# حشر (ح-ش-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B4%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük böceklerdir

- Harfler: ح - ش - ر
- Kur'an'da: 43 geçiş · 43 ayet · 26 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (26)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تُحْشَرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعَلُونَ | Toplantı yerine getirilirsiniz | 8 | 8 | [2:203](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/2:203.md) |
| [يَحْشُرُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعُلُهُمْ | Onları toplantı yerine getirir | 5 | 5 | [6:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:128.md) |
| [حَاشِرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Toplantı yerine getirenler | 3 | 3 | [7:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/7:111.md) |
| [يُحْشَرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Toplantı yerine getirilirler | 3 | 3 | [6:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:38.md) |
| [نَحْشُرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D8%B1%D9%8F.md) | نَفْعُلُ | Toplantı yerine getiririz | 2 | 2 | [19:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/19:85.md) |
| [نَحْشُرُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | نَفْعُلُهُمْ | Onları toplantı yerine getiririz | 2 | 2 | [6:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:22.md) |
| [احْشُرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D8%A7%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْعُلُوا | Toplantı yerine getirin | 1 | 1 | [37:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/37:22.md) |
| [الْحَشْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B4%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Toplantı yerine getirmek | 1 | 1 | [59:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/59:2.md) |
| [حَشَرْتَنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | فَعَلْتَنِي | Beni toplantı yerine getirdin | 1 | 1 | [20:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/20:125.md) |
| [حَشْرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B4%D9%92%D8%B1%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Toplantı yerine getirmek | 1 | 1 | [50:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/50:44.md) |
| [حُشِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8F%D8%B4%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | فُعِلَ | Toplantı yerine getirildi | 1 | 1 | [46:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/46:6.md) |
| [حُشِرَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8F%D8%B4%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فُعِلَتْ | Toplantı yerine getirildi | 1 | 1 | [81:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/81:5.md) |
| [فَحَشَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | فَفَعَلَ | Hemen toplantı yerine getirdi | 1 | 1 | [79:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/79:23.md) |
| [فَسَيَحْشُرُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَسَيَفْعُلُهُمْ | Öyleyse onları toplantı yerine getirecek | 1 | 1 | [4:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/4:172.md) |
| [لَنَحْشُرَنَّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | لَنَفْعُلَنَّهُمْ | Kesinlikle onları toplantı yerine getireceğiz | 1 | 1 | [19:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/19:68.md) |
| [مَحْشُورَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | مَفْعُولَةً | Toplantı yerine getirilen | 1 | 1 | [38:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/38:19.md) |
| [وَتُحْشَرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَتُفْعَلُونَ | Ve toplantı yerine getirilirsiniz | 1 | 1 | [3:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/3:12.md) |
| [وَحَشَرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَلْنَا | Ve toplantı yerine getirdik | 1 | 1 | [6:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:111.md) |
| [وَحَشَرْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَلْنَاهُمْ | Ve onları toplantı yerine getirdik | 1 | 1 | [18:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/18:47.md) |
| [وَحُشِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D8%B4%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | وَفُعِلَ | Ve toplantı yerine getirildi | 1 | 1 | [27:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/27:17.md) |
| [وَنَحْشُرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D8%B1%D9%8F.md) | وَنَفْعُلُ | Ve toplantı yerine getiririz | 1 | 1 | [20:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/20:102.md) |
| [وَنَحْشُرُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | وَنَفْعُلُهُ | Ve onları toplantı yerine getiririz | 1 | 1 | [20:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/20:124.md) |
| [وَنَحْشُرُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَنَفْعُلُهُمْ | Ve onları toplantı yerine getiririz | 1 | 1 | [17:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/17:97.md) |
| [يُحْشَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | يُفْعَلَ | Toplantı yerine getirilir | 1 | 1 | [20:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/20:59.md) |
| [يُحْشَرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%8F.md) | يُفْعَلُ | Toplantı yerine getirilir | 1 | 1 | [41:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/41:19.md) |
| [يُحْشَرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يُفْعَلُوا | Toplantı yerine getirilirler | 1 | 1 | [6:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:51.md) |

## Mücavir kökler — 47 mücavir (194 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 16 ortak ayet · G² 33 · “Yemm” durgun akan su demektir
2. [وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Vedia heybe demektir
3. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 14 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
4. [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Zere’ (zal, hemze) : “Zerre”(zal) toz demektir
5. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · “Tayr” kuş demektir
6. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Kör demektir
7. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Yumruk demektir
8. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
9. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Ana kapının önündeki bekçidir
10. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
11. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Gezerler
12. [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Recv kuyunun çevresi demektir
13. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
14. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Berr kara, burr buğday demektir
15. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
16. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İsm hurmadan yapılan içkidir
17. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
18. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kevn tepe demektir
19. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
20. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
21. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Yüz demektir
22. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
23. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
24. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
25. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
26. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Emam ön demektir
27. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Veli arka demektir
28. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
29. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
30. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
31. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Tasma kayış demektir
32. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
33. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
34. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 10 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
35. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
36. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ateş demektir
37. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
38. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Gem demektir
39. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Bahçe demektir
40. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 11 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
41. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
42. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
43. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 14 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
44. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
45. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
46. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
47. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حشر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md), [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md), [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir topluluğu veya varlık grubunu bulundukları yerden söküp zorla ve sevk ederek tek bir yöne veya merkeze sürmek, toplamak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanların, cinlerin, hayvanların ve orduların iradeleri dışında hesap veya seferberlik amacıyla ilahi kudretle mahşere sürülüp cem edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Dağınık unsurların merkezi bir otorite veya kanun tarafından kaçınılmaz biçimde tek bir odak noktasında toplanması ve hesaba arzı |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece durağan bir «bir araya gelme» veya «toplanma» ([جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md)) sanılması; sevk, cebir, yerinden koparma ve güdülme boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حش | Sıkışma, kuru ve yoğun kütle oluşturma, topluca hareketlenme ve kuruyup büzülme ([حشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B4.md), [حشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%88.md), [حشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF.md)) | ر | Çekirdekteki sıkışma ve yoğunlaşma anlamına insan başı veya akışkan sevk dinamizmi eklenerek, kütlenin zorla tek bir istikamete sürülmesi ve toplanması manası özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nesneleri veya varlıkları dış çevrelerinden tecrit edip belirli bir sınır içine alma hareketi |
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Varlıkların yerleşik düzenlerini sarsarak onları yerlerinden koparan keskin ve baskılı müdahale |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Toplanan kütlenin önüne düşen bir yönlendirici, öncü veya nihai hedef istikametine akış |
| حشر | Kuşatıcı bir sınır içine alarak yerinden koparma ve bir öncünün ardından tek yöne sevk etme | Çevrilen ve yerinden oynatılan fertlerin dağılmasına izin verilmeden, baş veya merkez noktaya doğru zorunlu olarak sürülmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl hayvanlarının ve küçük haşeratın kuraklık veya kıtlık sebebiyle bulundukları deliklerden çıkıp su ve otlak merkezlerine doğru topluca sürüklenmesi; kıtlık yılının mal ve davarı silip süpürerek tek merkezde toplaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Ru’be b. el-Accâc kıtlık yılının her şeyi silip süpürmesini ve canlıları yerinden ederek toplamasını şu beyitle tasvir eder: وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ / وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ |
| Erken Arapça kullanım | Ok temreninin veya kulağın ince, sivri ve derli toplu yapılması için «أذن حشرة» denmesi; Firavun’un sihirbazları ve halkı toplamak üzere şehirlere «حاشرين» adı verilen sevk memurlarını göndermesi |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça حشر kökü, merkezi Sami dil katmanında köken olarak dağılmış veya gizlenmiş unsurların tek bir merkeze sürülmesi, küçük ve kaynaşan varlıkların yer değiştirmesi semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarındaki karşılıkları doğrudan aynı fonetik dizilimle büyük bir toplanmayı ifade etmekten ziyade, küçük canlıların kaynaşması, böceklerin kımıldaması veya sıkışma biçimleriyle fonetik temas gösterir (Aramice ve Süryanicede haşerat ve kaynaşan canlılar için kullanılan kök formları gibi). Arapçada kök, göçebe yaşamın zorunlulukları, kıtlık yıllarının insan ve hayvan kitlelerini su kaynaklarına sürmesi tecrübesiyle genişleyerek «sevk ile birlikte toplama» (الجمع مع سوق) kavramsal çatısına ulaşmıştır. Dolayısıyla kök, durağan bir birleşme değil, dış bir baskı gücünün etkisiyle yerinden edilip bir araya getirilme eylemini taşır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حش kök ailesi ile حشر ilişkisi | Ot ve ekinlerin biçilip toplanması (حش), bir şeyin içine kütle doldurulması ([حشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%88.md)) ve kalabalığın yığılması ([حشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF.md)) süreçlerinin zorunlu sevk unsuruyla birleşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki sürüleşme ve böcek kaynaşması kökleri | Toprakta kaynaşan küçük canlıların kütlesel devinimi ve baskı altında kütleleşme anlam alanı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir bir kök akrabalığı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حشر | Anlamlı | Sevk ederek toplamak | İnsan veya hayvan topluluklarını zorla yerinden çıkarıp bir merkezde toplamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B4.md) | Anlamlı | Avı kışkırtmak, tahrik etmek | Kertenkeleyi deliğinden çıkarmak için vurmak; iki tarafın arasını açmak | Kur'an'da geçmez; yerinden çıkarma bağı vardır |
| [شحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Açmak, kıyı veya dağ eteği | Denizin sahil şeridi, yerin kenarı veya dar dağ eteği | Kur'an'da geçmez |
| [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Açmak, yarmak, genişletmek | Eti dilimlemek, kapalı bir manayı veya göğsü ferahlatıp açmak | Kur'an'da geçer; hedef kökün kavramsal tersi (toplama yerine açma) |
| رحش | Anlamlı | Kımıldamak, kaynaşmak | Suyun çalkalanması, kalabalığın kaynaşıp dalgalanması | Kur'an'da geçmez; haşr anındaki kitle hareketini andırır |
| [رشح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AD.md) | Anlamlı | Sızmak, terlemek | Suyun kabın dışına azar azar çıkması, yavrunun büyümesi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حشر | Merkez | Sevk ederek toplama | Yerinden söküp zorla bir alana sürme ve yığma nüansı içerir | Pasif ve iradesiz sürülüş |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Bir araya getirme | Sevk şartı olmaksızın parçaları birleştirmeyi anlatır | Genel ve nötr toplama |
| [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) | Komşu | Sürme, sevk etme | Toplanma hedefinden ziyade arkadan itme hareketine odaklanır | İtici güç ve hareket |
| [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Dağıtma ve diriltme | Toplanmanın öncesindeki yayılma ve saçılma evresini ifade eder | Dağıtıcı ve yayıcı hareket |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Zıt | Ayırma, dağıtma | Bir arada bulunan kütleyi parçalayıp uzaklaştırma eylemidir | Bütünlüğün parçalanması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حشر | Sevk ile toplama | Bir topluluğu cebren yerinden çıkarıp tek bir merkeze sürmek | Kesin |
| Latince | Congregare, compellere | Bir araya toplamak, zorla sürmek | Compellere kelimesi zorla ve sürerek getirmeyi tam karşılarken congregare genel toplamayı verir | Güçlü |
| İngilizce | Muster, round up, herd together | Seferber etmek, sürü halinde toplamak | Round up ve herd eylemleri irade dışı sevk unsurunu karşılar; muster askeri celbi içerir | Güçlü |
| Almanca | Zusammentreiben, versammeln | Bir araya sürmek, toplamak | Zusammentreiben kelimesi arkadan sürerek bir araya yığma nüansını eksiksiz taşır | Güçlü |
| Fransızca | Rassembler de force, rabattre | Zorla toplamak, sürmek | Av veya insan kütlesini belirli bir merkeze cebren yönlendirme durumunu ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُحْشَرُونَ / نَحْشُرُهُمْ | Ahirette ilahi hesaba zorunlu sevk ve toplanma | Kıyamet günü bütün insanların, inkârcıların ve cinlerin mahşer alanına hesap için getirilmesi (En'âm [6:22](https://lisan.digital/tr/ayet/6:22.md), Yûnus [10:28](https://lisan.digital/tr/ayet/10:28.md), İsrâ [17:97](https://lisan.digital/tr/ayet/17:97.md)) |
| الْحَشْرِ | Dünyevi sürgün, yerinden edilip çıkarılma | Benî Nadîr Yahudilerinin Medine'den çıkarılıp Şam bölgesine zorunlu sürgünü (Haşr [59:2](https://lisan.digital/tr/ayet/59:2.md)) |
| حَاشِرِينَ | Askeri celp, kamu gücüyle insan toplama | Firavun'un sihirbazları ve halkı bir araya getirmek için şehirlere gönderdiği görevliler (A'râf [7:111](https://lisan.digital/tr/ayet/7:111.md), Şuarâ [26:36](https://lisan.digital/tr/ayet/26:36.md)) |
| حُشِرَ لِسُلَيْمَانَ | Emre amade kılınarak ordu nizamında toplanma | Süleyman peygamberin cin, insan ve kuşlardan oluşan ordusunun sevk edilerek teftişe dizilmesi (Neml [27:17](https://lisan.digital/tr/ayet/27:17.md)) |
| حُشِرَتْ | Vahşi hayvanların dehşetle bir araya toplanması | Kıyamet kozmolojisinde yabani hayvanların korkuyla sığınaklarından çıkıp birbirine karışması (Tekvîr [81:5](https://lisan.digital/tr/ayet/81:5.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sem'iyyât ve Ahiret | Cismani haşr meselesi; cesetlerin mi yoksa sadece ruhların mı haşredileceği, hayvanların haşrinin adalet ilkesiyle ilişkisi | İlahi kudretle yeniden diriltilen varlıkların hesap meydanına kaçınılmaz toplanışı |
| Fıkıh | Cihad ve Vergi Hukuku | Kadınların ve çocukların savaşa cebren sevk edilip edilemeyeceği; «لا يُحْشَرُونَ» hadisi bağlamında askeri mükellefiyet sınırları | Bireyin iradesi dışında savaşa veya kamu hizmetine zorla sürülmesi |
| Tefsir | Kıyamet ve Kıssa Anlatımı | Haşr suresindeki ilk sürgünün dünyevi boyutları ile büyük kıyamet haşri arasındaki bağ | Yeryüzündeki yerinden edilmeler ile ahiretteki mutlak mahşer arasındaki benzerlik |
| Hadis | Peygamber Sıfatları ve Eşrât-ı Sâat | Hz. Peygamber'in «el-Hâşir» (الحاشر) ismi ve kıyametten önce insanları toplayacak olan Aden ateşi rivayetleri | Tarihin ve insanlığın nihai bir merkezde son peygamber ardında toplanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi Hesap | Mahşer | Adaletin tecellisi için mutlak celp | Varlıkların iradeleri askıya alınarak ilahi huzura hesap vermek üzere sevk edilmesi | Kesin |
| İlmi | Entropi ve Termodinamik | Tersine Entropi / Odaklanma | Dağınık parçacıkların merkezi çekimle toplanması | Dağılmış ve saçılmış durumdaki unsurların dış bir kuvvetle tek alana sıkıştırılması | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu Gücü ve Seferberlik | Zorunlu Celp ve İcra | Dağınık tebaayı veya orduyu kriz anında birleştirmek | Devletin merkezkaç unsurları tek bir kanun ve hedef doğrultusunda nizama sokması | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak Konsolidasyonu | Kamusal Toplama | Dağınık sermaye veya kıt kaynakların krizde toplanması | Kıtlık ve kriz anlarında piyasaya dağılmış kaynakların tek elde toplanıp paylaştırılması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektör Alanında Yakınsama (Convergence) | Dağınık koordinatlardaki tüm elemanların dış bir çekim potansiyeli altında tek bir tekil noktaya (singularity) doğru zorunlu akışı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zorunlu Göç ve Mobilizasyon | Bireylerin veya sınıfların kendi iradeleri dışındaki politik, askeri veya coğrafi baskılarla tek bir merkeze sürülmesi ve teftişi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca ahiretteki «kıyamet günü toplanması» ritüeline indirgenmesi; dünyevi, siyasi ve askeri boyutlarının unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da hem askeri disiplin (Neml [27:17](https://lisan.digital/tr/ayet/27:17.md)), hem kamu propagandası ve sihirbaz celbi (A'râf [7:111](https://lisan.digital/tr/ayet/7:111.md)), hem siyasi sürgün (Haşr [59:2](https://lisan.digital/tr/ayet/59:2.md)) hem de vahşi tabiatın altüst oluşu (Tekvîr [81:5](https://lisan.digital/tr/ayet/81:5.md)) için kullanılması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Haşr kavramının pasif bir birikme sanılması sonucunda, Kur'an'ın merkezi sevk, cebir, kaçınılmazlık ve otorite vurgusunun zayıflaması; ayetlerdeki baskı ve sevk dinamizminin gözden kaçması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda hiçbir unsurun ilahi otoritenin denetiminden kaçamayacağını, dağınıklığın ve başıboşluğun nihai olarak mutlak bir toplanma ve hesap nizamıyla sonuçlanacağını bildiren ana omurgadır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların dirilişi inkâr ettiği meydan okuma ayetlerinde (En'âm, Kehf), Firavun kıssasındaki toplumsal mühendislik sahnelerinde ve Haşr suresindeki siyasi-askeri tasfiyede belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlıkların ölümden sonra kaybolup gideceği veya kendi haline bırakılacağı zannını ortadan kaldırır; toplanmanın gönüllü bir buluşma değil, ontolojik bir zorunluluk olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlıların kuraklık, dış tehdit veya bir güdücü sebebiyle yuvalarından sökülüp tek bir hatta sürülmesi, kütlesel olarak bir merkeze yığılmasıdır.
- Soyut anlam: Dağınık, bağımsız ve merkezkaç unsurların mutlak bir güç veya kanun karşısında direnç gösteremeyerek tek bir odak noktasına sevk edilmesi ve hesaba çekilmesidir.
- Sistematik karşılık: Otoritenin, dağınık fertler üzerindeki mutlak hâkimiyetini ve kaçınılmaz hesap/seferberlik anında uyguladığı merkezi zorlayıcı gücü temsil eder.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to t_f} \sum_{i=1}^n \mathbf{x}_i(t) \xrightarrow{\mathbf{F}_{ext}} \mathbf{x}_0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde dağınık konumdaki $n$ adet bağımsız varlığın $\mathbf{x}_i(t)$ konum vektörleri, sisteme etki eden karşı konulamaz bir dış sevk kuvveti $\mathbf{F}_{ext}$ etkisi altında, belirlenmiş nihai anda $t_f$, tek bir toplanma merkezine $\mathbf{x}_0$ doğru zorunlu olarak yakınsamaktadır. Bu formülasyon, haşr eylemindeki çokluktan tekliğe, dağınıklıktan sevk ile toplanmaya giden dinamik süreci simgeler.

