:
yani onları **تَحْسِمُهُمْ حُسوماً**; yani onları giderir ve onları yok eder; **الأَزهري** dedi: bu,
Aziz ve Celil’in sözü gibidir: “Zulmeden kavmin kökü kesildi.” Ve **يونس** dedi: **الحُسُومُ**
**الحُشومَ**u miras bırakır; ve dedi: **الحُسومُ** **الدُّؤوبُ**dur; dedi: ve **الحُشومُ**
bitkinliktir. Ve denir: bunlar **ليالي الحُسوم**dur; hayrı ehlinden keser; tıpkı Aziz ve Celil’in
sözünde Âd’dan kesildiği gibi: “sekiz gün **حُسوماً**”; yani onlara uğursuzluk ve
kötü talih.

Ve **الحَيْسُمانُ** ve **الحَيْمُسان** ikisi birlikte: **الآدَمُ**
(* “ikisi birlikte **الآدم**” sözü: **المحكم**’de olan: iri yapılı, **الآدَمُ**), ve bununla adama **حَيْسُماناً** adı verildi. Ve **الحَيْسُمانُ**:
**خزاعة**’dan bir adamın adıdır; ve ondandır şairin sözü:
وعَرَّدَ عَنّا الحَيْسُمانُ بن حابس

**الجوهري**: ve **حِسْمَى**, kesre ile: çölde bir arazidir; onda yüksek dağlar vardır, yanları pürüzsüzdür;
**القَتامُ** neredeyse ondan ayrılmaz. Ve **أَبي هريرة** hadîsinde: “Rûm sizi oradan küfür küfür
yeryüzünden bir **سُنْبُكٍ**e çıkaracaktır.” Denildi: o **السُّنْبُكُ** nedir? Dedi: **حِسْمى جُذامَ**.
**ابن سيده**: **حِسْمى** Yemen’de bir yerdir; ve denildi: **جُذامَ** kabilesidir. **ابن الأَعرابي** dedi:
**كُثَيِّرٌ** **غَيْقَةَ**yı anmazsa **حِسْمَى**; ve **غَيْقَة**yı anarsa **فَحَسْنا**
(* “**فحسنا**” sözü: fetha sonra sükûn ve nûn ve maksûre elif; ve onu yâ ile yazmak daha uygundur çünkü o dörtlüdür; **ابن حبيب** dedi: **حسنى** Yenbu‘ yakınında bir dağdır. **ابن الأَعرابي**’nin sözü kapalıdır; **كثيّر**’in hangi sözüne döndüğü bilinmez); ve **الجوهري** **النابغة**’ye şu beyti okuttu:
فأَصبَحَ عاقِلاً بجبال حِسْمَى،
دِقاقَ التُّرْبِ مُحْتَزِمَ القَتامِ
**ابن بري** dedi: yani **حِسْمى**; **القَتامُ** onu kuşatmıştır; ona bir kuşak gibi. Ve hadiste:
“Onun için **قُورِ حِسْمَى** gibi vardır.” **حِسْمى**, kesre ve kısaltma ile: **جُذام** beldesinin adıdır.
Ve **القُور**: **قارةٍ**nın çoğuludur; o da dağdan aşağıdır. **أَبو عمرو**: **الأَحْسَمُ** adam,
işleri kesen, olgun adamdır. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الحَيْسَمُ** adam, işleri kesen, zeki adamdır.
Ve **ثعلب** dedi: **حِسَْى** ve **حُسُمٌ** ve **ذو حُسُمٍ** ve **حُسَمٌ**
ve **حاسِمٌ** çölde yerlerdir; **النابغة** dedi:
عَفا حُسُمٌ من فَرْتَنا فالفَوارِعُ،
فجَنْبا أَريكٍ، فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ
Ve **مُهَلْهِلٌ** dedi:
أَليْلَتَنا بذي حُسُمٍ أَنِيري،
إذا أَنْتِ انقضيْتِ فلا تَحُوري

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح س م * * حَسَمهُ * قطعه من باب ضرب * فانْحَسَم * وفي الحديث ﴿أنه أُتي بسارق فقال اقطعوه ثم احسموه﴾ أي اكووه بالنار لينقطع الدم وفي حديث آخر ﴿عليكم بالصوم فإنه * مَحْسَمَةٌ * للعرق ومذهبة للأشر﴾ وقيل في قوله تعالى ﴿وثمانية أيام حسوما﴾ أي متتابعة وقيل * الحُسُومُ * الشؤم ويقال الليالي الحسوم لأنها تحسم الخير عن أهلها و * الحُسَام * السيف القاطع و * حِسْمَى * بالكسر اسم أرض بالبادية وهو في حديث أبي هريرة رضي الله عنه

##### Türkçe

* ح س م * **حَسَمهُ**: onu kesti; **ضرب** bâbından. Böylece **فانْحَسَم**.

Hadiste: { Ona bir hırsız getirildi de şöyle dedi: “Onu kesin, sonra da **احسموه**.” } yani: kan kesilsin diye onu ateşle dağlayın.

Başka bir hadiste: { Oruç size gereklidir; çünkü o, damar için **مَحْسَمَةٌ**dur ve şerri gidericidir. }

Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: { ve sekiz gün **حسوما** } yani: peş peşe.

Ve denildi ki: **الحُسُومُ** uğursuzluktur; ve gecelere **الحسوم** denir; çünkü hayrı, ehli üzerinden keser.

Ve **الحُسَام**: kesici kılıçtır.

Ve **حِسْمَى** (kesre ile): bâdiyede bir yerin adıdır; ve o, Ebû Hureyre رضى الله عنه hadisi içindedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

* | | ( حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ ) حَسْمًا | ( فانْحَسَمَ ) ، أي : ( قَطَعَهُ فانْقَطَعَ . و ) | حَسَمَ ( العِرْقَ ) حَسْمًا : ( قَطَعَهُ ثُمَّ كَوَاهُ | لِئَلاَّ يَسِيلَ دَمُهُ ) ، ومنه الحديثُ أَنّه أُتِي | بسارق فقال : [ ( ( اقْطَعُوه ثم احْسِمُوه ) ) ، | أي ] اقْطَعوا يَدَه ثم اكْوُوها لِيَنْقَطِعَ | الدَّمُ . ( و ) حَسَمَ ( الداءَ ) حَسْمًا : | ( قَطَعَهُ بالدَّواءِ . و ) حَسَمَ ( فُلانًا | الشَّيْءَ ) حَسْمًا : ( مَنَعَه إِيّاهُ ) . يُقال : | أنا أَحْسِمُ على فُلانٍ الأَمْرَ ، أي : | أَقْطَعه عليه لا يَظْفَرُ منه بشيء . |

| | ( و ) يُقال : ( هذا مَحْسَمَةٌ للدّاءِ ، | كَمَقْعَدةٍ ، أي : يَقْطَعُه ) ، ومنه | الحَدِيثُ : ( ( عَلَيْكُم بالصَّوْمِ فَإِنَّهُ | مَحْسَمَةٌ للعِرْقِ وَمَذْهَبَةٌ للأَشَرِ ) ) ، | أي : مَقْطَعَةٌ للنِّكاح . وقال | الأَزْهريّ : أي : مَجْفَرَةٌ مَقْطَعَةٌ للباهِ . | | ( و ) الحُسام ، ( كَغُرابٍ : السَّيْفُ | القاطِعُ أو طَرَفُهُ الّذِي يُضْرَبُ به ) ، | سُمِّيَ به ؛ لأَنَّه يَحْسِمُ الدَّمَ أي : | يَسْبِقُه فَكَأَنَّه يَكْوِيه ، القولان نَقَلَهُما | الجوهريّ ، يُقال : سَيْفٌ حُسامٌ ، | أي : قاطِعٌ ، وَكَذلِكَ مُدْيَةٌ حُسامٌ ، | كما قالوا : مُدْيَةٌ هُذامٌ وجُرازٌ ، حكاه | سِيبَوَيْهِ . وقولُ أبي خِراشٍ الهُذَلِيّ : | % ( ولَوْلا نَحْنُ أَرْهَقَهُ صُهَيْبٌ % | حُسامَ الحَدِّ مَذْرَوبًا خَشِيبَا ) % | | يعني سَيْفًا حَدِيدَ الحَدِّ . ويُرْوَى | ( ( حُسامَ السَّيْفِ ) ) أي : طَرَفَهُ . | | ( و ) الحُسامُ ( من اللّيالِي : الدّائمةُ ) | في الشَّرِّ خاصّة . | | | ( و ) حُسامٌ : ( اسْمٌ ) . | | ( والمَحْسُومُ مَن حُسِمَ رَضاعُهُ ) من | الصِّبيانِ ، وقد حَسَمَتْهُ أُمُّهُ الرَّضاعَ | حَسْمًا ، أي : قَطَعَتْه وكَذلك الغِذاء . | | ( و ) المَحْسُوم أيضًا : ( الصَّبِيُّ السَّيِّءُ | الغِذاءِ ) ومنه المَثَلُ : ( ( وَلْغُ جُرَيٍّ كانَ | مَحْسُومًا ) ) ، يُقال عند استِكْثارِ | الحَرِيص من الشَّيْءِ لم يَكُنْ يَقْدِرُ | عليه فَقَدَر عليه ، أو عند أَمْرِه | بالاسْتِكْثارِ حِينَ قَدَرَ . | | ( والحُسُومُ بالضَّمِّ : الشُّؤْمُ ) | والنَّحْسُ ، وبه فُسِّرت الآيةُ الآتية : | ( و ) قال يونُس : الحُسُومُ : الدَّؤُوبُ | في العَمَلِ . ) وقيل في قوله | تَعالَى : ^ ( سَبْعَ لَيَالٍ وَ ( ثَمَنِيَةَ أَيَّامٍ | حُسُومًا ) ^ أي : ( مُتَتَابِعَةً ) كما في | الصحاح ، وهو قولُ ابنِ عَرَفَة . قال | الأزهريّ : أراد لم يُقْطَعْ أَوَّلُهُ عن | آخِرِه ، كما يُتابَعُ الكَيّ على المقطوع | ليَحْسِمَ دَمَهُ ، أي : يقطعه ، ثم قيل | لكُلِّ شَيْءٍ تُوْبِعَ : حاسِمٌ ، وجمعه : |

