# حشد (ح-ش-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B4%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ش - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والشين والدال معهما
ح ش د، ش ح د يستعملان فقط
حشد:
يقال: حَشَدوا أي خَفُّوا في التَعاوُن، وكذلك إذا دُعُوا فأَسْرَعُوا الإجابة، يستعمل في الجميع، قَلَّما يُقال: حَشَدَ، إلاّ أنَّهم يقولون للإبِل: لها حالِبٌ حاشدٌ أيْ لا يفتُرُ عن حَلْبها والقيام بذلك.
شحد:
الشَّوْحَدُ: الطَويل من النُّوق، قال الرطرماح:
بفَتْلاءَ أمرار الذراعين شَوْدَحِ
وهذا مقلوبٌ من شَوْحَد.

##### Türkçe

**حرف الحاء** ve **الشين** ve **الدال** ile birlikte olan باب
**ح ش د**، **ش ح د** yalnızca استعمال olunur.

**حشد:**
Denilir: **حَشَدوا** yani yardımlaşmada hafiflediler; yine, çağrıldıkları zaman cevabı hızlandırdıklarında da (böyledir); hepsinde استعمال olunur. Pek az denilir: **حَشَدَ**; ancak onlar develer için derler: onun **حالِبٌ حاشدٌ**’i vardır, yani onu sağmaktan ve bunu yerine getirmekten gevşemez.

**شحد:**
**الشَّوْحَدُ**: dişi develerden uzun olan. **الرطرماح** dedi:
بفَتْلاءَ أمرار الذراعين شَوْدَحِ
Ve bu, **شَوْحَد**’dan çevrilmiş (mقلوب) olandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عندي حَشْدٌ من الناس، أي جماعةٌ، وهو في الأصل مصدرٌ. وحَشَدوا يَحْشِدون بالكسر حَشْداً: أي اجتمعوا؛ وكذلك احتَشَدوا وتحشّدوا. وجاء فلانٌ حاشِداً ومُحْتَفِلاً محتَشِداً، أي مستعداً متأهِّباً. ورجل مَحشود، إذا كان الناس يَخِفَّون لخدمته لأنّه مطاعٌ فيهم. وأرض حَشادٌ: لا تسيل إلا عن مطر كثير.

##### Türkçe

Bende insanlardan bir **حَشْدٌ** vardır; yani bir cemaat; ve o aslında bir mastardır. Ve **حَشَدوا** **يَحْشِدون** (kesre ile) **حَشْداً**: yani toplandılar; aynı şekilde **احتَشَدوا** ve **تحشّدوا**. Ve falan kimse **حاشِداً** ve **مُحْتَفِلاً** **محتَشِداً** geldi; yani hazır, teyakkuzlu. Ve **مَحشود** bir adam: insanlar onun hizmetine koşuştukları zaman; çünkü o, onların içinde itaat edilendir. Ve **حَشادٌ** bir arazi: ancak çok yağmurdan dolayı akar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ش د
حشد ، شحد ، شدح
استعمل من وجوهه : حشد ، شحد ، شدح .
حشد : قال الليث : حَشَد القوم إذا خَقُّوا في التَّعاون وكذلك إذا دُعُوا فأسرعوا للإجابة قال : وهذا فعل يستعمل في الجميع ، وقَلَّما يقال للواحد حَشَد إلا أنهم يقولون للإبل : لها حالبٌ حاشد ، وهو الذي لا يَفْتُر عن حَلْبها ، والقيام بذلك . قلت : المعروف في حلْب الإبل حاشِك بالكاف لا حاشِد بالدّال ، وقد مرّ تفسيره في باب حَشَك إلا أن أبا عُبيد قال : يقال : حَشَد القومُ ، وحَشَكُوا ، وتَحتْرشُوا بمعنى واحد فجمع بين الدَّال والكاف في هذا المعنى وفي حديث صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) الذي يُروى عن أُمِّ معْبد الخُزاعِية : ( مَحْفُودٌ مَحْشُودٌ أرادت أن أصحابه يخدمونه ويجتمعون عليه . ويقال : احتشد القومُ لفلان إذا أردتَ أنهم تَحَمَّعوا له وتَأَهّبوا ، وعند فلان حَشَدٌ من الناس أي جماعة قد احتشدوا له ، وقال أبو عمرو : يقال للرجل إذا نزل بقوم وأكرموه وأحسنوا ضيافته قد حشدوا له ، وقال الفرّاء : حشدوا له وحَفَلوا له إذا اختلطوا له وبالغوا له في إلْطافه وإكرامه .
الحَرَّاني عن ابن السِّكِّيب :
أرض نَزْلَة : تَسِيلُ من أدنى مَطَر ، وكذلك أَرْضٌ حَشاد وزَهادٌ ، وأرض شَحاح .
وقال النضر : الحَشادُ من المسايل إذا كانت أرضٌ صُلْبة سريعةُ السيل وكثرت شِعابُها في الرَّحْبَة وحَشَد بعضها بعضا .
قال : ورجل محشود : عنده حَشْدٌ من الناس .
شحد : قال الليث : الشُّحْدودُ : السيءُ الخُلُق ، وقالت أَعرابية وأرادت أن تركب بَغْلاً : لعله حَيُوص أو قَمُوص أو شُحْدودٌ ، وجاء به غير الليث .
شدح : أهمله الليث ، وروى أبو عُبيد عن الفراء : انشدح الرجل انشداحاً إذا استلقَى وفَرَّج رِجْلَيْه .
وقال أبو عمرو : ناقة شَوْدَح : طويلة على وجه الأرض ، وأنشد :
قَطَعتُ إلى مَعْرُوفِها مُنكراتِها
بِفَتْلاءِ إمْرارِ الذِّراعَيْن شَوْدَح
ويقال : لك عن هذا الأمر مُشْتدَح ومُرْتَدَح ومُرْتَكَح ومُنْتَدَح ، وشُدْحَةٌ وبُدْحَة ورُكْحة ورُدْحَة وفُسْحة بمعنى واحد .
وكلأ شادِح وسادِح ورادِح أي واسع كثير .

##### Türkçe

ح ش د
**حشد** , **شحد** , **شدح**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **حشد** , **شحد** , **شدح** .

**حشد** : Leys dedi: **حَشَد** kavim, yardımlaşmada haklarını yerine getirdikleri zaman; yine çağrıldıkları zaman da icabete koşup hızlandıkları zaman. Dedi: Bu, hepsi hakkında kullanılan bir fiildir; tekil için **حَشَد** denmesi pek azdır; ancak develer için şöyle derler: “Onun **حاشد** bir sağıcısı vardır”; o, onları sağmaktan ve bununla meşgul olmaktan gevşemeyendir. Dedim: Develeri sağmada bilinen **حاشِك** ( **الكاف** ile)dir, **حاشِد** ( **الدّال** ile) değil; onun tefsiri **حَشَك** babında geçmişti; şu var ki Ebû Ubeyd dedi: “**حَشَد** kavim” ve “**حَشَكُوا**” ve “**تَحتْرشُوا**” bir mânâdadır; böylece bu mânâda **الدَّال** ile **الكاف**’ı bir araya getirdi. Ve Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatı hadîsinde—Ümmü Ma‘bed el-Huzâ‘iyye’den rivayet olunan—: “(**مَحْفُودٌ مَحْشُودٌ**)”; onunla, ashabının ona hizmet ettiğini ve onun etrafında toplandığını kastetti. Ve denir: **احتشد** kavim falan kimse için; onların onun için toplandıklarını ve hazırlandıklarını murad ettiğin zaman. Ve falanın yanında insanlardan bir **حَشَدٌ** vardır; yani onun için toplanmış bir cemaat. Ebû Amr dedi: Bir adam bir kavmin yanına indiğinde, onu ikram edip misafirliğini güzel yaptıklarında ona “Onun için **حشدوا**” denir. Ferrâ dedi: “Onun için **حشدوا**” ve “Onun için **حَفَلوا**”; onun için birbirine karıştıkları ve ona lütufta ve ikramda mübalağa ettikleri zaman.

el-Harrânî, İbn es-Sikkîb’den:
**أرض نَزْلَة**: en aşağı bir yağmurdan akar; yine **أَرْضٌ حَشاد** ve **زَهادٌ**; ve **أرض شَحاح**.