## Geçtiği ayetler (43 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:203](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/2:203.md) — تُحْشَرُونَ

وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Sayılı günlerde Allah’ı zikredin. Kim iki günde acele ederse, ona günah yoktur. Kim de geri kalırsa, ona günah yoktur. Bu; takva sahibi olanlar içindir. Allah’tan korkun ve bilin ki, şüphesiz siz, O’nun huzurunda toplanacaksınız.

### [Ali İmran 3:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/3:12.md) — وَتُحْشَرُونَ

قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ

Meal (IK): Küfredenlere: Siz, mutlaka yenileceksiniz. Ve toplanıp cehenneme sürüleceksiniz, orası ne kötü döşektir, de.

### [Ali İmran 3:158](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/3:158.md) — تُحْشَرُونَ

وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Andolsun ki, ölseniz de, öldürülseniz de; Allah katında toplanacaksınız.

### [Nisa 4:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/4:172.md) — فَسَيَحْشُرُهُمْ

لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا

Meal (IK): Mesih, Allah’a kul olmaktan asla çekinmez. Gözde melekler de. Kim, O’na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa; bilsin ki, O hepsini huzuruna toplayacaktır.

### [Maide 5:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/5:96.md) — تُحْشَرُونَ

أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Deniz avı ve onu yemek; size de, yolculara da geçimlik olmak üzere helal kılınmıştır. İhramlı bulunduğunuz sürece, kara avı haram kılınmıştır. Hem, huzuruna varıp toplanacağınız Allah’tan korkun.

### [En'am 6:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:22.md) — نَحْشُرُهُمْ

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

Meal (IK): Ve onların hepsini toplayıp sonra da şirk koşanlara: Nerede iddia ettiğiniz ortaklarınız? diyeceğimiz gün.

### [En'am 6:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:38.md) — يُحْشَرُونَ

وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ

Meal (IK): Yerde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki; onlar da sizin gibi bir ümmet olmasınlar. Biz, kitabta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rabblarına toplanırlar.

### [En'am 6:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:51.md) — يُحْشَرُوا

وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Rabblarına toplanacaklarından korkanları, sen onunla uyar. O’ndan başka bir dost ve şefaatçıları yoktur. Umulur ki sakınalar.

### [En'am 6:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:72.md) — تُحْشَرُونَ

وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Ve bir de namaz kılın ve O’ndan korkun diye. O’dur kendisine varıp toplanacağınız.

### [En'am 6:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:111.md) — وَحَشَرْنَا

وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ

Meal (IK): Eğer biz, onlara gerçekten melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve herşeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe, onlar yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu bilmezler.

### [En'am 6:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/6:128.md) — يَحْشُرُهُمْ

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): O gün, onların hepsini toplar. Ey cinn topluluğu; insanlardan bir çoğunu yoldan çıkardınız ha? Onların dostları olan insanlar da diyecek ki: Rabbımız, kimimiz kimimizden faydalandık. Ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık. Buyurur ki: Allah’ın diledikleri müstesna, devamlı kalmak üzere duracağınız yer, ateştir. Muhakkak ki Rabbın; Hakim’dir, Alim’dir.

### [Araf 7:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/7:111.md) — حَاشِرِينَ

قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Onu ve kardeşini alıkoy, şehirlere toplayıcılar yolla.

### [Enfal 8:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/8:24.md) — تُحْشَرُونَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; sizi hayat verecek şeylere çağırdığı zaman; Allah’a ve Rasulüne icabet edin. Hem bilin ki; Allah şüphesiz kişi ile kalbi arasına girer. Ve muhakkak O’na dönüp toplanacaksınız.

### [Enfal 8:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/8:36.md) — يُحْشَرُونَ

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki küfredenler; mallarını, Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Daha harcayacaklar, sonra içleri yanacak, sonra da mağlup olacaklardır. Küfredenler, cehenneme toplanacaklardır.

### [Yunus 10:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/10:28.md) — نَحْشُرُهُمْ

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ

Meal (IK): O gün hepsini toplarız. Şirk koşanlara; Siz ve koştuğunuz ortaklar yerlerinize, deriz. Artık onların arasını açmışızdır. Ortakları derler ki: Bize tapmıyordunuz.

### [Yunus 10:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/10:45.md) — يَحْشُرُهُمْ

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ

Meal (IK): O gün, onları sanki dünyada gündüzün sadece bir saat kalmışlar gibi toplayınca; birbirlerini tanırlar. Allah’a kavuşmayı yalan sayanlar ziyana uğramışlardır. Zaten onlar, hidayete ermişler de değillerdi.

### [Hicr 15:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/15:25.md) — يَحْشُرُهُمْ

وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Şüphe yok ki Rabbın, onları toplayacaktır. Gerçekten O, Hakim’dir, Alim’dir.

### [İsra 17:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/17:97.md) — وَنَحْشُرُهُمْ

وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا

Meal (IK): Allah kimi hidayete erdirirse; o, hidayete ermiştir. Kimi da dalalete düşürürse; O’ndan başka onlar için dostlar bulamazsın. Biz, onları kıyamet günü körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşredeceğiz. Yurtları cehennemdir. O ne zaman sönmeye yüz tutsa; hemen alevini artırırız.

### [Kehf 18:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/18:47.md) — وَحَشَرْنَاهُمْ

وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا

Meal (IK): Bir gün dağları yürütürüz de; sen, yeri dümdüz görürsün. Hiç birini bırakmaksızın toplarız onları.

### [Meryem 19:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/19:68.md) — لَنَحْشُرَنَّهُمْ

فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا

Meal (IK): Rabbına andolsun ki; Biz, onları da, şeytanları da beraber mutlaka haşr edeceğiz. Sonra cehennemin yanında diz çöktürerek hazır bulunduracağız.

### [Meryem 19:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/19:85.md) — نَحْشُرُ

يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا

Meal (IK): O gün muttakileri Rahman’ın huzurunda, O’na gelmiş konuklar olarak toplarız.

### [Taha 20:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/20:59.md) — يُحْشَرَ

قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى

Meal (IK): Buluşma zamanımız; sizin bayram gününüzde, insanların toplandığı kuşluk vaktidir, dedi.

### [Taha 20:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/20:102.md) — وَنَحْشُرُ

يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا

Meal (IK): Sur’a üflendiği gün, işte o gün; suçluları, gözleri korkudan gövermiş olarak toplarız.

### [Taha 20:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/20:124.md) — وَنَحْشُرُهُ

وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى

Meal (IK): Kim de benim zikrimden yüz çevirirse bilsin ki; onun dar bir geçimi olur ve kıyamet gününde Biz onu kör olarak haşrederiz.

### [Taha 20:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/20:125.md) — حَشَرْتَنِي

قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا

Meal (IK): Der ki: Rabbım, beni niçin kör olarak haşrettin? Halbuki ben gören biriydim

### [Müminun 23:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/23:79.md) — تُحْشَرُونَ

وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Sizi yeryüzünde yaratıp türeten O’dur. Ve O’nun huzurunda toplanacaksınız

### [Furkan 25:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/25:17.md) — يَحْشُرُهُمْ

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ

Meal (IK): O gün Rabbın onları ve Allah’tan başka taptıklarını bir araya toplar ve: Bu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar? der.

### [Furkan 25:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/25:34.md) — يُحْشَرُونَ

الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Cehennemde yüzleri üstü toplanacak olanların; işte onların yeri çok kötü ve yolu çok sapıktır.

### [Şuara 26:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/26:36.md) — حَاشِرِينَ

قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Onu ve kardeşini alıkoy. Şehirlere toplayıcılar gönder.

### [Şuara 26:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/26:53.md) — حَاشِرِينَ

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi.

### [Neml 27:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/27:17.md) — وَحُشِرَ

وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ

Meal (IK): Süleyman’ın cinnlerden, insanlardan, kuşlardan orduları toplandı. Hepsi topluca gidiyorlardı.

### [Neml 27:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/27:83.md) — نَحْشُرُ

وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ

Meal (IK): Her ümmetten, ayetlerimizi yalanlayanları toplayacağımız gün; onlar, bir arada tutulurlar.

### [Sebe 34:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/34:40.md) — يَحْشُرُهُمْ

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ

Meal (IK): O gün; onların hepsini topladıktan sonra meleklere: Bunlar mıydı, size tapmakta olanlar? der.

### [Saffat 37:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/37:22.md) — احْشُرُوا

احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ

Meal (IK): Zulmetmiş olanları ve onların eşlerini toplayın. Onların taptıklarını da;

### [Sad 38:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/38:19.md) — مَحْشُورَةً

وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ

Meal (IK): Kuşları da toplu olarak. Her biri ona yönelmişti.

### [Fussilet 41:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/41:19.md) — يُحْشَرُ

وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ

Meal (IK): Allah’ın düşmanları bir araya getirilip toplanacakları gün; onlar, dağıtılırlar.

### [Ahkaf 46:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/46:6.md) — حُشِرَ

وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ

Meal (IK): İnsanlar haşrolundukları zaman; bunlar, onlara düşman kesilirler. Ve onların ibadetlerini inkar ederler.

### [Kaf 50:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/50:44.md) — حَشْرٌ

يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا ذَلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنَا يَسِيرٌ

Meal (IK): O gün; yer yarılır, onlar çabucak çıkarlar. İşte bu, Bize göre kolay olan bir haşirdir.

### [Mücadele 58:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/58:9.md) — تُحْشَرُونَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; aranızda gizli konuşacağınız zaman; günahı, düşmanlığı ve Peygambere isyanı fısıldaşmayın. Birr’i, takvayı konuşun ve huzurunda toplanacağınız Allah’tan korkun.

### [Haşr 59:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/59:2.md) — الْحَشْرِ

هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَاأُولِي الْأَبْصَارِ

Meal (IK): O’dur Ehl-i Kitab’tan küfretmiş olanları ilk sürgünde yurtlarından çıkarmış olan. Halbuki siz, onların çıkacaklarını sanmıştınız. Onlar da kalelerinin kendilerini Allah’tan koruyacağını sanmışlardı. Fakat Allah’ ın azabı onlara hesablamadıkları yerden geldi. Ve kalblerine korku saldı. Kendi elleriyle ve inananların elleriyle evlerini yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri ibret alın.

### [Mülk 67:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/67:24.md) — تُحْشَرُونَ

قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): De ki: Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O’dur. Ve O’na toplanıp götürüleceksiniz.

