# حسو (ح-س-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B3%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - س - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حسو/ي

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين و واي معهما
ح س و، ح س ي، ح و س، س ح و، س ح ي، س و ح، س ي ح، ح ي س مستعملات
حسو:
الحَساءُ- ممدود- اسمُ ما يُحْسَى. والفعل: حَسا يَحْسُو حَسْوا.
والحُسْوةُ: مِلْءُ الفَمِ. يقال: اتَّخذوا له حَسِيَّة على فعلية، والحُسْوَةُ: الشيء القليل منه.
حسي:
الحِسْيُ: موضعٌ سهْلٌ يَسْتَنْقِعُ فيه الماء، ولا يلبث أن يْنْضَبَ، وجمُعُه: أحساء.
وربّما حفر فنَبَعَ الماءُ بالقُرب منه. تقول: احتسينا حِسْياً أي: احتفرناه.
وذو حُسْى: موضع.
حوس:
الحَوْسُ: انتشار الغارة والقتل، والتّحرّك فيه. حُسْتُهُ، أي: خالطتُه ووطِئتُه. قال:
يَحُوسُ قبيلةً ويُبيرُ أخرى
والدَّوْس مثله.. والتَّحَوُّسُ: الإِقامة كأنّه يريد سَفَراً ولا يَتَهيّأ له لاشتغاله بالشيء بعد الشّيء. قال:
سِرْ قد أنَى لَكَ أّيُّها المُتَحوِّسُ		فالدّارُ قد كادَتْ لعهدك تدرُسُ
والأَحْوَسُ: الجريء الذي لا يَهولُه شيء. تقول: حاس يَحوس حَوْساً. قال:
أُحُوسُ في الظَلْماء بالرُّمحِ الخَطِل
ورجُلٌ حَوّاسٌ عَوّاسٌ: طَلاّبٌ باللّيل.
سحو:
سَحَوتُ الطين بالمِسْحاةِ عن الأرض أسْحُو وأَسْحَى وأَسْحِي ثلاث لغات، سَحْواً وسَحْياً.
سحي:

وكذلك سَحْوُ الشّحْم عن الإهاب. وما يَنْقَشِر منه فهو سِحاءةٌ نحو سِحاءةِ النَّواةِ وسِحاءة القرطاس. وسَحَّيت الكتاب تَسْحِيَةً لشدّه بالسّحِاءة ويقال: بالسّحاية- لغتان.
وفي السّماء سِحاءَةٌ من سَحابٍ أي: غيمٌ رقيق وسمَّى رؤبةُ سنابكَ الحُمُرِ مَساحِيَ، لأنّها تُسْحَى بها الأرض، قال:
سوَّى مساحيهنَّ تقطيطَ الحُقَقْ
ورجلٌ أُسْحُوانٌ: كثيرُ الأكْل. والأُسْحِيَّةُ: كلّ قِشْرةٍ تكون على مضائغ اللّحم من الجِلْد.
والسَّحّاءُ بوزن فعّال: متّخذ المَساحِي، والسِّحايَةُ: حِرفتُهُ.
سوح:
سيح:
السّاحة: فضاءٌ يكونُ بين دُورِ الحيّ، والجمع: سُوحٌ وساحات، وتصغيرها سُوَيْحة.
والسَّيْح: الماء الظاهر على وجه الأرض، جارياً يَسيحُ سَيْحاً، وماء سَيْح وغَيْلٌ إذا جَرَى على وَجْه الأرضِ، وجمعُهُ: سُيُوحٌ وأسْياحُ.
والسّيِاحةُ: الذَّهابُ في الأرضِ للعِبادِة، وسياحة هذه الأمّة الصّيام ولزوم المساجد.
والسَّيْحُ: ضربٌ من البُرود، ويقال: بُرْدٌ مُسَيَّح، أي: مُخَطَّط.
وفي الحديث: أولئكَ أئمّةُ الهُدَى ليسوا بالمَساييحِ أي: الذين يسيحون في الأرض بالنميمة والشّرّ.
حيس:
الحيسُ: خلْطُ الأَقِط بالتّمر، يُعْجَنُ كالخميرة. حِسْتُه حَيْساً، وحيَّسْتُه تَحْيِيساً.
ويقال للرّجل إذا أَحْدَقَتْ به الإماءُ: مَحْيوس، وذلك أنّه يُشَبّهُ بالحيس. قال:
وإذا يُحاسُ الحَيْسُ يُدْعَى جُنْدُبُ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**السين** ve **واي** onlarla birlikte

ح س و، ح س ي، ح و س، س ح و، س ح ي، س و ح، س ي ح، ح ي س kullanımlardır

**حسو**:
**الحَساءُ** -uzatılmış- **يُحْسَى** olanın adıdır. Fiil: **حَسا يَحْسُو حَسْوا**.
**الحُسْوةُ**: ağzın dolusu. Denir ki: onun için **حَسِيَّة** (فعلية vezni üzere) edindiler; ve **الحُسْوَةُ**: ondan olan az şey.

**حسي**:
**الحِسْيُ**: suyun içinde biriktiği düz bir yer; ve (su) çabuk çekilir; çoğulu: **أحساء**.
Ve bazen kazılır da su onun yakınında kaynar. Dersin ki: **احتسينا حِسْياً** yani: onu kazdık.
Ve **ذو حُسْى**: bir yer.

**حوس**:
**الحَوْسُ**: baskının ve öldürmenin yayılması ve onun içindeki hareket. **حُسْتُهُ**; yani: ona karıştım ve onu çiğnedim. Dedi ki:
يَحُوسُ قبيلةً ويُبيرُ أخرى
Ve **الدَّوْس** onun gibidir.. ve **التَّحَوُّسُ**: ikamet; sanki bir yolculuk ister de ona hazırlanamaz, şeyden sonra şey ile meşgul oluşundan dolayı. Dedi ki:
سِرْ قد أنَى لَكَ أّيُّها المُتَحوِّسُ		فالدّارُ قد كادَتْ لعهدك تدرُسُ
Ve **الأَحْوَسُ**: hiçbir şeyin onu korkutmadığı cesur. Dersin ki: **حاس يَحوس حَوْساً**. Dedi ki:
أُحُوسُ في الظَلْماء بالرُّمحِ الخَطِل
Ve **رجلٌ حَوّاسٌ عَوّاسٌ**: geceleyin arayıcı.

**سحو**:
**سَحَوتُ** çamuru **بالمِسْحاةِ** yerden; **أسْحُو** ve **أَسْحَى** ve **أَسْحِي** üç lehçedir; **سَحْواً** ve **سَحْياً**.

**سحي**:

Ve aynı şekilde **سَحْوُ الشّحْم** deriden. Ve ondan soyulan şey **سِحاءةٌ**dur; **سِحاءةِ النَّواةِ** ve **سِحاءة القرطاس** gibi. Ve kitabı **سَحَّيت** **تَسْحِيَةً**; onu **السّحِاءة** ile sıkılaştırmak için; ve denir ki: **بالسّحاية** -iki lehçe-.
Ve gökte buluttan bir **سِحاءَةٌ** vardır; yani: ince bir bulut. Ve **رؤبةُ** kızıl(ların) tırnaklarını **مَساحِيَ** diye adlandırdı; çünkü onunla yer **تُسْحَى** (kazınır). Dedi ki:
سوَّى مساحيهنَّ تقطيطَ الحُقَقْ
Ve **رجلٌ أُسْحُوانٌ**: çok yiyen. Ve **الأُسْحِيَّةُ**: et çiğnemeleri üzerinde deriden olan her kabuk.
Ve **السَّحّاءُ** فعّال vezninde: **المَساحِي** edinen; ve **السِّحايَةُ**: onun mesleği.