| حُسُومٌ ، كشاهِدٍ وشُهُودٍ . وقال | الفَرَّاءُ : الحُسُومُ : التِّباعُ إذا تَتابَعَ | الشيءُ فلم يَنْقَطِعْ أَوَّلُه عن آخِرِهِ ، | قيل له : حُسُومٌ . وقيل : الأَيَّامُ | الحُسُوم الدائِمَةُ في الشَّرِّ خاصَّة ، وبه | فُسِّرت الآيةُ . وقيل : هي المُتوالِيَةُ . | قالَ ابنُ سِيدَه : أُراه المُتوالِيَة في الشَّرِّ | خاصَّةً . | | ( أو ) يقال ( اللَّيالِي الحُسُومُ ) : هي | ( الَّتِي تَحْسِمُ الخَيْرَ عن أَهْلِها ) ، كما | في الصِّحاح ، زاد غَيْرُه كما حُسِمَ | عن عادٍ ، وقال الزَّجّاج : الذي تُوجِبُه | اللُّغَةُ في معنَى قَوْله : ! 2 \< حسوما > 2 ! ، | أي : تَحْسِمُهم حُسُومًا ، أي : | تُذْهِبُهم وتُفْنِيهِم . قال الأزهريّ : | وهذا كقوله عَزَّ وَجَلَّ : ^ ( فَقُطِعَ دَابِرُ | القَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا ) % . | | ( وأَيَّامٌ حُسُومٌ ) وَصْفٌ بالمَصْدَرِ : | تَقْطَعُ الخَيْرَ أو تَمْنَعُه ، ( و ) قد | ( تُضَافُ ) ، والمعنى ( كَذلِكَ ) ، | والصِّفَةُ أَعْلَى . | | | ( والحَيْسُمانُ ، كَرَيْهُقانٍ : الضَّخْمُ | الآدَمُ ) وَكَذلِكَ الحَيْمُسان ، بتقديم | المِيم ، وقد تقدَّم ، وبه سُمِّيَ الرجلُ | حَيْسُمانًا . ( و ) حَيْسُمان ( بنُ إِياسٍ | الخُزاعِيّ : صَحابِيٌّ ) . | | ( وحِسْمَى ، بالكَسْرِ ) مقصورًا : | ( أَرْضٌ بالبادِيَةِ بِها جِبالٌ شَواهِقُ ) | مُلْسُ الجَوانِب ( لا يَكادُ القَتامُ | يُفارِقُها ) ، نقله الجوهريّ وأنشد للنّابِغَةِ : | % ( فَأَصْبَحَ عاقِلاً بِجِبالِ حِسْمَى % | دِقاقُ التُّرْبِ مُحْتَزِمُ القَتامِ ) % | | قال ابنُ بَرّي : أي : قد أَحاطَ به | القَتامُ كالحِزام له ، وهي وراءَ وادِي | القُرَى ، وإليها كانت سَرِيَّة زَيْدِ بن | حارِثَةَ . قيل : إِنَّ الماءَ بعد الطُّوفان | أقامَ هُناكَ بعد نُضَوبِه ثَمانِينَ سَنَةً ، | وقد بَقِيَت منه بَقِيّة إلى اليَوْم . | | ( و ) في حديث أبي هُرَيْرَة | ( ( لَتُخْرِجَنَّكُم الرُّومُ مِنْها كَفْرًا كَفْرًا إلى |

| سُنْبُكٍ من الأرضِ ، قيل : وما ذاكَ | السُّنْبُك ؟ قال : حِسْمَى جُذام ) ) ، قال | ابنُ سِيدَه : مَوْضِعٌ باليَمَن . وقيل : | ( قَبِيلَةُ جُذامَ ) . قال ابن الأعرابيّ : إذا | لم يَذْكُرْ كُثَيّر غَيْقَةَ فحِسْمَى ، وإذا ذَكَرَ | غَيْقَةَ فَحَسْنَا . وفي الحَدِيث : ( ( فَلَهُ مِثْل | قُورِ حِسْمَى ) ) . | | ( وكَزُفَرَ حُسَمُ بنُ رَبِيعَةَ بنِ | الحارِثِ بن سامَةَ بنِ لُؤَيٍّ ) من أَجْدادِ | كابِسِ بن رَبِيعَة الّذي كانَ في زَمَن | مُعاوِيَة ، وكان يُشَبَّه بالنَّبِيّ & | . | | ( والحُسامِيَّةُ : فَرَسُ حُمَيْدِ بنِ | حُرَيْثٍ الكَلْبِيّ . و ) قال ثَعْلَب : حُسُمٌ | وحُسَمٌ وحاسِمٌ ( كَعُنُقٍ وَصُرَدٍ | وصاحِبٍ : مَواضِعُ ) بالبادِيَة ، وأنشد | الجَوْهَرِيّ للنّابِغَة : | % ( عَفا حُسُمٌ من فَرْتَنَى فالفَوارعُ % | فجَنْبا أَرِيكٍ فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ ) % | | | ( والحُسَمِيُّ كَعُمَرِيٍّ : الكَثِيرُ | الشَّعَرِ ) . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | الحَيْسُمانُ بن حابِس : رَجُلٌ من | خُزاعَةَ ، وفيه يَقُول الشاعِرُ : | * % ( وعَرَّدَ عَنّا الحَيْسُمانُ بنُ حابِسٍ % ) % * | | والأَحْسَمُ : الرَّجُل البازِلُ القاطِعُ | للأُمُورِ ، عن أبِي عَمْرو . | | وقال ابنُ الأعرابيّ : الحَيْسَمُ : | الرَّجُل القاطِعُ للأُمُورِ الكَيِّس . | | وقال ثعلب : ذُو حُسُمٍ ، بِضَمَّتَيْن : | موضعٌ بالبادِيَة ، قال مُهَلْهِلٌ : | % ( أَلَيْلَتَنا بذِي حُسُمٍ أَنِيرِي % | إِذا أَنْتِ انْقَضَيْتِ فلا تَحُورِي ) % | | والحُسُمُ ، بِضَمَّتَيْن : الأَطِبّاء ، عن | ابنِ الأَعْرابِيّ . |

##### Türkçe

* | | ( **حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ** ) **حَسْمًا** | ( **فانْحَسَمَ** ) ، yani: ( onu kesti de kesildi. Ve ) | **حَسَمَ** ( **العِرْقَ** ) **حَسْمًا** : ( onu kesti, sonra dağladı | ki kanı akmasın ) ، ve ondan hadis: ona | bir hırsız getirildi de dedi ki: [ ( ( **اقْطَعُوه ثم احْسِمُوه** ) ) ، | yani ] elini kesin, sonra dağlayın ki kesilsin | kan. ( Ve ) **حَسَمَ** ( **الداءَ** ) **حَسْمًا** : | ( onu ilaçla kesti. Ve ) **حَسَمَ** ( **فُلانًا** | **الشَّيْءَ** ) **حَسْمًا** : ( onu ondan men etti ) . Denir ki: | ben falana karşı işi **أَحْسِمُ** ederim, yani: | onu ona keserim; ondan hiçbir şey elde edemez. |

| | ( Ve ) denir ki: ( bu, hastalık için bir **مَحْسَمَةٌ**’dir, | **مَقْعَدةٍ** gibi; yani: onu keser ) ، ve ondan | hadis: ( ( size oruç gerekir; çünkü o | damar için bir **مَحْسَمَةٌ** ve azgınlık için bir **مَذْهَبَةٌ**’dir ) ) ، | yani: nikâh için bir kesicidir. Ve dedi | el-Ezherî: yani: şehvet için bir kurutucu, kesicidir. | | ( Ve ) **الحُسام** ، ( **غُرابٍ** gibi: keskin | kılıç yahut onunla vurulan ucu ) ، | onunla adlandırıldı; çünkü o kanı **يَحْسِمُ** eder, yani: | onu geçer; sanki onu dağlar; iki sözü de | el-Cevherî nakletti. Denir ki: **سَيْفٌ حُسامٌ** ، | yani: kesici; ve كذلك **مُدْيَةٌ حُسامٌ** ، | كما dediler: **مُدْيَةٌ هُذامٌ** ve **جُرازٌ** ، bunu | Sîbeveyh rivayet etti. Ve Ebû Hirâş el-Hüzelî’nin sözü: | % ( Ve eğer biz olmasaydık, Suheyb onu bunaltırdı % | keskin ağızlı, vurulmuş, tahta saplı bir **حُسامَ** ) % | | yani: ağzı keskin bir kılıç. Ve rivayet olunur: | ( ( **حُسامَ السَّيْفِ** ) ) yani: onun ucu. | | ( Ve ) **الحُسامُ** ( gecelerden: sürekli olan ) | özellikle şerde. | | | ( Ve ) **حُسامٌ** : ( bir isim ) . | | ( Ve **المَحْسُومُ**: süt emmesi kesilmiş olan ) | çocuklardan; annesi onun süt emmesini **حَسَمَتْهُ** | **حَسْمًا** ile, yani: onu kesti; وكذلك gıdayı da. | | ( Ve ) **المَحْسُومُ** ayrıca: ( gıdası kötü olan | çocuk ) ve ondan mesel: ( ( **وَلْغُ جُرَيٍّ كانَ مَحْسُومًا** ) ) ، çok isteyenin | daha önce güç yetiremediği bir şeyden çokça istemesi sırasında, sonra ona güç yetirmesi hâlinde; yahut ona | güç yetirdiği vakit çokça istemesini emretme sırasında söylenir. | | ( Ve **الحُسُومُ** damme ile: uğursuzluk ) | ve nahs; ve onunla aşağıdaki âyet tefsir edildi: | ( Ve ) Yûnus dedi ki: **الحُسُومُ**: işte | çalışmada sürekli olan. ) Ve denildi ki O’nun sözü hakkında | Teâlâ: ^ ( yedi gece ve ( sekiz gün | **حُسُومًا** ) ^ yani: ( peş peşe ) صحاح’ta olduğu gibi; bu, İbn ‘Arefe’nin sözüdür. Dedi | el-Ezherî: muradı, evveli | âhirinden kesilmedi; kesilmiş olanın | kanını **يَحْسِمَ** etsin diye dağlamanın peş peşe yapılması gibi; yani: onu keser; sonra peş peşe getirilen her şeye | **حاسِمٌ** denildi; onun çoğulu: |