### [Naziat 79:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/79:23.md) — فَحَشَرَ

فَحَشَرَ فَنَادَى

Meal (IK): Toplayıp seslendi:

### [Tekvir 81:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/ayet/81:5.md) — حُشِرَتْ

وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ

Meal (IK): Vahşi hayvanlar bir araya toplandığı zaman;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük böceklerdir. Sonra toplanma ve dirilme anlamları kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والشين الراء معهما
ح ش ر، ش ح ر، ش ر ح، ر ش ح، ح ر ش مستعملات
حشر:
الحَشْر: حَشْرُ يَومِ القِيامة وقوله تعالى: "ثم إلى ربِّهم يُحشَرون"، قيل: هو الموتُ. والمَحْشَرُ: المجمعُ الذي يُحشَرُ إليه القوم. ويقال: حَشَرتْهُم السَّنةُ: وذلك أنَّها تضُمُّهم من النَّواحي إلى الأمصار، قال:
وما نَجا من حَشْرها المَحْشُوش		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
قال غير الخليل: الحَشُّ والمَحشُوش واح. والحَشَرة: ما كان من صِغار دَوابِّ الأرض مثل اليّرابيع والقَنافِذ والضبِّاب ونحوها. وهو اسمٌ جامعٌ لا يُفردَ منه الواحد إلاّ أن يقولوا هذا من الحشرة.
قال الضرير: الجَرادُ والأرانِبُ والكَمْاة من الحَشَرة قد يكون دَوابَّ وغير ذلك.
والحَشْوَر: كُلُّ مُلَزَّز الخَلْق. شديدةُ. والحَشْر من الآذانِ ومن قُذّذ السِهام ما لطُفَ كأنَّما بُرِيَ بَرْياً، قال:
لها أذُنٌ حَشرٌ وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
وحَشَرْتُ السِنانَ فهو مَحْشُور: أي رَقَّقُته وأَلْطَفْتُه.
شحر:
الشِحْرُ: ساحِلُ اليَمَن في أقصاها، قال العجاج:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل الشِحْرِ فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
ويقال: الشِحْر مَوضع بعُمان.
شرح:
الشَّرْحُ: السَعَةُ، قال اللهُ -عزَّ وجلَّ-: "أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام" أي وسَّعَه فاتَّسَعَ لقَول الخير. والشَرْحُ: البَيان، اشرَحْ: أيْ بيِّنْ. والشَّرْحُ والتَشريحُ: قِطْعُ اللَّحم على العظام قَطْعاً، والقِطعة منه شَرْحةٌ.
رشح:
رَشَحَ فلانٌ رَشْحاً: أي عَرِقَ. والرَشْحُ: اسمٌ للعَرَق. والمِرْشِحَةُ: بِطانةٌ تحت لِبْدِ السَّرْج لنَشْفِها العَرَق.
والأُمُّ تُرشِّحُ وَلَدَها تَرشيحاً باللَّبَن القليل: أيْ تجعلُه في فَمِه شيئاً بعدَ شيءٍ حتى يقْوَى للمَصِّ.
والتَرشيحُ أيضاً: لَحْسُن الأُمِّ ما على طِفلها من النُدُوَّة، قال:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
والراشِحُ والرَواشِحُ: جبال تَنْدَى فرُّبَما اجتَمَعَ في أصُولها ماء قليل وإنْ كَثُرَ سُمِّيَ واشِلاً. وإِنْ رأيتَه كالعَرَق يَجري خلالَ الحِجارة سُمِّيَ راشِحاً.
حرش:
الحرش والتحريش: إغراؤك إنسناً بغيره. والأحرش من الدنانير ما فيه حشونة لجِدَّته، قال:
دنانيرُ حُرْشٌ كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
والضَبُّ أحرَشُ: خَشِنُ الجِلدِ كأنَّه مُحَزَّز. واحترشْتُ الضَبَّ وهو أن تَحرِشَه في حُجْره فتُهيجَه فإذا خَرَجَ قريباً منك هَدَمْتَ عليه بقيَّةَ الجُحْر. ورُبَّما حارَشَ الضَبُّ الأفعَى: إذا أرادت أن تدخُل عليه قاتَلَها.
والحَريشُ: دابَّةٌ لها مَخالِبُ كمخَالبِ الأسد ولها قرون واحد في وسط هامَتها، قال:
بها الحريشٌ وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
والحَرْش: ضَرْبٌ من البَضْع وهي مُسْتَلْقِيةٌ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الشين** **الراء** onlarla beraber
**ح ش ر**، **ش ح ر**، **ش ر ح**، **ر ش ح**، **ح ر ش** kullanımdadırlar.

**حشر**:
**الحَشْر**: Kıyamet gününün haşri ve Yüce Allah’ın sözü: “ثم إلى ربِّهم يُحشَرون”; denildi ki: o, ölümdür. Ve **المَحْشَر**: kavmin kendisine haşrolunduğu toplanma yeri. Ve denilir: **حَشَرتْهُم السَّنةُ**: bu, onun onları çevrelerden şehirlere doğru toplaması/katmasıdır, dedi ki:
وما نَجا من **حَشْرها** **المَحْشُوش**		وَحْشٌ ولا طمْشٌ من الطُمُوش
Halîl’den başkası dedi: **الحَشُّ** ve **المَحشُوش** vah. Ve **الحَشَرة**: yerin küçük canlılarından olan şey; **اليّرابيع** ve **القَنافِذ** ve **الضبِّاب** ve benzerleri gibi. Ve o, tekili ondan ayrıştırılmayan bir toplu isimdir; ancak “bu, **الحشرة**dendir” demeleri müstesna.
**الضرير** dedi: **الجَرادُ** ve **الأرانِبُ** ve **الكَمْاة** **الحَشَرة**dendir; canlılar olabilir ve başka şey de olabilir.
Ve **الحَشْوَر**: yaratılışı bütünüyle sıkı/sağlam olan her şey. Şiddetli. Ve **الحَشْر** kulaklardan ve okların tüylerinden, sanki yontularak yontulmuş gibi incelmiş olan şeydir, dedi ki:
لها أذُنٌ **حَشرٌ** وذِفْرَى أسيلةٌ		وخدُّ كمِرآة الغريبة أسجَحُ
Ve **حَشَرْتُ السِنانَ** o da **مَحْشُور**dur: yani onu incelttim ve onu daha latif yaptım.

**شحر**:
**الشِحْرُ**: Yemen’in en uç tarafındaki sahilidir, **العجاج** dedi:
رَحَلْتُ من أقصَى بلاد الرُحَّلِ		من قُلَل **الشِحْرِ** فجَنْبَيْ مَوْكِلِ
Ve denilir: **الشِحْر** Umân’da bir yerdir.

**شرح**:
**الشَّرْحُ**: genişliktir, Allah -azze ve celle- dedi: “أفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَه للإِسلام” yani onu genişletti de hayır sözünü kabul etmeye genişledi. Ve **الشَرْحُ**: beyandır; **اشرَحْ**: yani açıkla. Ve **الشَّرْحُ** ve **التَشريحُ**: etin kemikler üzerinde kesilerek kesilmesidir; ondan olan parça **شَرْحةٌ**dır.

**رشح**:
**رَشَحَ** falan **رَشْحاً**: yani terledi. Ve **الرَشْحُ**: ter için bir isimdir. Ve **المِرْشِحَةُ**: eyerin keçe kısmının altında, teri emmesi için bir astardır.
Ve anne, çocuğunu az süt ile **تَرشيحاً** **تُرشِّحُ**: yani onu emmeye güçleninceye kadar ağzına parça parça bir şey koyar.
Ve **التَرشيحُ** ayrıca: annenin, çocuğunun üzerindeki ıslaklığı yalamasıdır, dedi ki:
أُدْمُ الظِباء تُرَشِّحُ الأطفالا
Ve **الراشِحُ** ve **الرَواشِحُ**: nemlenen dağlardır; belki köklerinde az bir su toplanır; eğer çok olursa **واشِلاً** diye adlandırılır. Ve eğer onu taşların arasından ter gibi akar görürsen **راشِحاً** diye adlandırılır.

**حرش**:
**الحرش** ve **التحريش**: bir insanı bir başkasına karşı kışkırtmandır. Ve dinarlardan **الأحرش**: yeniliğinden dolayı onda pürüzlülük bulunan şeydir, dedi ki:
دنانيرُ **حُرْشٌ** كُلُّها ضَربُ واحِدٍ
Ve **الضَبُّ** **أحرَشُ**tur: derisi kaba, sanki çizgili/oyuklu. Ve **احترشْتُ الضَبَّ**: o, onu deliğinde kışkırtmandır; onu kızdırırsın; sana yakın olarak çıkınca deliğin geri kalanını onun üzerine yıkarsın. Ve bazen **حارَشَ الضَبُّ الأفعَى**: eğer o (yılan) onun üzerine girmek isterse onunla dövüşür.
Ve **الحَريشُ**: aslanın pençeleri gibi pençeleri olan ve başının ortasında tek bir boynuzu bulunan bir canlıdır, dedi ki:
بها **الحريشٌ** وضِغْزٌ مائِلٌ ضَبِرٌ		يَأوي إلى رَشَفٍ منها وتقليصِ
Ve **الحَرْش**: o (kadın) sırtüstü yatarken olan **البَضْع**dan bir tür vuruştur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ابن السكِّيت: أنٌ حَشْرٌ، أي لطيفةٌ كأنَّه حُشِرَتْ حَشْراً، أي بُريت وحُدِّدت. وكذلك غيرها. وآذانٌ حَشْرٌ، لا يثنَّى ولا يجمع. وقد قيل: أذنٌ حَشْرَةٌ. والحَشْرُ من القُذّذِ: ما لَطُف. وسِنانٌ حَشْرٌ: دقيق. وقد حَشَرْتُهُ حَشْراً. وحكى الأخفش: سهم حَشْرٌ وسهام حُشْرٌ، كما قالوا: جَوْنٌ وجونٌ، ووَرْدٌ ووُرْدٌ. وحَشَرْتُ الناس أَحْشِرُهُمْ وأَحْشُرُهُمْ حَشْراً: جمعتهم؛ ومنه يوم الحِشْر. وروى سعيد بن مسروق عن عِكْرِمة في قوله تعالى: "وإذا الوُحوش حُشِرَتْ"، قال: حَشْرُها: موتها. وحَشَرَتِ السنةُ مالَ فلانٍ، أي أهلكته. والمَحْشِرُ بكسر الشين: موضع الحَشْرِ.
والحاشِرُ: اسمٌ من أسماء النبي صلى الله عليه وسلم. والحَشْوَرُ: المنتفخ الجبين. يقال: فرس حَشْوَرٌ، والأنثى حَشْوَرَةٌ.

##### Türkçe

İbn es-Sikkît: **أَنٌ حَشْرٌ**, yani latîf (ince)dir; sanki **حُشِرَتْ حَشْراً** (bir **حَشْر** ile sıkıştırılmış) gibidir; yani yontulmuş ve sivriltilmiştir. Bunun gibi başkası da. Ve **آذانٌ حَشْرٌ**: ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz. Ve denilmiştir: **أُذُنٌ حَشْرَةٌ**. Ve **الحَشْرُ** **القُذّذِ**’den: latîf (ince) olan şeydir. Ve **سِنانٌ حَشْرٌ**: ince (dakîk). Ve onu **حَشْراً** **حَشَرْتُهُ**. El-Ahfeş hikâye etti: **سَهْمٌ حَشْرٌ** ve **سِهامٌ حُشْرٌ**; nitekim dediler: **جَوْنٌ** ve **جونٌ**, ve **وَرْدٌ** ve **وُرْدٌ**. Ve insanları **حَشَرْتُ**; **أَحْشِرُهُمْ** ve **أَحْشُرُهُمْ**; **حَشْراً**: onları topladım; ondan **يوم الحِشْر**. Saîd b. Mesrûk, İkrime’den, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet etti: “**وإذا الوُحوش حُشِرَتْ**”; dedi ki: onun **حَشْرُها**’sı: onun ölümü. Ve **حَشَرَتِ** yıl, falanın malını; yani onu helâk etti. Ve **المَحْشِرُ** (şîn’in kesresiyle): **الحَشْرِ**’in yeri.