**سوح**:
**سيح**:
**السّاحة**: mahallenin evleri arasında olan bir boşluk; çoğulu: **سُوحٌ** ve **ساحات**; küçültmesi **سُوَيْحة**.
Ve **السَّيْح**: yer yüzünde görünen su; akarak **يَسيحُ سَيْحاً**; ve yer yüzünde akarsa **ماء سَيْح** ve **غَيْلٌ**; çoğulu: **سُيُوحٌ** ve **أسْياحُ**.
Ve **والسّيِاحةُ**: ibadet için yeryüzünde gitmek; ve bu ümmetin siyahati oruç ve mescitlere devam etmektir.
Ve **والسَّيْحُ**: **البُرود**dan bir tür; ve denir ki: **بُرْدٌ مُسَيَّح**; yani: çizgili.
Ve hadiste: “Onlar hidayet imamlarıdır; **بالمَساييحِ** değillerdir”; yani: yeryüzünde koğuculuk ve şer ile dolaşanlar.

**حيس**:
**الحيسُ**: **الأَقِط**i hurma ile karıştırmak; maya gibi yoğrulur. **حِسْتُه حَيْساً** ve **حيَّسْتُه تَحْيِيساً**.
Ve cariyeler onu kuşattığında adama **مَحْيوس** denir; ve bu, onun **الحيس**e benzetilmesidir. Dedi ki:
وإذا يُحاسُ الحَيْسُ يُدْعَى جُنْدُبُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: حسو/ي

(باب الحاء والسين وما يثلهما)
  (حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من الباب.
  (حسك) الحاء والسين والكاف من خشونة الشيء، لا يخرج مسائله عنه. فمن ذلك الحَسَكُ، وهو حَسَك السَّعدانِ([1])، وسمِّي بذلك لخشونته وما عليه مِن شَوك. ومن ذلك الحَسِيكة، وهي العداوة وما يُضَمّ في القلب من خشونة. ومن ذلك الحِسْكِك([2]). وهو القُنفُذ. والقياس في جميعه واحد.
  (حسل) الحاء والسين واللام أصلٌ واحد قليلُ الكلِم، وهو ولد الضبّ، يقال له الحِسْلُ والجمع حُسُول. ويقولون في المثل: "لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل"، أي لا آتيك([3])] أبداً. وذلك أنّ الضب لا يسقط له سِنٌّ. ويكنى الضّبُّ أبا الحِسل. والحسِيل: ولد البقر، لا واحِدَ له من لفظه. قال:
  * وهنّ كأذنابِ الحَسِيلِ صوادرٌ([4]) *
  (حسم) الحاء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو قَطْع الشّيء عن آخره. فالحَسْم: القطع. وسُمِّي السيفُ حُساماً. ويقال حسامُه حَدّهُ، أيُّ ذلك كان فهو من القَطْع. فأما قوله تعالى: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ [الحاقة 7]، فيقال هي المتتابعة. ويقال الحسوم الشّؤم. ويقال سمِّيت حُسوماً لأنها حسمت الخيرَ عن أهلها. وهذا القول أقْيَس لما ذكرناه. ويقال للصبيّ السيِّئ الغذاء([5]) محسومٌ، كأنه قُطِع نماؤُه لَمَّا حُسِم غذاؤه. والحَسْم: أن تقطَعَ عِرقاً وتكويه بالنار كي لا تسيل دمُه. ولذلك يقال: احْسِم عنك هذا الأمر، أي اقطعه واكفِهِ نفسَك.
  (حسن) الحاء والسين والنون أصلٌ واحد. فالحُسن ضِدُّ القبح. يقال رجلٌ حسن وامرَأة حسناءُ وحُسّانَةٌ. قال:
دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ([6])  وليس في الباب إلاّ هذا. ويقولون: الحسَن: جَبَل، وحَبْلٌ من حبال الرمل. قال:
لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ([7])  والمحاسنُ من الإنسان وغيره: ضدُّ المساوي. والحسن من الذراع: النصف الذي يلي الكوع، وأحسَِبه سمّي بذلك مقابلةً بالنِّصف الآخر؛ لأنّهم يسمُّون النصف الذي يلي المِرفَق القبيح، وهو الذي يقال له كَِسْرُ قبيحٍ. قال:
لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت كَِسْرَ قبيحِ([8])  (حسو/ي) الحاء والسين والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ، ثم يشتقّ منه. وهو حَسْو الشيء المائع، كالماء واللبن وغيرهما؛ يقال منه حَسَوْت اللّبن وغيره حَسْواً. ويقال في المثل:
  * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك الحُسى *
  *والأصل الفارسُ يغذو فرسَه بالألبان يحسّيها إيّاه، ثمّ يحتاج إليه في طلبٍ أو هرب، فيقول: لهذا كنتُ أفعلُ بك ما أفعل. ثم يقال ذلك لكلِّ من رُشِّح لأمر. والعرب تقول في أمثالها: "هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء"، أي إنّه يُوهِم أنّه يتناول رغوةَ اللبن، وإنّما الذي يريده شُربُ اللّبنِ نَفْسِه. يضرب ذلك لمن يَمكُر، يُظهِر أمراً وهو يريد غيره. ويقولون: "نَومٌ كحَسْو الطائر" أي قليل. ويقولون: شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً. وكان يقال لابن جُدْعانَ حاسي الذَّهَب، لأنّه كان لـه إناءٌ من ذهب يحسُو منه. والحِسْيُ: مكانٌ إذا نُحِّيَ عنه رملُه نَبَع ماؤُه. قال:
تَجُمُّ جُمومَ الحِسْي جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ([9])  فهذا أيضاً من الأول كأنَّ ماءَه يُحسَى.
  ومما هو محمولٌ عليه احتسيت الخَبَر وتحسَّيت مثل تحسَّسْت، وحَسِيت بالشيء مثل حَسِسْتُ. وقال:
سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** حَسِينَ به فهنَّ إليه شُوسُ([10])  وهذا ممكنٌ أن يكون أيضاً من الباب الذي يقلبونه عند التضعيف ياء، مثل قصَّيْتُ أظفاري، وتقضَّى البازي، وهو قريبٌ من الأمرين وحِسْيُ الغَميِم: مكانٌ.