| **حُسُومٌ** ، **شاهِدٍ** ve **شُهُودٍ** gibi. Ve dedi | el-Ferrâ: **الحُسُومُ**: bir şey peş peşe geldiğinde | onun evveli âhirinden kesilmezse, | ona **حُسُومٌ** denir. Ve denildi ki: **الأَيَّامُ** | **الحُسُوم** özellikle şerde sürekli olanlardır; ve onunla | âyet tefsir edildi. Ve denildi ki: onlar ard arda olanlardır. | Dedi İbn Sîde: onu, özellikle şerde ard arda olanlar görüyorum. | | ( Yahut ) denir ( **اللَّيالِي الحُسُومُ** ) : onlar | ( hayrı ehlinden kesenlerdir ) ، صحاح’ta olduğu gibi; başkası artırdı: ‘Âd’dan kesildiği gibi; ve dedi ez-Zeccâc: dilin gerektirdiği | O’nun sözü manasında: ! 2 \< حسوما > 2 ! ، | yani: onları **حُسُومًا** ile **تَحْسِمُ** eder, yani: | onları giderir ve helâk eder. Dedi el-Ezherî: | ve bu, O’nun عزّ وجلّ sözü gibidir: ^ ( zulmeden kavmin | kökü kesildi ) % . | | ( Ve **أَيَّامٌ حُسُومٌ** ) mastarla vasıflamadır: | hayrı keser yahut onu men eder; ( ve ) bazen | ( izafet yapılır ) ، mana ( كذلك ) ، | ve sıfat daha üstündür. | | | ( Ve **الحَيْسُمانُ** ، **رَيْهُقانٍ** gibi: iri | esmer ) ve كذلك **الحَيْمُسان** ، mîm’in öne alınmasıyla; ve daha önce geçti; ve onunla erkeğe | **حَيْسُمانًا** adı verildi. ( Ve ) **حَيْسُمان** ( İyâs’ın oğlu | el-Huzâ‘î: sahâbîdir ) . | | ( Ve **حِسْمَى** ، kesre ile ) maksûr olarak: | ( çölde bir arazi; onda yüksek dağlar vardır ) | yanları pürüzsüz; ( toz | neredeyse ondan ayrılmaz ) ، bunu el-Cevherî nakletti ve Nâbiga’dan okudu: | % ( Böylece **حِسْمَى** dağlarında akıllı olarak sabahladı % | ince topraklı, tozu kuşanmış ) % | | Dedi İbn Berrî: yani: toz onu | kuşak gibi kuşatmıştır; o, Vâdî | el-Kurâ’nın arkasındadır; ve Zeyd b. | Hârise’nin seriyyesi oraya idi. Denildi ki: tufandan sonra su | çekilmesinden sonra orada seksen yıl kaldı; | ve ondan bir kalıntı bugüne kadar kalmıştır. | | ( Ve ) Ebû Hureyre hadîsinde: | ( ( Rumlar sizi ondan küfür küfür çıkaracaklar; ta ki | yerden bir **سُنْبُكٍ**’e kadar; denildi ki: o | **السُّنْبُك** nedir? dedi ki: **حِسْمَى** **جُذام** ) ) ، dedi | İbn Sîde: Yemen’de bir yerdir. Ve denildi ki: | ( **قَبِيلَةُ جُذامَ** ) . Dedi İbn el-A‘râbî: eğer | Kesîr **غَيْقَةَ**’yi anmazsa **حِسْمَى**; eğer | **غَيْقَةَ**’yi anarsa **فَحَسْنَا**. Ve hadiste: ( ( onun için | **قُورِ حِسْمَى** misli vardır ) ) . | | ( Ve **زُفَرَ** gibi: **حُسَمُ** b. Rabî‘a b. | el-Hâris b. Sâme b. Lu’eyy ) atalarındandır; | Muâviye zamanında olan Kâbis b. Rabî‘a’nın; | ve Peygamber &’e benzetilirdi | . | | ( Ve **الحُسامِيَّةُ**: Humeyd b. | Hureys el-Kelbî’nin atı. Ve ) dedi Sa‘leb: **حُسُمٌ** | ve **حُسَمٌ** ve **حاسِمٌ** ( **عُنُقٍ** ve **صُرَدٍ** | ve **صاحِبٍ** gibi: yerlerdir ) çölde; ve el-Cevherî Nâbiga’dan okudu: | % ( **حُسُمٌ** silindi: **فَرْتَنَى**’dan, sonra **الفَوارعُ** % | sonra **جَنْبا أَرِيكٍ** sonra **التِّلاعُ الدَّوافِعُ** ) % | | | ( Ve **الحُسَمِيُّ** **عُمَرِيٍّ** gibi: çok | kıllı olan ) . | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | **الحَيْسُمانُ** b. Hâbis: Huzâ‘a’dan | bir adam; ve onun hakkında şair der ki: | * % ( Ve bizden uzaklaştı **الحَيْسُمانُ** b. Hâbis % ) % * | | **الأَحْسَمُ**: işlerde kesin, kesici, olgun adam; | Ebû ‘Amr’dan. | | Ve dedi İbn el-A‘râbî: **الحَيْسَمُ**: | işlerde kesici, zeki adam. | | Ve dedi Sa‘leb: **ذُو حُسُمٍ** ، iki damme ile: | çölde bir yer; Mühelhil dedi ki: | % ( Ey gecemiz, **ذِي حُسُمٍ**’de aydınlan % | sen sona erdiğinde geri dönme ) % | | **الحُسُمُ** ، iki damme ile: tabipler; | İbn el-A‘râbî’den. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَسَمَهُ
1 حَسَمَهُ حسم حسمه حسمة , (S, Msb, K,) aor حَسِمَ , (Msb, K,) inf. n. حَسْمٌ, (Mgh, Msb,) He cut it; or cut it off: (S, Msb, K:) he cut it off entirely. (Mgh, Msb.) ― -b2- Hence, حَسْمُ العَرْقِ: (S:) you say, حَسَمَ العِرْقَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He cut the vein, and then cauterized it to prevent the flow of the blood: (K:) or this is an elliptical expression, originally حَسَمَ دَمَ العِرْقِ, meaning he stopped the flow of blood from the vein by cauterization. (Msb.) And hence, (Mgh,) اِقْطَعُوهُ ثُمَّ احْسِمُوهُ, (S, Mgh,) or اِقْطَعُوا يَدَهُ ثُمَّ اكْوُوهَا [Cut ye off his hand, then cauterize it], (S, * Mgh, * TA,) in order that the blood may stop. (S, Mgh, TA.) You say also, حَسَمْتُ الدَّابَّةَ, meaning I cauterized the beast by successive operations. (Bd in lxix. 7.) ― -b3- [Hence, also,] حَسَمَ الدَّآءَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He stopped the disease by a remedy. (K.) And حَسَمَتْهُ أُمُّهُ الرِّضَاعَ, and الغِذَآءَ, His mother stopped his sucking, and his food: (TA:) and حُسِمَ رِضَاعُهُ [His sucking was stopped]; (K;) said of a child. (TA.) And حَسَمَ فُلَانًا الشَّىْءَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He prevented such a one from attaining the thing. (K.) And أَنَا أَحْسِمُ عَلَى فُلَانٍ الأَمْرَ I cut off from him the thing, so that he cannot attain aught thereof. (TA.) See also حُسُومٌ, below. ― -b4- You say also, حَسَمَهُمْ, aor حَسِمَ , inf. n. حُسُومٌ, It caused them to pass away, come to an end, cease, perish, or come to nought. (Zj, TA.) See, again, حُسُومٌ, below. -A2- حَسَمَ فِى العَمَلِ, (TK,) inf. n. حُسُومٌ, (Yoo, K,) He strove, laboured, toiled, or exerted himself, and wearied himself, in work. (Yoo, K, TK.)

انحسم
7 انحسم أنحسم انحسم ٱنحسم It was, or became, cut, or cut off: (S, Msb, K:) [or it was, or became, cut off entirely: see 1, of which it is the quasi-pass.]

حُسُامٌ
حُسُامٌ حسام A sword; because it cuts that upon which it comes: (Msb:) or a sharp sword; (S, K, TA;) and in the same sense applied to a [knife such as is termed] مُدْيَة: (TA:) and (so in the S, but in the K “ or ”) the edge of a sword, with which one strikes. (S, K.) ― -b2- لَيْلَةٌ حُسَامٌ A lasting night: (K:) or a night of lasting evil, especially. (TA.)

حُسُومٌ
حُسُومٌ حسوم Unluckiness, or inauspiciousness. (S, * K, * TA.) Some explain it thus in the passage here following. (S, * TA.) ― -b2- سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالِ وَ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا, in the Kur lxix. 7, means He sent it (the wind) upon them by force, (Jel,) or made it to prevail against them by his power, (Bd,) [seven nights and eight days] consecutively; (T, S, Bd, K, Jel;) an expression taken from the repetition of the act of cauterization, (T, Bd, Jel.) i. e. the act of the ↓ حَاسِم; (Jel;) whence this word (حاسم) is applied to anything made consecutive; (T, TA;) and حُسُومٌ is its pl.: (T, Bd, TA:) or حُسُومٌ signifies the making consecutive. and, as an epithet, consecutive, and continuous from first to last: (Fr, TA:) or, accord. to some, الأَيَّامُ الحُسُومٌ means the days that are consecutive with evil especially; and such ISd thinks to be the meaning: (TA:) or اللَّيَالِى الحُسُومُ means the nights that cut off good, or prosperity, (↓ تَحّسِمُ الخَيْرَ,) from their people: (S, * K: [and the like is said by Bd in lxix. 7:]) or حُسُومًا in the Kur means causing them to pass away, come to an end, cease, perish, or come to nought: (Zj, T:) or it may be an inf. n., meaning for the purpose of cutting off: or an inf. n. of a verb meant to be understood, as a denotative of state; i. e. ↓ تَحْسِمُهُمْ حُسُومًا [agreeably with the explanation of Zj]; and this is confirmed by the reading with fet-h [i. e. حَسُومًا, though this is a very rare form of inf. n.]: (Bd:) you say أَيَّامٌ حُسُومٌ, (K,) in which case the latter word is an inf. n. used as an epithet, meaning cutting off, or preventing, good, or prosperity; (TA;) and أَيَّامُ حُسُومٍ, which has a similar meaning. (K, TA.)

حَاسِمٌ
حَاسِمٌ حاسم ; pl. حُسُومٌ: see this latter word.

مَحْسَمَةٌ
مَحْسَمَةٌ محسمه محسمة A cause, or means, of cutting off, or stopping; (T, K, TA;) syn. مَقْطَعَةٌ. (T, TA.) So in the saying, هٰذَا مَحْسَمَةٌ لِلدَّآءِ This is a cause, or means, of cutting off, or stopping, the disease. (K, * TA.) And hence, (TA,) عَلَيْكُمْ بِالصَّوْمِ فَاـِنَّهُ مَحْسَمَةٌ لِلْعِرْقِ وَ مَذْهَبَةٌ لِلْأَشَرِ, a trad., (T, S, TA,) meaning [Keep ye to fasting, for it is] a cause, or means, of stopping venereal intercourse, [and a cause, or means, of dispelling exultation, or excessive exultation, and resting the mind upon things agreeable with natural desire:] (TA:) or an impediment to venery, and a cause of diminishing the seminal fluid, and of stopping venereal intercourse or passion, &c. (T, TA.)

مَحْسُومٌ
مَحْسُومٌ محسوم A child (TA) whose sucking is stopped: (K, TA:) and whose food is stopped. (TA.) And A child badly fed. (S, K.) Hence the prov., وَلْغُ جُرَىٍّ كَانَ مَحْسُومًا [The lapping of a little puppy that had been badly fed]: said on the occasion of a greedy person's taking much of a thing that he had not been able to obtain, and that he had became able to obtain; or in ordering one to take much when able. (TA. [See Freytag's Arab. Prov. ii. 817; where another reading is given, namely, مَحْشُومًا in the place of مَحْسُومًا, as well as the reading here given.])

##### Türkçe

**حَسَمَهُ**
1 **حَسَمَهُ**; muzârîsi **حَسِمَ**; mastarı **حَسْمٌ**. Onu kesti; yahut onu koparıp kesti: (**حَسَمَهُ**: onu bütünüyle koparıp kesti.)