Ve **الحاشِرُ**: Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) isimlerinden bir isimdir. Ve **الحَشْوَرُ**: şişkin alınlı. Denilir: **فَرَسٌ حَشْوَرٌ**, ve dişisi **حَشْوَرَةٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ش ر
حشر ، حرش ، شرح ، شحر ، رشح : ( مستعملات ) .
حشر : قال الليث : الْحَشر : حَشْرُ يوم القيامة ، والمَحْشَر : المجمَع الذي يُحْشر إليه القوم وكذلك إذا حُشِروا إلى بلد أو
معسكر ونحوه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن ) ( الحَشر : 2 ) نزلت في بني النَّضِير ، وكانوا قوماً من اليهود عاقدوا النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما نزل المدينة ألا يكونوا عليه ولا له ، ثم نَقَضُوا العهد وما يلوا كُفَّار أهل مكة فقصدهم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ففارَقُوه على الْجَلاء من منازلهم فجلَوْا إلى الشّام ، وهو أوَّلُ حَشْر حُشِر إلى أرض المَحْشَرِ ، ثم يُحْشَر الخَلْق يوم القيامة إليها ، ولذلك قيل : لأول الْحَشر ، وقيل : إنهم أول من أُجْلِي من أهل الذِّمّة من جزيرة العرب ، ثم أُجْلِي آخِرهم أيَّامَ عمر بن الخطاب ح ، منهم نَصَارى نَجْران ويهودُ خَيْبَر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ ) ( التّكوير : 5 ) ، وقال : ( ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) ( الأنعَام : 38 ) ، وأكثر المفسرين قالوا : تُحْشَر الوحوشُ كلها وسائر الدّواب حتى الذُّباب للقصاص ، وأُسْنِد ذلك إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقال بعضهم : حشرُها : موتها في الدنيا .
وقال الليث : إذا أصابت الناسَ سَنَةٌ شديدة فأجْحَفَت بالمال وأهلكت ذوات الأربع قيل : قد حشرتْهُم السنة تحشُرُهم وتحشِرُهم وذلك أنه تُضمُّهم من النواحي إلى الأمصار . وقال رؤبة :
وما نَجَا من حَشْرِهَا المحْشُوشِ
وحْشٌ ولا طَمْشٌ من الطُّمُوشِ
قال : والحَشَرَةُ : ما كان من صغار دوابِّ الأرض مثل اليَرابِيع والقنافِذِ والضِّبَاب ونحوها وهو اسم جامع لا يُفْرَد الواحد إلا أن يقولوا هذا من الحَشَرة .
وقال الأصمعي : الحشرات والأحْراشُ والأحْناش واحد وهي هوامُّ الأرض .
وفي ( النوادر ) : حُشِر فلانٌ في ذَكَره وفي بطنه وأُحْثِل فيهما إذا كانا ضخْمَين من بين يديه .
وقال الليث : الْحَشوَر من الدواب : كل مُلَزَّز الخَلْق شديده ، ومن الرجال : العظيمُ البَطْن
أبو عُبَيد عن الأحمر : الحَشْوَرُ : العظيم البطن ، وأنشد غيره :
حَشْوَرَةُ الْجَنبَيْن مَعْطاءُ القَفَا
وقال الليث : الْحَشر من الآذان ومن قُذَذِ ريش السِّهام : ما لَطُف كأنما بُرِي بَرْياً ، وأنشد ابن الأعرابي في صفة ناقة :
لها أُذُن حَشْر وذِفْرَى أَسِيلَة
وخَدٌّ كمِرْآة الغريبة أسْجَحُ
وقال الليث : حَشَرْت السِّنان فهو مَحْشُور أي دقَّقْتُه وأَلْطَفْته .
وقال ابن شُمَيْل عن أبي الخَطَّاب : الحَبَّة عليها قِشْرَتان ، فالتي تلِي الحَبَّةَ الحَشَرَة والجميع الحَشَر ، والتي فوق الحشرة القَصَرَة ، قال : والمَحْشَرة في لغة أهل اليمن : ما بَقِي في الأرض وما فيها من نبات بعدما يُحْصَد الزرعُ فربما ظهر من تحته نبات أخْضَر فذلك المَحْشَرَة . يقال : أرسلُوا دَوَابَّهم في المَحْشَرة .
شحر : قال الليث : الشِّحْر : ساحل اليمن في أقصاها ، وأنشد :
رَحَلْتُ من أقصى بلاد الرُّحَّلِ
من قُلَل الشِّحْرِ فجَنْبَي مَوْكَلِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الشِّحْرَةُ : الشَّطّ الضَّيِّق ، والشِّحْر : الشَّطّ .
شرح : قال الليث : الشَّرْح والتَّشريح : قَطْع اللحم عن العُضْو قَطْعاً ، وكلُّ قطْعة منها شَرْحَةٌ .
ويقال : شَرَح الله صدرَه فانشرَح أي وَسَّع صدرَه لقَبول الحقِّ فاتَّسع .
ويقال : شرحَ فلانٌ أَمْرَه أي أوضحه . وشرح مسألة مُشْكِلة إذا بَيَّنها .
وشرح جَارِيته إذا سَلَقَها على قَفاها ثم غَشِيَها .
وقال ابن عباس : كان أَهْل الكتاب لا يَأْتُون نساءَهم إلا على حَرْفٍ ، وكان هذا الحيُّ من قُرَيش يَشْرحون النساءَ شَرْحاً .
وسأل رجل الحَسن : أكان الأنبياءُ يَشْرحون إلى الدُّنيا مع علمهم بربهم ، يريد كانوا يَنْبَسِطُون إليها ويرغبون في اقْتِنائها رَغْبَةً واسعة .
عمرو عن أبيه قال : قال رجُل من العرب لفَتَاه : أَبْغني شارحاً فإنَّ أَشَاءَنا مُغَوَّسٌ ، وإنّي أخافُ عليه الطَّمْلَ .
قال أبو عمرو : الشارح : الحافظ ، والمُغَوَّسُ : المُشَنَّخُ . قلتُ : تَشْنِيخُ النَّخْل : تَنْقِيحُه من السُّلاَّء . والأشَاءُ : صغار النخل .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : الشّرْحُ : الحِفْظُ ، والشَّرح : الفَتْحُ ، والشَّرْحُ : البيانُ ، والشَّرْح : الفهم ، والشَّرْح : افْتِضاض الأبكار ، وأنشد غيره في الشَّارح بمعنى الحافظ :
وما شاكِرٌ إلا عَصافيرُ قَرْيَةٍ
يقومُ إليها شارِحٌ فَيُطِيرُها
والشارح في كلام أهل اليمن : الذي يحفظ الزرعَ من الطُّيُور وغيرها .
وقال ابن شُمَيل : الشَّرْحَة من الظِّبَاء : الذي يُجاءُ به يابساً كما هو لم يُقَدّد . يقال : خُذْ لنا شَرْحَةً من الظِّباء ، وهو لحم مَشْرُوح ، وقد شَرَحْته وشَرَّحْتُه .
والتَّصْفِيف نَحْو من التَّشْريح وهو تَرْقِيق البَضْعَةِ من اللّحم حتى يَشِفَّ من رِقَّته ثم يُلْقَى على الجَمْر .
رشح : قال ابن المظفّر : الرَّشْح : نَدَى العَرَق على الجسد . يقال : رشح فلان عَرَقاً ، والرَّشح : اسم لذلك العرق ، وسُمِّيت البطانة التي تحت لِبد السَّرْجِ مِرْشحة لأنها تُنَشِّف الرَّشحَ يعني العَرَق .
أبو العباس عن سَلَمَة عن الفراء يقال : أَرْشَح عَرَقاً ورَشَح عَرَقاً بمعنى واحد .
وقال أبو عمرو : الرَّشْح : العَرَق .
وقال الليث : التَّرْشيح : أن تُرَشِّحَ الأمُّ ولدها باللَّبن القليل تجعلُه في فِيه شيئاً بعد شيء حتى يَقْوَى لِلْمَصِّ ، قال : والتَّرْشيح أيضاً : لَحْسُ الأُمّ ما على طفلها من النُّدُوَّةِ حين تَلِدُهُ وأنشد :
أُمُّ الظِّبَاء تُرَشَّح الأطْفالاَ
وقال الأصمعي : إذا وضعت الناقة ولدها فهو سَلِيل ، فإذا قَوِي ومشى فهو راشِح ، وأمه مُرْشِح ، فإذا ارتفع عن الرّاشح فهو جادِل .
وقال الليث : الراشِح والرَّواشِح : جبال تَنْدَى ، فربما اجتمع في أصولها ماء قليل ، فإن كثُر سُمِّي وَشَلاً ، وإن رأيته كالعرق يجري خلال الحجارة سُمِّى راشِحا .
وقال غيره : بنو فلان يَسْتَرْشحون البقلَ أي يَنْتَظِرون أن يَطُول فَيَرْعَوْه ويَستَرْشحون البُهْمَى يُرَبّونه ليَكْبُر ، وذلك الموضع مُسْتَرْشَح ، وقال ذو الرُّمة يصف الحمير :
يُقَلِّبُ أَشْبَاها كأن مُتُونَها
بمُستَرْشَح البُهمى من الصّخْر صَرْدَحُ
ويقال : فلانُ يُرَشَّحُ للخلافة إذا جُعِل وَلِيَّ العَهْد .
حرش : الليث : الحَرْش والتَّحْرِيش : إغراؤك الإنسان والأسدَ ليقع بِقِرْنه .
والأحْرَش من الدَّنانير : الخَشِن لجدَّته ، والضَّبُّ أَحْرَشُ : خَشِنُ الجلد كأنّه مُحَزَّز .
وتقول : أَحْرَشْتُ الضَّبَّ وهو أن تُحَرِّشَه في جُحْره فتُهَيِّجه فإذا خرج قريباً منك هَدَمتَ عليه بقية الجحر وربما حدشَ الضَّبُّ الأفْعى إذا أرادت أن تَدْخُل عليه قاتلها .
قال : وقال ابن شُمَيل : يقال : قد احترشُوا الضِّباب .
قال : والحَرْش : أن يُقَعْقِع الرجلُ الحِجارةَ على رأس جُحرِه ، أو يُحرّكَ عَصاً أو حَصًى على قَفَا جُحره فيحسِبُه دابّة تريد أن تدخل عليه فيجيء ويَزْحَل على رِجْليه ليقاتل فيناهِزه الرجلُ فيأخُذَ بذنبه فيُضَبِّب عليه فلا يَقْدر أن يَفيضَ ذَنَبُه أن يُفْلِتَه أي لا يقدر أن يَنْفلِت منه .
قال شَمِر : والتَّضْبيب : شدّة القبض ، قال والمُنَاهَزَة : المُبادَرة ، قال : وأَفْعَى حَرْشاء : خشنة الجلدة ، وهي الحريش أيضاً . وأنشد :
تَضْحَكُ مِنّى أن رَأَتْني أحْتَرِشْ
ولو حَرَشْتِ لكَشَفْت عن حِرْش
أراد عن حِرِك يقلبون كاف المخاطبة للتأنيث شِينا .
وقال أبو عُبيد : من أمثالهم في مُخاطبة العالم بالشيءِ مَنْ يُريد تعليمَه : ( أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه ) ونحوٌ منه قولهم : ( كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ ) .
وقال الليث : الحَرِيشُ ، يقال هو دابّة له مَخالب كمخالب الأسد ، وله قَرْنٌ واحد في وسطِ هامته ، وأنشد :
بها الحَرِيش وضِغْزٌ مائل ضَئْزٌ
يأوي إلى رَشحٍ منها وتَقْلِيص
قلت : ولا أدري ما هذا البيت ، ولا أعرف قائله ، وقال غير الليث :
وذو قَرْنٍ يقالُ له حَرِيش
وقال ابن الأعرابي فيما أقرأنيه المنذري عن أحمد بن يحيى له : الهِرْمِيس : الكرْكَدَّنُ : شيء أعظم من الفيل له قرن يكون في البحر أو على شاطئه ، قلت : وكأنّ الحَرِيش والهِرْمِيس شيء واحد والله أعلم .
أبو عُبيد : الحَرْشُ : الأثَر ، وجمعه حِراشٌ ، وبه سُمِّي الرجل حِراشاً .
وسمعت غير واحد من الأعراب يقول للبعير الذي أَجْلَبَ دَبَرُه في ظهره : هذا بعير أَحْرَش ، وبه حَرَش ، وقال الشاعر :
فطارَ بكَفِّي ذو حِراش مُشَمِّرٌ
أحَذُّ ذَلاَذِيلِ العَسيب قصير
أراد بذي حِراش جَمَلا به أثر الدّبَر . ويقال : حَرَشْتُ جَرَب البعير أَحْرِشه حَرْشاً وخَرَشْتُه خَرْشاً إذا حكَّكتَه حتى تَقَشَّر الجلدُ الأعْلى فيَدْمى ثم يُطْلى حينئذٍ بالهِناء .
وقال أبو عمرو : الحَرْشاءُ من الجُرْب : التي لم تُطْل ، قلت : سُمّيت حَرْشاء لخشونة جلدها ، وقال الشاعر :
وحتى كأَنِّي يَتَّقِي بي مُعَبَّد
به نُقْبَةٌ حرشاءُ لم تَلْقَ طاليا
أبو عُبَيد عن الأصمعي : ومن نَباتِ السَّهْل : الحَرْشاءُ والصَّفراء والغَبْراء ، وهي أعشاب معروفة تَسْتَطيبُها الرّاعية .
وقال الليث : الحَرْشُ ، ضَرْب من البَضْع وهي مُسْتَلْقِية .
أبو سعيد : دراهم حُرْشٌ : جِيادٌ خُشْن حديثة العهد بالسِّكّة .

##### Türkçe

ح ش ر
**حشر** ، **حرش** ، **شرح** ، **شحر** ، **رشح** : (kullanılanlar).

**حشر** : **الليث** dedi: **الْحَشر**: kıyamet gününün haşridir; **المَحْشَر**: kavmin kendisine haşrolunduğu toplanma yeridir; aynı şekilde bir beldeye yahut ordugâha ve benzerine haşrolunduklarında da (böyledir).

Allah yüce ve aziz dedi: ( **دِيَارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن** ) ( **الحَشر : 2** ) Benî **النَّضِير** hakkında indi; onlar, Medine’ye indiğinde Peygamber ( **صلى الله عليه وسلم** ) ile, ne onun aleyhinde ne de onun lehinde olmamak üzere anlaşma yapmış Yahudilerden bir kavimdi; sonra ahdi bozdular ve Mekke ehli kâfirlerine meylettiler; bunun üzerine Peygamber ( **صلى الله عليه وسلم** ) onlara yöneldi; onlar da onu, evlerinden **الْجَلاء** üzere (sürgünle çıkma üzere) ayrıldılar; Şam’a sürüldüler; bu, **أوَّلُ حَشْر**dür ki **أرض المَحْشَرِ**’e haşrolunmuştur; sonra kıyamet günü yaratılmışlar ona haşrolunacaktır; bundan dolayı “**لأول الْحَشر**” denildi. Ve denildi ki: onlar, Arap yarımadasından zimmî ehlinden sürgün edilenlerin ilkiydi; sonra onların sonuncusu, Ömer b. el-Hattâb **ح** günlerinde sürgün edildi; onlardan Necran Hristiyanları ve Hayber Yahudileri (vardı).

Allah yüce ve aziz dedi: ( **عُطِّلَتْ وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ** ) ( **التّكوير : 5** ), ve dedi: ( **ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ** ) ( **الأنعَام : 38** ). Müfessirlerin çoğu dedi: bütün vahşî hayvanlar ve diğer binek/dört ayaklılar, hatta sinek bile kısas için haşrolunur; bu, Peygamber’e ( **صلى الله عليه وسلم** ) isnad edildi. Bazıları dedi: onların haşri: dünyada ölmeleridir.

**الليث** dedi: İnsanlara şiddetli bir yıl isabet edip mala ağır zarar verdiğinde ve dört ayaklıları helâk ettiğinde “sene onları haşretti; onları **تحشُرُهم** ve **تحشِرُهم**” denir; bu, onları çevrelerden şehirlere doğru toplamasıdır. **رؤبة** dedi:
وما نَجَا من **حَشْرِهَا** المحْشُوشِ
وحْشٌ ولا طَمْشٌ من الطُّمُوشِ

Dedi: **الحَشَرَةُ**: yerin küçük canlılarından olan şeydir; **اليَرابِيع** ve **القنافِذِ** ve **الضِّبَاب** ve benzerleri gibi; tekil yapılmayan, ancak “bu, **الحَشَرة**’dendir” demeleri müstesna, toplayıcı bir isimdir.

**الأصمعي** dedi: **الحشرات** ve **الأحْراشُ** ve **الأحْناش** birdir; onlar yerin haşeratıdır.

( **النوادر** )’de: **حُشِر** falan kimse, zekerinde ve karnında; ikisinde de **أُحْثِل** (denir), eğer ikisi de ön tarafından iri ise.

**الليث** dedi: Hayvanlardan **الْحَشوَر**: yaratılışı sıkı, sert olan her şeydir; erkeklerden: karnı büyük olan.

**أبو عُبَيد** **الأحمر**’den: **الحَشْوَرُ**: karnı büyük olan; başkası şu beyti okudu:
حَشْوَرَةُ الْجَنبَيْن مَعْطاءُ القَفَا

**الليث** dedi: Kulaklardan ve ok tüylerinin **قُذَذ**’inden **الْحَشر**: sanki yontularak yontulmuş gibi ince olan şeydir. İbnü’l-A‘râbî, bir dişi devenin vasfında şu beyti okudu:
لها أُذُن **حَشْر** وذِفْرَى أَسِيلَة
وخَدٌّ كمِرْآة الغريبة أسْجَحُ

**الليث** dedi: **حَشَرْت** mızrak ucunu; o halde o **مَحْشُور**dur; yani onu incelttim ve latifleştirdim.

İbn Şümeyl, Ebü’l-Hattâb’dan: Tane üzerinde iki kabuk vardır; taneye bitişik olanı **الحَشَرَة**’dir; hepsi **الحَشَر**’dir; **الحشرة**’nin üstündeki **القَصَرَة**’dir. Dedi: Yemen ehlinin dilinde **المَحْشَرة**: ekin biçildikten sonra yerde kalan ve içindeki bitkidir; bazen altından yeşil bir bitki görünür; işte o **المَحْشَرَة**’dir. “Hayvanlarını **المَحْشَرة**’ye saldılar” denir.

**شحر** : **الليث** dedi: **الشِّحْر**: Yemen’in en uç tarafındaki sahildir. Şu beyti okudu:
رَحَلْتُ من أقصى بلاد الرُّحَّلِ
من قُلَل **الشِّحْرِ** فجَنْبَي مَوْكَلِ

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den: **الشِّحْرَةُ**: dar kıyı; **الشِّحْر**: kıyı.

**شرح** : **الليث** dedi: **الشَّرْح** ve **التَّشريح**: eti uzuvdan parça parça kesmektir; her parça **شَرْحَةٌ**’dir.

Ve denir: Allah onun göğsünü **شَرَح** etti de **انشرَح** etti; yani hakkı kabul için göğsünü genişletti de genişledi.

Ve denir: falan kimse işini **شرح** etti; yani onu açıkladı. Zor bir meseleyi **شرح** etti; onu beyan ettiğinde.

Ve cariyesini **شرح** etti; onu sırtüstü yatırıp sonra onunla cima ettiğinde.

İbn Abbas dedi: Kitap ehli, kadınlarına ancak bir kenar/yan üzere gelirdi; Kureyş’ten bu mahalle ise kadınları **شَرْحاً** olarak **يَشْرحون** idi.

Bir adam Hasan’a sordu: Peygamberler, Rablerini bilmeleriyle beraber dünyaya doğru **يَشْرحون** olur muydu? Yani ona doğru yayılırlar ve onu edinmeye geniş bir rağbetle rağbet ederler miydi?

Amr, babasından dedi: Araplardan bir adam, delikanlısına dedi: “Bana bir **شارحاً** bul; çünkü bizim **أَشَاءَنا** **مُغَوَّسٌ**’tur; ben onun üzerine **الطَّمْلَ**’dan korkuyorum.”
Ebu Amr dedi: **الشارح**: koruyan; **المُغَوَّسُ**: **المُشَنَّخُ**. Ben dedim: Hurmayı **تَشْنِيخُ**: onu **السُّلاَّء**’dan ayıklamaktır. **الأشَاءُ**: küçük hurma fidanlarıdır.