  (حسب) الحاء والسين والباء أصول أربعة:
  فالأول: العدّ. تقول: حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً. قال الله تعالى: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾ [الرحمن 5]. ومن قياس الباب الحِسْبانُ الظنّ، وذلك أنَّه فرق بينه وبين العدّ بتغيير الحركة والتّصريف، والمعنى واحد، لأنّه إذا قال حسِبته كذا فكأنّه قال: هو في الذي أعُدُّه من الأمور الكائنة.
  ومن الباب الحَسَبُ الذي يُعَدُّ من الإنسان. قال أهل اللغة: معناه أن يعد آباءً أشرافاً.
  ومن هذا الباب قولهم: احتسب فلانٌ ابنَه، إذا مات كبيراً([11]). وذلك أنْ يَعُدّه في الأشياء المذخورة لـه عند الله تعالى. والحِسْبة: احتسابك الأجرَ. وفلان حَسَنُ الحِسْبة بالأمر، إذا كان حَسَن التدبير؛ وليس من احتساب الأجر. وهذا أيضاً من الباب؛ لأنه إذا كان حسنَ التدبير للأمر كان عالماً بِعِدَادِ كل شيءٍ وموضِعِه من الرأْي والصّواب. والقياسُ كله واحد([12]).
  والأصل الثاني: الكِفاية. تقول شيء حِسَابٌ، أي كافٍ([13]). ويقال: أحسَبْتُ فلاناً، إذا أعطيتَه ما يرضيه؛ وكذلك حَسَّبْته. قالت امرأة([14]):
ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع  والأصل الثالث: الحُسْبَانُ، وهي جمع حُسبانَةٍ، وهي الوِسادة الصغيرة. وقد حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه، إذا أجلسته عليها ووسَّدْتَه إياها. ومنه قول القائل:
  * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ([15]) *
  وقال آخر([16]):
يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ([17])  ومن هذا الأصل الحُسبْان: سهامٌ صغار يُرْمى بها عن القسيِّ الفارسية، الواحدة حُسبانة. وإنما فرق بينهما لصِغَر هذه و[كبر] تلك.
  ومنه قولهم أصاب الأرض حُسبان، أي جراد. وفُسِّرَ قوله تعالى: ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40]، بالبَرَد.
  والأصل الرابع: الأحسب الذي ابيضَّت جِلدتُه من داءٍ ففسدت شَعرته، كأنَّه أبرص. قال:
يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا([18])  وقد يتّفق في أصول الأبواب هذا التفاوتُ الذي تراه في هذه الأصول الأربعة.
  (حسد) الحاء والسين والدال أصلٌ واحد، وهو الحَسَد.
  (حسر) الحاء والسين والراء أصلٌ واحد، وهو من كَشْف الشيء. [يقال حَسَرت عن الذراع([19])]، أي كشفته. والحاسر: الذي لا دِرْع عليه ولا *مِغْفَر. ويقال حَسَرْتُ البيتَ: كنستُه. ويقال: إن المِحْسَرَة المِكْنَسَة. وفلان كريم المَحْسَر، أي كريم المخبر، أي إذا كشفْتَ عن أخلاقه وجدتَ ثَمَّ كريماً. قال:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر([20])  ومن الباب الحسرةُ: التلهُّف على الشيء الفائت. ويقال حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً، وذلك انكشافُ أمرِه في جزعه وقلَّة صبره. ومنه ناقةٌ حَسْرَى إذا ظلَعَتْ. وحَسَر البصر إذا كَلَّ، وهو حسير، وذلك انكشافُ حاله في قلّة بَصَره وضَعْفه. والمُحَسَّرُ، المُحَقَّر، كأنّه حُسر، أي جُعِل ذا حَسْرَة. وقد فسّرناها.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) حسك السعدان، ثمره، وهو خشن يعلق بأصواف الغنم.
([2]) في الأصل: "الحيسك"، تحريف. ويقال للقنفذ حسكك كزبرج، وحسيكة كسفينة.
([3]) التكملة من المجمل. ونحوها في اللسان.
([4]) للشنفرى في المفضليات (1: 109) واللسان (حسل). وعجزه:
* وقد نهلت من الدماء وعلت *.
([5]) في الأصل: "الانداء"، صوابه من المجمل واللسان.
([6]) للشماخ في ديوانه 21 واللسان (حسن).
([7]) لعبد الله بن عنمة الضبي في اللسان (حسن) ومعجم البلدان (الحسنان) والحماسة.
([8]) قال ابن بري: "البيت من الطويل، ودخله الخرم في أوله. و منهم من يرويه: أو كنت كسراً، والبيت على هذا من الكامل". انظر اللسان (قبح) والمقاييس (قبح).
([9]) للمرقش الأصغر، من قصيدة في المفضليات (2: 41). وكذا جاءت الرواية في المجمل. وفي المفضليات: "وجرده من تحت"، أي كشفه وعراه من الشجر.
([10]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (حسا، حسس)، وأمالي القالي (1: 176).
([11]) وإذا فقده صغيراً لم يبلغ الحلم قيل: افترطه افتراطا.
([12]) في الأصل: "كلمة واحدة".
([13]) وبه فسر قوله تعالى: (عطاء حسابا).
([14]) من بني قشير، كما في اللسان (حسب). وأنشده أيضاً في (قفا).
([15]) أنشد هذا العجز في المجمل واللسان (حسب).
([16]) هو نهيك الفزاري، يخاطب عامر بن الطفيل، كما في اللسان (حسب). وفي معجم البلدان (رسم الغبغب) أنه "نهيكة الفزاري".
([17]) الوكعاء: الوجعاء، وهي الدبر. وفي اللسان "بالوجعاء" وفي المعجم "بالرصعاء".
([18]) لامرئ القيس في ديوانه 154 واللسان (بوه، عقق، حسب). وقد سبق في (بوه).
([19]) التكملة من المجمل.
([20]) في الأصل: "الكريم"، صوابه في المجمل، حيث أنشد العجز. والطب، بالكسر الشأن والعادة.

ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والسين وما يثلهما**)
  (**حسف**) **الحاء** ve **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyden kabuklanıp soyulması ve düşmesidir. Bundan **الحُسَافة** vardır; o, hurmadan ve meyveden düşen şeydir. Ve “**انحسف الشّيءُ**” denir; elinde ufalanıp dağıldığı zaman. Ama **الحَسيفَة** ise—ki o düşmanlıktır—bu bâbdan olması câizdir. Benim yanımdaki ise onun ibdâl bâbından olduğudur; aslın **الحسيكة** olduğu, sonra **الكاف**’ın **فاء**’a ibdâl edildiğidir. **الحسيكة**’yi ve onun kıyasını bu bâbdan sonra zikrettim. Ve “**الحَسَفُ الشَّوك**” denir; o da bâbdandır.
  (**حسك**) **الحاء** ve **السين** ve **الكاف**, şeyin pürüzlülüğündendir; meseleleri ondan dışarı çıkmaz. Bundan **الحَسَكُ** vardır; o, **حَسَك السَّعدانِ**’dır([1]); pürüzlülüğü ve üzerindeki diken sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Bundan **الحَسِيكة** vardır; o, düşmanlık ve kalpte toplanan pürüzlülükten olan şeydir. Bundan **الحِسْكِك**([2]) vardır; o, kirpidir. Kıyas bunların hepsinde birdir.
  (**حسل**) **الحاء** ve **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; kelimesi azdır; o, kelerin yavrusudur; ona **الحِسْلُ** denir; çoğulu **حُسُول**’dür. Ve meselde derler: “لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل”، أي لا آتيك([3])] أبداً.” Bu, kelerin dişinin düşmemesindendir. Keler, **أبا الحِسل** künyesiyle anılır. **الحسِيل**: sığır yavrusu; lafzından tekili yoktur. Dedi ki:
  * وهنّ كأذنابِ **الحَسِيلِ** صوادرٌ([4]) *
  (**حسم**) **الحاء** ve **السين** ve **الميم** tek bir asıldır; o da bir şeyi sonundan kesmektir. Öyleyse **الحَسْم**: kesmedir. Kılıca **حُساماً** adı verildi. Ve “**حسامُه** **حَدّهُ**” denir; hangisi olursa olsun o kesmedendir. Ama Yüce Allah’ın sözü: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ **حُسُوماً**﴾ [الحاقة 7]; “o, peş peşe olanlardır” denir. Ve **الحسوم**: uğursuzluk denir. Ve “**حُسوماً** diye adlandırıldı; çünkü hayrı ehlinden kesti” denir. Bu söz, zikrettiğimize göre daha kıyaslıdır. Ve kötü beslenen([5]) çocuğa **محسومٌ** denir; sanki gıdası kesildiği vakit büyümesi kesilmiş gibidir. Ve **الحَسْم**: bir damarı kesmen ve kanı akmasın diye onu ateşle dağlamandır. Bunun için “**احْسِم عنك هذا الأمر**” denir; yani onu kes ve onu kendinden gider.
  (**حسن**) **الحاء** ve **السين** ve **النون** tek bir asıldır. Öyleyse **الحُسن** çirkinliğin zıddıdır. “**رجلٌ حسن**” ve “**امرَأة حسناءُ**” ve “**حُسّانَةٌ**” denir. Dedi ki:
دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً **حُسّانَة الجِيدِ**([6])
  Bâbda bundan başkası yoktur. Ve derler: **الحسَن**: bir dağdır; ve kum iplerinden bir iptir. Dedi ki:
لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ([7])
  **المحاسنُ** insandan ve başkasından: **المساوي**’nin zıddıdır. Ve koldan **الحسن**: bileğe yakın olan yarıdır; sanırım öteki yarıyla karşılaştırma olarak böyle adlandırıldı; çünkü dirseğe yakın olan yarıya **القبيح** derler; o da **كَِسْرُ قبيحٍ** diye adlandırılandır. Dedi ki:
لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت **كَِسْرَ قبيحِ**([8])
  (**حسو/ي**) **الحاء** ve **السين** ve illetli harf tek bir asıldır; sonra ondan türetilir. O, su ve süt ve başkaları gibi akışkan şeyi içmektir; ondan “**حَسَوْت** sütü ve başkasını **حَسْواً**” denir. Ve meselde denir:
  * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك **الحُسى** *
  *Asıl şudur: süvari atını sütlerle besler, onu ona içirir; sonra bir istemede yahut kaçışta ona ihtiyaç duyar da der ki: bunun için sana yaptığımı yapıyordum. Sonra bu, bir işe aday gösterilen herkes için söylenir. Ve Araplar mesellerinde derler: “**هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء**”; yani o, sütün köpüğünü aldığını vehmettirir; hâlbuki istediği, sütün kendisini içmektir. Bu, hile yapan; bir şeyi gösterip başka bir şeyi isteyen kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve derler: “**نَومٌ كحَسْو الطائر**” yani az. Ve derler: “**شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً**.” İbn Cud‘ân’a **حاسي الذَّهَب** denirdi; çünkü onun, ondan içtiği altından bir kabı vardı. Ve **الحِسْيُ**: kumu ondan uzaklaştırıldığı zaman suyu fışkıran bir yerdir. Dedi ki:
تَجُمُّ جُمومَ **الحِسْي** جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ([9])
  Bu da birincidendir; sanki suyu içilir.
  Ve ona hamledilen şeylerdendir: “**احتسيت الخَبَر**” ve “**تحسَّيت**” tıpkı “**تحسَّسْت**” gibi; ve “**حَسِيت بالشيء**” tıpkı “**حَسِسْتُ**” gibi. Ve dedi ki:
سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** **حَسِينَ** به فهنَّ إليه شُوسُ([10])
  Bu, ayrıca, şeddede onu **ياء**’ya çevirip kalbettikleri bâbdan da olabilir; “**قصَّيْتُ أظفاري**” ve “**تقضَّى البازي**” gibi; o, iki işten de yakındır. Ve **حِسْيُ الغَميِم**: bir yerdir.
  (**حسب**) **الحاء** ve **السين** ve **الباء** dört asıldır:
  Birincisi: saymadır. “**حَسَبْتُ** şeyi, **أحْسُبُه** **حَسْباً** ve **حُسْباناً**” dersin. Allah تعالى dedi: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِ**حُسْبَانٍ**﴾ [الرحمن 5]. Bâbın kıyasındandır **الحِسْبانُ**: zandır; bu, onu saymadan, harekeyi ve tasrifi değiştirmekle ayırmış olmalarındandır; mânâ birdir; çünkü “onu şöyle **حسِبته**” dediği zaman sanki “o, vuku bulan işlerden saydığım şeylerdendir” demiş gibidir.
  Ve bâbdandır: insandan sayılan **الحَسَبُ**. Dil ehli dedi: mânâsı, şerefli babalar saymasıdır.
  Ve bu bâbdandır onların sözü: “Falanca oğlunu **احتسب** etti”; büyük olarak öldüğü zaman([11]). Bu, onu Allah تعالى katında kendisi için saklanan şeyler içinde saymasıdır. Ve **الحِسْبة**: sevabı **احتساب** etmendir. Ve falanca, işte **حَسَنُ الحِسْبة**’dir; tedbiri güzel olduğu zaman; sevabı **احتساب** etmekten değildir. Bu da bâbdandır; çünkü işin tedbiri güzel olunca her şeyin sayısını ve görüş ve isabetten yerini bilmiş olur. Kıyasın hepsi birdir([12]).
  İkinci asıl: kifâyettir. “Şey **حِسَابٌ**” dersin; yani yeter([13]). Ve “Falancayı **أحسَبْتُ**” denir; onu razı edecek şeyi verdiğin zaman; aynı şekilde “**حَسَّبْته**” de. Bir kadın([14]) dedi:
ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع
  Üçüncü asıl: **الحُسْبَانُ**; o, **حُسبانَةٍ**’nin cem‘idir; o da küçük yastıktır. Ve “adamı **حسَّبتُ**; **أُحَسِّبه**” denir; onu onun üzerine oturttuğun ve onu ona yastık yaptığın zaman. Ondandır söyleyenin sözü:
  * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ **مُحَسَّبِ**([15]) *
  Ve bir başkası([16]) dedi:
يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ **مُحسَّبِ**ِ([17])
  Ve bu asıldandır **الحُسبْان**: küçük oklardır; Fars yaylarından onunla atılır; bir tanesi **حُسبانة**’dır. Ancak bunların küçüklüğü ve şunların [büyüklüğü] sebebiyle ikisinin arası ayrıldı.
  Ondandır onların sözü: “Yere **حُسبان** isabet etti”; yani çekirge. Ve Yüce Allah’ın sözü ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا **حُسْبَاناً** مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40], dolu ile tefsir edilmiştir.
  Dördüncü asıl: **الأحسب**; derisi bir hastalıktan beyazlayıp kılı bozulmuş olan; sanki alacalıdır. Dedi ki:
يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه **أحْسَبا**([18])
  Bâbların asıllarında, bu dört asılda gördüğün bu farklılık bazen vâki olur.
  (**حسد**) **الحاء** ve **السين** ve **الدال** tek bir asıldır; o da **الحَسَد**’dir.
  (**حسر**) **الحاء** ve **السين** ve **الراء** tek bir asıldır; o, şeyin açığa çıkarılmasındandır. [“**حَسَرت عن الذراع**”([19]) denir]; yani onu açtı. **الحاسر**: üzerinde zırh ve **مِغْفَر** olmayan kimsedir. Ve “**حَسَرْتُ البيتَ**” denir: onu süpürdüm. Ve denir ki: **المِحْسَرَة** süpürgedir. Ve falanca **كريم المَحْسَر**’dır; yani haberce kerimdir; yani ahlâkını açığa çıkardığında orada kerim bulursun. Dedi ki:
أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم **المَحْسَر**([20])
  Ve bâbdandır **الحسرةُ**: kaçırılmış şeye yanıp yakılmadır. Ve “ona **حَسِرْتُ** **حَسَراً** ve **حَسْرَةً**” denir; bu, onun işinin, sızlanmasında ve sabrının azlığında açığa çıkmasıdır. Ondandır: topalladığı zaman **ناقةٌ حَسْرَى**. Ve göz yorulduğu zaman “**حَسَر البصر**”; o **حسير**’dir; bu, görmesinin azlığında ve zayıflığında hâlinin açığa çıkmasıdır. Ve **المُحَسَّرُ**: **المُحَقَّر**; sanki **حُسر** edilmiştir; yani **حَسْرَة** sahibi kılınmıştır. Onu açıklamıştık.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح س و
والعيادة كحسوة الطائر‏.‏
وسقاني مثل حسوة الطائر‏.‏
وأتينا بحساء طيب‏.‏
وشيخ حسو فسو وهو قريب المحسى من المفسى‏:‏ للقصير‏.‏
وشربنا من حسيٍ بارد‏.‏
ونزلنا به فجمع لنا حرّ الحساء وبرد الأحساء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إحتسوا أنفاس النوم‏.‏
قال تأبط شراً‏:‏ فاحتسوا أنفاس نوم فلمـا ثملـوا رعتهـم فاشمعلـوا وتحاسوا كروس المنايا وبينهـم حسـى المـوت وحاسيتـه كأسـاً مـرة‏.‏
وفـي مثـل ‏"‏ لمثلهـا كنـت أحسيك الحسى ‏"‏ أي كنت أحسن إليك لمثل هذه الحال‏.‏