― -b2- Bundan dolayı, **حَسْمُ العَرْقِ**: (S:) şöyle dersin: **حَسَمَ العِرْقَ**, mastarı yukarıdaki gibidir; damarı kesti, sonra kanın akışını önlemek için onu dağladı: yahut bu, hazfedilmiş bir ifadedir; aslı **حَسَمَ دَمَ العِرْقِ** olup, anlamı: dağlama ile damardan kanın akışını durdurdu. Ve bundan dolayı, (Mgh,) **اِقْطَعُوهُ ثُمَّ احْسِمُوهُ**, yahut **اِقْطَعُوا يَدَهُ ثُمَّ اكْوُوهَا** [Elini kesin, sonra onu dağlayın]; kan dursun diye. Şöyle de dersin: **حَسَمْتُ الدَّابَّةَ**; yani hayvanı ardışık işlemlerle dağladım.

― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **حَسَمَ الدَّآءَ**, mastarı yukarıdaki gibidir; bir ilaçla hastalığı durdurdu. Ve **حَسَمَتْهُ أُمُّهُ الرِّضَاعَ**, ve **الغِذَآءَ**: annesi onun emmesini ve yiyeceğini kesti: ve **حُسِمَ رِضَاعُهُ** [Onun emmesi kesildi]; çocuk hakkında söylenir. Ve **حَسَمَ فُلَانًا الشَّىْءَ**, mastarı yukarıdaki gibidir; falanı o şeye erişmekten alıkoydu. Ve **أَنَا أَحْسِمُ عَلَى فُلَانٍ الأَمْرَ**: ondan o şeyi kesip koparırım; öyle ki ondan hiçbir şeye erişemez. Aşağıda **حُسُومٌ**’a da bak.

― -b4- Şöyle de dersin: **حَسَمَهُمْ**, muzârîsi **حَسِمَ**; mastarı **حُسُومٌ**: onları geçip gitmeye, sona ermeye, kesilmeye, helâk olmaya yahut hiçliğe dönmeye sebep oldu. Aşağıda yine **حُسُومٌ**’a bak.

-A2- **حَسَمَ فِى العَمَلِ**, mastarı **حُسُومٌ**: işte çabaladı, emek verdi, didindi yahut gayret gösterdi ve kendini yordu.

**انحسم**
7 **انحسم**: Kesildi yahut koparıldı: (S, Msb, K:) [yahut bütünüyle koparıldı: bunun, 1’in (quasi) meçhulü olduğuna bak.]

**حُسُامٌ**
**حُسُامٌ**: Kılıç; çünkü üzerine geldiği şeyi keser: yahut keskin bir kılıç; ve aynı anlamda **مُدْيَة** denilen bıçak için de kullanılır: ve (S’de böyle; fakat K’da “yahut”) kılıcın, onunla vurulan keskin ağzı.

― -b2- **لَيْلَةٌ حُسَامٌ**: Uzun süren bir gece: yahut özellikle, uzun süren bir kötülük gecesi.

**حُسُومٌ**
**حُسُومٌ**: Uğursuzluk, yahut uğursuz sayılma. Bazıları bunu aşağıdaki pasajda böyle açıklar.

― -b2- **سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالِ وَ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا**, Kur’ân’da (lxix. 7) şu demektir: onu (rüzgârı) onların üzerine zorla gönderdi; yahut kudretiyle onu onlara karşı galip kıldı; [yedi gece ve sekiz gün] ardı ardına; dağlama fiilinin tekrarlanmasından alınmış bir ifadedir; yani ↓ **حَاسِم**’in fiili; buradan bu kelime (**حاسم**) ardışık kılınan her şeye uygulanır; ve **حُسُومٌ** onun çoğuludur: yahut **حُسُومٌ** ardışık kılmayı ifade eder; ve sıfat olarak, baştan sona ardışık ve kesintisiz: yahut bazılarına göre **الأَيَّامُ الحُسُومٌ**, özellikle kötülükle ardışık olan günler demektir; ve ISd bunun anlamın böyle olduğunu düşünür: yahut **اللَّيَالِى الحُسُومُ**, kendi halkından hayrı yahut refahı kesip koparan geceler demektir (↓ **تَحّسِمُ الخَيْرَ**): yahut Kur’ân’da **حُسُومًا**, onları geçip gitmeye, sona ermeye, kesilmeye, helâk olmaya yahut hiçliğe dönmeye sebep olan demektir: yahut kesip koparmak maksadıyla anlamında bir mastar olabilir: yahut hâl bildiren, anlaşılması gereken bir fiilin mastarı; yani ↓ **تَحْسِمُهُمْ حُسُومًا** [Zj’nin açıklamasına uygun olarak]; ve bu, fetḥ ile okunuşla (yani **حَسُومًا**, her ne kadar bu mastarın çok nadir bir kalıbı ise de) teyit edilir: **أَيَّامٌ حُسُومٌ** dersin; bu durumda ikinci kelime, sıfat olarak kullanılan bir mastardır; anlamı: hayrı yahut refahı kesip koparan yahut engelleyen; ve **أَيَّامُ حُسُومٍ**; bunun da benzer bir anlamı vardır.

**حَاسِمٌ**
**حَاسِمٌ**; çoğulu **حُسُومٌ**: bu son kelimeye bak.

**مَحْسَمَةٌ**
**مَحْسَمَةٌ**: Kesip koparmanın yahut durdurmanın bir sebebi veya vasıtası; eş anlamlısı **مَقْطَعَةٌ**. Şu sözde olduğu gibi: **هٰذَا مَحْسَمَةٌ لِلدَّآءِ**: Bu, hastalığı kesip koparmanın yahut durdurmanın bir sebebi veya vasıtasıdır. Ve bundan dolayı: **عَلَيْكُمْ بِالصَّوْمِ فَاـِنَّهُ مَحْسَمَةٌ لِلْعِرْقِ وَ مَذْهَبَةٌ لِلْأَشَرِ**, bir hadis; anlamı: [Oruca sarılın; çünkü o] cinsel birleşmeyi durdurmanın bir sebebi veya vasıtasıdır; [ve sevinci yahut aşırı sevinci giderip, zihni tabii arzuyla uygun şeyler üzerinde dinlendirmenin bir sebebi veya vasıtasıdır]: yahut cinsel birleşmeye bir engel, menîyi azaltmanın bir sebebi ve cinsel birleşmeyi yahut şehveti vb. durdurmanın bir sebebidir.

**مَحْسُومٌ**
**مَحْسُومٌ**: Emmesi kesilmiş çocuk: ve yiyeceği kesilmiş olan. Ve kötü beslenmiş bir çocuk. Bundan dolayı darbımesel: **وَلْغُ جُرَىٍّ كَانَ مَحْسُومًا** [Kötü beslenmiş küçük bir köpeğin yalaması]: açgözlü bir kimsenin, elde edemediği bir şeyden çokça alması ve sonra onu elde edebilir hâle gelmesi münasebetiyle söylenir; yahut gücü yettiğinde çokça almasını emretmek için.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَسَمَ
حَسَمَ I ( n. ac. حَسْم 1 ),
a.  Eradicated; cauterized.

b.  Stopped, prevented from doing.

c.  Cured.

مَحْسَمَة
مَحْسَمَة 17t ,
a.  Efficacious remedy.

حُسَاْم
حُسَاْم 24 ,
a.  Sabre.

b.  Sword-edge.

c.  Long ( night ).

حُسُوْم
حُسُوْم 27 ,
a.  Inauspicious, unlucky ( days ).

##### Türkçe

حَسَمَ
**حَسَمَ** I (isim-aksiyon: **حَسْم** 1),
a. Kökünden kazıdı; dağladı.

b. Durdurdu, (bir şeyi) yapmaktan alıkoydu.

c. İyileştirdi.

مَحْسَمَة
**مَحْسَمَة** 17t,
a. Etkili çare.

حُسَاْم
**حُسَاْم** 24,
a. Pala.

b. Kılıç ağzı.

c. Uzun (gece).

حُسُوْم
**حُسُوْم** 27,
a. Uğursuz, şanssız (günler).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حسم
حَسَمَ - يَحْسِمُ - حُسوْم - حُسوْمَاً