Ebu’l-Abbas dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشّرْحُ**: korumadır; **الشَّرح**: açmadır; **الشَّرْحُ**: beyandır; **الشَّرْح**: anlamadır; **الشَّرْح**: bakirelerin bekâretini gidermedir. Başkası, **الشَّارح**’ı “koruyan” manasında şu beyitte okudu:
وما شاكِرٌ إلا عَصافيرُ قَرْيَةٍ
يقومُ إليها شارِحٌ فَيُطِيرُها

Yemen ehlinin sözünde **الشارح**: ekini kuşlardan ve başkalarından koruyan kimsedir.

İbn Şümeyl dedi: Ceylanlardan **الشَّرْحَة**: olduğu gibi kuru olarak getirilen, kurutulup şeritlenmemiş olandır. “Bize ceylanlardan bir **شَرْحَةً** al” denir; o, **لحم مَشْرُوح**tur; ben onu **شَرَحْته** ve **شَرَّحْتُه**.

**التَّصْفِيف**: **التَّشْريح**’e benzer bir türdür; et parçasını inceltmektir; inceliğinden dolayı (arkası) görünecek hale gelinceye kadar; sonra közün üzerine atılır.

**رشح** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **الرَّشْح**: beden üzerinde terin çiyi/ince nemidir. “Falan kimse ter **رشح** etti” denir; **الرَّشح**: o terin adıdır. Eyer keçesinin altındaki astara **مِرْشحة** adı verildi; çünkü **الرَّشح**’ı, yani teri kurutur.

Ebu’l-Abbas, Seleme’den, Ferrâ’dan: “Ter **أَرْشَح** etti” ve “ter **رَشَح** etti” denir; ikisi bir manadadır.

Ebu Amr dedi: **الرَّشْح**: terdir.

**الليث** dedi: **التَّرْشيح**: annenin çocuğunu az sütle **تُرَشِّحَ** etmesidir; onu ağzına azar azar koyar; ta ki emmeye güç yetirsin. Dedi: **التَّرْشيح** ayrıca: annenin, doğurduğu vakit çocuğunun üzerindeki ıslaklığı **النُّدُوَّةِ** yalamasıdır. Şu beyti okudu:
أُمُّ الظِّبَاء تُرَشَّح الأطْفالاَ

**الأصمعي** dedi: Dişi deve yavrusunu doğurduğunda o **سَلِيل**’dir; güçlenip yürüdüğünde o **راشِح**’tır; annesi **مُرْشِح**’tır; **الرّاشح**’tan yükselip ayrıldığında o **جادِل**’dir.

**الليث** dedi: **الراشِح** ve **الرَّواشِح**: nemlenen dağlardır; bazen köklerinde az bir su toplanır; eğer çoğalırsa **وَشَلاً** diye adlandırılır; eğer onu taşlar arasında ter gibi akar görürsen **راشِحا** diye adlandırılır.

Başkası dedi: Falanın oğulları otu **يَسْتَرْشحون**; yani uzamasını beklerler de otlatırlar; ve **البُهْمَى**’yı **يَستَرْشحون**; onu büyüsün diye yetiştirirler; o yer **مُسْتَرْشَح**’tır. Zü’r-Rumme, eşekleri vasfederek dedi:
يُقَلِّبُ أَشْبَاها كأن مُتُونَها
بمُستَرْشَح البُهمى من الصّخْر صَرْدَحُ

Ve denir: Falan kimse hilâfete **يُرَشَّحُ** edilir; veliaht kılındığında.

**حرش** : **الليث**: **الحَرْش** ve **التَّحْرِيش**: insanı ve aslanı, boynuzdaşıyla üzerine düşsün diye kışkırtmandır.

Dinarların **الأحْرَش**’ı: yeniliğinden dolayı pürüzlü/sert olanıdır. Keler (**الضَّبُّ**) **أَحْرَشُ**tur: derisi serttir; sanki çizgili/oluklu kılınmış gibidir.

Ve dersin: Keleri **أَحْرَشْتُ**; bu, onu deliğinde **تُحَرِّشَه** etmendir; onu kızdırırsın; sana yakın çıkınca, deliğin kalan kısmını onun üzerine yıkarsın. Bazen keler, içeri girmek istediğinde yılanı (**الأفْعى**) **حدشَ** eder; onunla savaşır.

Dedi: İbn Şümeyl dedi: “Keleri **احترشُوا** ettiler” denir.

Dedi: **الحَرْش**: adamın, deliğinin başında taşları takırdatması; yahut deliğinin arkasında bir değnek veya çakıl oynatmasıdır; o da onu, içine girmek isteyen bir hayvan sanır; gelir ve iki ayağı üzerinde sürünerek savaşmak için yaklaşır; adam da onunla **يناهِزه** eder; kuyruğundan tutar; onu **يُضَبِّب** eder; böylece kuyruğunu **يَفيضَ** edip onu **يُفْلِتَه** (kurtarmaya) güç yetiremez; yani ondan sıyrılmaya güç yetiremez.

**شَمِر** dedi: **التَّضْبيب**: tutuşun şiddetidir. Dedi: **المُنَاهَزَة**: acele davranmadır. Dedi: **أَفْعَى حَرْشاء**: derisi sert olan (yılandır); o, **الحريش** de denir. Şu beyti okudu:
تَضْحَكُ مِنّى أن رَأَتْني أحْتَرِشْ
ولو حَرَشْتِ لكَشَفْت عن حِرْش

**حِرْش** ile **حِرِك**’i kastetti; muhatap **كاف**’ını dişilik için **شِينا**ya çevirirler.

**أبو عُبيد** dedi: Onların, bir şeyi bilene, onu öğretmek isteyenin hitabında darb-ı mesellerinden: ( **أَتُعْلِمُني بضَبَ أنا حَرَشتُه** ) ve buna benzer sözleri: ( **كمعلِّمَة أمَّها البِضَاعَ** ).

**الليث** dedi: **الحَرِيشُ**; denir ki o, aslanın pençeleri gibi pençeleri olan bir hayvandır; başının ortasında tek bir boynuzu vardır. Şu beyti okudu:
بها **الحَرِيش** وضِغْزٌ مائل ضَئْزٌ
يأوي إلى رَشحٍ منها وتَقْلِيص

Ben dedim: Bu beytin ne olduğunu bilmiyorum; söyleyenini de tanımıyorum. **الليث**’ten başkası dedi:
وذو قَرْنٍ يقالُ له **حَرِيش**

İbnü’l-A‘râbî, Münzirî’nin bana okuttuğu üzere, Ahmed b. Yahyâ’dan ona ait olarak: **الهِرْمِيس**: **الكرْكَدَّنُ**’dur; filden daha büyük bir şeydir; denizde veya kıyısında olur; ben dedim: sanki **الحَرِيش** ile **الهِرْمِيس** bir şeydir; Allah daha iyi bilir.

**أبو عُبيد**: **الحَرْشُ**: izdir; çoğulu **حِراشٌ**’tır; bununla adam **حِراشاً** diye adlandırıldı.

A‘râblardan birden fazlasını, sırtında yarası (**دَبَرُه**) kabarıp toplanmış deve için şöyle derken işittim: “Bu, **أَحْرَش** bir devedir; onda **حَرَش** vardır.” Şair dedi:
فطارَ بكَفِّي ذو **حِراش** مُشَمِّرٌ
أحَذُّ ذَلاَذِيلِ العَسيب قصير

**ذو حِراش** ile, üzerinde **الدّبَر** izi olan bir deveyi kastetti. Ve denir: Devenin uyuzunu **حَرَشْتُ**; onu **أَحْرِشه**; **حَرْشاً** (yaptım); ve onu **خَرَشْتُه**; **خَرْشاً** (yaptım); eğer onu kaşıyıp üst derisi soyuluncaya kadar (yaparsan), sonra kanar; sonra o vakit **الهِناء** ile sıvanır.

Ebu Amr dedi: Uyuzdan **الحَرْشاءُ**: sıvanmamış olandır. Ben dedim: derisinin sertliğinden dolayı **حَرْشاء** diye adlandırıldı. Şair dedi:
وحتى كأَنِّي يَتَّقِي بي مُعَبَّد
به نُقْبَةٌ **حرشاءُ** لم تَلْقَ طاليا

**أبو عُبَيد** **الأصمعي**’den: Ova bitkilerinden: **الحَرْشاءُ** ve **الصَّفراء** ve **الغَبْراء**; bunlar bilinen otlardır; çoban onları hoş bulur.

**الليث** dedi: **الحَرْشُ**: **البَضْع**’dan bir türdür; o, sırtüstü yatmış haldedir.

**أبو سعيد**: **دراهم حُرْشٌ**: iyi, sert; darphaneye yeni girmiş (paralar).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والشين وما يثلثهما)
  (حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة.
  فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])  وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2]) خِلْفُ الناقة، إذا ارتفع منه الّلبن. والحشيف: الثَّوب الخَلَق. وقد تَحَشَّف الرَّجلُ: لَبِسَ الحشيف. قال:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])  والحَشَفة: العجوز الكبيرة، والخميرة اليابسة([4])، والصخرة الرِّخْوَة حَوْلها السهلُ من الأرض.
  (حشك) الحاء والشين والكاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. يقال حَشَكْت النَّاقةَ، إذا تركتَها لا تحلبُها فتجمَّع لبنُها، وهي محشوكة. قال:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  وَحَشَكَ القوم، إذا حَشَدُوا. وحَشَكَت([6]) السّحابة: كثُر ماؤُها. ومنه قولهم للنّخلة الكثيرة الحَمْل حاشك. وحَشَكت السّماء: أتَتْ بمطرها. وربَّما حملوا عليه فقالوا: قوسٌ حاشكة، وهي الطَّرُوحُ البعيدةُ المَرمى. وحَشّاك: نَهْر.
  (حشم) الحاء والشين والميم أصلٌ مشترك، وهو الغَضَب أو قريبٌ منه.
  قال أهل اللغة. الحِشْمَة: الانقباضُ والاستحياء. وقال قومٌ: هو الغضب. قال ابن قُتيبة: رُوِي عن بعض فصحاء العرب: إن ذلك مما يُحْشِمُ بني فلانٍ، أي يغضبهم. وذكر آخر أن العرب لا تعرِفُ الحشمةَ إلاَّ الغضب، وأنَّ قولهم لحشَمِ الرجل خدمه، إنما معناه أنّهم الذين يَغْضب لهم ويغْضَبون له.
  قال أبو عبيدٍ: قال أبو زيد: حَشَمْتُ الرجل أحْشِمه وأحْشَمْتُه، وهو أن يجلس إليك فتُؤذيَهُ وتُسمعه ما يكره. وابن الأعرابي يقول: حَشَمْتُه فَحَشم، أي أخجلته. وأحشمته: أغضبته. وأنشد:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])  (حشن) الحاء والشين والنون أصلٌ واحد، وهو تغيُّر الشيء بما يتعلّق به من درن. ثمّ يشتق منه:
  فأمّا الأول فقولهم فيما رواه الخليل: حَشنَ السِّقاء، إذا حُقِنَ لبناً ولم يُتَعهَّدْ بغسلٍ فتغيَّرَ ظاهرُه وأنتَنَ. وأمَّا القياس فقال أبو عبيد: الحِشْنة، بتقديم الحاء على الشين: الحقد. وأنشد:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])  قال غيره: ومن ذلك قولهم: قال([9]) فلانٌ لفلان حتَّى حشَّن صدرَه.
  (حشو/ي) الحاء والشين وما بعدها معتلٌ أصلٌ واحد، وربما هُمِزَ فيكون المعنيان متقاربين أيضاً. وهو أن يُودَع الشيءُ وعاءً باستقصاء. يقال حشوتُه أحشوه حَشْوا. وَحِشْوَة الإنسان والدابة: أمعاؤه. ويقال [فلانٌ] من حِشْوة بني فلانٍ، أي من رُذَالهم. وإنما قيل ذلك لأن الذي تحشى به الأشياءُ لا يكون من أفخر المَتاع بل أدْونِه.
  والمِحْشى: ما تحتشي([10]) به المرأة، تعظِّم* به عَجِيزتها، والجمع المحاشِي. قال:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  والحشا: حشا الإنسان، والجمع أحشاء. والحشا: الناحية، وهو من قياس الباب، لأنّ لكلّ ناحيةٍ أهلاً فكأنّهم حشَوها. يقال: ما أدري بأيّ حشاً هو. قال:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  ومن المهموز وهو من قياسِ الباب غيرُ بعيدٍ منه، قولهم: حشأتُه بالسَّهم أحشَؤُه، إذا أصبتَ به جَنْبَه. قال:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])  ومنه حَشَأْتُ المرأةَ، كناية عن الجِماع.
  والحَشَا، غير مهموز: الرَّبْو، يقال حَشِي يَحْشَى حشاً، فهو حَشٍ كما ترى. فأمّا قول النابغة:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])  فله وجهان: أحدهما أن يكون ميمُه أصليَّة، وقد ذكر في بابه. والوجه الآخر أن يكون الميم زائدةً ويكون مِفْعَلاً من الحَشو، كأنه أراد اللفيف والأُشابة، وكان ينبغي أن يكون مِحْشَىً، فَقَلب.
  (حشب) الحاء والشين والباء قريبُ المعنى مما قبله. فيقال الحَوْشَب العظيم البطن. قال:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])والحوشب: حَشْو الحافر، ويقال بل هو عظمٌ في باطن الحافر بين العصَب والوظيف. قال رؤبة:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *
  (حشد) الحاء والشين والدال قريب المعنى من الذي قبلَه. يقال حَشَد القوم إذا اجتمعوا وخفُّوا في التعاوُن. وناقة حشُودٌ: يسرعُ اجتماعُ اللبَن في ضرعها. والحَشْدَ: المحتشدون. وهذا وإن كان في معنى ما قبلَه ففيه معنىً آخر، وهو التّعاوُن. ويقال عِذقٌ حاشِدٌ وحاشك: مجتمِعُ الحَمْل كثيرُهُ.
  (حشر) الحاء والشين والراء قريبُ المعنى من الذي قبلِه، وفيه زيادةُ معنىً، وهو السّوق والبعثُ والانبعاث.
  وأهل اللغة يقولون: الحشر الجمع مع سَوْقٍ، وكلُّ جمعٍ حَشْر. والعرب تقول: حَشرَتْ مالَ بني فلانٍ السنةُ كأنّها جمعته، ذهبت به وأتَتْ عليه. قال رؤبة:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])  ويقال أُذُنٌ حَشْرَةٌ، إذا كانت مجتمِعة الخَلْق. قال:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])  ومن أسماء رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "الحاشر"، معناه أنّه يحشر النّاس على قدمَيه، كأنّه يقدُمُهم يوم القِيامة وهم خلْفه. ومحتملٌ أن يكون لَمَّا كان آخِرَ الأنبياء حُشِر النّاس في زمانه.
وحشرات الأرض: دوابُّها الصغار، كاليرابيع والضِّباب وما أشبهها، فسمِّيت بذلك لكثرتها وانسياقها وانبعاثها. والحَشْوَرُ من الرّجال: العظيم الخَلْق أو البطنِ.
  وممّا شذّ عن الأصل قولهم للرجل الخفيف حَشْرٌ. والحَشْر من القُذَذ: ما لَطُف. وسِنانٌ حَشْرٌ، أي دقيق؛ وقد حَشَرْته.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) ديوان امرئ القيس 70.
([2]) وكذا ضبط بكسر الشين في المجمل، وفي اللسان بالفتح.
([3]) في المجمل: "ونفسه".
([4]) ذكر هذين المعنيين في المجمل، وذكرا في القاموس، وفاتا صاحب اللسان.
([5]) عجزه كما في اللسان (حشك): * فراح الذئار عليها صحيحا *
([6]) في الأصل: "حشدت"، تحريف.
([7]) البيت في المجمل واللسان (حشم).
([8]) البيت في المجمل واللسان (حشن).
([9]) كذا وردت هذه الكلمة.
([10]) في الأصل: " ما تحشى"، صوابه ما أثبت.
([11]) الجم: جمع جماء، وهي الكثيرة اللحم. وفي الأصل: "جمعا"، صوابه من المجمل.
([12]) للمعطل الهذلي من قصيدة في مخطوطة الشنقيطي من الهذليين 108. وأشده في اللسان: (حشا) وصدره: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله *
([13]) البيت لأسماء بن خارجة كما في اللسان (حشا، أوس، هبل).
([14]) ديوان النابغة 70 واللسان (حشا).
([15]) لحبيب بن عبد الله، المعروف بالأعلم الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (1: 447).
([16]) ديوان العجاج 74 واللسان والمجمل (حشب).
([17]) ديوان رؤبة 78 واللسان (حشر، طمش) والمقاييس (طمش).
([18]) للنمر بن تولب كما في اللسان (حشر)، ونبه على صحة هذه النسبة في (علط) بعد أن ذكر نسبته إلى امرئ القيس، وسيعيده في المقاييس (علط).
ـ