Nadr dedi: **الحَشادُ**; akıntı yerlerinden, yer sert, seli çabuk olan ve geniş yerde vadicikleri çoğalan ve bir kısmı bir kısmını **حَشَد** ettiği zaman.

Dedi: Ve **رجل محشود**: yanında insanlardan bir **حَشْدٌ** vardır.

**شحد** : Leys dedi: **الشُّحْدودُ**: kötü huylu. Bir bedevî kadın dedi—bir katıra binmek istedi—: “Belki **حَيُوص**tur veya **قَمُوص**tur veya **شُحْدودٌ**dur.” Onu Leys’ten başkası da getirdi.

**شدح** : Leys onu ihmal etti. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan rivayet etti: Adam **انشدح** eder, **انشداحاً**; sırtüstü yattığı ve iki bacağını ayırdığı zaman.

Ebû Amr dedi: **ناقة شَوْدَح**: yer yüzü üzerinde uzun. Şu beyti okudu:
قَطَعتُ إلى مَعْرُوفِها مُنكراتِها
بِفَتْلاءِ إمْرارِ الذِّراعَيْن شَوْدَح

Ve denir: Bu işten senin için **مُشْتدَح** ve **مُرْتَدَح** ve **مُرْتَكَح** ve **مُنْتَدَح** vardır; ve **شُدْحَةٌ** ve **بُدْحَة** ve **رُكْحة** ve **رُدْحَة** ve **فُسْحة** bir mânâdadır.

Ve **كلأ شادِح** ve **سادِح** ve **رادِح**; yani geniş, çok.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والشين وما يثلثهما)
  (حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة.
  فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])  وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2]) خِلْفُ الناقة، إذا ارتفع منه الّلبن. والحشيف: الثَّوب الخَلَق. وقد تَحَشَّف الرَّجلُ: لَبِسَ الحشيف. قال:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])  والحَشَفة: العجوز الكبيرة، والخميرة اليابسة([4])، والصخرة الرِّخْوَة حَوْلها السهلُ من الأرض.
  (حشك) الحاء والشين والكاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. يقال حَشَكْت النَّاقةَ، إذا تركتَها لا تحلبُها فتجمَّع لبنُها، وهي محشوكة. قال:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  وَحَشَكَ القوم، إذا حَشَدُوا. وحَشَكَت([6]) السّحابة: كثُر ماؤُها. ومنه قولهم للنّخلة الكثيرة الحَمْل حاشك. وحَشَكت السّماء: أتَتْ بمطرها. وربَّما حملوا عليه فقالوا: قوسٌ حاشكة، وهي الطَّرُوحُ البعيدةُ المَرمى. وحَشّاك: نَهْر.
  (حشم) الحاء والشين والميم أصلٌ مشترك، وهو الغَضَب أو قريبٌ منه.
  قال أهل اللغة. الحِشْمَة: الانقباضُ والاستحياء. وقال قومٌ: هو الغضب. قال ابن قُتيبة: رُوِي عن بعض فصحاء العرب: إن ذلك مما يُحْشِمُ بني فلانٍ، أي يغضبهم. وذكر آخر أن العرب لا تعرِفُ الحشمةَ إلاَّ الغضب، وأنَّ قولهم لحشَمِ الرجل خدمه، إنما معناه أنّهم الذين يَغْضب لهم ويغْضَبون له.
  قال أبو عبيدٍ: قال أبو زيد: حَشَمْتُ الرجل أحْشِمه وأحْشَمْتُه، وهو أن يجلس إليك فتُؤذيَهُ وتُسمعه ما يكره. وابن الأعرابي يقول: حَشَمْتُه فَحَشم، أي أخجلته. وأحشمته: أغضبته. وأنشد:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])  (حشن) الحاء والشين والنون أصلٌ واحد، وهو تغيُّر الشيء بما يتعلّق به من درن. ثمّ يشتق منه:
  فأمّا الأول فقولهم فيما رواه الخليل: حَشنَ السِّقاء، إذا حُقِنَ لبناً ولم يُتَعهَّدْ بغسلٍ فتغيَّرَ ظاهرُه وأنتَنَ. وأمَّا القياس فقال أبو عبيد: الحِشْنة، بتقديم الحاء على الشين: الحقد. وأنشد:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])  قال غيره: ومن ذلك قولهم: قال([9]) فلانٌ لفلان حتَّى حشَّن صدرَه.
  (حشو/ي) الحاء والشين وما بعدها معتلٌ أصلٌ واحد، وربما هُمِزَ فيكون المعنيان متقاربين أيضاً. وهو أن يُودَع الشيءُ وعاءً باستقصاء. يقال حشوتُه أحشوه حَشْوا. وَحِشْوَة الإنسان والدابة: أمعاؤه. ويقال [فلانٌ] من حِشْوة بني فلانٍ، أي من رُذَالهم. وإنما قيل ذلك لأن الذي تحشى به الأشياءُ لا يكون من أفخر المَتاع بل أدْونِه.
  والمِحْشى: ما تحتشي([10]) به المرأة، تعظِّم* به عَجِيزتها، والجمع المحاشِي. قال:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  والحشا: حشا الإنسان، والجمع أحشاء. والحشا: الناحية، وهو من قياس الباب، لأنّ لكلّ ناحيةٍ أهلاً فكأنّهم حشَوها. يقال: ما أدري بأيّ حشاً هو. قال:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  ومن المهموز وهو من قياسِ الباب غيرُ بعيدٍ منه، قولهم: حشأتُه بالسَّهم أحشَؤُه، إذا أصبتَ به جَنْبَه. قال:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])  ومنه حَشَأْتُ المرأةَ، كناية عن الجِماع.
  والحَشَا، غير مهموز: الرَّبْو، يقال حَشِي يَحْشَى حشاً، فهو حَشٍ كما ترى. فأمّا قول النابغة:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])  فله وجهان: أحدهما أن يكون ميمُه أصليَّة، وقد ذكر في بابه. والوجه الآخر أن يكون الميم زائدةً ويكون مِفْعَلاً من الحَشو، كأنه أراد اللفيف والأُشابة، وكان ينبغي أن يكون مِحْشَىً، فَقَلب.
  (حشب) الحاء والشين والباء قريبُ المعنى مما قبله. فيقال الحَوْشَب العظيم البطن. قال:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])والحوشب: حَشْو الحافر، ويقال بل هو عظمٌ في باطن الحافر بين العصَب والوظيف. قال رؤبة:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *
  (حشد) الحاء والشين والدال قريب المعنى من الذي قبلَه. يقال حَشَد القوم إذا اجتمعوا وخفُّوا في التعاوُن. وناقة حشُودٌ: يسرعُ اجتماعُ اللبَن في ضرعها. والحَشْدَ: المحتشدون. وهذا وإن كان في معنى ما قبلَه ففيه معنىً آخر، وهو التّعاوُن. ويقال عِذقٌ حاشِدٌ وحاشك: مجتمِعُ الحَمْل كثيرُهُ.
  (حشر) الحاء والشين والراء قريبُ المعنى من الذي قبلِه، وفيه زيادةُ معنىً، وهو السّوق والبعثُ والانبعاث.
  وأهل اللغة يقولون: الحشر الجمع مع سَوْقٍ، وكلُّ جمعٍ حَشْر. والعرب تقول: حَشرَتْ مالَ بني فلانٍ السنةُ كأنّها جمعته، ذهبت به وأتَتْ عليه. قال رؤبة:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])  ويقال أُذُنٌ حَشْرَةٌ، إذا كانت مجتمِعة الخَلْق. قال:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])  ومن أسماء رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "الحاشر"، معناه أنّه يحشر النّاس على قدمَيه، كأنّه يقدُمُهم يوم القِيامة وهم خلْفه. ومحتملٌ أن يكون لَمَّا كان آخِرَ الأنبياء حُشِر النّاس في زمانه.
وحشرات الأرض: دوابُّها الصغار، كاليرابيع والضِّباب وما أشبهها، فسمِّيت بذلك لكثرتها وانسياقها وانبعاثها. والحَشْوَرُ من الرّجال: العظيم الخَلْق أو البطنِ.
  وممّا شذّ عن الأصل قولهم للرجل الخفيف حَشْرٌ. والحَشْر من القُذَذ: ما لَطُف. وسِنانٌ حَشْرٌ، أي دقيق؛ وقد حَشَرْته.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) ديوان امرئ القيس 70.
([2]) وكذا ضبط بكسر الشين في المجمل، وفي اللسان بالفتح.
([3]) في المجمل: "ونفسه".
([4]) ذكر هذين المعنيين في المجمل، وذكرا في القاموس، وفاتا صاحب اللسان.
([5]) عجزه كما في اللسان (حشك): * فراح الذئار عليها صحيحا *
([6]) في الأصل: "حشدت"، تحريف.
([7]) البيت في المجمل واللسان (حشم).
([8]) البيت في المجمل واللسان (حشن).
([9]) كذا وردت هذه الكلمة.
([10]) في الأصل: " ما تحشى"، صوابه ما أثبت.
([11]) الجم: جمع جماء، وهي الكثيرة اللحم. وفي الأصل: "جمعا"، صوابه من المجمل.
([12]) للمعطل الهذلي من قصيدة في مخطوطة الشنقيطي من الهذليين 108. وأشده في اللسان: (حشا) وصدره: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله *
([13]) البيت لأسماء بن خارجة كما في اللسان (حشا، أوس، هبل).
([14]) ديوان النابغة 70 واللسان (حشا).
([15]) لحبيب بن عبد الله، المعروف بالأعلم الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (1: 447).
([16]) ديوان العجاج 74 واللسان والمجمل (حشب).
([17]) ديوان رؤبة 78 واللسان (حشر، طمش) والمقاييس (طمش).
([18]) للنمر بن تولب كما في اللسان (حشر)، ونبه على صحة هذه النسبة في (علط) بعد أن ذكر نسبته إلى امرئ القيس، وسيعيده في المقاييس (علط).
ـ