حَسَمَ - يَحْسِمُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يقطعه قطعاً باتاً: يقطعه بالكلية ويفصله عن أصله ويزيل كل أثره لاتصاله بأًصله
حَاسِم: اسم فاعل صفة مشبهة من " حَسَمَ - يَحْسِمُ ": قاطع بات فاصل ونهائي
حُسوْم: جمع " حاسم  "
حُسُوْمَاً: حال من " حُسوْم": حاسمة: بشكل حاسم وقاطع وفاصل ونهائي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قطع معظم الشيء كاملاً عن أصله"، وهي:
جَذ َّ - يَجُذُّ، جَثَّ - يَجُثُّ، بَتَرَ - يَبْتُرُ، حَسَمَ - يَحْسِمُ، قَطَعَ - يَقْطَعُ، قَطَّ - يَقُطُّ
حسوما
	﴿سخرها عليهم سبع ليال وثمانية أيام حسوما فترى القوم فيها صرعى كأنهم أعجاز نخل خاوية(7)﴾ الحاقة
مختار الصحاح
● [حسم] ح س م: حَسَمهُ قطعه من باب ضرب فانْحَسَم وفي الحديث ﴿أنه أُتي بسارق فقال اقطعوه ثم احسموه﴾ أي اكووه بالنار لينقطع الدم وفي حديث آخر ﴿عليكم بالصوم فإنه مَحْسَمَةٌ للعرق ومذهبة للأشر﴾ وقيل في قوله تعالى ﴿وثمانية أيام حسوما﴾ أي متتابعة وقيل الحُسُومُ الشؤم ويقال الليالي الحسوم لأنها تحسم الخير عن أهلها و الحُسَام السيف القاطع و حِسْمَى بالكسر اسم أرض بالبادية وهو في حديث أبي هريرة رضي الله عنه
معجم الفرائد القرآنية
ح  س  م
" حُسُوماً " في قوله تعالى " سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيـَةٍ " (7) الحاقة .
الحَسْمُ : إزالة أثر الشيء، وحَسَم الشيء أي قطعه، ومعنى الآية   " ثمانية أيام حسوما " أي مُذهبة لأثرهم قاطعة لأعمارهم
الراغب
حسم
الحسم: إزالة أثر الشيء، يقال: قطعه فحسمه، أي: أزال مادته، وبه سمي السيف حساما. وحسم الداء: إزالة أثره بالكي، وقيل للشؤم المزيل لأثر من ناله: حسوم، قال تعالى: }ثمانية أيام حسوما{ [الحاقة/7]، قيل: حاسما أثرهم، وقيلك حاسما خبرهم، وقيل: قاطعا لعمرهم. وكل ذلك داخل في عمومه.
ملخص  اللسان
1.     حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ حَسْماً فانْحَسَمََ: قَطعه.
2.     وحُسامُ السيف: طرَفُهُ الذي يُضْرَبُ به،
3.     وحَسَمَ العِرْقَ: قطعه ثم كواهُ لئلا يسيل دَمُهُ،
4.     وحَسَمَ الداءَ: قطعه بالدواء.
5.     تَحْسِمُهُمْ حُسوماً أَي تُذْهبهم وتُفْنيهم؛
6.     الحُسومُ الدُّؤوبُ،
7.     وأَيام حُسومٌ،: تقطع الخيرَ أَو تمنعه،
8.     الأَيام الحُسومُ الدائمة في الشر خاصةً،
9.     وحَسَمَه الشيءَ يَحْسِمُهُ حَسْماً: منعه إياه.
10.                        والحَسْمُ: المنع.
11.                        والمَحْسُومُ: الذي حُسِمَ رَضاعُه وغِذاؤُه أَي قُطِعَ.
12.                        عليكم بالصوم فإنه مَحْسَمةٌ للعِرْق ومَذْهَبَةٌ للأَشَرِ أَي مقطعة للنكاح؛
13.                        والحُسامُ: السيف القاطع.
14.                        وسيف حُسامٌ: قاطع،
15.                        حُسامَ السيفِ أَي طَرَفَهُ.
16.                        أَنا أَحْسِمُ على فلان الأَمر أَي أَقطعه عليه لا يَظْفَرُ  منه بشيء.
17.                        أَنه أُتيَ بسارق فقال اقْطعوه ثم احْسِموه أَي  اقطعوا يده ثم اكووها لينقطع الدم.
18.                         والمَحْسومُ: السَّيِّءُ الغِذاء؛
19.                        والحُسُوم: الشُّؤْمُ.
20.                        الحُسومُ التِّباعُ،
21.                        ثمانية أَيام حُسوماً أَي متتابعة؛
22.                         ثم احْسِموهُ أَي اقطعوا عنه الدم بالكي،
23.                        والحَسْمُ: كَيُّ العِرْقِ بالنار.
24.                         الليالي الحُسُومُ لأنها تَحْسِمُ الخير عن أَهلها،
25.                        ثمانية أَيام حُسوماً أَي شُؤْماً عليهم ونَحْساً.
26.                        والحَيْسُمانُ والحَيْمُسان جميعاً: الآدَمُ
27.                        والحَيْسُمانُ: اسم رجل من خزاعة؛
28.                        وحِسْمَى ، أَرض بالبادية فيها جبال شَواهِقُ مُلسُ الجوانب لا يكاد القَتامُ يفارقها.
29.                         الأَحْسَمُ الرجلُ البازِل القاطع للأُمور.
30.                         الحَيْسَمُ الرجل القاطع للأُمور الكيِّس.
لسان العرب
● - حسم: الحَسْمُ: القطع، حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ حَسْماً فانْحَسَمََ: قَطعه.      وحَسَمَ العِرْقَ: قطعه ثم كواهُ لئلا يسيل دَمُهُ، وهو الحَسْمُ.      وحَسَمَ الداءَ: قطعه بالدواء. وفي الحديث: عليكم بالصوم فإنه مَحْسَمةٌ      للعِرْق ومَذْهَبَةٌ للأَشَرِ أَي مقطعة للنكاح؛ وقال الأَزهري: أَي مَجْفَرة      مَقْطعة للباهِ.      والحُسامُ: السيف القاطع. وسيف حُسامٌ: قاطع، وكذلك مُدْيَةٌ حُسامٌ      كما قالوا مُدْيَةٌ هُذام وجُرازٌ؛ حكاه سيبويه؛ وقول أَبي خِراش      الهذلي:ولولا نَحْنُ أَرْهَقَهُ صُهَيْبٌ،      حُسامَ الحَدِّ مَذْروباً خَشيبا      يَعْني سيفاً حديدَ الحدِّ، ويروى: حُسامَ السيفِ أَي طَرَفَهُ. وخشيباً      أَي مَصْقولاً. وحُسامُ السيف: طرَفُهُ الذي يُضْرَبُ به، سمي بذلك      لأَنه يَحْسِمُ      (* قوله «لأنه يحسم إلخ» عبارة المحكم: لأنه يحسم العدو عما      يريد من بلوغ عداوته، وقيل: سمي بذلك لأنه يحسم الدم إلخ)، الدم أَي      يسبقه فكأَنه يكويه.      والحَسْمُ: المنع. وحَسَمَه الشيءَ يَحْسِمُهُ حَسْماً: منعه إياه.      والمَحْسُومُ: الذي حُسِمَ رَضاعُه وغِذاؤُه أَي قُطِعَ. ويقال للصبي      السَّيِّء الغذاء: مَحسُومٌ. وتقول: حَسَمَتْه الرَّضاعَ أُمُّه تَحْسِمُهُ      حَسْماً، ويقال: أَنا أَحْسِمُ على فلان الأَمر أَي أَقطعه عليه لا يَظْفَرُ      منه بشيء. وفي الحديث: أَنه أُتيَ بسارق فقال اقْطعوه ثم احْسِموه أَي      اقطعوا يده ثم اكووها لينقطع الدم. والمَحْسومُ: السَّيِّءُ الغِذاء؛ ومن      أَمثالهم: وَلْغُ جُرَيٍّ كان مَحْسوماً؛ يقال عند استكثار الحريص من      الشيء، لم يكن يَقْدِرُ عليه فقَدَرَ عليه، أَو عند أَمره بالإستكثار حين      قَدَرَ.      والحُسُوم: الشُّؤْمُ. وأَيام حُسومٌ، وصفت بالمصدر: تقطع الخيرَ أَو      تمنعه، وقد تضاف، والصفة أَعلى. وفي التنزيل: سَخَّرَها عليهم سبعَ ليالٍ      وثمانيةَ أَيامٍ حُسوماً؛ وقيل: الأَيام الحُسومُ الدائمة في الشر خاصةً،      وعلى هذا فسر بعضهم هذه الآية التي تلوناها، وقيل: هي المُتَواليةُ؛ قال      ابن سيده: وأُراه المتوالية في الشر خاصةً؛ قال الفراء: الحُسومُ      التِّباعُ، إذا تَتابع الشيءُ فلم ينقطع أَولهُ عن آخره قيل له حُسومٌ. وقال ابن      عرفة في قوله: ثمانية أَيام حُسوماً أَي متتابعة؛ قال أَبو منصور: أَراد      متتابعة لم يُقطع أَوله عن آخره كما يُتابَعُ الكَيُّ على المقطوع      ليَحْسِمَ دمَهُ أَي يقطعه، ثم قيل لكل شيء تُوبِعَ: حاسِمٌ، وجمعه حُسومٌ مثل      شاهِدٍ وشُهودٍ. ويقال: اقطعوه ثم احْسِموهُ أَي اقطعوا عنه الدم بالكي،      والحَسْمُ: كَيُّ العِرْقِ بالنار. وفي حديث سَعْدٍ: أَنه كواه في      أَكْحَلِهِ ثم حَسَمَهُ أَي قطع الدم عنه بالكَيّ. الجوهري: يقال الليالي      الحُسُومُ لأنها تَحْسِمُ الخير عن أَهلها، قيل: إنما أُخِذَ من حَسْمِ الداء      إذا كُوِيَ صاحبُه، لأَنه يُحْمَى يُكوى بالمِكْواة ثم يتابَعُ ذلك      عليه؛ وقال الزجاج: الذي توجِبُه اللغةُ في معنى قوله حُسوماً أَي      تَحْسِمُهُمْ حُسوماً أَي تُذْهبهم وتُفْنيهم؛ قال الأَزهري: وهذا كقوله عز وعلا:      فقُطِعَ دابرُ القومِ الذين ظلموا. وقال يونس: الحُسُومُ يورِثُ الحُشومَ،      وقال: الحُسومُ الدُّؤوبُ، قال: والحُشومُ الإعْياءُ. ويقال: هذه ليالي      الحُسوم تَحْسِمُ الخيرَ عن أَهلها كما حُسِمَ عن عاد في قوله عز وجل:      ثمانية أَيام حُسوماً أَي شُؤْماً عليهم ونَحْساً.      والحَيْسُمانُ والحَيْمُسان جميعاً: الآدَمُ      (* قوله «جميعاً الآدم»      الذي في المحكم: الضخم الآدم)، وبه سمي الرجل حَيْسُماناً. والحَيْسُمانُ:      اسم رجل من خزاعة؛ ومنه قول الشاعر:      وعَرَّدَ عَنّا الحَيْسُمانُ بن حابس      الجوهري: وحِسْمَى، بالكسر، أَرض بالبادية فيها جبال شَواهِقُ مُلسُ      الجوانب لا يكاد القَتامُ يفارقها. وفي حديث أَبي هريرة: لتُخْرِجَنَّكم      الرُّومُ منها كَفْراً كَفْراً إلى سُنْبُكٍ من الأَرض، قيل: وما ذاك      السُّنْبُكُ؟ قال: حِسْمى جُذامَ؛ ابن سيده حِسْمى موضع باليمن، وقيل: قبيلة      جُذامَ. قال ابن الأَعرابي: إذا لم يَذْكُرْ كُثَيِّرٌ غَيْقَةَ فحِسْمَى،      وإذا ذَكَرَ غَيْقَة فَحَسْنا      (* قوله «فحسنا» بالفتح ثم السكون ونون      وألف مقصورة وكتابته بالياء أولى لأنه رباعيّ، قال ابن حبيب: حسنى جبل قرب      ينبع. وكلام ابن الأَعرابي غامض، لا يُدرى إلى أي قولٍ قاله كثيّر يعود)؛      وأَنشد الجوهري للنابغة:      فأَصبَحَ عاقِلاً بجبال حِسْمَى،      دِقاقَ التُّرْبِ مُحْتَزِمَ القَتامِ      قال ابن بري: أَي حِسْمى قد أَحاط به القَتامُ كالحزام له. وفي الحديث:      فَلَهُ مثل قُورِ حِسْمَى؛ حِسْمى، بالكسر والقصر: اسم بلد جُذام.      والقُور: جمع قارةٍ وهي دون الجبل. أَبو عمرو: الأَحْسَمُ الرجلُ البازِل      القاطع للأُمور. وقال ابن الأَعرابي: الحَيْسَمُ الرجل القاطع للأُمور      الكيِّس. وقال ثعلب: حِسَْى وحُسُمٌ وذو حُسُمٍ وحُسَمٌ      وحاسِمٌ مواضع بالبادية؛ قال النابغة:      عَفا حُسُمٌ من فَرْتَنا فالفَوارِعُ،      فجَنْبا أَريكٍ، فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ      وقال مُهَلْهِلٌ:      أَليْلَتَنا بذي حُسُمٍ أَنِيري،      إذا أَنْتِ انقضيْتِ فلا تَحُوري
مقاييس اللغة:
(حسم) الحاء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو قَطْع الشّيء عن آخره. فالحَسْم: القطع. وسُمِّي السيفُ حُساماً. ويقال حسامُه حَدّهُ، أيُّ ذلك كان فهو من القَطْع. فأما قوله تعالى: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ [الحاقة 7]، فيقال هي المتتابعة. ويقال الحسوم الشّؤم. ويقال سمِّيت حُسوماً لأنها حسمت الخيرَ عن أهلها. وهذا القول أقْيَس لما ذكرناه. ويقال للصبيّ السيِّئ الغذاء([5]) محسومٌ، كأنه قُطِع نماؤُه لَمَّا حُسِم غذاؤه. والحَسْم: أن تقطَعَ عِرقاً وتكويه بالنار كي لا تسيل دمُه. ولذلك يقال: احْسِم عنك هذا الأمر، أي اقطعه واكفِهِ نفسَك.
القاموس المحيط:
حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ فانْحَسَمَ قَطَعَهُ فانْقَطَعَ، و العِرْقَ قَطَعَهُ ثم كواهُ لئلاَّ يَسيلَ دَمُهُ، و الداءَ قَطَعَهُ بالدواءِ، و فلاناً الشيءَ منعهُ إيَّاهُ. وهذا مَحْسَمَةٌ للداءِ، كمَقْعَدَةٍ، أي يَقْطَعُهُ. وكغرابٍ السَّيْفُ القاطِعُ، أو طَرَفُهُ الذي يُضْربُ به، و من الليالي الدائِمة، واسْمٌ. والمَحْسومُ مَنْ حُسِمَ رَضاعُه، والصَّبِيُّ السَّيِّىءُ الغِذاءِ. والحُسومُ، بالضم الشُّؤْمُ، والدُّؤُوبُ في العَمَلِ. و " ثمانِيَةَ أيَّامٍ حُسوماً " مُتتابِعةً، أو الليالِي الحُسومُ التي تَحْسِمُ الخَيْرَ عن أهْلِهَا، وأيَّامٌ حُسومٌ، وتُضافُ كذلك. والحَيْسُمانُ، كرَيْهُقانٍ الضَّخْمُ الآدَمُ، وابنُ إياسٍ الخُزاعِيُّ صَحابِيٌّ.
وحِسْمَى، بالكسرِ: أرضٌ بالباديَةِ، بها جِبالٌ شَواهِقُ لا يَكادُ القَتامُ يُفارِقُها، وقَبيلَةُ جُذَامَ.
وكزُفَرَ: حُسَمُ بنُ رَبيعَةَ بنِ الحَارِثِ بنِ أُسامَةَ بنِ لُؤَيِّ. والحُسامِيَّةُ: فَرَسُ حُمَيْدِ بنِ حُرَيْثٍ الكلبيِّ. وكعُنُقٍ وصُرَدٍ وصاحِبٍ: مَواضِعُ. والحُسَمِيُّ، كعُمَرِيٍّ: الكثيرُ الشَّعَرِ.
تاج العروس:
( حسمه يحسمه ) حسما ( فانحسم ) أي ( قطعه فانقطع و ) حسم ( العرق ) حسما ( قطعه ثم كواه لئلا يسيل دمه ) ومنه الحديث انه أتى بسارق فقال اقطعوا يده ثم اكووها لينقطع الدم ( و ) حسم ( الداء ) حسما ( قطعه بالدواء و ) حسم ( فلانا الشئ ) حسما ( منعه اياه ) يقال أنا أحسم على فلان الامر أي أقطعه عليه لا يظفر منه بشئ ( و ) يقال ( هذا محسمة للداء كمقعدة أي يقطعه ) ومنه الحديث عليكم بالصوم فانه محسمة للعرق ومذهبة للاشر أي مقطعة للنكاح وقال الازهرى أي مجفرة مقطعة للباه ( و ) الحسام ( كغراب السيف القاطع أو طرفه الذى يضرب به ) سمى به لانه يحسم الدم أي يسبقه فكأنه يكويه القولان نقلهما الجوهرى يقال سيف حسام أي قاطع وكذلك مدية حسام كما قالوا مدية هذام وجراز حكاه سيبويه وقول أبى خراش الهذلى ولو لا نحن أرهقه صهيب * حسام الحد مذر وباخشيبا يعنى سيقا حديد الحد ويروى حسام السيف أي طرفه ( و ) الحسام ( من الليالى الدائمة ) في الشر خاصة ( و ) حسام ( اسم والمحسوم من حسم رضاعه ) من الصبيان قد حسمته أمه الرضاع حسما أي قطعته وكذلك الغذاء ( و ) المحسوم أيضا ( الصبى السيئ الغذاء ) ومنه المثل ولغ جرى كان محسوما يقال عند استكثار الحريص من الشئ لم يكن يقدر عليه فقدر عليه أو عند أمره بالاستكثار حين قدر ( والحسوم بالضم الشؤم ) والنحس وبه فسرت الآية الآتية ( و ) قال يونس الحسوم ( الدؤب في العمل و ) قيل في قوله تعالى سبع ليال و ( ثمانية أيام حسوما ) أي ( متتابعة ) كما في الصحاح هو قول ابن عرفة قال الازهرى أراد لم يقطع أوله عن آخره كما يتابع الكى على المقطوع ليحسم دمه أي يقطعه ثم قيل لكل شئ توبع حاسم وجمعه حسوم كشاهد وشهود وقال الفراء الحسوم التباع إذا تتابع الشئ فلم ينقطع أوله عن آخره قيل له حسوم وقيل الايام الحسوم الدائمة في الشر خاصة وبه فسرت الآية وقيل هي المتوالية قال ابن سيده أراه المتوالية في الشر خاصة ( أو ) يقال ( الليالى الحسوم ) هي ( التى تحسم الخير عن أهلها ) كما في الصحاح زاد غيره كما حسم عن عاد وقال الزجاج الذى توجبه اللغة في معنى قوله حسوما أي تحسمهم حسوما أي تذهبهم وتفنيهم قال الازهرى وهذا كقوله عزوجل فقطع دابر القوم الذين ظلموا ( وأيام حسوم ) وصف بالمصدر تقطع الخير أو تمنعه ( و ) قد ( تضاف ) والمعنى ( كذلك ) والصفة أعلى ( والحيسمان كريهقان الضخم الآدم ) وكذلك الحيمان بتقديم الميم وقد تقدم وبه سمى الرجل حيسمانا ( و ) حيسمان ( بن اياس الخزاعى صحابي وحسمى بالكسر ) مقصورا ( أرض بالبادية بها جبال شواهق ) ملس الجوانب ( لا يكاد القتام يفارفها ) نقله الجوهرى أنشد للنابغة فأصبح عاقلا بجبال حسمى * دقاق الترب محتزم القتام قال ابن برى أي قد أحاط به القتام كالحزام له وهى وراء وادى القرى واليها كانت سرية زيد بن حارثة قيل ان الماء بعد الطوفان أقام هناك بعد نضوبه ثمانين سنة وقد بقيت منه بقية إلى اليوم ( و ) في حديث أبى هريرة لتخرجنكم الروم منها كفرا كفرا إلى سنبك من الارض قيل وما ذاك السنبك قال حسمى جذام قال ابن سيده موضع باليمن وقيل ( قبيلة جذام ) قال ابن الاعرابي إذا لم يذكر كثير غيقة فحسمى وإذا ذكر غيقة فحسنا وفي الحديث فله مثل قور حسمى ( وكزفر حسم بن ربيعة بن الحرث بن سامة بن لؤى ) من أجداد كابس بن ربيعة الذى كان في زمن معاوية وكان يشبه بالنبي صلى الله تعالى عليه وسلم ( والحسامة فرس حميد بن حريث الكلبى
و ) قال ثعلب حسم وحسم وحاسم - كعنق وصرد وصاحب مواضع ) بالبادية وأنشد الجوهرى للنابغة عفا حسم من فرتنى فالفوارع * فجنبا أريك فالتلاع الدوافع ( والحسمى كعمرى الكثير الشعر ) * ومما يستدرك عليه الحيسمان بن حابس رجل من خزاعة وفيه يقول الشاعر
* وعرد عنا الحيسمان بن حابس * والاحسم الرجل البازل القاطع للامور عن أبى عمرو وقال ابن الاعرابي الحيسم الرجل القاطع للامور الكيس وقال ثعلب ذو حسم بضمتين موضع بالبادية قال مهلهل أليلتنا بذى حسم أنيرى * إذا أنت انقضيت فلا تحورى والحسم بضمتين الاطباء عن ابن الاعرابي