##### Türkçe

(حarf **الحاء** ve **الشين** ve onları üçleyen şeyin bâbı)
  (**حشف**) **الحاء** ve **الشين** ve **الفاء** tek bir asıldır; gevşekliğe, zayıflığa ve eskiliğe delâlet eder.
  Bunun ilki **الحَشَف**’tir; o, hurmanın en kötüsüdür. Atasözlerinde derler ki: “**أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة**”; iki kötü işi bir araya getiren adam için. İmru’ul-Kays dedi:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])
  Yalnızca onların kalplerini zikretti; çünkü o, kuşta olanın en hoşudur ve yavrularına onunla gelir. Ve denir ki: **حَشِفَ**([2]) devenin memesi; ondan süt yükseldiği (çekildiği) zaman. Ve **الحشيف**: eski elbise. Ve adam **تَحَشَّف** etti: **الحشيف** giydi. Dedi:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])
  Ve **الحَشَفة**: büyük yaşlı kadın; ve kuru maya([4]); ve çevresinde yerin düz kısmı bulunan gevşek kaya.

  (**حشك**) **الحاء** ve **الشين** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Denir ki: **حَشَكْت** deveyi; onu sağmayıp bıraktığın zaman, sütü toplanır; o da **محشوكة**’dir. Dedi:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  Ve **حَشَكَ** kavim; toplandıkları zaman. Ve **حَشَكَت**([6]) bulut: suyu çoğaldı. Bundan, yükü çok olan hurma ağacına **حاشك** demeleri. Ve **حَشَكت** gök: yağmuruyla geldi. Bazen bunu ona hamlederler de derler ki: **قوسٌ حاشكة**; o, atımı uzak olan, menzili uzak yaydır. Ve **حَشّاك**: nehir.

  (**حشم**) **الحاء** ve **الشين** ve **الميم** ortak bir asıldır; o, öfke yahut ona yakın bir şeydir.
  Dil ehli dedi: **الحِشْمَة**: büzülme ve utanmadır. Bir topluluk dedi: o, öfkedir. İbn Kuteybe dedi: Arapların bazı fasihlerinden rivayet olundu: “Bu, falan oğullarını **يُحْشِمُ** eder”; yani onları öfkelendirir. Bir başkası zikretti ki Arap, **الحشمة**’yi ancak öfke olarak bilir; ve onların “adamın **حشَم**’ı hizmetçileridir” sözünün manası ancak şudur: onlar, kendileri için öfkelendiği ve onun için öfkelendikleri kimselerdir.
  Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **حَشَمْتُ** adamı, **أحْشِمه** ve **أحْشَمْتُه**; bu, senin yanına oturur da ona eziyet etmen ve ona hoşlanmadığı şeyi işittirmendir. İbnü’l-A‘râbî der ki: **حَشَمْتُه** de, o da **حَشم** etti; yani onu utandırdım. Ve **أحشمته**: onu öfkelendirdim. Ve şu beyit okundu:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])

  (**حشن**) **الحاء** ve **الشين** ve **النون** tek bir asıldır; o, kendisine ilişen kirden dolayı şeyin değişmesidir. Sonra ondan türetilir:
  Birincisine gelince: Halîl’in rivayet ettiği üzere onların sözü: **حَشنَ** tulum; içine süt basıldığı ve yıkamayla gözetilmediği zaman, dışı değişir ve kokar. Kıyasa gelince, Ebû Ubeyd dedi: **الحِشْنة**; **الحاء**’ı **الشين**’in önüne almakla: kin. Ve şu beyit okundu:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])
  Başkası dedi: Bundan, onların sözü: falan, falana dedi([9]) de onun göğsünü **حشَّن** etti.

  (**حشو/ي**) **الحاء** ve **الشين** ve ondan sonrası illetli olan tek bir asıldır; bazen hemzelenir de iki mana da yine birbirine yakın olur. O, şeyin bir kaba tam olarak yerleştirilmesidir. Denir ki: **حشوتُه**; **أحشوه**; **حَشْوا**. Ve insanın ve hayvanın **حِشْوَة**’si: bağırsaklarıdır. Ve denir ki: [falan] falan oğullarının **حِشْوة**’sindendir; yani onların rezillerindendir. Bu ancak şu sebeple söylenmiştir: şeylerin içine doldurulan şey, eşyanın en nefisinden değil, daha aşağısından olur.
  Ve **المِحْشى**: kadının **تحتشي**([10]) ettiği şeydir; onunla kalçasını büyütür; çoğulu **المحاشِي**. Dedi:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  Ve **الحشا**: insanın **حشا**’sı; çoğulu **أحشاء**. Ve **الحشا**: taraf; bu, bâbın kıyasındandır; çünkü her tarafın bir ahalisi vardır; sanki onu doldurmuşlardır. Denir ki: Bilmiyorum hangi **حشاً**’dadır. Dedi:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  Hemzeli olandan—ki bâbın kıyasındandır ve ondan uzak değildir—onların sözü: **حشأتُه** okla; **أحشَؤُه**; onun böğrünü onunla vurduğun zaman. Dedi:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])
  Bundan: **حَشَأْتُ** kadını; cimaa kinayedir.
  Ve **الحَشَا**—hemzesiz—nefes darlığıdır; denir ki: **حَشِي** **يَحْشَى** **حشاً**; o da gördüğün gibi **حَشٍ**’dir. Nâbiga’nın sözüne gelince:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])
  Onun iki vechi vardır: birincisi, **ميم**’inin aslî olmasıdır; o, kendi bâbında zikredilmiştir. İkinci vech, **الميم**’in زائد olması ve **الحَشو**’dan **مِفْعَل** olmasıdır; sanki o, karışık topluluğu ve karmayı murad etti; aslında **مِحْشَىً** olması gerekirdi; sonra çevirdi.

  (**حشب**) **الحاء** ve **الشين** ve **الباء** manaca bundan öncekine yakındır. Denir ki: büyük karınlı **الحَوْشَب**. Dedi:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])
  Ve **الحوشب**: toynağın **حَشْو**’sudur; denir ki bilakis o, toynağın iç tarafında sinir ile **الوظيف** arasında bir kemiktir. Ru’be dedi:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *

  (**حشد**) **الحاء** ve **الشين** ve **الدال** manaca bundan öncekine yakındır. Denir ki: **حَشَد** kavim; toplandıkları ve yardımlaşmada çevik oldukları zaman. Ve **ناقة حشُودٌ**: memesindeki sütün toplanması çabuk olur. Ve **الحَشْدَ**: toplananlar. Bu, her ne kadar bundan öncekilerin manasında ise de onda başka bir mana vardır; o da yardımlaşmadır. Ve denir ki: **عِذقٌ حاشِدٌ** ve **حاشك**: yükü toplanmış, çoğu olan.

  (**حشر**) **الحاء** ve **الشين** ve **الراء** manaca bundan öncekine yakındır; onda bir mana ziyadesi vardır; o da sevk ve gönderme ve harekete geçirmedir.
  Dil ehli der ki: **الحشر** sevk ile birlikte toplamadır; her toplama **حَشْر**’dır. Arap der ki: “Sene, falan oğullarının malını **حَشرَتْ**”; sanki onu toplamış; onu götürmüş ve onu tüketmiştir. Ru’be dedi:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])
  Ve denir ki: **أُذُنٌ حَشْرَةٌ**; yaratılışı toplanık olduğu zaman. Dedi:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])
  Resûlullah’ın صلى الله عليه وآله وسلم isimlerinden biri “**الحاشر**”dır; manası, insanları ayakları üzerinde haşreder; sanki kıyamet günü onların önüne geçer, onlar da onun arkasındadır. Muhtemeldir ki, peygamberlerin sonuncusu olduğu için insanlar onun zamanında haşrolundu.
  Ve yerin **حشرات**’ı: küçük hayvanlarıdır; **اليرابيع** ve **الضِّباب** ve benzerleri gibi; çoklukları, sevk olunmaları ve harekete geçmeleri sebebiyle bununla adlandırıldılar. Ve erkeklerden **الحَشْوَرُ**: yaratılışı yahut karnı büyük olan.
  Asıldan şâz olan şeylerden: hafif adama **حَشْرٌ** demeleridir. Ve **الحَشْر** ok tüylerinden: ince olanıdır. Ve **سِنانٌ حَشْرٌ**; yani ince; ve onu **حَشَرْتُ**.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) İmru’ul-Kays divanı 70.
([2]) **الشين**’i kesre ile ضبط etmek böyledir; **المجمل**’de; **اللسان**’da fetha iledir.
([3]) **المجمل**’de: “**ونفسه**”.
([4]) Bu iki manayı **المجمل**’de zikretti; **القاموس**’ta da zikredildiler; **اللسان** sahibine kaçtı.
([5]) Onun ikinci mısraı, **اللسان**’da (**حشك**) olduğu üzere: * فراح الذئار عليها صحيحا *
([6]) Asılda: “**حشدت**”; tahrif.
([7]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حشم**).
([8]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حشن**).
([9]) Bu kelime böyle vârid olmuştur.
([10]) Asılda: “**ما تحشى**”; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
([11]) **الجم**: **جماء**’ın cem‘idir; o, eti çok olandır. Asılda: “**جمعا**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([12]) **المعطل الهذلي**’ye, **الهذليين** 108’de **الشنقيطي** yazmasında bir kasidedendir. **اللسان**’da: (**حشا**) ve صدرُه: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله *
([13]) Beyit, **أسماء بن خارجة**’yedir; **اللسان**’da (**حشا**، **أوس**، **هبل**) olduğu üzere.
([14]) Nâbiga divanı 70 ve **اللسان** (**حشا**).
([15]) **حبيب بن عبد الله**’a; **الأعلم الهذلي** diye bilinen. Daha önce **حواشي** (1: 447)’de geçene bak.
([16]) **العجاج** divanı 74 ve **اللسان** ve **المجمل** (**حشب**).
([17]) Ru’be divanı 78 ve **اللسان** (**حشر**، **طمش**) ve **المقاييس** (**طمش**).
([18]) **النمر بن تولب**’a; **اللسان**’da (**حشر**) olduğu üzere; **علط**’ta, onu İmru’ul-Kays’a nisbet ettikten sonra bu nisbetin sıhhatine dikkat çekti; ve **المقاييس** (**علط**)’ta onu yeniden getirecektir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحشر: إخراج الجماعة عن مقرهم وإزعاجهم عنه إلى الحرب ونحوها، وروي: (النساء لا يحشرن) (في النهاية: وحديث النساء (لا يعشرن ولا يحشرن) يعني للغزاة، فإن الغزو لا يجب عليهن. انظر: مادة (حشر)، وأخرج نحوه ابن الجارود في المنتقى ص 101 بسند حسن) أي: لا يخرجن إلى الغزو، ويقال ذلك في الإنسان وفي غيره، ويقال: حشرت السنة مال بني فلان، أي: أزالته عنهم، ولا يقال الحشر إلا في الجماعة، قال الله تعالى: ﴿وابعث في المدائن حاشرين﴾ [الشعراء/36]، وقال تعالى: ﴿والطير محشورة﴾ [ص/19]، وقال عز وجل: ﴿وإذا الوحوش حشرت﴾ [التكوير/5]، وقال: ﴿لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا﴾ [الحشر/2]، ﴿وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير فهم يوزعون﴾ [النمل/17]، وقال في صفة القيامة: ﴿وإذا حشر الناس كانوا لهم أعداء﴾ [الأحقاف/6]، ﴿فسيحشرهم إليه جميعا﴾ [النساء/172]، ﴿وحشرناهم فلم نغادر منهم أحدا﴾ [الكهف/47]، وسمي يوم القيامة يوم الحشر كما سمي يوم البعث والنشر، ورجل حشر الأذنين، أي: في أذنيه انتشار وحدة.

##### Türkçe

- **الحشر**: topluluğu yerleşik bulundukları yerden çıkarmak ve onu oradan savaşa ve benzerine doğru rahatsız edip sevk etmektir; ve rivayet olundu: “(Kadınlar **يحشرن** edilmez)” (en-Nihâye’de: kadınlar hadisi “(**لا يعشرن** ve **لا يحشرن**)” yani gazilere (katılmak üzere); çünkü gazâ onlara vacip değildir. Bak: madde (**حشر**); ve benzerini İbnü’l-Cârûd el-Müntekâ’da s. 101’de hasen bir senedle çıkarmıştır) yani: gazâya çıkmazlar; bu, insanda da başkasında da söylenir; ve “**حشرت** sene, falan oğullarının malını” denir; yani: onu onlardan giderdi; ve **الحشر** ancak topluluk hakkında söylenir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وابعث في المدائن حاشرين﴾ [الشعراء/36]; ve dedi ki: ﴿والطير محشورة﴾ [ص/19]; ve Azîz ve Celîl dedi ki: ﴿وإذا الوحوش حشرت﴾ [التكوير/5]; ve dedi ki: ﴿لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا﴾ [الحشر/2]; ﴿وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير فهم يوزعون﴾ [النمل/17]; ve kıyametin sıfatında dedi ki: ﴿وإذا حشر الناس كانوا لهم أعداء﴾ [الأحقاف/6]; ﴿فسيحشرهم إليه جميعا﴾ [النساء/172]; ﴿وحشرناهم فلم نغادر منهم أحدا﴾ [الكهف/47]. Ve kıyamet günü, diriltme ve yayma günü diye adlandırıldığı gibi, **يوم الحشر** diye adlandırıldı. Ve “adam **حشر الأذنين**” (dir); yani: iki kulağında yayılma ve keskinlik vardır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ش ر
يسـاق النـاس إلى المحشر‏.‏
ورأيت منهم حشراً‏.‏
والناس منشورون محشورون‏.‏
وأنبئت الحشرات‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ حشـرت السنـة النـاس‏:‏ أهبطتهـم إلـى الأمصـار‏.‏
وحشـر فلـان في رأسه إذا كان عظيم الـرأس وكذلـك حشـر فـي بطنـه وفـي كل شيء من جسده‏.‏
وأذن حشر وحشرة‏:‏ لطيفة مجتمعة‏.‏
وقدة حشر وسنان حشر إذا لطف وحشرت السنان فهو محشور‏:‏ لطفته ودققته‏.‏
وشرب من الحشرج وهو كوز لطيف يبرد فيه الماء الجيم مضمومة إلى حروف الحشر فركب منها رباعي وقيل الحشرج ماء في نقرة في الجبل‏.‏
وحشرجة المريض صوت بردده في حلقه يقال‏:‏ حشرج المريض‏.‏
قال حاتم‏:‏ إذا حشرجت يوماً وضاق بها الصدر سميت لضيق مجراها‏.‏