##### Türkçe

(حarf **الحاء** ve **الشين** ve ikisini üçlü kılan şeyler babı)
  (**حشف**) **الحاء** ve **الشين** ve **الفاء** tek bir asıldır; gevşekliğe, zayıflığa ve eskiliğe delâlet eder.
  Bunun ilki **الحَشَف**’tir; o, hurmanın en kötüsüdür. Ve mesellerinde derler: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، iki kötü işi bir araya getiren adam için. İmru’ul-Kays dedi:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])  Ancak kalplerini zikretti; çünkü o, kuşta olanın en hoşudur; ve yavrularına onu getirir. Ve denir: **حَشِفَ**([2]) devenin memesinin artığı, ondan süt yükseldiği (çekildiği) zaman. Ve **الحشيف**: eski elbise. Ve adam **تَحَشَّف** etti: **الحشيف** giydi. Dedi:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])  Ve **الحَشَفة**: büyük yaşlı kadın; ve kuru maya([4]); ve etrafında yerin düzlüğü bulunan gevşek kaya.
  (**حشك**) **الحاء** ve **الشين** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Denir: **حَشَكْت** deveyi; onu sağmayıp bıraktığın zaman, sütü toplanır; o da **محشوكة**’dir. Dedi:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  Ve **حَشَكَ** kavim; **حَشَدُوا** ettikleri zaman. Ve **حَشَكَت**([6]) bulut: suyu çoğaldı. Ondandır: yükü çok hurma ağacına **حاشك** demeleri. Ve **حَشَكت** gök: yağmuruyla geldi. Ve bazen bunun üzerine حمل ettiler de dediler: **قوسٌ حاشكة**; o, uzak atışlı, menzili uzak olan yaydır. Ve **حَشّاك**: nehir.
  (**حشم**) **الحاء** ve **الشين** ve **الميم** ortak bir asıldır; o da öfke yahut ona yakın bir şeydir.
  Dil ehli dedi: **الحِشْمَة**: çekinme ve utanmadır. Bir kavim dedi: o, öfkedir. İbn Kuteybe dedi: Arapların bazı fasihlerinden rivayet olundu: “Bu, falan oğullarını **يُحْشِمُ** eder”; yani onları öfkelendirir. Bir başkası zikretti ki Arap, **الحشمة**’yi ancak öfke olarak bilir; ve onların “adamın **حشَم**’ı hizmetçileridir” sözünün manası ancak şudur: onlar, kendileri için öfkelendiği ve onun için öfkelendikleri kimselerdir.
  Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **حَشَمْتُ** adamı, onu **أحْشِمه**; ve **أحْشَمْتُه**; bu, sana oturup da ona eziyet etmen ve ona hoşlanmadığı şeyi işittirmendir. İbnü’l-A‘râbî der ki: **حَشَمْتُه** de, o da **فَحَشم** etti; yani onu utandırdım. Ve **أحشمته**: onu öfkelendirdim. Ve inşad etti:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])  (**حشن**) **الحاء** ve **الشين** ve **النون** tek bir asıldır; o, kendisine ilişen kirden dolayı şeyin değişmesidir. Sonra ondan türetilir:
  Birincisine gelince, Halîl’in rivayet ettiğinde onların sözü: **حَشنَ** tulum; içine süt enjekte edilip yıkamayla gözetilmediği zaman, dışı değişir ve kokar. Kıyasa gelince, Ebû Ubeyd dedi: **الحِشْنة**—**الحاء**’ın **الشين**’den önce getirilmesiyle—kin (hınç)tır. Ve inşad etti:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])  Başkası dedi: Ve bundandır onların sözü: **قال**([9]) falan, falana, ta ki göğsünü **حشَّن** edinceye kadar.
  (**حشو/ي**) **الحاء** ve **الشين** ve ondan sonrası illetli; tek bir asıldır; ve bazen hemzelenir de iki mana da yine birbirine yakın olur. O, şeyin bir kaba tam olarak yerleştirilmesidir. Denir: **حشوتُه** onu **أحشوه** **حَشْوا**. Ve insanın ve binek hayvanının **حِشْوَة**’si: bağırsaklarıdır. Ve denir: [falan] falan oğullarının **حِشْوة**’sindendir; yani onların aşağılıklarındandır. Bu ancak şu sebeple söylenmiştir: eşyaların içine doldurulan şey, metanın en değerlisinden değil, daha aşağısından olur.
  Ve **المِحْشى**: kadının **تحتشي**([10]) ettiği şeydir; onunla kalçasını büyütür; çoğulu **المحاشِي**’dir. Dedi:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  Ve **الحشا**: insanın **حشا**’sı; çoğulu **أحشاء**. Ve **الحشا**: taraf (yön)dür; o, babın kıyasındandır; çünkü her tarafın bir ehli vardır; sanki onu doldurmuşlardır. Denir: Bilmiyorum hangi **حشاً**’dadır. Dedi:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  Hemzeli olandan—ki babın kıyasındandır, ondan uzak değildir—onların sözü: **حشأتُه** onu okla **أحشَؤُه**; onunla böğrünü vurduğun zaman. Dedi:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])  Ve bundandır: **حَشَأْتُ** kadını; cimaa kinaye olarak.
  Ve **الحَشَا**—hemzesiz—şişkinliktir; denir: **حَشِي** **يَحْشَى** **حشاً**; o da **حَشٍ**’dir, gördüğün gibi. Nâbiga’nın sözüne gelince:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])  Onun iki vechi vardır: birincisi, **ميم**’inin aslî olmasıdır; babında zikredilmiştir. İkinci vech, **ميم**’in زائد olması ve **الحَشو**’dan **مِفْعَلاً** olmasıdır; sanki o, karışık topluluğu ve karışımı murad etti; ve **مِحْشَىً** olması gerekirdi; sonra çevirdi.
  (**حشب**) **الحاء** ve **الشين** ve **الباء** manaca bundan öncekine yakındır. Denir: **الحَوْشَب** büyük karınlıdır. Dedi:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])Ve **الحوشب**: toynağın **حَشْو**’sudur; denir ki bilakis o, toynağın iç tarafında, sinir ile **الوظيف** arasında bir kemiktir. Ru’be dedi:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *
  (**حشد**) **الحاء** ve **الشين** ve **الدال** manaca bundan öncekine yakındır. Denir: **حَشَد** kavim; toplandıkları ve yardımlaşmada hafif (çabuk) oldukları zaman. Ve **ناقة حشُودٌ**: memesindeki sütün toplanması çabuk olur. Ve **الحَشْدَ**: toplananlar. Bu, her ne kadar bundan öncekilerin manasında ise de onda başka bir mana vardır; o da yardımlaşmadır. Ve denir: **عِذقٌ حاشِدٌ** ve **حاشك**: yükü toplanmış, çoğu olan.
  (**حشر**) **الحاء** ve **الشين** ve **الراء** manaca bundan öncekine yakındır; onda mana ziyadesi vardır; o da sevk, gönderme ve harekete geçmedir.
  Dil ehli der ki: **الحشر** sevk ile birlikte toplamadır; ve her toplama **حَشْر**’dır. Arap der ki: “Sene, falan oğullarının malını **حَشرَتْ**”; sanki onu toplamış gibi; onu götürdü ve onu tüketti. Ru’be dedi:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])  Ve denir: **أُذُنٌ حَشْرَةٌ**; yaratılışı toplanmış olduğu zaman. Dedi:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])  Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in isimlerindendir: "**الحاشر**"; manası: insanları ayakları üzerinde haşreder; sanki kıyamet günü onların önüne geçer, onlar da arkasındadır. Ve muhtemeldir ki o, peygamberlerin sonuncusu olduğu için, insanlar onun zamanında haşrolundu.
Ve yerin **حشرات**’ı: küçük hayvanlarıdır; yerboğaları, kertenkeleler ve benzerleri gibi; çoklukları, sevk olunmaları ve harekete geçmeleri sebebiyle bununla adlandırıldılar. Ve erkeklerden **الحَشْوَرُ**: yaratılışı yahut karnı büyük olan.
  Asıldan şâz olanlardandır: hafif adama **حَشْرٌ** demeleri. Ve **الحَشْر** tüy saplarından: ince olan şeydir. Ve **سِنانٌ حَشْرٌ**; yani ince; ve onu **حَشَرْتُ**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ش د
حشـد القـوم حشـوداً‏:‏ اجتمعـوا وخفـوا فـي التعاون واحتشدوا وتحشدوا وتحاشدوا على الأمر‏:‏ اجتمعوا عليه متعاونين‏.‏
وحشدتهم أحشدهم وأحشدهم حشـداً وعنـده حشـد مـن الناس‏.‏
ورجل محشود محفود‏:‏ مجتمع عليه مخدوم‏.‏
واحتشدت لفلان في كذا‏:‏ أعددت له‏.‏
واحتشد لنا في الضيافة إذا اجتهد وبذل وسعه واحتشد للضيافة‏:‏ احتفل لها‏.‏
وفلان حافد حاشد‏:‏ مجتهد في خدمته وضيافته وسعيه‏.‏
قال‏:‏ وإذا كان للإبل من يقوم بحلها لا يفتر عنه قالوا‏:‏ لها حالب حاشد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بت في ليلة تحشد عليّ الهموم‏.‏