##### Türkçe

ح س و
ve **العيادة** kuşun **حسوة**’si gibidir.‏
ve bana kuşun **حسوة**’si gibi içirdi.‏
ve biz güzel bir **حساء** ile geldik.‏
ve “şeyh **حسو** **فسو**” ve o, **المحسى**’ya **المفسى**’dan daha yakındır: kısa boylu için.‏
ve biz soğuk bir **حسي**’den içtik.‏
ve onunla konakladık; bize **الحساء**’ın sıcağını ve **الأحساء**’ın soğuğunu topladı.‏
ve mecazdan: **إحتسوا** uykunun nefeslerini.‏
**تأبط شراً** dedi: “uykunun nefeslerini **فاحتسوا**; ne zaman ki sarhoş oldular, onları gözetledi de süratle uzaklaştılar; ve **تحاسوا** ölüm başları gibi; ve aralarında ölümün **حسى**’si ve onu acı bir kadeh olarak **حاسيتـه** vardı.”‏
ve meselde: “**لمثلهـا كنـت أحسيك الحسى**” yani bu hâlin benzeri için sana iyilik ediyordum.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح س و * * حَسَا * المرق من باب عدا و * الحَسُوّ * على فعول طعام معروف وكذا * الحَسَاءُ * بالفتح والمد يقال شرب * حَسُواً * و * حَسَاءً * ورجل * حَسُوّ * أيضا كثير الحسو وحسا * حَسْوَةً * واحدة بالفتح وفي الإناء * حُسْوةٌ * بالضم أي قدر ما يُحسى مرة و * أحْسَيْتُهُ * المرق * فحَسَاهُ * و * احْتَساهُ * بمعنى و * تَحَسَّاهُ * حساه في مهلة

##### Türkçe

* ح س و * * **حَسَا** * et suyunu, **عدا** babından (çekimle) içti; ve * **الحَسُوّ** * “فعول” vezni üzere, bilinen bir yiyecektir; bunun gibi * **الحَسَاءُ** * da, fetha ve med ile (gelir); denilir ki: **حَسُواً** ve **حَسَاءً** içti; ve erkek * **حَسُوّ** * da (denilir): çok **الحسو** yapan; ve bir defa (içiş) olarak fetha ile * **حَسْوَةً** * içti; ve kapta * **حُسْوةٌ** * damme ile: yani bir kere **يُحسى** olunan miktar; ve ben ona et suyunu * **أحْسَيْتُهُ** * (verdirdim), böylece onu * **فحَسَاهُ** * içti; ve * **احْتَساهُ** * (da) anlamca (aynıdır); ve * **تَحَسَّاهُ** *: onu, bir mühlet içinde içti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!حَسَا الطَّائِرُ الماءَ *!حَسْواً ) ، وهو كالشُّربِ للإِنْسانِ ، ( ولا تَقُلْ ) للطَّائِرِ ( شَرِبَ .
( و ) حَسَا ( زَيْدٌ المَرَقَ ) حَسْواً : ( شَرِبَهُ شيئاٌ بعدَ شيءٍ ، *!كتَحَسَّاهُ *!واحْتَسَاهُ ) .
قالَ سِيْبَوَيْه : *!التَّحسِّي عملٌ في مُهْلَةٍ .
( *!وأَحْسَيْتُهُ أَنا ) *!إحْسَاءً ( *!وحَسَّيْتُهُ ) *!تَحْسِيَةً ؛ ( واسمُ ما *!يُحْتَسَى *!الحَسِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ .
( *!والحَسَا ) ، مَقْصوراً ( ويُمَدُّ ، *!والحَسْوُ ، كدَلْوٍ ، *!والحَسُوُّ ، كعَدُوَ ) .
قالَ ابنُ سِيدَه : وأَرَى ابن الأَعْرابي حكَى في الاسْمِ *!الحَسْوَ على لَفْظِ المصْدَرِ ، والحَسا ، مَقْصوراً ، قالَ : ولسْتُ منهما على ثِقَةٍ .
قالَ شمرٌ : جَعَلْت

*!حَسُوّاً *!وحَساءً *!وحَسِيَّةً إذا طَبَخَ له الشيءَ المُرَقَّق إذا اشْتَكَى صَدْرَه .
ويقالُ : شَرِبْتُ *!حَساءً *!وحَسُوّاً .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : *!حَسَوْتُ شَربْتُ *!حَسُوّاً وحَساءً ، وشَرِبْتُ مَشُوّاً ومَشَاءً .
وقالَ ابنُ الأثيرِ : *!الحَساءُ طَبِيخٌ يُتَّخَذ من دَقيقٍ وماءٍ ، ودُهْنٍ ، وقد يُحَلَّى ويكونُ رقيقاً *!يُحْسَى .
( وهو أَيْضاً ) ، أَي *!الحَسُوّ كَعَدُوَ : الرَّجُلُ ( الكثيرُ *!التَّحَسِّي ) ، ومنه قولُ أَبي ذَبْيان بن الرَّعْبل : إنَّ أَبْغَض الشُّيوخِ إليَّ الحَسُوُّ الفَسُوُّ الأقْلَحُ الأمْلَحُ .
( *!والحُسْوَةُ ، بالضَّمِّ : الشَّيءُ القَلِيل منه ، ج *!أَحْسِيَةٌ *!وأَحْسُوَةٌ ، جج ) جَمْعُ الجَمْع ( أَحاسِي ) ، وأَنْشَدَ ابنُ جنِّي لبعضِ الرجَّاز :
وحُسَّد أَوْ شَلْتُ مِن حِظاظِها
على *!أَحاسِي الغَيْظِ واكْتِظاظِهاقالَ ابنُ سِيدَه : عنْدِي أنَّه جَمْعُ حَساءٍ على غيرِ قِياسٍ ، وقد يكونُ جَمْع *!أُحْسِيَّةٍ *!وأُحْسُوَّةُ ، غَيْر أنِّي لم أَسْمَعْه وما رأَيْتَه إلاَّ في هذا الشعرِ .
( و ) *!الحَسْوَةُ : ( المَرَّةُ ) الواحِدَةُ ( من الحَسْو ، وبالفتْح أَفْصَح ) .
وقيلَ : هُما لُغَتانِ ، وهذانِ المَثالانِ يَعْتَقبانِ على هذا الضَّرْب كالنَّغْبة والنُّغْبة والجَرْعة والجُرْعة .
وفَرقَ يونُس بينَ هذينِ المثَالَيْن ، فقالَ : الفَعْلَة للفِعْلِ والفُعْلَة للاسْمِ .
( و ) يقالُ : ( يومُ *!كَحَسْوِ الطَّيْرِ ) ، أَي ( قَصيرٌ ) ؛ كذا في الصِّحاح ؛ والأَساسِ .
والذي في المُحْكَم : نَوْمٌ كَحَسْو الطيْرِ ، أَي قَلِيلٌ .
وفي التهْذِيبِ : يقُولونَ ، نمتُ

نَوْمَةً كحَسْو الطَّيْر إذا نامَ نوماً قَليلاً .
ومما يُسْتدركُ عليه :
*!الحُسا ، بالضمِّ : جَمْعُ *!الحَسْوَةِ .
وقد يكونُ *!الاحْتِساءُ في النوْمِ وتَقَصِّي سَيْرِ الإِبِل . يقالُ : *!احْتَسى سَيْر الفَرسِ والجَمَلِ والنَّاقَةِ ، قالَ :
إذا احْتَسَى يَوْمَ هَجِيرٍ هائِف
عُزُوزَ عِيدِيَّاتها الخَوانِف *!وحاِسي الذَّهَبِ : لَقَبٌ لابنِ جُدْعان ، لأنَّه كان له إناءٌ مِن ذِهَبِ *!يَحْسُو منه ؛ نَقَلَه الجَوْهريُّ .
ويقالُ للقَصير : هو قَرِيبُ *!المَحْسَى من المَفْسَى .
*!واحْتَسَوْا كأْسَ المَنايَا ، واحْتَسَوْا أَنْفاسَ النَّوْم *!وتحاسَوْا .
*!وحاسَيْتُه كأْساً مُرَّةً .
وفي المَثَل : ( لمثْلِها كنْتُ *!أُحسِّيكَ الحُسا ) ، أَي كنتُ أُحْسِن إليكَ لمثْلِ هذا الحالِ ، كما في الأساسِ .