##### Türkçe

حسم
**حَسَمَ** - **يَحْسِمُ** - **حُسوْم** - **حُسوْمَاً**

**حَسَمَ** - **يَحْسِمُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi: onu kesin bir kesişle keser: onu bütünüyle keser, aslından ayırır ve aslından bağlantısı sebebiyle ona bitişik olan her izini giderir.
**حَاسِم**: “**حَسَمَ** - **يَحْسِمُ**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: kesin kesen, ayıran ve nihai.
**حُسوْم**: “**حاسم**”ın çoğulu.
**حُسُوْمَاً**: “**حُسوْم**”dan hâl: kesinleştirici: kesin, kesen, ayıran ve nihai bir biçimde.
Ve lafız, “şeyin çoğunu bütünüyle aslından kesmek” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَذ َّ - يَجُذُّ**، **جَثَّ - يَجُثُّ**، **بَتَرَ - يَبْتُرُ**، **حَسَمَ - يَحْسِمُ**، **قَطَعَ - يَقْطَعُ**، **قَطَّ - يَقُطُّ**

حسوما
	﴿سخرها عليهم سبع ليال وثمانية أيام حسوما فترى القوم فيها صرعى كأنهم أعجاز نخل خاوية(7)﴾ الحاقة

مختار الصحاح
● [حسم] ح س م: **حَسَمهُ**: onu kesti; **ضرب** bâbından; sonra **فانْحَسَم**. Hadiste: ﴿أنه أُتي بسارق فقال اقطعوه ثم احسموه﴾ yani: kan kesilsin diye onu ateşle dağlayın. Başka bir hadiste: ﴿عليكم بالصوم فإنه مَحْسَمَةٌ للعرق ومذهبة للأشر﴾ ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında ﴿وثمانية أيام حسوما﴾: yani peş peşe; ve denildi ki **الحُسُومُ** uğursuzluktur; ve “**الليالي الحسوم**” denir; çünkü hayrı ehlinden keser. Ve **الحُسَام** keskin kılıçtır. Ve **حِسْمَى** (kesre ile) çölde bir yer adıdır; ve o, Ebû Hureyre رضى الله عنه hadisi içindedir.

معجم الفرائد القرآنية
ح  س  م
“**حُسُوماً**” Allah Teâlâ’nın sözü içinde: “**سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيـَةٍ**” (7) الحاقة .
**الحَسْمُ**: şeyin izini gidermek. Ve **حَسَم** الشيء: yani onu kesti. Ve âyetin manası: “**ثمانية أيام حسوما**” yani onların izini giderici, ömürlerini kesici.

الراغب
حسم
**الحسم**: şeyin izini gidermek; denir: onu kesti de **حسمه**; yani maddesini giderdi; bununla kılıca **حساما** adı verildi. Ve **حسم الداء**: dağlama ile onun izini gidermek. Ve, kendisine isabet edenin izini gideren uğursuzluğa **حسوم** denildi. Allah Teâlâ dedi: }**ثمانية أيام حسوما**{ [الحاقة/7]؛ denildi ki: onların izini kesen; ve denildi ki: onların haberini kesen; ve denildi ki: ömürlerini kesen. Bunların hepsi onun umumiliği içine dahildir.