##### Türkçe

ح ش د
**حشد القوم حشوداً**: toplandılar ve yardımlaşmada hafiflediler; ve **احتشدوا** ve **تحشدوا** ve **تحاشدوا على الأمر**: onun üzerinde yardımlaşanlar olarak toplandılar.
Ve **حشدتهم** onları topladım; **أحشدهم** ve **أحشدهم حشداً**; ve onun yanında insanlardan bir **حشد** vardır.
Ve **رجل محشود محفود**: üzerine toplanılmış, hizmet olunan (kimsedir).
Ve **احتشدت لفلان في كذا**: onun için hazırladım.
Ve **احتشد لنا في الضيافة**: eğer gayret etti ve gücünün yettiğini sarf ettiyse; ve **احتشد للضيافة**: onun için ihtimam gösterdi.
Ve falan **حافد حاشد**: onun hizmetinde ve misafir etmesinde ve çabasında gayretli (kimsedir).
Dedi: Ve eğer develer için, onların bağını çözmekle ilgilenen, ondan gevşemeyen biri varsa, dediler ki: onun için **حالب حاشد** vardır.
Ve mecazdan: üzüntüler benim üzerime **تحشد** eden bir gecede geceledim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَشَدَ القومَ يَحْشِدُهم ويَحْشُدُهم: جمعهم.
وحَشَدوا وتحاشدوا: خفوا في التعاون أَو دُعُوا فأَجابوا مسرعين، هذا فعل يستعمل في الجمع، وقلما يقولون للواحد حَشَد، إِلاَّ أَنهم يقولون للإِبل: لها حالب حاشد، وهو الذي لا يَفْتُرُ عن حَلْبها والقيام بذلك. وحَشَدوا يَحْشِدون، بالكسر، حَشْداً أَي اجتمعوا، وكذلك احتشدوا وتحشدوا. وحَشَدَ القوم وأَحْشَدوا: اجتمعوا لأَمر واحد، وكذلك حَشَدوا عليه واحْتَشَدوا وتحاشدوا.
والحَشْدُ والحَشَدُ: اسمان للجمع؛ وفي حديث سورة الإِخلاص: احشِدوا فإِني سأَقرأُ عليكم ثلث القرآن أَي اجتمعوا.
والحشْد: الجماعة. وحديث عمر قال في عثمان، رضي الله عنهما: إِني أَخاف حَشْدَه؛ وحديث وَفْدِ مَذْحِج: حُشَّدٌ وُفَّدٌ. الحُشَّد، بالضم والتشديد، جمع حاشد. وحديث الحجاج: أَمنَ أَهلُ المَحاشد والمَخاطب أَي مواضع الحَشْدِ والخَطْب، وقيل: هما جمع الحشد والخطب على غير قياس كالمَشابه والمَلامح أَي الذين يجمعون الجموع للخروج، وقيل: المَخْطَبَةُ الخُطْبَةُ، والمخاطبة مفاعلة من الخطاب والمشاورة. ويقال: جاء فلان حافلاً حاشداً ومحتفلاً محتشداً أَي مستعداً متأَهباً. وعند فلان حَشْدٌ من الناس أَي جماعة قد احتشدوا له. قال الجوهري: وهو في الأَصل مصدر. ورجل محشود: عنده حَشَدٌ من الناس أَي جماعة. ورجل محشود إِذا كان الناس يَحُفُّون بخدمته لأَنه مطاع فيهم. وفي حديث أُم معبد: محفود محشود أَي أَن أَصحابه يخدمونه ويجتمعون إِليه. والحَشِدُ والمحتَشِدُ: الذي لا يدع عند نفسه شيئاً من الجَهْدِ والنُّصْرَة والمال، وكذلك الحاشد، وجمعه حُشُدٌ؛ قال أَبو كبير الهذلي:
سَجْراء نفسي غيرَ جَمْعِ أُشابَةٍ
حُشُداً، ولا هُلْك المفارش عُزَّل
قال ابن جني: روي حُشُداً بالنصب والرفع والجر، أَما النصب فعلى البدل من غير، وأَما الرفع فعلى أَنه خبر متبدإِ محذوف، وأَما الجر فعلى جوار أُشابة وليس في الحقيقة وصفاً لها ولكنه للجوار نحو قول العرب هذا جُحْرُ ضَبٍّ خربٍ. ويقال للرجل إِذا نزل بقوم فأَكرموه وأَحسنوا ضيافته، قد حَشَدوا، وقال الفراء: حَشَدوا له وحَفَلوا له إِذا اختلطوا له وبالغوا في إِلطافه وإِكرامه. والحاشدُ: الذي لا يُفَتِّرُ حَلْبَ الناقة والقيامَ بذلك. الأَزهري: المعروف في حلب الإِبل حاشك، بالكاف، لا حاشد، بالدال، وسيأْتي ذكره في موضعه. إِلا أَن أَبا عبيد قال: حَشَدَ القومُ وحَشَكوا وتحرّشوا بمعنى واحد، فجمع بين الدال والكاف في هذا المعنى. وفي حديث صفة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، الذي يروى عن أُم معبد الخزاعية: محفود محشود أَي أَن أَصحابه يخدمونه ويجتمعون عليه.
ويقال: احتشد القوم لفلان إِذا أَردت أَنهم تجمعوا له وتأَهبوا. وحَشَدَت الناقةُ في ضرعها لبناً تَحْشُده حُشوداً: حَفَّلته. وناقة حَشود: سريعة جمع اللبن في الضرع.
وأَرض حَشاد: تسيل من أَدنى مطر. وواد حَشِدٌ: يُسيله القليل الهَيِّن من الماء. وعين حُشُدٌ: لا ينقطع ماؤها. قال ابن سيده: وقيل إِنما هي حُتُدٌ، قال: وهو الصحيح. قال ابن السكيت: أَرض نَزْلةٌ
(* قوله «أرض نزلة»
كذا في الأصل بهذا الضبط. والذي في القاموس بهذا الضبط أيضاً: وأرض نزلة زاكية الزرع، وككتف: المكان الصلب السريع السيل.) تسيل من أَدنى مطر، وكذلك أَرض حَشاد وزَهادٌ وسَحَاح؛ وقال النضر: الحَشادُ من المسايل إِذا كانت أَرض صُلْبة سريعة السيل وكثرت شعابها في الرَّحَبة وحَشَدَ بعضها بعضاً؛ قال الجوهري: أَرض حَشاد لا تسيل إِلا عن مطر كثير، وهذا يخالف ما ذكره ابن سيده وغيره فإِنه قال حَشاد تسيل من أَدنى مطر.
وحاشِدٌ: حيّ من هَمْدان.