##### Türkçe

ح ش ر
İnsanlar **المحشر**’e sevk olunur.
Onlardan bir **حشراً** gördüm.
İnsanlar **منشورون محشورون**’dur.
Ve **الحشرات** haber verildim.
Ve mecazdandır: **حشرت السنة الناس**: onları şehirlere indirdi.
Ve falan kimse başında **حشر** oldu; başı büyük olduğu zaman; bunun gibi karnında **حشر** ve bedeninin her şeyinde.
Ve **أذن حشر** ve **حشرة**: ince, toplanmış.
Ve **قدة حشر** ve **سنان حشر**; ince olduğu zaman; ve **حشرت السنان**; o hâlde o **محشور**’dur: onu incelttim ve onu incelttim.
Ve **الحشرج**’den içti; o, içinde suyun soğutulduğu ince bir testidir; **الجيم** harfi, **حروف الحشر**’e zamme ile (dammeli)dir; böylece onlardan dörtlü (rubâî) bir kelime tertip edildi; ve denildi ki: **الحشرج** dağda bir oyuktaki sudur.
Ve **حشرجة المريض**: boğazında tekrarladığı bir sestir; denilir: **حشرج المريض**.
Hâtim dedi:
Bir gün **حشرجت**’in de, göğüs onunla daralırsa, geçidinin darlığından dolayı adlandırıldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَشَرَهُم يَحْشُرُهم ويَحْشِرُهم حَشْراً: جمعهم؛ ومنه يوم المَحْشَرِ. والحَشْرُ: جمع الناس يوم القيامة. والحَشْرُ: حَشْرُ يوم القيامة. والمَحْشَرُ: المجمع الذي يحشر إِليه القوم، وكذلك إِذا حشروا إِلى بلد أَو مُعَسْكَر أَو نحوه؛ قال الله عز وجل: لأَوَّلِ الحَشْرِ ما ظننتم أَن يخرجوا؛ نزلت في بني النَّضِير، وكانوا قوماً من اليهود عاقدوا النبي، صلى الله عليه وسلم، لما نزل المدينة أَن لا يكونوا عليه ولا له، ثم نقضوا العهد ومايلوا كفار أَهل مكة، فقصدهم النبي، صلى الله عليه وسلم، ففارقوه على الجَلاءِ من منازلهم فَجَلَوْا إِلى الشام. قال الأَزهري: هو أَول حَشْرٍ حُشِر إِلى أَرض المحشر ثم يحشر الخلق يوم القيامة إِليها، قال: ولذلك قيل: لأَوّل الحشر، وقيل: إِنهم أَول من أُجْلِيَ من أَهل الذمة من جزيرة العرب ثم أُجلي آخرهم أَيام عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، منهم نصارى نَجْرَانَ ويهودُ خيبر. وفي الحديث: انقطعت الهجرة إِلاَّ من ثلاث: جهاد أَو نيَّة أَو حَشْرٍ، أَي جهاد في سبيل الله، أَو نية يفارق بها الرجل الفسق والفجور إِذا لم يقدر على تغييره، أَو جَلاءٍ ينال الناسَ فيخرجون عن ديارهم. والحَشْرُ: هو الجَلاءُ عن الأَوطان؛ وقيل: أَراد بالحشر الخروج من النفير إِذا عم. الجوهري: المَحْشِرُ، بكسر الشين، موضع الحَشْرِ.
والحاشر: من أَسماء سيدنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، لأَنه قال: أَحْشُر الناسَ على قَدَمِي؛ وقال، صلى الله عليه وسلم: لي خمسة أَسماء: أَنا محمد وأَحمد والماحي يمحو الله بي الكفر، والحاشر أَحشر الناس على قدمي، والعاقب. قال ابن الأَثير: في أَسماء النبي، صلى الله عليه وسلم، الحاشر الذي يَحْشُر الناس خلفه وعلى ملته دون ملة غيره. وقوله، صلى الله عليه وسلم: إِني لي أَسماء؛ أَراد أَن هذه الأَسماء التي عدّها مذكورة في كتب الله تعالى المنزلة على الأُمم التي كذبت بنبوَّته حجة عليهم. وحَشَرَ الإِبلَ: جمعها؛ فأَما قوله تعالى: ما فرّطنا في الكتاب من شيءٍ ثم إِلى ربهم يُحْشَرُونَ؛ فقيل: إِن الحشر ههنا الموت، وقيل: النَّشْرُ، والمعنيان متقاربان لأَنه كله كَفْتٌ وجَمْعٌ. الأَزهري: قال الله عز وجل: وإِذا الوحوش حُشرت، وقال: ثم إِلى ربهم يحشرون؛ قال: أَكثر المفسرين تحشر الوحوش كلها وسائر الدواب حتى الذباب للقصاص، وأَسندوا ذلك إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، وقال بعضهم: حَشْرُها موتها في الدنيا. قال الليث: إِذا أَصابت الناسَ سَنَةٌ شديدة فأَجحفت بالمال وأَهلكت ذوات الأَربع، قيل: قد حَشَرَتْهُم السنة تَحْشُرهم وتَحْشِرهم،وذلك أَنها تضمهم من النواحي إِلى الأَمصار. وحَشَرَتِ السنةُ مال فلان: أَهلكته؛ قال رؤبة: وما نَجا، من حَشْرِها المَحْشُوشِ،
وَحْشٌ، ولا طَمْشٌ من الطُّموشِ
والحَشَرَةُ: واحدة صغار دواب الأَرض كاليرابيع والقنافذ والضِّبابِ ونحوها، وهو اسم جامع لا يفرد الواحد إِلاَّ أَن يقولوا: هذا من الحَشَرَةِ، ويُجْمَعُ مُسَلَّماً؛ قال:
يا أُمَّ عَمْرٍو مَنْ يكن عُقْرَ حوَّا
ء عَدِيٍّ يأَكُلُ الحَشَراتِ
(* قوله: «يا أم عمرو» إلخ كذا في نسخة المؤلف).
وقيل: الحَشَراتُ هَوامُّ الأَرض مما لا اسم له. الأَصمعي: الحَشَراتُ والأَحْراشُ والأَحْناشُ واحد، وهي هوام الأَرض. وفي حديث الهِرَّةِ: لم تَدَعْها فتأْكل من حَشَراتِ الأَرض؛ وهي هوام الأَرض، ومنه حديث التِّلِبِّ: لم أَسمع لحَشَرَةِ الأَرضِ تحريماً؛ وقيل: الصيد كله حَشَرَةٌ، ما تعاظم منه وتصاغر؛ وقيل: كُلُّ ما أُكِلَ من بَقْل الأَرضِ حَشَرَةٌ. والحَشَرَةُ أَيضاً: كُلُّ ما أُكِلَ من بَقْلِ الأَرض كالدُّعاعِ والفَثِّ. وقال أَبو حنيفة: الحَشَرَةُ القِشْرَةُ التي تلي الحَبَّة، والجمع حَشَرٌ. وروي ابن شميل عن ابن الخطاب قال: الحَبَّة عليها قشرتان، فالتي تلي الحبة الحَشَرَةُ، والجمع الحَشَرُ، والتي فوق الحَشَرَةِ القَصَرَةُ. قال الأَزهري: والمَحْشَرَةُ في لغة أَهل اليمن ما بقي في الأَرض وما فيها من نبات بعدما يحصد الزرع، فربما ظهر من تحته نبات أَخضر فتلك المَحْشَرَةُ. يقال: أَرسلوا دوابهم في المَحْشَرَةِ.
وحَشَرَ السكين والسِّنانَ حَشْراً: أَحَدَّهُ فَأَرَقَّهُ وأَلْطَفَهُ؛ قال:
لَدْنُ الكُعُوبِ ومَحْشُورٌ حَدِيدَتُهُ،
وأَصْمَعٌ غَيْرُ مَجْلُوزٍ على قَضَمِ
المجلوز: المُشدَّدُ تركيبه من الجَلْزِ الذي هو الليُّ والطَّيُّ. وسِنانٌ حَشْرٌ: دقيق؛ وقد حَشَرْتُه حَشْراً. وفي حديث جابر: فأَخذتُ حَجَراً من الأَرض فكسرته وحَشَرْتُه، قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية وهو من حَشَرْتُ السِّنان إِذا دَقَّقْته، والمشهور بالسين، وقد تقدم. وحَرْبَةٌ حَشْرَةٌ: حَدِيدَةٌ. الأَزهري في النوادر: حُشِرَ فلان في ذكره وفي بطنه، وأُحْثِلَ فيهما إِذا كانا ضخمين من بين يديه. وفي الحديث: نار تطرد الناسَ إِلى مَحْشَرهم؛ يريد به الشام لأَن بها يحشر الناس ليوم القيامة. وفي الحديث الآخر: وتَحْشُرُ بقيتهم إِلى النار؛ أَي تجمعهم وتسوقهم. وفي الحديث: أَن وَفْدَ ثَقِيفٍ اشترطوا أَن لا يُعْشَرُوا ولا يُحْشرُوا؛ أَي لا يُنْدَبُونَ إِلى المغازي ولا تضرب عليهم البُعُوث، وقيل: لا يحشرون إِلى عامل الزكاة ليأْخذ صدقة أَموالهم بل يأْخذها في أَماكنهم؛ ومنه حديث صُلْحِ أَهلِ نَجْرانَ: على أَن لا يُحْشَرُوا؛ وحديث النساء: لا يُعْشَرْنَ ولا يُحْشَرْن؛ يعني للغَزَاةِ فإِن الغَزْوَ لا يجب عليهن. والحَشْرُ من القُذَذِ والآذان: المُؤَلَّلَةُ الحَدِيدَةُ، والجمعُ حُشُورٌ؛ قال أُمية بن أَبي عائذ:
مَطارِيحُ بالوَعْثِ مُرُّ الحُشُو
رِ، هاجَرْنَ رَمَّاحَةً زَيْزَفُونا
والمَحْشُورَةُ: كالحَشْرِ. الليث: الحَشْرُ من الآذان ومن قُذَدِ رِيشِ السِّهامِ ما لَطُفَ كأَنما بُرِيَ بَرْياً. وأُذُنٌ حَشْرَةٌ وحَشْرٌ: صغيرة لطيفة مستديرة؛ وقال ثعلب: دقيقة الطَّرَفِ، سميت في الأَخيرة بالمصدر لأَنها حُشِرَتْ حَشْراً أَي صُغِّرَتْ وأُلطفت. وقال الجوهري: كأَنها حُشِرَتْ حَشْراً أَي بُرِيَتْ وحُدِّدَتْ، وكذلك غيرها؛ فرس حَشْوَرٌ، والأُنثى حَشْوَرَةٌ. قال ابن سيده: من أَفرده في الجمع ولم يؤَنث فلهذه العلة؛ كما قالوا: رجل عَدْلٌ ونسوة عَدْلٌ، ومن قال حَشْراتٌ فعلى حَشْرَةٍ، وقيل: كلُّ لطيف دقيق حَشْرٌ. قال ابن الأَعرابي: يستحب في البعير أَن يكون حَشْرَ الأُذن، وكذلك يستحب في الناقة؛ قال ذو الرمة: لها أُذُنٌ حَشْرٌ وذِفْرَى لَطِيفَةٌ،
وخَدَّ كَمِرآةِ الغَرِيبَة أَسْجَحُ
(* قوله: «وخد كمرآة الغريبة» في الأساس: يقال وجه كمرآة الغريبة لأَنها في غير قومها، فمرآتها مجلوّة أَبداً لأَنه لا ناصح لها في وجهها). الجوهري: آذان حَشْرٌ لا يثنى ولا يجمع لأَنه مصدر في الأَصل مثل قولهم ماء غَوْرٌ وماء سَكْبٌ، وقد قيل: أُذن حَشْرَةٌ؛ قال النمر بن تولب: لها أُذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ،
كإِعْلِيط مَرْخٍ إِذا ما صَفِرْ
وسهم مَحْشُورُ وحَشْرٌ: مستوي قُذَذِ الرِّيشِ. قال سيبويه: سهم حَشْرٌ وسهام حَشْرٌ؛ وفي شعر هذيل: سهم حَشِرٌ، فإِما أَن يكون على النسب كطَعِمٍ، وإِما أَن يكون على الفعل توهموه وإِن لم يقولوا حَشِرَ؛ قال أَبو عمارة الهذلي:
وكلُّ سهمٍ حَشِرٍ مَشُوفِ
المشوف: المَجْلُوُّ. وسهم حَشْرٌ: مُلْزَقٌ جيد القُذَذِ، وكذلك الريش. وحَشَرَ العودَ حَشْراً: براه. والحَشْرُ: اللَّزجُ في القَدَحِ من دَسَمِ اللبنِ؛ وقيل: الحَشْرُ اللَّزِجُ من اللبن كالحَشَنِ. وحُشِرَ عن الوَطْبِ إذا كثر وسخ اللبن عليه فَقُشِرَ عنه؛ رواه ابن الأَعرابي؛ وقال ثعلب: إِنما هو حُشِنَ، وكلاهما على صيغة فعل المفعول.
وأَبو حَشْرٍ: رجل من العرب.
والحَشْوَرُ من الدواب: المُلَزَّرِ الخَلْقُ، ومن الرجال: العظيم البطن؛ وأَنشد:
حَشْوَرَةُ الجَنْبَيْنِ مَعْطاءُ القفَا
وقيل: الحَشْوَرُ مثال الجَرْوَلِ المنتفخ الجنبين، والأُنثى بالهاء، والله أَعلم.

##### Türkçe

**حَشَرَهُم** onları **يَحْشُرُهم** ve **يَحْشِرُهم** **حَشْراً**: onları topladı; bundan da **يوم المَحْشَرِ** (mahşer günü). Ve **الحَشْرُ**: kıyamet günü insanları toplama. Ve **الحَشْرُ**: kıyamet gününün toplanması. Ve **المَحْشَرُ**: kavmin kendisine doğru toplandığı toplanma yeri; yine, bir beldeye yahut bir ordugâha yahut benzerine doğru toplandıklarında da böyledir; Aziz ve Celil Allah dedi ki: **لأَوَّلِ الحَشْرِ** “ilk toplanma için” siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız; Benî’n-**النَّضِير** hakkında indi; onlar, Medine’ye indiğinde Peygamberle, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, anlaşma yapmış Yahudilerden bir kavimdi: ona karşı da onun lehine de olmayacaklar diye; sonra ahdi bozdular ve Mekke ehli kâfirlerle meylettiler; bunun üzerine Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onlara yöneldi; onlar da onunla, evlerinden sürgün edilmek üzere ayrıldılar; böylece Şam’a sürgün oldular. **الأَزهري** dedi: bu, mahşer toprağına doğru toplanılan ilk bir **حَشْر**dır; sonra yaratılmışlar kıyamet günü ona doğru toplanır; dedi ki: bundan dolayı “**لأَوّل الحشر**” denildi; ve denildi ki: onlar, Arap yarımadasından zimmî ehlinden sürgün edilenlerin ilkiydi; sonra onların sonuncusu **عمر بن الخطاب** günlerinde, Allah ondan razı olsun, sürgün edildi; onlardan **نصارى نَجْرَانَ** ve **يهودُ خيبر**. Hadiste: hicret kesildi, ancak üçünden (dolayı) hariç: **جهاد** yahut **نيَّة** yahut **حَشْر**; yani Allah yolunda cihad; yahut, değiştirmeye güç yetiremediğinde, kişinin onunla fısk ve fücurdan ayrıldığı niyet; yahut, insanlara isabet eden bir **جَلاءٍ** (sürgün) ki diyarlarından çıkarlar. Ve **الحَشْرُ**: vatanlardan sürgün olmaktır; ve denildi ki: **الحشر** ile, genel olduğunda seferberlikten çıkışı kastetti. **الجوهري**: **المَحْشِرُ**, şînin kesresiyle, **الحَشْرِ** yeridir.