ملخص  اللسان
1.     **حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ حَسْماً فانْحَسَمََ**: onu kesti.
2.     Ve **حُسامُ السيف**: onun, kendisiyle vurulan ucu.
3.     Ve **حَسَمَ العِرْقَ**: onu kesti, sonra kanı akmasın diye onu dağladı.
4.     Ve **حَسَمَ الداءَ**: onu ilaçla kesti.
5.     **تَحْسِمُهُمْ حُسوماً**: yani onları giderir ve yok eder.
6.     **الحُسومُ**: sürekli olan.
7.     Ve **أَيام حُسومٌ**: hayrı keser yahut onu engeller.
8.     **الأَيام الحُسُومُ**: özellikle şerde sürekli olan günler.
9.     Ve **حَسَمَه الشيءَ يَحْسِمُهُ حَسْماً**: onu ondan men etti.
10.                        Ve **الحَسْمُ**: men etme.
11.                        Ve **المَحْسُومُ**: emzirilmesi ve gıdası **حُسِمَ** edilmiş olan; yani kesilmiş olan.
12.                        **عليكم بالصوم فإنه مَحْسَمةٌ للعِرْق ومَذْهَبَةٌ للأَشَرِ**: yani cinsel ilişkiyi kesici.
13.                        Ve **الحُسامُ**: keskin kılıç.
14.                        Ve **سيف حُسامٌ**: kesici.
15.                        **حُسامَ السيفِ**: yani onun ucu.
16.                        **أَنا أَحْسِمُ على فلان الأَمر**: yani işi onun aleyhine keserim; ondan hiçbir şeye nail olamaz.
17.                        **أَنه أُتيَ بسارق فقال اقْطعوه ثم احْسِموه**: yani elini kesin, sonra kan kesilsin diye onu dağlayın.
18.                         Ve **المَحْسومُ**: kötü gıdalı olan.
19.                        Ve **الحُسُوم**: uğursuzluk.
20.                        **الحُسومُ**: ardı sıra gelme.
21.                        **ثمانية أَيام حُسوماً**: yani peş peşe.
22.                         Sonra **احْسِموهُ**: yani dağlama ile ondan kanı kesin.
23.                        Ve **الحَسْمُ**: damarı ateşle dağlamaktır.
24.                         **الليالي الحُسُومُ**: çünkü hayrı ehlinden keser.
25.                        **ثمانية أَيام حُسوماً**: yani onların üzerine uğursuzluk ve kötü talih.
26.                        Ve **الحَيْسُمانُ** ve **الحَيْمُسان** ikisi birlikte: esmer.
27.                        Ve **الحَيْسُمانُ**: Huzâa’dan bir adamın adı.
28.                        Ve **حِسْمَى** (kesre ile): çölde bir arazi; onda, yanları pürüzsüz, pek yüksek dağlar vardır; toz neredeyse ondan ayrılmaz.
29.                         **الأَحْسَمُ**: işleri kesen, kararlı adam.
30.                         **الحَيْسَمُ**: işleri kesen, zeki adam.

لسان العرب
● - حسم: **الحَسْمُ**: kesme. **حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ حَسْماً فانْحَسَمََ**: onu kesti. Ve **حَسَمَ العِرْقَ**: onu kesti, sonra kanı akmasın diye onu dağladı; işte bu **الحَسْمُ**dur. Ve **حَسَمَ الداءَ**: onu ilaçla kesti. Hadiste: **عليكم بالصوم فإنه مَحْسَمةٌ للعِرْق ومَذْهَبَةٌ للأَشَرِ**: yani cinsel ilişkiyi kesici; el-Ezherî dedi: yani şehveti kesen, cinsel gücü kesen. Ve **الحُسامُ**: keskin kılıç. Ve **سيف حُسامٌ**: kesici; ve aynı şekilde **مُدْيَةٌ حُسامٌ**; “**مُدْيَةٌ هُذام**” ve “**جُرازٌ**” dedikleri gibi; bunu Sîbeveyh nakletti. Ebû Hırâş el-Hüzelî’nin sözü:
ولولا نَحْنُ أَرْهَقَهُ صُهَيْبٌ،
حُسامَ الحَدِّ مَذْروباً خَشيبا
yani keskin ağızlı bir kılıç; ve “**حُسامَ السيفِ**” diye de rivayet edilir; yani onun ucu. Ve **خشيباً**: yani parlatılmış. Ve **حُسامُ السيف**: kendisiyle vurulan ucu; ona bu ad verildi; çünkü o **يَحْسِمُ**
(* “çünkü o **يحسم** …” sözü: el-Muhkem’in ibaresi: çünkü düşmanı, düşmanlığını ulaştırmak istediği şeyden keser; ve denildi ki: ona bu ad verildi; çünkü kanı keser …)
kanı; yani onu önceleyip geçer; sanki onu dağlıyormuş gibi. Ve **الحَسْمُ**: men etme. Ve **حَسَمَه الشيءَ يَحْسِمُهُ حَسْماً**: onu ondan men etti. Ve **المَحْسُومُ**: emzirilmesi ve gıdası **حُسِمَ** edilmiş olan; yani kesilmiş olan. Ve kötü gıdalı çocuğa **مَحسُومٌ** denir. Ve dersin ki: **حَسَمَتْه الرَّضاعَ أُمُّه تَحْسِمُهُ حَسْماً**; ve denir: **أَنا أَحْسِمُ على فلان الأَمر**: yani işi onun aleyhine keserim; ondan hiçbir şeye nail olamaz. Hadiste: **أَنه أُتيَ بسارق فقال اقْطعوه ثم احْسِموه**: yani elini kesin, sonra kan kesilsin diye onu dağlayın. Ve **المَحْسومُ**: kötü gıdalı olan. Onların darb-ı mesellerinden: **وَلْغُ جُرَيٍّ كان مَحْسوماً**; açgözlünün bir şeyi çokça istemesi sırasında söylenir: ona güç yetiremezken sonra güç yetirdi; yahut güç yetirdiği vakit çokça alması emredildiğinde. Ve **الحُسُوم**: uğursuzluk. Ve **أَيام حُسومٌ**; masdar ile vasfedilmiştir: hayrı keser yahut onu engeller; ve izafet de yapılabilir; sıfat daha üstündür. Tenzilde: **سَخَّرَها عليهم سبعَ ليالٍ وثمانيةَ أَيامٍ حُسوماً**; ve denildi ki: **الأَيام الحُسومُ** özellikle şerde sürekli olan günlerdir; buna göre bazıları okuduğumuz bu âyeti tefsir etti. Ve denildi ki: o, ardı ardına olanlardır. İbn Sîde dedi: bana göre o, özellikle şerde ardı ardına olandır. el-Ferrâ dedi: **الحُسومُ التِّباعُ**dır; bir şey ardı ardına gelip de başı sonundan kopmazsa ona **حُسومٌ** denir. Ve İbn Arafe, “**ثمانية أَيام حُسوماً**” sözü hakkında dedi: yani peş peşe. Ebû Mansûr dedi: peş peşe olmasını kastetti; başı sonundan kesilmemiştir; kesilmiş olana dağlamanın ardı ardına yapılması gibi; onun kanını **ليَحْسِمَ**; yani onu kesmek için. Sonra, ardı ardına yapılan her şeye **حاسِمٌ** denildi; çoğulu **حُسومٌ**dur; **شاهِدٍ** ve **شُهودٍ** gibi. Ve denir: **اقطعوه ثم احْسِموهُ**: yani dağlama ile ondan kanı kesin. Ve **الحَسْمُ**: damarı ateşle dağlamaktır. Sa‘d hadîsinde: onun **أَكْحَلِهِ**ni dağladı, sonra onu **حَسَمَهُ**; yani dağlama ile ondan kanı kesti. el-Cevherî: **الليالي الحُسُومُ** denir; çünkü hayrı ehlinden keser. Denildi ki: ancak **حَسْمِ الداء**dan alınmıştır; sahibi dağlandığında; çünkü o kızdırılır, dağlama demiriyle dağlanır, sonra bu ona ardı ardına yapılır. ez-Zeccâc dedi: dilin gerektirdiği, “**حُسوماً**” sözünün manasında: **تَحْسِمُهُمْ حُسوماً**; yani onları giderir ve yok eder. el-Ezherî dedi: bu, Aziz ve Celîl’in sözü gibidir: **فقُطِعَ دابرُ القومِ الذين ظلموا**. Yûnus dedi: **الحُسُومُ** **الحُشومَ**u miras bırakır. Ve dedi: **الحُسومُ** sürekli olandır. Ve dedi: **الحُشومُ** bitkinliktir. Ve denir: bunlar **ليالي الحُسوم**dur; hayrı ehlinden keser; Âd’dan kesildiği gibi; Aziz ve Celîl’in sözü içinde: **ثمانية أَيام حُسوماً**; yani onların üzerine uğursuzluk ve kötü talih. Ve **الحَيْسُمانُ** ve **الحَيْمُسان** ikisi birlikte: esmer.
(* “ikisi birlikte esmer” sözü: el-Muhkem’de olan: iri, esmer)
ve bununla adama **حَيْسُماناً** adı verildi. Ve **الحَيْسُمانُ**: Huzâa’dan bir adamın adı; şairin sözü:
وعَرَّدَ عَنّا الحَيْسُمانُ بن حابس
el-Cevherî: ve **حِسْمَى** (kesre ile): çölde bir arazi; onda, yanları pürüzsüz, pek yüksek dağlar vardır; toz neredeyse ondan ayrılmaz. Ebû Hureyre hadîsinde: **لتُخْرِجَنَّكم الرُّومُ منها كَفْراً كَفْراً إلى سُنْبُكٍ من الأَرض**; denildi ki: o **السُّنْبُكُ** nedir? Dedi: **حِسْمى جُذامَ**. İbn Sîde: **حِسْمى** Yemen’de bir yerdir; ve denildi ki: **جُذامَ** kabilesidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Kesîr, **غَيْقَةَ**yı anmazsa **حِسْمَى**; **غَيْقَة**yı anarsa **فَحَسْنا**.
(* “**فحسنا**” fetha, sonra sükûn, nûn ve maksûre elif iledir; ve onu **ياء** ile yazmak daha uygundur; çünkü o dörtlüdür. İbn Habîb dedi: **حسنى** Yenbu‘ yakınında bir dağdır. İbnü’l-A‘râbî’nin sözü kapalıdır; Kesîr’in hangi sözüne döndüğü bilinmez.)
el-Cevherî, Nâbiga’dan rivayet etti:
فأَصبَحَ عاقِلاً بجبال حِسْمَى،
دِقاقَ التُّرْبِ مُحْتَزِمَ القَتامِ
İbn Berrî dedi: yani **حِسْمى**yı toz kuşak gibi kuşatmıştır. Hadiste: **فَلَهُ مثل قُورِ حِسْمَى**; **حِسْمى** (kesre ve kasr ile): Cüzâm beldesinin adıdır. Ve **القُور**: **قارةٍ**nın çoğuludur; o da dağdan aşağıdır. Ebû Amr: **الأَحْسَمُ** işleri kesen, kararlı adamdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَيْسَمُ** işleri kesen, zeki adamdır. Sa‘leb dedi: **حِسَْى** ve **حُسُمٌ** ve **ذو حُسُمٍ** ve **حُسَمٌ** ve **حاسِمٌ** çölde yerlerdir. Nâbiga dedi:
عَفا حُسُمٌ من فَرْتَنا فالفَوارِعُ،
فجَنْبا أَريكٍ، فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ
Ve Mühelhil dedi:
أَليْلَتَنا بذي حُسُمٍ أَنِيري،
إذا أَنْتِ انقضيْتِ فلا تَحُوري