##### Türkçe

**حَشَدَ** kavmi **يَحْشِدُهم** ve **يَحْشُدُهم**: onları topladı.

Ve **حَشَدوا** ve **تحاشدوا**: yardımlaşmada hafiflediler yahut çağrıldılar da acele ederek cevap verdiler; bu, toplama hususunda kullanılan bir fiildir; ve nadiren tek kişi için **حَشَد** derler; ancak onlar develer için: onun bir **حاشد** sağanı vardır, derler; o da onun sağımından ve bununla meşgul olmaktan gevşemeyen kimsedir.

Ve **حَشَدوا يَحْشِدون** (kesre ile), **حَشْداً**: yani toplandılar; aynı şekilde **احتشدوا** ve **تحشدوا**.

Ve **حَشَدَ** kavim ve **أَحْشَدوا**: tek bir iş için toplandılar; aynı şekilde ona karşı **حَشَدوا** ve **احْتَشَدوا** ve **تحاشدوا**.

Ve **الحَشْدُ** ve **الحَشَدُ**: topluluk için iki isimdir; **سورة الإِخلاص** hadîsinde: **احشِدوا**; zira ben size Kur’ân’ın üçte birini okuyacağım, yani: toplanın.

Ve **الحشْد**: cemaat. Ve Ömer’in hadîsi, Osman hakkında, Allah ikisinden de razı olsun, dedi ki: “Ben onun **حَشْدَه**’inden korkuyorum.”; ve **وَفْدِ مَذْحِج** hadîsi: **حُشَّدٌ وُفَّدٌ**. **الحُشَّد** (damme ve şeddeli), **حاشد**’in çoğuludur. Ve Haccâc’ın hadîsi: “**أَمنَ أَهلُ المَحاشد والمَخاطب**” yani **الحَشْدِ** ve **الخَطْب** yerleri; ve denildi ki: ikisi, القياس dışı olarak **الحشد** ve **الخطب**’un çoğuludur; tıpkı **المَشابه** ve **المَلامح** gibi; yani çıkmak için kalabalıkları toplayanlar; ve denildi ki: **المَخْطَبَةُ** **الخُطْبَةُ**’dir; ve **المخاطبة** ise **الخطاب** ve **المشاورة**’den bir **مفاعلة**’dir. Ve denir: falan kimse **حافلاً حاشداً** ve **محتفلاً محتشداً** geldi; yani hazır, müteheyyi. Ve falan kimsenin yanında insanlardan bir **حَشْدٌ** vardır; yani onun için toplanmış bir cemaat. Cevherî dedi ki: ve o aslında bir mastardır. Ve **رجل محشود**: yanında insanlardan bir **حَشَدٌ** vardır; yani bir cemaat. Ve **رجل محشود**: insanlar onun hizmetiyle çevresini sardıkları zaman; çünkü o, onların içinde itaat edilendir. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde: **محفود محشود**; yani onun arkadaşları ona hizmet eder ve ona toplanırlar. Ve **الحَشِدُ** ve **المحتَشِدُ**: kendi nefsinde gayret, yardım ve maldan hiçbir şeyi bırakmayan kimsedir; aynı şekilde **الحاشد**; ve onun çoğulu **حُشُدٌ**’dur; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
سَجْراء نفسي غيرَ جَمْعِ أُشابَةٍ
حُشُداً، ولا هُلْك المفارش عُزَّل

İbn Cinnî dedi ki: **حُشُداً** nasb ile, ref‘ ile ve cerr ile rivayet edilmiştir; nasb ise **غير**’den bedel üzerinedir; ref‘ ise, hazfedilmiş bir mübtedânın haberi olması üzerinedir; cerr ise, **أُشابة**’ye komşuluk (جوار) üzerinedir; hakikatte onun sıfatı değildir, fakat komşuluk içindir; Arapların sözü gibi: “bu, harap bir kertenkele deliğidir: **هذا جُحْرُ ضَبٍّ خربٍ**.” Ve bir adama, bir kavmin yanına inip de onu ikram edip misafirliğini güzel yaptıklarında: “**قد حَشَدوا**” denir. Ferrâ dedi ki: “**حَشَدوا له** ve **حَفَلوا له**”: onun için birbirine karıştıkları ve ona lütufta ve ikramda aşırı gittikleri zaman. Ve **الحاشدُ**: dişi devenin sağımını ve bununla meşgul olmayı gevşetmeyen kimsedir. Ezherî: develerin sağımında bilinen **حاشك**’tır, **بالكاف**; **حاشد** değil, **بالدال**; ve onun zikri yerinde gelecektir. Ancak Ebû Ubeyd dedi ki: **حَشَدَ** kavim ve **حَشَكوا** ve **تحرّشوا** tek bir mânâdadır; böylece bu mânâda **الدال** ile **الكاف**’ı bir araya getirdi. Ve Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, sıfatı hadîsinde, Ümm Ma‘bed el-Huzâ‘iyye’den rivayet edilen: **محفود محشود**; yani onun arkadaşları ona hizmet eder ve onun üzerine toplanırlar.

Ve denir: **احتشد** kavim falan kimse için; eğer onların onun için toplandıklarını ve hazırlandıklarını kast edersen.

Ve dişi deve memesindeki sütü **حَشَدَت**; onu **تَحْشُده حُشوداً**: onu doldurdu. Ve **ناقة حَشود**: memede sütün toplanmasında hızlı olan.

Ve **أَرض حَشاد**: en az bir yağmurdan akar. Ve **واد حَشِدٌ**: onu sudan az, kolay olan şey akıtır. Ve **عين حُشُدٌ**: suyu kesilmez. İbn Sîde dedi ki: ve denildi ki o ancak **حُتُدٌ**’dur; dedi ki: ve doğru olan budur. İbn Sikkît dedi ki: **أَرض نَزْلةٌ**
(* “**أرض نزلة**” sözü: asılda bu ضبط ile böyledir. Ve Kāmûs’ta da bu ضبط ile olan: ve **أرض نزلة** ekini bereketli; ve **ككتف**: seli çabuk olan sert yer.) en az bir yağmurdan akar; aynı şekilde **أَرض حَشاد** ve **زَهادٌ** ve **سَحَاح**. Nadr dedi ki: **الحَشادُ** akıntı yerlerindendir; eğer yer sert, seli çabuk ve geniş düzlükte vadicikleri çok olur da bir kısmı bir kısmını **حَشَدَ** ederse. Cevherî dedi ki: **أَرض حَشاد** ancak çok yağmurdan akar; bu, İbn Sîde ve başkalarının zikrettiğine aykırıdır; zira o, “**حَشاد** en az bir yağmurdan akar” dedi.