##### Türkçe

( Ve ( **حَسَا الطَّائِرُ الماءَ** **حَسْواً** ) ), o, insan için içmek gibidir; ( ve kuşa ( **شَرِبَ** ) deme.

( Ve ) **حَسَا** ( Zeyd çorbayı ) **حَسْواً**: ( onu şey şeyden sonra içti; **كتَحَسَّاهُ** ve **واحْتَسَاهُ** gibi ).

Sîbeveyh dedi: **التَّحسِّي** bir mühlet içinde bir iştir.

( **وأَحْسَيْتُهُ أَنا** ) **إحْسَاءً** ( **وحَسَّيْتُهُ** ) **تَحْسِيَةً**; ( ve **يُحْتَسَى** olanın adı **الحَسِيَّةُ**’dir ), **غَنِيَّةٍ** gibi.

( **والحَسَا** ), maksûr olarak ( ve med edilir; ve **الحَسْوُ** , **دَلْوٍ** gibi; ve **الحَسُوُّ** , **عَدُوَ** gibi ).

İbn Sîde dedi: ve ben, İbnü’l-A‘râbî’nin isimde **الحَسْوَ**’yu masdar lafzı üzere, ve **الحَسا**’yı maksûr olarak naklettiğini görüyorum; dedi ki: ve ben ikisinden de emin değilim.

Şemr dedi: Göğsü şikâyet ettiğinde ona inceltilmiş şeyi pişirdiği vakit onu **حَسُوّاً** ve **حَساءً** ve **حَسِيَّةً** yaptım.

Ve denilir: **حَساءً** ve **حَسُوّاً** içtim.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **حَسَوْتُ**: **حَسُوّاً** ve **حَساءً** içtim; ve **مَشُوّاً** ve **مَشَاءً** içtim.

Ve İbnü’l-Esîr dedi: **الحَساءُ** un ve su ve yağdan yapılan bir pişmiş yemektir; ve bazen tatlandırılır ve ince olur, **يُحْسَى**.

( Ve o da ), yani **الحَسُوّ** **عَدُوَ** gibi: adam ( çok **التَّحَسِّي** yapan ); ve ondan Ebû Zebyân b. er-Ra‘bel’in sözü: Şüphesiz bana ihtiyarların en buğzu **الحَسُوُّ** **الفَسُوُّ** **الأقْلَحُ** **الأمْلَحُ**’tır.

( **والحُسْوَةُ** , zamme ile: ondan az şeydir; çoğulu **أَحْسِيَةٌ** ve **أَحْسُوَةٌ**; çoğulun çoğulu ) cem‘u’l-cem‘ ( **أَحاسِي** ); ve İbn Cinnî bazı recez söyleyenlerden nakletti:
وحُسَّد أَوْ شَلْتُ مِن حِظاظِها
على **أَحاسِي الغَيْظِ** واكْتِظاظِها

İbn Sîde dedi: bence o, kıyasa aykırı olarak **حَساءٍ**’ın cem‘idir; ve **أُحْسِيَّةٍ** ve **أُحْسُوَّةُ**’nun cem‘i de olabilir; ancak ben onu işitmedim ve onu ancak bu şiirde gördüm.

( Ve ) **الحَسْوَةُ**: ( **المَرَّةُ** ) bir defa ( **الحَسْو**’dan; ve fetha ile daha fasih ).

Ve denildi: ikisi iki lugattır; ve bu iki misal bu türde birbirini takip eder; **النَّغْبة** ve **النُّغْبة** ve **الجَرْعة** ve **الجُرْعة** gibi.

Ve Yûnus bu iki misal arasında ayırım yaptı, dedi ki: **الفَعْلَة** fiil içindir ve **الفُعْلَة** isim içindir.

( Ve ) denilir: ( gün **كَحَسْوِ الطَّيْرِ** gibidir ), yani ( kısadır ); Sıhâh’ta ve Esâs’ta böyledir.

Ve Muhkem’de olan: uyku **كَحَسْو الطيْرِ** gibidir, yani azdır.

Ve Tehzîb’de: derler ki, az bir uyku uyuduğu vakit “**حَسْو الطَّيْر** gibi bir uyku uyudum” der.

Ve üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الحُسا** , zamme ile: **الحَسْوَةِ**’nin cem‘idir.

Ve **الاحْتِساءُ** uyku ve develerin yürüyüşünü araştırmada olabilir. Denilir: **احْتَسى** atın ve devenin ve dişi devenin yürüyüşünü; dedi ki:
إذا احْتَسَى يَوْمَ هَجِيرٍ هائِف
عُزُوزَ عِيدِيَّاتها الخَوانِف

Ve **وحاِسي الذَّهَبِ**: İbn Cud‘ân’ın lakabıdır; çünkü onun altından bir kabı vardı, ondan **يَحْسُو** idi; Cevherî onu nakletti.

Ve kısaya denilir: o, **المَحْسَى**’ya **المَفْسَى**’dan yakındır.

**واحْتَسَوْا كأْسَ المَنايَا** , ve **احْتَسَوْا أَنْفاسَ النَّوْم** ve **وتحاسَوْا**.

**وحاسَيْتُه** acı bir kadeh ile.

Ve meselde: ( onun benzeri için sana **أُحسِّيكَ الحُسا** idim ), yani Esâs’ta olduğu üzere, bu hâlin benzeri için sana iyilik ediyordum.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَسَا
1 حَسَا حس حسا , (S, Msb, K,) aor. يَحْسُو, (Msb,) inf. n. حَسْوٌ, (S, Msb,) and some say that حَسْوَةٌ also is an inf. n., (Msb,) [but this is properly an inf. n. of un.,] He (a man) supped, or sipped, or drank by little and little, (K,) soup, or broth, (S, K,) or سَوِيق, and the like; (Msb;) as also ↓ احتسى (S, K) and ↓ تحسّى, (K,) or the last means, in a leisurely manner. (Sb, S.) You say also, حَسَوْتُ حَسْوَةً وَاحِدَةً [I supped, or sipped, one sup, or sip]. (S.) And حَسَوْتُ as meaning I drank [or supped or sipped] what is termed حَسُوء and حَسَآء. (ISk, TA.) [Hence,] كَأْسَ المَنَايَا ↓ اِحْتَسَوْا (assumed tropical:) [They sipped the cup of death; lit, deaths]: and ↓ اِحْتَسَوْا أَنْفَاسَ النَّوْمِ (assumed tropical:) [They sipped the draughts of sleep; meaning they took naps]. (TA.) ― -b2- One says also of a bird, حَسَا المَآءَ, (Msb, K,) aor. as above, (Msb,) inf. n. حَسْوٌ, (Msb, K,) like as one says of a man, شَرِبَ; (TA;) [He sipped the water:] one should not say, in this case, شَرِبَ. (Msb, K.) Hence the prov., (Msb,) نَوْمٌ كَحَسْوِ الطَّيْرِ [A sleeping like the sipping of the bird] i. e., of short duration; (S, M, Msb, TA;) likened, in its quick ending, to a bird's swallowing water: (Msb:) in the copies of the K, يَوْمٌ [a day]; and so in [some copies of] the S, and in the A. (TA.) And the saying, نِمْتُ نَوْمَةً كَحَسْوِ الطَّيْرِ I slept [a sleep like the sipping of the bird; meaning,] a short sleep. (T, Msb. *)

2 حَسَّوَ see 4, in two places.