مقاييس اللغة:
(**حسم**) **الحاء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; o da bir şeyi ötekinden kesmektir. O halde **الحَسْم**: kesmedir. Ve kılıca **حُساماً** adı verildi. Ve denir: **حسامُه** onun ağzıdır; hangisi olursa olsun, o kesmedendir. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ﴿**وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً**﴾ [الحاقة 7]؛ denir ki o, peş peşe olandır. Ve denir: **الحسوم** uğursuzluktur. Ve denir: **حُسوماً** diye adlandırıldı; çünkü hayrı ehlinden kesti. Bu söz, zikrettiğimiz şeye göre daha kıyasîdir. Ve kötü gıdalı çocuğa **محسومٌ** denir; sanki büyümesi kesilmiştir; gıdası **حُسِمَ** edildiğinde. Ve **الحَسْم**: bir damarı kesmen ve kanı akmasın diye onu ateşle dağlamandır. Bunun için denir: **احْسِم عنك هذا الأمر**; yani onu kes ve kendine yeter kıl.

القاموس المحيط:
**حَسَمَهُ يَحْسِمُهُ فانْحَسَمَ**: onu kesti de o kesildi; ve **العِرْقَ**: onu kesti, sonra kanı akmasın diye onu dağladı; ve **الداءَ**: onu ilaçla kesti; ve falana şeyi: onu ondan men etti. Ve bu, hastalık için **مَحْسَمَةٌ**dir; **مَقْعَدَةٍ** gibi; yani onu keser. Ve **السَّيْفُ** ( **كغرابٍ**): keskin kılıç; yahut kendisiyle vurulan ucu. Ve sürekli gecelerden; ve bir isim. Ve **المَحْسومُ**: emzirilmesi kesilmiş olan; ve kötü gıdalı çocuk. Ve **الحُسومُ** (zamme ile): uğursuzluk; ve işte süreklilik. Ve “**ثمانِيَةَ أيَّامٍ حُسوماً**”: peş peşe; yahut hayrı ehlinden kesen **الليالِي الحُسومُ**; ve **أَيَّامٌ حُسومٌ**; ve böylece izafet de yapılır. Ve **الحَيْسُمانُ** ( **كرَيْهُقانٍ**): iri esmer; ve İyâs’ın oğlu Huzâî: sahâbîdir.
Ve **حِسْمَى** (kesre ile): çölde bir arazi; onda pek yüksek dağlar vardır; toz neredeyse ondan ayrılmaz; ve **جُذَامَ** kabilesi.
Ve **حُسَمُ** b. Rebîa b. el-Hâris b. Üsâme b. Lüeyy ( **وكزُفَرَ** gibi). Ve **الحُسامِيَّةُ**: Humeyd b. Hureys el-Kelbî’nin atı. Ve ( **كعُنُقٍ** ve **صُرَدٍ** ve **صاحِبٍ** gibi): yerlerdir. Ve **الحُسَمِيُّ** ( **كعُمَرِيٍّ**): çok kıllı olan.

تاج العروس:
( **حسمه يحسمه** ) **حسما** ( **فانحسم** ) yani ( onu kesti de o kesildi; ve ) **حسم** ( **العرق** ) **حسما** ( onu kesti, sonra kanı akmasın diye onu dağladı ) ve bundan hadistir: ona bir hırsız getirildi; “elini kesin, sonra kan kesilsin diye onu dağlayın” dedi. ( ve ) **حسم** ( **الداء** ) **حسما** ( onu ilaçla kesti; ve ) **حسم** ( falana şeyi ) **حسما** ( onu ondan men etti ). Denir: **أنا أحسم على فلان الامر**: yani işi onun aleyhine keserim; ondan hiçbir şeye nail olamaz. ( ve ) denir: ( bu, hastalık için **محسمة**dir; **مقعدة** gibi; yani onu keser ). Bundan hadistir: **عليكم بالصوم فانه محسمة للعرق ومذهبة للاشر**: yani cinsel ilişkiyi kesici. el-Ezherî dedi: yani şehveti kesen, cinsel gücü kesen. ( ve ) **الحسام** ( **كغراب**): keskin kılıç; yahut kendisiyle vurulan ucu. Ona bu ad verildi; çünkü kanı **يحسم** eder; yani onu önceleyip geçer; sanki onu dağlıyormuş gibi. Bu iki sözü el-Cevherî nakletti. Denir: **سيف حسام**: yani kesici; ve aynı şekilde **مدية حسام**; “**مدية هذام**” ve “**جراز**” dedikleri gibi; bunu Sîbeveyh nakletti. Ebû Hırâş el-Hüzelî’nin sözü:
ولو لا نحن أرهقه صهيب * حسام الحد مذر وباخشيبا
yani keskin ağızlı bir kılıç; ve “**حسام السيف**” diye de rivayet edilir; yani onun ucu. ( ve ) **الحسام**: özellikle şerde sürekli gecelerdendir. ( ve ) **حسام**: bir isimdir. Ve **المحسوم**: emzirilmesi kesilmiş olan; çocuklardan; annesi onu emzirmeden **حسما** ile kesti; yani onu kesti; ve aynı şekilde gıda. ( ve ) **المحسوم** ayrıca: ( kötü gıdalı çocuk ). Bundan darb-ı mesel: **ولغ جرى كان محسوما**; açgözlünün bir şeyi çokça istemesi sırasında söylenir: ona güç yetiremezken sonra güç yetirdi; yahut güç yetirdiği vakit çokça alması emredildiğinde. ( ve **الحسوم** zamme ile: uğursuzluk ) ve kötü talih; ve bununla gelecek âyet tefsir edildi. ( ve ) Yûnus dedi: **الحسوم** ( işte sürekliliktir ). ( ve ) Allah Teâlâ’nın sözü hakkında denildi: **سبع ليال و ثمانية أيام حسوما**: yani ( peş peşe ); صحاح’ta olduğu gibi; bu, İbn Arafe’nin sözüdür. el-Ezherî dedi: başı sonundan kesilmemiş olmasını kastetti; kesilmiş olana dağlamanın ardı ardına yapılması gibi; onun kanını **ليحسم**; yani onu kesmek için. Sonra, ardı ardına yapılan her şeye **حاسم** denildi; çoğulu **حسوم**dur; **شاهد** ve **شهود** gibi. el-Ferrâ dedi: **الحسوم** **التباع**dır; bir şey ardı ardına gelip de başı sonundan kopmazsa ona **حسوم** denir. Ve denildi ki: **الايام الحسوم** özellikle şerde sürekli olan günlerdir; bununla âyet tefsir edildi. Ve denildi ki: o, ardı ardına olanlardır. İbn Sîde dedi: bana göre o, özellikle şerde ardı ardına olandır. ( yahut ) denir: ( **الليالى الحسوم** ) ( hayrı ehlinden kesenlerdir ); صحاح’ta olduğu gibi; başkası ekledi: Âd’dan kesildiği gibi. ez-Zeccâc dedi: dilin gerektirdiği, “**حسوما**” sözünün manasında: **تحسمهم حسوما**; yani onları giderir ve yok eder. el-Ezherî dedi: bu, Aziz ve Celîl’in sözü gibidir: **فقطع دابر القوم الذين ظلموا**. ( ve **أيام حسوم** ): masdar ile vasfedilmiştir; hayrı keser yahut onu engeller. ( ve ) ( izafet de yapılabilir ); mana ( böyledir ); sıfat daha üstündür. ( ve **الحيسمان** ( **كريهقان**): iri esmer ) ve aynı şekilde **الحيمان** (mîm öne alınarak); daha önce geçti; ve bununla adama **حيسمانا** adı verildi. ( ve ) **حيسمان** ( b. İyâs el-Huzâî: sahâbîdir. Ve **حسمى** (kesre ile) ) kasr ile ( çölde bir arazi; onda pek yüksek dağlar vardır ) yanları pürüzsüz ( toz neredeyse ondan ayrılmaz ); bunu el-Cevherî nakletti. Nâbiga’dan rivayet etti:
فأصبح عاقلا بجبال حسمى * دقاق الترب محتزم القتام
İbn Berrî dedi: yani toz onu kuşak gibi kuşatmıştır. O, Vâdî’l-Kurâ’nın arkasındadır; Zeyd b. Hârise’nin seriyyesi oraya idi. Denildi ki: tufandan sonra su, çekilmesinden sonra orada seksen yıl kaldı; ondan bir kalıntı bugüne dek kaldı. ( ve ) Ebû Hureyre hadîsinde: **لتخرجنكم الروم منها كفرا كفرا إلى سنبك من الارض**; denildi ki: o **السنبك** nedir? Dedi: **حسمى جذام**. İbn Sîde dedi: Yemen’de bir yerdir; ve denildi ki: ( **قبيلة جذام** ). İbnü’l-A‘râbî dedi: Kesîr, **غيقة**yı anmazsa **فحسمى**; **غيقة**yı anarsa **فحسنا**. Hadiste: **فله مثل قور حسمى**. ( ve **حسم** b. Rebîa b. el-Hâris b. Üsâme b. Lüeyy ( **وكزفر** gibi) ): Muâviye zamanında olan Kâbis b. Rebîa’nın atalarındandır; Peygamber صلى الله تعالى عليه وسلم’e benzetilirdi. ( ve **الحسامة**: Humeyd b. Hureys el-Kelbî’nin atı.
ve ) Sa‘leb dedi: **حسم** ve **حسم** ve **حاسم** ( **كعنق** ve **صرد** ve **صاحب** gibi): çölde yerlerdir. el-Cevherî, Nâbiga’dan rivayet etti:
عفا حسم من فرتنى فالفوارع * فجنبا أريك فالتلاع الدوافع
( ve **الحسمى** ( **كعمرى**): çok kıllı olan ). * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الحيسمان** b. Hâbis, Huzâa’dan bir adamdır; şair onun hakkında der ki:
* وعرد عنا الحيسمان بن حابس *
Ve **الاحسم**: Ebû Amr’dan: işleri kesen, kararlı adam. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحيسم** işleri kesen, zeki adamdır. Sa‘leb dedi: **ذو حسم** (iki zamme ile) çölde bir yerdir. Mühelhil dedi:
أليلتنا بذى حسم أنيرى * إذا أنت انقضيت فلا تحورى
Ve **الحسم** (iki zamme ile): tabipler; İbnü’l-A‘râbî’den.