Ve **حاشِدٌ**: Hemdân’dan bir kabiledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ش د * * حَشَدُوا * اجتمعوا وبابه ضرب وكذا * احتشَدوا * و * تَحَشّدوا * وعندي * حَشْدٌ * من الناس بوزن فلس أي جماعة وأصله المصدر

##### Türkçe

* **ح ش د** * * **حَشَدُوا** * toplandılar; bâbı **ضرب**’dır; bunun gibi * **احتشَدوا** * ve * **تَحَشّدوا** *; ve benim yanımda * **حَشْدٌ** * insanlardan, **فلس** vezninde; yani cemaat; aslı masdardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حشد القوم يحشد هم، بالكسر ويحشد هم، بالضم: جمع. وحشد الزرع: نبت كله، و حشد القوم: حفوا، بالحاء المهملة، وبالخاء المعجمة، في التعاون، أو، وفي بعض النسخ أي، والأول أكثر دعوا فأجابوا مسرعين، هذا فعل يستعمل في الجميع، وقلما يقال للواحد: حشد. أو حشد القوم يحشدون، بالكسر، حشدا: اجتمعوا لأمر واحد، كأحشدوا، وكذلك حشدوا عليه، واحتشدوا، وتحاشدوا وفي حديث سورة الإخلاص:  احشدوا فإني سأقرأ عليكم ثلث القرآن  أي اجتمعوا. واحتشد القوم لفلان، إذا أردت أنهمم تجمعوا له، وتأهبوا. وحشدت الناقة تحشد حشودا حفلت الللبن في ضرعها، ومنه الحشود، كصبور: ناقة سريعة جمع اللبن في ضرعها. والتي لا تخلف قرعا واحدا أن تحمل، نقلهما الصاغاني. والحشد، بفتح فسكون، ويحرك، وهذه عن ابن دريد: الجماعة يحتشدون، وي حديث عمر قال في عثمان: إني أخاف حشده. وعند فلان حشد من الناس، أي جماعة. والحشد ككتف: من لا يدع عند نفسه شيئا من الجهد والنصرة والمال، كالمحتشد والحاشد، وجمعه: حشد، قال أبو كبير الهذلي:

  سجراء نفسي غير جمع أشابة                      حشدا ولا هلك المفارش عزل والحشاد، كسحاب: الأرض تسيل من أدنى مطر، وكذلك زهاد وسحاح ونزلة، قال ابن السكيت. وقال النضر: الحشاد من المسايل، إذا كانت أرض صلبة سريعة المسايل، إذا كانت أرض صلبة سريعة السيل، وكثرت شعابها في الرحبة وحشد بعضها بعضا. أو الحشاد أن لا تسيل إلا عن ديمة أي مطركثير، كما في الصحاح وهذا يخالف ما ذكره ابن سيده وغيره، فإنه قال: حشاد: تسيل من أدنى مطر، كما عرفت. وواد حشد، ككتف، كذلك، وهو الذي يسيله القليل الهين من الماء. وعين حشد: لا ينقطع ماؤها، قال ابن سيده: وقيل إنما هي حتد. قال: وهو الصحيح. قلت: وقد تقدم قريبا. والحاشد: من لا يفتر حلب الناقة والقيام بذلك، قال الأزهري: المعروف في حلب الإبل: حاشك، بالكاف، لا حاشد، بالدال، وسيأتي ذكره في موضعه، إلا أن أبا عبيد قال: حشد القوم، وحشكوا وتحرشوا بمعنى القوم، وحشكوا وتحرشوا بمعنى واحد، فجمع بني الدأل والكاف في هذا المعنى. والحاشد العذق الكثير الحمل. وحاشد حي من همدأن، يذكر مع بكيل، ومعظمهم في اليمن. وحشاد، وككتان: واد، عن الصاغاني. ورجل محشود محفود: مطاع في قومه يخفون لخدمته ويجتمعون إليه. وقد جاء ذكره في حديث أم معبد.
 ومما يستدرك عليه: الحشد: جمع حاشد، وجاء ذكره في حديث وفد مذحج. وفي حديث الحجاج: أمن أهل المحاشد والمخاطب، أي مواضع الحشد والخطب، وقيل هما جمع الحشد والخطب، على غير قياس، كالمشابه والملامح، ويقال جاء فلان حافلا حاشدا، ومحتفلا محتشدا، أي مستعدا متأهبا، ورجل محشود: عنده حشد من الناس، ويقال للرجل إذا نزل بقوم فأكرموه، وأحسنوا ضيافته: قد حشدوا. وقال الفراء: حشدوا له وحفلوا له، إذا اختلطوا له، وبالغوا في إلطافه وإكرامه. ومن المجاز: بت في ليلة تحشد علي الهموم. كذا في الأساس.

##### Türkçe

**حشد** kavim **يحشد** onları, kesre ile; ve **يحشد** onları, damme ile: topladı. Ve **حشد** ekin: bütünüyle bitti. Ve **حشد** kavim: **حفوا**; **بالحاء المهملة** ile ve **بالخاء المعجمة** ile; yardımlaşmada; yahut, ve bazı nüshalarda “yani”; ve birincisi daha çoktur: çağırdılar da süratle icabet ettiler; bu, hepsi hakkında kullanılan bir fiildir; ve tekil için nadiren denir: **حشد**. Yahut **حشد** kavim **يحشدون** (kesre ile) **حشدا**: tek bir iş için toplandılar; **كأحشدوا** gibi. Yine bunun gibi: ona karşı **حشدوا**; ve **احتشدوا**; ve **تحاشدوا**. Ve **حديث سورة الإخلاص**’ta: “**احشدوا فإني سأقرأ عليكم ثلث القرآن**” yani: toplanın. Ve **احتشد** kavim falan kimse için: onların onun için toplandıklarını ve hazırlandıklarını kastettiğinde. Ve **حشدت** dişi deve **تحشد حشودا**: memesindeki süt toplandı (doldu). Ondan: **الحشود**; **كصبور**: memesindeki sütü çabuk toplayan dişi deve. Ve (sütü) bir defa bile kesmeyen, hamile kalması (için); ikisini de **الصاغاني** nakletti. Ve **الحشد** (fetha sonra sükûn ile), ve harekelenir; ve bu, **ابن دريد**’dendir: toplanan topluluk. Ve **حديث عمر**’da, Osman hakkında dedi: “Ben onun **حشده**’sinden korkuyorum.” Ve falan kimsenin yanında insanlardan bir **حشد** vardır; yani bir topluluk. Ve **الحشد** **ككتف**: kendi nezdinde gayret, yardım ve maldan hiçbir şeyi bırakmayan kimse; **كالمحتشد** ve **الحاشد** gibi. Çoğulu: **حشد**. **أبو كبير الهذلي** dedi:

سجراء نفسي غير جمع أشابة                      حشدا ولا هلك المفارش عزل

Ve **الحشاد** **كسحاب**: en az bir yağmurdan yerin akması; yine bunun gibi: **زهاد** ve **سحاح** ve **نزلة**; **ابن السكيت** dedi. Ve **النضر** dedi: **الحشاد** akıntı yataklarındandır; eğer yer sert, akıntı yatakları çabuk (oluşan) ise; eğer yer sert, seli çabuk (akan) ise; ve geniş düzlükte vadicikleri çoğalır ve bir kısmı bir kısmını **حشد** eder (birbirine katar). Yahut **الحشاد**: ancak **ديمة**’den, yani çok yağmurdan akmasıdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Bu, **ابن سيده** ve başkalarının zikrettiğine aykırıdır; çünkü o dedi ki: **حشاد**: en az bir yağmurdan akar; bildiğin gibi. Ve **واد حشد** **ككتف**: yine böyledir; o, az ve kolay sudan akan vadidir. Ve **عين حشد**: suyu kesilmez. **ابن سيده** dedi: “Denildi ki o ancak **حتد**’dir.” Dedi ki: “Ve doğru olan budur.” Dedim ki: Yakında geçmişti. Ve **الحاشد**: dişi deveyi sağmayı ve bunu yapmayı gevşetmeyen kimsedir. **الأزهري** dedi: Develeri sağmada bilinen: **حاشك** (kâf ile), **حاشد** (dâl ile) değil; yeri geldiğinde zikri gelecektir. Ancak **أبو عبيد** dedi: **حشد** kavim; ve **حشكوا** ve **تحرشوا**; “kavim” mânâsında; ve **حشكوا** ve **تحرشوا** bir mânâdadır; böylece bu mânâda **الدال** ile **الكاف**’ı bir araya getirdi. Ve **الحاشد**: yükü çok olan hurma salkımıdır. Ve **حاشد**: **همدأن**’dan bir kabiledir; **بكيل** ile birlikte anılır; çoğunlukları Yemen’dedir. Ve **حشاد** ve **ككتان**: bir vadidir; **الصاغاني**’den. Ve **رجل محشود محفود**: kavmi içinde itaat edilen; hizmeti için koşuşturulan ve kendisine toplanılan. Ve onun zikri **حديث أم معبد**’de gelmiştir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الحشد**: **حاشد**’in çoğuludur; ve onun zikri **حديث وفد مذحج**’de gelmiştir. Ve **حديث الحجاج**’da: “**أمن أهل المحاشد والمخاطب**” yani: toplanma ve hitap yerlerinden. Ve denildi ki: ikisi, **الحشد** ve **الخطب**’un çoğuludur; kıyasa aykırı olarak; **كالمشابه والملامح** gibi. Ve denir: falan kimse **حافلا حاشدا** ve **محتفلا محتشدا** geldi; yani: hazır, hazırlanmış. Ve **رجل محشود**: yanında insanlardan bir **حشد** vardır. Ve bir adam bir kavme indiğinde de onu ikram edip misafirliğini güzel yaptıklarında ona denir: “**قد حشدوا**.” **الفراء** dedi: Ona **حشدوا** ve ona **حفلوا**; ona karıştıklarında ve ona lütuf ve ikramda mübalağa ettiklerinde. Ve mecazdandır: “Bir gecede kaldım; üzerime kederler **تحشد** eder.” **الأساس**’ta böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَشَدَ
1 حَشَدَ ذ , aor. حَشُدَ (A, Msb, K) and حَشِدَ , (Msb, K,) inf. n. حَشْدٌ, (A, Msb, K,) He collected together (A, Msb, K) people, or a company of men. (A, Msb.) ― -b2- [Hence,] بِتُّ فِى لَيْلَةٍ تَحْشُدُ عَلَىَّ الهُمُومَ (tropical:) [I passed a night that brought anxieties crowding together upon me]. (A, TA.) -A2- حَشَدُوا, (S, A, Msb,) aor. حَشِدَ , inf. n. حَشْدٌ, (S,) or حُشُودٌ; (A;) and ↓ احتشدوا, and ↓ تحشّدوا; (S, A;) They collected themselves together, or assembled, (S, A, Msb,) and came round about (حَفُّوا [but see what follows]) aiding one another: (A:) or حَشَدُوا signifies they were prompt, or active, [instead of حَفُّوا, in the K, I read خَفُّوا, as in the L,] in aiding one another: or they complied quickly, when called, or summoned: (L, K:) the verb is thus generally used in relation to a collective number: seldom in relation to one: (L:) or they collected themselves together, or assembled, for one thing or affair; as also ↓ احشدوا, and ↓ احتشدوا, and ↓ تحاشدوا. (L, K.) And حشدوا عَلَيْهِ, (L,) and عَلَيْهِ ↓ تحاشدوا, They collected themselves together, aiding one another against him. (A.) And القَوْمُ لِفُلَانٍ ↓ احتشد The people, or party, collected themselves together to such a one, and prepared, equipped, or furnished, themselves [for action]. (TA.) ― -b2- حَشَدُوا لَهُ They combined for him, [or on his account,] and took pains, or exerted themselves, in treating him with courtesy and honour; and so حَفَلُوا لَهُ. (Fr, L.) And They showed honour, and gave a hospitable entertainment, to him; namely, a guest. (L.)

4 أَحْشَدَ see 1.

5 تَحَشَّدَ see 1.

6 تَحَاْشَدَ see 1, in two places.

8 اـِحْتَشَدَ see 1, in three places. ― -b2- احتشد لَهُ فِى كَذَا He prepared himself for him [in such a case, or in such an affair]. (A.) ― -b3- احتشد فِى الضِّيَافَةِ and لِلضِّيَافَةِ He strove, laboured, or exerted himself, in, and for, the entertainment of a guest or guests. (A.)

حَشْدٌ
حَشْدٌ ذ , (S, K,) originally an inf. n., (S,) and ↓ حَشَدٌ, (K,) An assembly, or a collected or congregated body or party, (S, K,) of men. (S.)

حَشَدٌ
حَشَدٌ ذ : see what next precedes.

حَشِدٌ
حَشِدٌ ذ One who does not leave [unemployed] any endeavour or aid or property that he possesses; as also ↓ مُحْتَشِدٌ; (L, K;) and ↓ حَاشِدٌ, pl. حُشُدٌ. (L.) ― -b2- وَادٍ حشِدٌ A valley similar to land such as is termed حَشَادٌ: (K:) a valley which a small and an inconsiderable quantity of water causes to flow. (TA.)

أَرْضٌ حَشَادٌ
أَرْضٌ حَشَادٌ ذ Land that does not flow with water save in consequence of much rain: (S:) or in consequence of [lasting, or continuous, rain, such as is termed] دِيمَة: (K:) or that flows with water in consequence of the least rain; (ISk, M, K;) as also زَهَادٌ and شَحَاحٌ and نَزِلَةٌ: (ISk:) or such as is the quickest to flow with water: (AA in a marginal note in a copy of the S:) or حَشَادٌ signifies a water-course of which the ground is hard, quickly flowing with water, having many minor water-courses (شِعَاب) pouring into its bed and uniting one with another. (ISh.)

حَاشِدٌ
حَاشِدٌ ذ [A people collecting themselves together, or assembling, &c. (see 1)]: pl. حُشَّدٌ, occurring in a trad., followed by وُفَّدٌ. (L.) ― -b2- جَآءَ فُلَانٌ حَافِلًا حَاشِدًا and ↓ مُحْتَفِلًا مُحْتَشِدًا Such a one came [full of energy,] prepared, furnished, equipped, or accoutred. (S.) See also حَشِدٌ.

مَحْشُودٌ
مَحْشُودٌ ذ A man with whom is an assembly, or a collected body, or party, of men: (L:) or one to whom others collect themselves together; who is served, or waited on: (A:) or obeyed by others, (S, K,) among his people, (TA,) and whom they are prompt [instead of يَحِفُّونَ, in most of the copies of the K, I read يَخِفُّونَ, as in others and in the S,] to serve, (S, K,) and to whom they collect themselves together. (TA.)

مَحَاشِدُ
مَحَاشِدُ ذ Places where people are collected to go forth: or it is a pl. of حَشْدٌ, contr. to rule, like مَشَابِهُ [pl. of شَبَهٌ] and مَلامِحُ [pl. of لَمْحَةٌ]. (L from a trad.) [See مَخَاطِبُ.]

مُحْتَشِدٌ
مُحْتَشِدٌ ذ : see حَشِدٌ, and حَاشِدٌ.