3 حَاْسَوَ [حاساهُ He supped, or sipped, with him soup, or broth, &c.] You say, حَاسَيْتُهُ كَأْسًا مُرَّةً [I supped, or sipped, with him a bitter cup]. (TA.)

أَحْسَيْتُهُ المَرَقَ
4 أَحْسَيْتُهُ المَرَقَ ذ , (S, K,) inf. n. اـِحْسَآءٌ, (TA,) I made him, or gave him, to sup, or sip, the soup, or broth; (S, * K;) as also ↓ حَسَّيْتُهُ, (K,) inf. n. تَحْسِيَةٌ. (TA.) It is said in a prov.,
الحُسَى ↓ لِمِثْلِهَا كُنْتُ أُحَسِّيكَ
[For the like thereof I used to give thee the mouthfuls of soup to sup, or sip;] meaning (assumed tropical:) for the like of this case I used to act with goodness to thee. (A, TA. [See also Freytag's Arab. Prov. ii. 437; where we read أُحَسِّيهَا.]

5 تَحَسَّوَ see 1.

تحاسوا
6 تحاسوا تحاسوا (TA) They supped, or sipped, [soup, or broth, &c.,] one with another. (KL.)

8 اـِحْتَسَوَ see 1, in three places. ― -b2- [Hence also,] احتسى سَيْرَ الفَرَسِ, and الجَمَلِ, and النَّاقَةِ, (assumed tropical:) He elicited, or exacted, the utmost pace, or power of going on, of the horse, and of the he-camel, and of the she-camel. (TA.)

حَسًا
حَسًا حس حسا : see حَسَآءٌ.

حَسْوٌ
حَسْوٌ حسو , inf. n. of 1. ― -b2- See also حَسَآءٌ.

حَسْوَةٌ
حَسْوَةٌ حس حسا حسو حسوه حسوة A single act of supping or sipping; (S, * K;) as also ↓ حُسْوَةٌ; but the former is the more chaste: (K:) some say that these are dial. vars., like نَغْبَةٌ and نُغْبَةٌ, and جَرْعَةٌ and جُرْعَةٌ: but accord. to Yoo, the former denotes the act, and the latter is the [proper] subst. (TA.) See also what next follows.

حُسْوَةٌ
حُسْوَةٌ حس حسا حسو حسوه حسوة A sup, or sip; i. e. a small quantity of what is supped, or sipped: (K:) or as much as is supped, or sipped, (يُحْسَى,) at once: (S:) or a mouthful of what is supped, or sipped; and some say that ↓ حَسْوَةٌ is a dial. var.; but others, that this is an inf. n. [of un.]: (Msb:) pl. حُسًى [for an ex. of which see 4] (Msb, TA) and حُسْوَاتٌ or حُسَوَاتٌ or حُسُوَاتٌ (Msb) and [of pauc.] أَحْسِيَةٌ and أَحْسِوَةٌ [in some copies of the K, erroneously, أَحْسُوَةٌ], and pl. pl. أَحَاسِى [or rather أَحَاسٍ], (K,) which ISd thinks to be rather a pl. of ↓ حَسَآءٌ, contr. to rule. (TA.) You say, فِى الاـِنَآءِ حُسْوَةٌ [In the vessel is a sup, or sip]. (S, Msb.) See also حَسْوَةٌ.

حَسَآءٌ
حَسَآءٌ حسآء A well-known kind of food; (S;) soup; i. e. what is supped, or sipped; (K;) thin cooked food, (Sh, IAth, Msb,) that is supped, or sipped, (IAth, Msb,) such as is prepared for one who has a complaint of his chest, (Sh,) made of flour and water and oil or grease, and sometimes sweetened: (IAth:) also called ↓ حَسُوٌّ (Sh, S, Msb, K) and ↓ حَسِيَّةٌ (Sh, K) and ↓ and ↓ حَسْوٌ; (K;) the last two, the latter of which is like the inf. n., mentioned by IAar, but regarded by ISd as of doubtful authority. (TA.) See also حُسْوَةٌ.

حَسُوٌّ
حَسُوٌّ حسو : see what next precedes. ― -b2- Also One who sups, or sips, much: (S, K:) an epithet applied to a man. (S.)

حَسِيَّةٌ
حَسِيَّةٌ حسي حسيه حسية : see حَسَآءٌ.

حَاسٍ
[ حَاسٍ حاس act. part. n. of 1. Hence,] حَاسِى الذَّهَبِ [lit. The supper, or sipper, of gold;] a surname of Ibn-Judh'لn, because he bad a vessel of gold from which he supped, or sipped. (S, CK.)

مَحْسًى
مَحْسًى محسى محسي [The mouth; lit. the place of supping, or sipping]. One says of him who is short, هُوَ قَرِيبُ المَحْسَى مِنَ المَفْسَى [He has the mouth near to the anus]. (TA.)

##### Türkçe

حَسَا
1 **حَسَا** حس حسا, (S, Msb, K,) muzârîsi **يَحْسُو**, (Msb,) mastarı **حَسْوٌ**, (S, Msb,) ve bazıları **حَسْوَةٌ**’nin de bir mastar olduğunu söyler, (Msb,) [fakat bu, aslında bir tekillik mastarıdır,] O (bir adam) çorbayı yahut et suyunu, (S, K,) yahut **سَوِيق**’i ve benzerini; (Msb;) azar azar kaşıkladı, yahut yudumladı, yahut içti; (K;) bunun gibi ↓ **احتسى** (S, K) ve ↓ **تحسّى**, (K,) yahut sonuncusu, ağır ağır bir tarzda (demektir). (Sb, S.) Sen ayrıca, **حَسَوْتُ حَسْوَةً وَاحِدَةً** [Ben bir kaşıklama yahut bir yudum yudumladım] dersin. (S.) Ve **حَسَوْتُ** (şu mânâda:) **حَسُوء** ve **حَسَآء** diye adlandırılan şeyi içtim [yahut kaşıkladım yahut yudumladım]. (ISk, TA.) [Bundan dolayı,] **كَأْسَ المَنَايَا** ↓ **اِحْتَسَوْا** (mecaz kabul edilerek:) [Ölüm kadehini yudumladılar; lafzen, ölümler]: ve ↓ **اِحْتَسَوْا أَنْفَاسَ النَّوْمِ** (mecaz kabul edilerek:) [Uykunun nefeslerini yudumladılar; mânâsı, kestirdiler]. (TA.) ― -b2- Bir kuş hakkında da, **حَسَا المَآءَ**, (Msb, K,) muzârîsi yukarıdaki gibidir, (Msb,) mastarı **حَسْوٌ**, (Msb, K,) bir adam hakkında **شَرِبَ** denildiği gibi; (TA;) [Suyu yudumladı:] bu durumda **شَرِبَ** denilmemelidir. (Msb, K.) Bundan dolayı darbımesel, (Msb,) **نَوْمٌ كَحَسْوِ الطَّيْرِ** [Kuşun yudumlaması gibi bir uyku] yani kısa süreli; (S, M, Msb, TA;) çabuk bitişinde, kuşun su yutmasına benzetilmiştir: (Msb:) K’nin nüshalarında **يَوْمٌ** [bir gün]; ve [S’nin bazı nüshalarında] ve A’da da böyledir. (TA.) Ve söz, **نِمْتُ نَوْمَةً كَحَسْوِ الطَّيْرِ** Ben [kuşun yudumlaması gibi bir uyku; yani,] kısa bir uyku uyudum. (T, Msb. *)

2 **حَسَّوَ**: iki yerde 4’e bak.

