# حشرج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B4%D8%B1%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حشرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حشرج

الحَشْرَجَةُ: تَرَدُّدُ صوت النَّفَس، وهو الغَرْغَرَةُ في الصدر. الجوهري: الحَشْرَجَةُ الغرغرة عند الموت وتَرَدُّدُ النَّفَسِ. وفي الحديث: ولكن إِذا شَخَصَ البَصَرُ وحَشْرَجَ الصَّدْرُ، هو مِن ذلك؛ وفي حديث عائشة: ودخلت على أَبيها، رضي الله عنهما، عند موته فأَنشدت:لَعَمْرُكَ ما يُغْني الثَّرَاءُ ولا الغِنى،
إِذا حَشْرَجَتْ يوماً، وضاقَ بها الصَّدرُ
فقال: ليس كذلك ولكن: وجاءَت سَكْرَةُ الحَقِّ بالموتِ، وهي قراءة منسوبة إِليه. وحَشْرَجَ: رَدَّدَ صوتَ النَّفَس في حَلْقه من غير أَن يخرجه بلسانه. والحَشْرَجَةُ: صوتُ الحمارِ من صدره؛ قال رؤْبة: حَشْرَجَ في الجَوْفِ سَحِيلاً، أَو شَهَقْ
وحَشْرَجَةُ الحمار: صوته يُرَدِّدُه في حلقه؛ قال الشاعر: وإِذا لَهُ عَلَزٌ وحَشْرَجَةٌ،
مما يَجِيشُ بهِ مِنَ الصَّدْرِ
والحَشْرَجُ: شِبْهُ الحِسْيِ تجتمع فيه المياه، وقيل: هو الحِسْيُ في الحَصَى. والحَشْرَجُ: الماء الذي يجري على الرَّضْرَاضِ صافياً رقيقاً. والحَشْرَجُ: كوز صغير لطيف؛ قال عمر بن أَبي ربيعة:
قالتْ: وعَيْشِ أَبي وحُرْمَةِ إِخْوَتي،
لأُنَبِّهَنَّ الحَيَّ، إِنْ لم تَخْرُجِ
فَخَرَجْتُ خِيفَةَ قَوْلِها، فَتَبَسَّمَتْ
فَعَلِمْتُ أَنَّ يَمِينَها لم تُحْرَجِ
فَلَثَمْتُ فاها آخِذاً بقُرُونِها،
شُرْبَ النَّزيفِ بِبَرْدِ ماءِ الحَشْرَج
قال ابن بري: البيت لجميل بن معمر وليس لعمر بن أَبي ربيعة. والنزيف: المحموم الذي مُنِعَ من الماء. ولثمت فاها: قبلته. ونصب شرب على المصدر المشبه به لأَنه لمَّا قبَّلها امتص ريقها، فكأَنه قال: شربت ريقها كشرب النزيف للماء البارد. الأَزهري: الحَشْرَجُ الماء العذب من ماء الحِسْيِ، قال: والحَشْرَجُ الماء الذي تحت الأَرض لا يُفْطَنُ له في أَباطح الأَرضِ، فإِذا حُفِرَ عنه ذِراعٌ جاش بالماء، تسميها العرب الأَحْساءَ والكِرَارَ والحَشَارِجَ. قال: ومنه قول جرير: فلثمت فاها ! البيت؛ ونسبه إِلى جرير. المبرد: الحَشْرَجُ في هذا البيت الكوز الرقيق النَّقِيُّ الحارِيُّ. والنَّزِيف: السكران والمحموم؛ وأَنشد شمر لكثير:
فَأَوْرَدَهُنَّ من الدَّوْنَكَيْن
حَشَارِجَ، يُخْفُونَ منها إِرَاثَا
الإِراث: بقايا قد بقيت هذه منها. وهو في إِرْثِ صِدْقٍ أَي أَصل صدق. والحَشْرَجُ: الكَذَّانُ، الواحدةُ حَشْرَجَةٌ؛ وقيل: هو الحِسْيُ الحَصِبُ، وهو أَيضاً النارجيل، يعني جوز الهند، كلاهما عن كراع. الأَزهري: الحَشْرَجُ النُّقرة في الجبل يجتمع فيها الماء فيصفو.