##### Türkçe

**حَشَدَ**
1 **حَشَدَ** ذ , muzâri‘ı **حَشُدَ** (A, Msb, K) ve **حَشِدَ** , (Msb, K,) mastar ismi **حَشْدٌ**, (A, Msb, K,) O, (A, Msb, K) insanları, yahut erkeklerden bir topluluğu (A, Msb.) bir araya topladı. ― -b2- [Bundan dolayı,] بِتُّ فِى لَيْلَةٍ تَحْشُدُ عَلَىَّ الهُمُومَ (mecaz:) [Üzerime kaygıları kalabalıklaştırarak toplayan bir gecede kaldım]. (A, TA.) -A2- **حَشَدُوا**, (S, A, Msb,) muzâri‘ı **حَشِدَ** , mastar ismi **حَشْدٌ**, (S,) yahut **حُشُودٌ**; (A;) ve ↓ **احتشدوا**, ve ↓ **تحشّدوا**; (S, A;) Onlar kendilerini bir araya topladılar, yahut toplandılar, (S, A, Msb,) ve birbirlerine yardım ederek çevresinde toplandılar (حَفُّوا [fakat aşağıda gelen şeye bak]): (A:) yahut **حَشَدُوا** şu mânâdadır: onlar birbirlerine yardımda çabuk, yahut faal oldular, [K’de **حَفُّوا** yerine, L’de olduğu gibi **خَفُّوا** okurum,] birbirlerine yardımda: yahut çağrıldıklarında yahut davet edildiklerinde çabucak icabet ettiler: (L, K:) fiil böylece genellikle toplu bir sayı hakkında kullanılır: bir tek kişi hakkında nadiren: (L:) yahut bir şey yahut bir iş için kendilerini bir araya topladılar, yahut toplandılar; bunun gibi ↓ **احشدوا**, ve ↓ **احتشدوا**, ve ↓ **تحاشدوا**. (L, K.) Ve **حشدوا عَلَيْهِ**, (L,) ve عَلَيْهِ ↓ **تحاشدوا**, Onlar ona karşı birbirlerine yardım ederek kendilerini bir araya topladılar. (A.) Ve القَوْمُ لِفُلَانٍ ↓ **احتشد** Halk yahut fırka, falan kimse için kendilerini bir araya topladı ve [iş için] kendilerini hazırladı, teçhiz etti, yahut donattı. (TA.) ― -b2- **حَشَدُوا لَهُ** Onun için birleştiler, [yahut onun hesabına,] ve ona nezaket ve ikram ile muamelede gayret ettiler, yahut çaba sarf ettiler; ve böylesi **حَفَلُوا لَهُ**. (Fr, L.) Ve ona hürmet gösterdiler ve ona; yani bir misafire; misafirperver bir ağırlama yaptılar. (L.)

4 **أَحْشَدَ** bk. 1.

5 **تَحَشَّدَ** bk. 1.

6 **تَحَاْشَدَ** bk. 1, iki yerde.

8 **اـِحْتَشَدَ** bk. 1, üç yerde. ― -b2- **احتشد لَهُ فِى كَذَا** O, şu hususta yahut şu işte onun için kendisini hazırladı. (A.) ― -b3- **احتشد فِى الضِّيَافَةِ** ve **لِلضِّيَافَةِ** O, bir misafirin yahut misafirlerin ağırlanmasında ve ağırlanması için çabaladı, emek verdi, yahut gayret etti. (A.)

**حَشْدٌ**
**حَشْدٌ** ذ , (S, K,) aslında bir mastar ismi, (S,) ve ↓ **حَشَدٌ**, (K,) Erkeklerden bir meclis, yahut toplanmış yahut cem olmuş bir kitle yahut fırka. (S, K,) (S.)

**حَشَدٌ**
**حَشَدٌ** ذ : bir önce gelen şeye bak.

**حَشِدٌ**
**حَشِدٌ** ذ Kendisinde bulunan hiçbir gayreti yahut yardımı yahut malı [kullanılmadan] bırakmayan kimse; bunun gibi ↓ **مُحْتَشِدٌ**; (L, K;) ve ↓ **حَاشِدٌ**, çoğulu **حُشُدٌ**. (L.) ― -b2- **وَادٍ حشِدٌ** **حَشَادٌ** diye adlandırılan araziye benzer bir vadi: (K:) az ve önemsiz bir su miktarının akıttığı bir vadi. (TA.)

**أَرْضٌ حَشَادٌ**
**أَرْضٌ حَشَادٌ** ذ Çok yağmur sebebiyle olmadıkça su akıtmayan arazi: (S:) yahut [**دِيمَة** diye adlandırılan] devamlı yahut sürekli yağmur sebebiyle: (K:) yahut en az yağmur sebebiyle su akıtan; (ISk, M, K;) bunun gibi **زَهَادٌ** ve **شَحَاحٌ** ve **نَزِلَةٌ**: (ISk:) yahut su ile akmaya en çabuk olan: (S’nin bir nüshasının kenar notunda AA:) yahut **حَشَادٌ** şu mânâdadır: zemini sert olan, su ile çabuk akan, yatağına dökülen ve birbirine birleşen birçok küçük su yolları (**شِعَاب**) bulunan bir su yolu. (ISh.)

**حَاشِدٌ**
**حَاشِدٌ** ذ [Kendilerini bir araya toplayan yahut toplanan bir kavim, vb. (bk. 1)]: çoğulu **حُشَّدٌ**, bir rivayette vârid olmuş olup ardından **وُفَّدٌ** gelmiştir. (L.) ― -b2- جَآءَ فُلَانٌ حَافِلًا حَاشِدًا ve ↓ مُحْتَفِلًا مُحْتَشِدًا Falan kimse [enerji dolu olarak,] hazırlanmış, donatılmış, teçhiz edilmiş, yahut kuşanmış olarak geldi. (S.) Ayrıca **حَشِدٌ**’e de bak.

**مَحْشُودٌ**
**مَحْشُودٌ** ذ Yanında erkeklerden bir meclis, yahut toplanmış bir kitle, yahut fırka bulunan adam: (L:) yahut başkalarının kendisine toplandığı; kendisine hizmet edilen, yahut kendisine bakılan: (A:) yahut başkaları tarafından itaat edilen, (S, K,) kavmi içinde, (TA,) ve kendisine hizmette çabuk oldukları, (S, K,) [K’nin nüshalarının çoğunda **يَحِفُّونَ** yerine, diğerlerinde ve S’de olduğu gibi **يَخِفُّونَ** okurum,] ve kendisine toplandıkları kimse. (TA.)

**مَحَاشِدُ**
**مَحَاشِدُ** ذ İnsanların çıkmak için toplandıkları yerler: yahut bu, kaideye aykırı olarak **حَشْدٌ**’ün bir çoğuludur; **مَشَابِهُ** [**شَبَهٌ**’in çoğulu] ve **مَلامِحُ** [**لَمْحَةٌ**’in çoğulu] gibi. (Bir rivayetten L.) [**مَخَاطِبُ**’e bak.]

**مُحْتَشِدٌ**
**مُحْتَشِدٌ** ذ : **حَشِدٌ**’e ve **حَاشِدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَشَدَ
حَشَدَ I ,  U ( n. ac. حَشْد 1 ),
a.  Assembled, gathered together, combined.

b.  [ La ], Rallied round.

تَحَشَّدَ
تَحَشَّدَ V ,  تَحَاْشَدَ VI ,  اِحْتَشَدَ VIII ,
a.  Gathered together, combined.

حَشْد
حَشْد 1 ,  حَشَد 4 , ( pl. حُشُوْد 27 ),
a.  Troop, gathering.

حَشِد
حَشِد 5 ,
a.  Perennial.

حَاْشِد
حَاْشِد 21 , ( pl. حُشَّد 11 )
a.  [ La ], Prepared for.

##### Türkçe

**حَشَدَ**
**حَشَدَ** I, U (isim-fiil: **حَشْد** 1),
a. Topladı, bir araya getirdi, birleştirdi.

b. [ La ], etrafında toplandı.

**تَحَشَّدَ**
**تَحَشَّدَ** V, **تَحَاْشَدَ** VI, **اِحْتَشَدَ** VIII,
a. Bir araya toplandı, birleşti.

**حَشْد**
**حَشْد** 1, **حَشَد** 4, (çoğul: **حُشُوْد** 27),
a. Bölük, toplanma.

**حَشِد**
**حَشِد** 5,
a. Çok yıllık.

**حَاْشِد**
**حَاْشِد** 21, (çoğul: **حُشَّد** 11)
a. [ La ], için hazırlanmış.