3 **حَاْسَوَ** [**حاساهُ** O, onunla birlikte çorba yahut et suyu vb. kaşıkladı yahut yudumladı.] Sen, **حَاسَيْتُهُ كَأْسًا مُرَّةً** [Onunla birlikte acı bir kadehi kaşıkladım yahut yudumladım] dersin. (TA.)

**أَحْسَيْتُهُ المَرَقَ**
4 **أَحْسَيْتُهُ المَرَقَ** ذ , (S, K,) mastarı **اـِحْسَآءٌ**, (TA,) Ona çorbayı yahut et suyunu kaşıklattım, yahut yudumlattım; (S, * K;) bunun gibi ↓ **حَسَّيْتُهُ**, (K,) mastarı **تَحْسِيَةٌ**. (TA.) Bir darbımeselde denilmiştir,
**الحُسَى** ↓ **لِمِثْلِهَا كُنْتُ أُحَسِّيكَ**
[Onun benzeri için sana çorba lokmalarını kaşıklatırdım yahut yudumlattırırdım;] mânâsı (mecaz kabul edilerek:) bu hâlin benzeri için sana iyilikle muamele ederdim. (A, TA. [Freytag’ın Arab. Prov. ii. 437’sine de bak; orada **أُحَسِّيهَا** okuruz.]

5 **تَحَسَّوَ**: 1’e bak.

تحاسوا
6 **تحاسوا** **تحاسوا** (TA) Birbirleriyle [çorba yahut et suyu vb.] kaşıkladılar, yahut yudumladılar. (KL.)

8 **اـِحْتَسَوَ**: üç yerde 1’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] **احتسى سَيْرَ الفَرَسِ**, ve **الجَمَلِ**, ve **النَّاقَةِ**, (mecaz kabul edilerek:) Atın, erkek devenin ve dişi devenin yürüyüşünün en son süratini yahut gücünü ortaya çıkardı, yahut zorla aldı. (TA.)

حَسًا
**حَسًا** حس حسا : **حَسَآءٌ**’a bak.

حَسْوٌ
**حَسْوٌ** حسو , 1’in mastarıdır. ― -b2- **حَسَآءٌ**’a da bak.

حَسْوَةٌ
**حَسْوَةٌ** حس حسا حسو حسوه حسوة Tek bir kaşıklama yahut yudumlama fiili; (S, * K;) bunun gibi ↓ **حُسْوَةٌ**; fakat birincisi daha fasîhtir: (K:) bazıları bunların lehçe varyantları olduğunu söyler; **نَغْبَةٌ** ve **نُغْبَةٌ**, ve **جَرْعَةٌ** ve **جُرْعَةٌ** gibi: fakat Yoo’ya göre birincisi fiili gösterir, ikincisi ise [asıl] isimdir. (TA.) Bir sonraki şeye de bak.

حُسْوَةٌ
**حُسْوَةٌ** حس حسا حسو حسوه حسوة Bir kaşık, yahut bir yudum; yani kaşıklanan yahut yudumlanan şeyden az bir miktar: (K:) yahut bir defada kaşıklanan yahut yudumlanan ( **يُحْسَى** ) kadar: (S:) yahut kaşıklanan yahut yudumlanan şeyden bir ağız dolusu; ve bazıları ↓ **حَسْوَةٌ**’nin bir lehçe varyantı olduğunu söyler; fakat başkaları, bunun bir [tekillik] mastarı olduğunu (söyler): (Msb:) çoğulu **حُسًى** [bunun bir örneği için 4’e bak] (Msb, TA) ve **حُسْوَاتٌ** yahut **حُسَوَاتٌ** yahut **حُسُوَاتٌ** (Msb) ve [azlık çoğulu] **أَحْسِيَةٌ** ve **أَحْسِوَةٌ** [K’nin bazı nüshalarında yanlış olarak **أَحْسُوَةٌ**], ve çoğulun çoğulu **أَحَاسِى** [yahut daha doğrusu **أَحَاسٍ**], (K,) ki ISd bunun, kaideye aykırı olarak, ↓ **حَسَآءٌ**’un bir çoğulu olmasını daha muhtemel görür. (TA.) Sen, **فِى الاـِنَآءِ حُسْوَةٌ** [Kapta bir kaşık yahut bir yudum vardır] dersin. (S, Msb.) **حَسْوَةٌ**’ye de bak.

حَسَآءٌ
**حَسَآءٌ** حسآء Meşhur bir yiyecek türü; (S;) çorba; yani kaşıklanan yahut yudumlanan şey; (K;) ince pişmiş yiyecek, (Sh, IAth, Msb,) ki kaşıklanır yahut yudumlanır, (IAth, Msb,) göğsünde bir şikâyeti olan kimse için hazırlanan türden, (Sh,) un ve su ve yağ yahut içyağı ile yapılır, ve bazen tatlandırılır: (IAth:) ayrıca ↓ **حَسُوٌّ** (Sh, S, Msb, K) ve ↓ **حَسِيَّةٌ** (Sh, K) ve ↓ ve ↓ **حَسْوٌ** diye de adlandırılır; (K;) son iki (ad), ikincisi mastar gibi olanı, IAar tarafından zikredilmiştir; fakat ISd tarafından senedi şüpheli görülmüştür. (TA.) **حُسْوَةٌ**’ye de bak.

حَسُوٌّ
**حَسُوٌّ** حسو : bir öncekinin ardından gelene bak. ― -b2- Ayrıca Çokça kaşıklayan yahut yudumlayan: (S, K:) bir adama nispet edilen bir sıfattır. (S.)

حَسِيَّةٌ
**حَسِيَّةٌ** حسي حسيه حسية : **حَسَآءٌ**’a bak.

حَاسٍ
[ **حَاسٍ** حاس 1’in ism-i fâilidir. Bundan dolayı,] **حَاسِى الذَّهَبِ** [lafzen, altının kaşıklayıcısı yahut yudumlayıcısı;] İbn-Judh'لn’ın bir lakabıdır; çünkü onun, ondan kaşıkladığı yahut yudumladığı altından bir kabı vardı. (S, CK.)

مَحْسًى
**مَحْسًى** محسى محسي [Ağız; lafzen, kaşıklama yahut yudumlama yeri]. Kısa boylu olan kimse hakkında, **هُوَ قَرِيبُ المَحْسَى مِنَ المَفْسَى** [Onun ağzı anüse yakındır] denir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَسَا
حَسَا U ( n. ac. حَسْو 1 ),
a.  Supped, sipped; lapped.

حَسَّوَ
حَسَّوَ II ,
a.  Gave to sip.

تَحَسَّوَ
تَحَسَّوَ V ,  اِحْتَسَوَ VIII ,
a.  see I .

حَسْو
حَسْو 1 ,
a.  Sup, sip.

b.  see 22A .

حَسْوَة
حَسْوَة 1t ,  حُسْوَة 3t ,
a.  Sup, sip, spoonful.

حَسَآء
حَسَآء [ 22A ],
a.  Broth.

##### Türkçe

حَسَا
**حَسَا** I (mastar: **حَسْو** 1),
a. Yudumladı; yalayarak içti.

حَسَّوَ
**حَسَّوَ** II,
a. Yudumlaması için verdi.

تَحَسَّوَ
**تَحَسَّوَ** V, **اِحْتَسَوَ** VIII,
a. I’e bak.

حَسْو
**حَسْو** 1,
a. Yudumlama, yudum.

b. 22A’ya bak.

حَسْوَة
**حَسْوَة** 1t, **حُسْوَة** 3t,
a. Yudum, yudumlama, kaşık dolusu.

حَسَآء
**حَسَآء** [22A],
a. Et suyu.