### Türkçe

**الحَشْرَجَةُ**: nefes sesinin tereddüdü; o, göğüste **الغَرْغَرَةُ**dır. el-Cevherî: **الحَشْرَجَةُ** ölüm anındaki **الغرغرة** ve nefesin tereddüdüdür. Ve hadiste: “Fakat bakış dikildiği ve göğüs **حَشْرَجَ** ettiği zaman, o bundandır”; ve Âişe hadîsinde: Babasının yanına, Allah ikisinden de razı olsun, ölümü sırasında girdim de şu beyti okudum:

Vallahi, zenginlik de servet de fayda vermez,
Bir gün **حَشْرَجَتْ** ettiği ve göğüs onunla daraldığı zaman.

Bunun üzerine dedi ki: “Öyle değil; fakat: ‘Ve hak(ikat)in sarhoşluğu ölüm ile geldi’”; bu, ona nispet edilen bir kıraattir. Ve **حَشْرَجَ**: nefes sesini, onu diliyle çıkarmaksızın, boğazında tereddüt ettirdi. Ve **الحَشْرَجَةُ**: eşeğin göğsünden çıkan sesidir; Ru’be dedi ki:

İçte **حَشْرَجَ** etti, bir **سَحِيلاً** yahut bir **شَهَقْ**.

Ve **حَشْرَجَةُ الحمار**: boğazında tereddüt ettirdiği sesidir; şair dedi ki:

Ve onun için bir **عَلَزٌ** ve bir **حَشْرَجَةٌ** vardır,
Göğüsten onunla kaynayan şeydendir.

Ve **الحَشْرَجُ**: suların toplandığı **الحِسْيِ** benzeri; ve denildi ki: o, çakıl içinde olan **الحِسْيُ**dir. Ve **الحَشْرَجُ**: **الرَّضْرَاضِ** üzerinde duru, ince olarak akan sudur. Ve **الحَشْرَجُ**: küçük, zarif bir testi; Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki:

Dedi ki: Babamın hayatı ve kardeşlerimin hürmeti hakkı için,
Eğer çıkmazsan, mutlaka mahalleyi uyandıracağım.
Onun sözünden korkarak çıktım; o da tebessüm etti,
Böylece onun yemininin **تُحْرَجِ** edilmediğini bildim.
Onun ağzını, boynuzlarından tutarak öptüm,
**شُرْبَ** **النَّزيفِ** gibi, **الحَشْرَج** suyunun serinliğiyle.

İbn Berrî dedi ki: Beyit Cemîl b. Ma‘mer’indir, Ömer b. Ebî Rebîa’nın değildir. Ve **النزيف**: hummalı olup sudan men edilmiş kimsedir. Ve “**ولثمت فاها**”: onu öptüm. Ve **شرب**’ün, benzetilen masdar olarak nasbı; çünkü onu öpünce tükürüğünü emdi; sanki şöyle dedi: “Onun tükürüğünü içtim; hummalının soğuk suyu içmesi gibi.” el-Ezherî: **الحَشْرَجُ** **الحِسْيِ** suyundan tatlı sudur; dedi ki: ve **الحَشْرَجُ** yerin altında olan, yerin düzlüklerinde farkına varılmayan sudur; ondan bir arşın kazılınca su ile kaynar; Araplar ona **الأَحْساءَ** ve **الكِرَارَ** ve **الحَشَارِجَ** adını verirler. Dedi ki: Cerîr’in sözü de bundandır: “**فلثمت فاها** ...” beyit; onu Cerîr’e nispet etti. el-Müberred: Bu beyitte **الحَشْرَجُ**, ince, temiz, parlak testidir. Ve **النَّزِيف**: sarhoş ve hummalıdır; Şemmer, Kesîr’den şu beyti okudu:

Onları **الدَّوْنَكَيْن**’den suladı,
**حَشَارِجَ** (olarak), onlardan **إِرَاثَا**yı gizlerler.

**الإِراث**: bunlardan kalmış artıklardır. Ve o, “**إِرْثِ صِدْقٍ**” içindedir; yani doğruluğun aslı. Ve **الحَشْرَجُ**: **الكَذَّانُ**dur; tekili **حَشْرَجَةٌ**; ve denildi ki: o, çakıllı **الحِسْيُ**dir; ve o, ayrıca **النارجيل**dir; yani Hindistan cevizi; ikisi de Kurâ‘dan. el-Ezherî: **الحَشْرَجُ**, dağda suyun toplanıp durulduğu çukurdur.