Ve **الحاشر**: Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, isimlerindendir; çünkü dedi ki: “İnsanları ayağımın üzerinde toplarım”; ve dedi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “Benim beş ismim vardır: ben **محمد**’im ve **أَحمد**’im ve **الماحي**’yim; Allah benimle küfrü siler; ve **الحاشر**’ım; insanları ayağımın üzerinde toplarım; ve **العاقب**.” **ابن الأَثير** dedi: Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, isimlerinde; **الحاشر**: insanları onun arkasında ve onun milleti üzere, başka bir milletin dışında, toplayandır. Ve onun, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sözü: “Şüphesiz benim isimlerim vardır”; kastetti ki: saydığı bu isimler, onun nübüvvetini yalanlayan ümmetlere indirilmiş Allah Teâlâ’nın kitaplarında zikredilmiş olup onlara karşı bir hüccettir. Ve **حَشَرَ الإِبلَ**: onları topladı; أما Yüce Allah’ın sözü: **ما فرّطنا في الكتاب من شيءٍ ثم إِلى ربهم يُحْشَرُونَ**; denildi ki: buradaki **الحشر** ölümdür; ve denildi ki: **النَّشْرُ** (diriltip yayma); iki mana yakındır; çünkü hepsi **كَفْتٌ** ve **جَمْعٌ**dır. **الأَزهري**: Aziz ve Celil Allah dedi: **وإِذا الوحوش حُشرت**; ve dedi: **ثم إِلى ربهم يحشرون**; dedi: müfessirlerin çoğu, vahşî hayvanların hepsinin ve diğer bütün hayvanların, hatta sineğin bile, kısas için toplanacağını (söyledi); bunu Peygambere, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, isnad ettiler; bazıları da dedi ki: onların **حَشْرُ**u, dünyada ölmeleridir. **الليث** dedi: insanlara şiddetli bir **سَنَةٌ** (kıtlık yılı) isabet edip mala ağır zarar verdiğinde ve dört ayaklıları helâk ettiğinde, “yıl onları **حَشَرَتْهُم**; onları **تَحْشُرهم** ve **تَحْشِرهم**” denir; bu, onun onları çevrelerden şehirlere doğru sıkıştırıp toplamasındandır. Ve **حَشَرَتِ السنةُ مال فلان**: onu helâk etti; **رؤبة** dedi:
وما نَجا، من حَشْرِها المَحْشُوشِ،
وَحْشٌ، ولا طَمْشٌ من الطُّموشِ

Ve **الحَشَرَةُ**: yerin küçük canlılarından bir tanesi; jerboalar, kirpiler, kelerler ve benzerleri gibi; o, tekili ayrıştırılmayan bir toplu isimdir; ancak “bu, **الحَشَرَةِ**dendir” demeleri müstesna; ve sağlam çoğul yapılır; dedi:
يا أُمَّ عَمْرٍو مَنْ يكن عُقْرَ حوَّا
ء عَدِيٍّ يأَكُلُ الحَشَراتِ
(* Onun sözü: “يا أم عمرو” ilh. müellif nüshasında böyledir).

Ve denildi ki: **الحَشَراتُ** ismi olmayan yer haşeratıdır. **الأَصمعي**: **الحَشَراتُ** ve **الأَحْراشُ** ve **الأَحْناشُ** birdir; onlar yer haşeratıdır. Ve **الهِرَّةِ** hadîsinde: “Onu bırakmadı ki yerin **حَشَراتِ**inden yesin”; onlar yer haşeratıdır. Ve ondan **التِّلِبِّ** hadîsi: “Yerin bir **حَشَرَةِ**si için haram kılma işitmedim”; ve denildi ki: avın hepsi **حَشَرَةٌ**dır; büyüğü de küçüğü de; ve denildi ki: yerin otundan yenilen her şey **حَشَرَةٌ**dır. Ve **الحَشَرَةُ** ayrıca: yerin otundan yenilen her şey; **الدُّعاعِ** ve **الفَثِّ** gibi. Ve **أَبو حنيفة** dedi: **الحَشَرَةُ** taneyi izleyen kabuktur; çoğulu **حَشَرٌ**. **ابن شميل**’in **ابن الخطاب**’dan rivayet ettiğine göre dedi ki: tanenin üzerinde iki kabuk vardır; taneyi izleyen **الحَشَرَةُ**dir; çoğulu **الحَشَرُ**dur; **الحَشَرَةِ**nin üstündeki ise **القَصَرَةُ**dır. **الأَزهري** dedi: Yemen ehlinin dilinde **المَحْشَرَةُ**, ekin biçildikten sonra yerde kalan ve içindeki bitkidir; bazen altından yeşil bir bitki çıkar; işte o **المَحْشَرَةُ**dir. Denir ki: “hayvanlarını **المَحْشَرَةِ**de saldılar.”

Ve **حَشَرَ السكين والسِّنانَ حَشْراً**: onu keskinleştirdi; sonra inceltti ve latifleştirdi; dedi:
لَدْنُ الكُعُوبِ ومَحْشُورٌ حَدِيدَتُهُ،
وأَصْمَعٌ غَيْرُ مَجْلُوزٍ على قَضَمِ
**المجلوز**: **الجَلْزِ**den olan, ki o bükme ve katlamadır, terkibi sıkılaştırılmış olandır. Ve **سِنانٌ حَشْرٌ**: ince. Ve onu **حَشْراً** **حَشَرْتُ**. Ve **جابر** hadîsinde: “Yerden bir taş aldım, onu kırdım ve onu **حَشَرْتُ**.” **ابن الأَثير** dedi: rivayette böyle geldi; bu, **حَشَرْتُ السِّنان** “onu incelttim”dendir; meşhur olan ise sîn ile olandır; ve daha önce geçti. Ve **حَرْبَةٌ حَشْرَةٌ**: demir (ucu). **الأَزهري** **النوادر**’de: “Falanca, zikrinde ve karnında **حُشِرَ**; ve ikisinde **أُحْثِلَ**” (denir); eğer ikisi, ön tarafından iri ise. Ve hadiste: “Bir ateş insanları onların **مَحْشَر**lerine doğru sürer”; bununla Şam’ı kasteder; çünkü insanlar kıyamet günü için orada toplanır. Ve diğer hadiste: “Ve onların geri kalanını ateşe doğru **تَحْشُرُ**”; yani onları toplar ve sürer. Ve hadiste: **ثَقِيفٍ** heyetinin, “ne **يُعْشَرُوا** ne de **يُحْشرُوا**” şartını koşmaları; yani gazvelere çağrılmasınlar ve üzerlerine sefer birlikleri vurulmasın; ve denildi ki: zekât âmiline doğru toplanmasınlar ki mallarının sadakasını alsın; bilakis onu yerlerinde alsın; ve ondan **صُلْحِ أَهلِ نَجْرانَ** hadîsi: “şu şartla ki **لا يُحْشَرُوا**”; ve kadınlar hadîsi: “ne **يُعْشَرْنَ** ne de **يُحْشَرْن**”; yani gazaya (çıkmak için); çünkü gazâ onlara vacip değildir.

Ve **الحَشْرُ** ok tüylerinin **القُذَذِ**inden ve kulaklardan: sivri, keskinleştirilmiş olan; çoğulu **حُشُورٌ**; **أُمية بن أَبي عائذ** dedi:
مَطارِيحُ بالوَعْثِ مُرُّ الحُشُو
رِ، هاجَرْنَ رَمَّاحَةً زَيْزَفُونا
Ve **المَحْشُورَةُ**: **الحَشْرِ** gibi. **الليث**: kulaklardan ve ok tüylerinin **قُذَدِ**inden **الحَشْرُ**, sanki yontularak yontulmuş gibi incelmiş olandır. Ve **أُذُنٌ حَشْرَةٌ** ve **حَشْرٌ**: küçük, latif, yuvarlak; **ثعلب** dedi: ucu ince; sonuncusunda masdar ile adlandırıldı; çünkü o **حُشِرَتْ حَشْراً**; yani küçültüldü ve latifleştirildi. **الجوهري** dedi: sanki o **حُشِرَتْ حَشْراً**; yani yontuldu ve sivriltildi; ve bunun dışındakiler de böyledir; **فرس حَشْوَرٌ**, dişisi **حَشْوَرَةٌ**. **ابن سيده** dedi: onu çoğulda tekil bırakıp dişilleştirmeyen kimse için bu illet vardır; nitekim “**رجل عَدْلٌ** ve **نسوة عَدْلٌ**” dediler; **حَشْراتٌ** diyen ise **حَشْرَةٍ** üzerine (çoğul yapmıştır); ve denildi ki: her latif ince şey **حَشْرٌ**dür. **ابن الأَعرابي** dedi: devede kulağın **حَشْرَ** olması müstehaptır; dişi devede de böyledir; **ذو الرمة** dedi:
لها أُذُنٌ حَشْرٌ وذِفْرَى لَطِيفَةٌ،
وخَدَّ كَمِرآةِ الغَرِيبَة أَسْجَحُ
(* Onun sözü: “وخد كمرآة الغريبة” **الأساس**’ta: “yabancının aynası gibi yüz” denir; çünkü o kendi kavmi içinde değildir; bu yüzden aynası daima cilalıdır; çünkü yüzü hakkında ona nasihat eden yoktur).

**الجوهري**: **آذان حَشْرٌ**; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü aslında masdardır; “**ماء غَوْرٌ** ve **ماء سَكْبٌ**” sözleri gibi; ve denilmiştir: **أُذن حَشْرَةٌ**; **النمر بن تولب** dedi:
لها أُذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ،
كإِعْلِيط مَرْخٍ إِذا ما صَفِرْ
Ve **سهم مَحْشُورُ** ve **حَشْرٌ**: tüyünün **قُذَذِ**i düzgün olan. **سيبويه** dedi: **سهم حَشْرٌ** ve **سهام حَشْرٌ**; ve **هذيل** şiirinde: **سهم حَشِرٌ**; ya nisbet üzerinedir, **طَعِمٍ** gibi; yahut, **حَشِرَ** demeseler de onu vehmedip fiil üzere (getirmişlerdir); **أَبو عمارة الهذلي** dedi:
وكلُّ سهمٍ حَشِرٍ مَشُوفِ
**المشوف**: cilalanmış olan. Ve **سهم حَشْرٌ**: iyi **قُذَذِ**li yapıştırılmış; tüy de böyledir. Ve **حَشَرَ العودَ حَشْراً**: onu yonttu. Ve **الحَشْرُ**: süt yağının **القَدَحِ**ta (kapta) olan yapışkanı; ve denildi ki: **الحَشْرُ**, sütten olan yapışkan; **الحَشَنِ** gibi. Ve **حُشِرَ عن الوَطْبِ**: eğer süt kiri onun üzerinde çoğalırsa, ondan kazındı; **ابن الأَعرابي** rivayet etti; **ثعلب** dedi: ancak o **حُشِنَ**dır; ikisi de mef’ûl sigasında fiil kalıbı üzerinedir.

Ve **أَبو حَشْرٍ**: Araplardan bir adam.

Ve hayvanlardan **الحَشْوَرُ**: yaratılışı etli, dolgun olan; ve erkeklerden: karnı büyük olan; ve okudu:
حَشْوَرَةُ الجَنْبَيْنِ مَعْطاءُ القفَا
Ve denildi ki: **الحَشْوَرُ**, yanları şişkin **الجَرْوَلِ** misalidir; dişisi hâ ile (yani **حَشْوَرَةٌ**); Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ش ر * * الحَشَرةُ * بفتحتين واحدة * الحَشَراتِ * وهي صغار دوّاب الأرض و * حَشَر * الناس جمعهم وبابه ضرب ونصر ومنه * يومُ الحَشْر * وقال عكرمة في قوله تعالى ﴿وإذا الوحوش حُشرت﴾ وحشرها موتها و * المَحْشِرُ * بكسر الشين موضع الحشر و * الحاشِرُ * اسم من أسماء النبي عليه الصلاة والسلام قال عليه الصلاة والسلام ﴿لي خمسة أسماء أنا محمد وأحمد والماحي يمحو الله بي الكفر والحاشر أحشر الناس على قدمي والعاقب﴾

##### Türkçe

* ح ش ر * * **الحَشَرةُ** * iki fetha ile; **الحَشَراتِ**’ın bir tanesi; ve onlar yerin küçük canlılarıdır. Ve **حَشَر**: insanları topladı; babı **ضرب** ve **نصر**’dır. Ondan: **يومُ الحَشْر**. Ve İkrime, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: ﴿Ve vahşi hayvanlar **حُشرت** edildiği zaman﴾; ve onların **حشر**’i, onların ölmesidir. Ve **المَحْشِرُ**: **الشين**’in kesresiyle, toplanma yeri. Ve **الحاشِرُ**: Peygamberin—ona salât ve selâm olsun—isimlerinden bir isimdir. Dedi—ona salât ve selâm olsun—: ﴿Benim beş ismim vardır: Ben Muhammed’im ve Ahmed’im ve el-Mâhî’yim; Allah benimle küfrü siler; ve el-Hâşir’im; insanları ayağım üzerinde toplarım; ve el-Âkıb﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحشر: ما لطف من الآذان، وهو مجاز. يقال: للواحد والإثنين والجمع. وأحصر منه عبارة الجوهري:لا يثنى ولا يجمع، قال: لأنه مصدر في الأصل مثل قولهم: ماء غور وماء سكب. وقد قيل أذن حشرة، قال النمر بن تولب:
  لها أذن حشـرة مـشـرة                      كإعليط مرخ إذا ما صفر هكذا أنشده الجوهري له، قال الصغاني: وإنما هو لربيعة بن جشم النمري، ولعله نقله من كتاب قال فيه: قال النمري، فظنه النمر بن تولب انتهى. وقال ابن الأعرابي: ويستحب في البعير أن يكون حشر الأذن، وكذلك يستحب في الناقة. قال ذو الرمة:
  لها أذن حشر وذفري لطيفة                      وخد كمرآة الغريبة أسجح من المجاز: الحشر: ما لطف من القذذ. قال الليث: الحشر من الآذان ومن قذذ ريش السهام: ما لطف، كأنما بريا. وأذن حشرة وحشر: صغيرة لطيفة مستديرة. وقال ثعلب: دقيقة الطرف، سميت في الأخيرة بالمصدر، لأنها حشرت حشرا، أي صغرت وألطفت. وقال غيره: الحشر من القذذ والآذان: المؤللة الحديدة، والجمع حشور قال أمية بن أبي عائذ:
  مطارح بالوعث مر الحشو                      ر، هاجرن رماحة زيزفونا

  الحشر: الدقيق من الأسنة والمحدد منها. يقال: سنان حسر وسكين حشر. من المجاز: الحشر: التدقيق والتلطيف، يقال: حشرت السنان حشرا، إذا لطفته ودققته، وهو مجاز، كما في الأساس وقال ثعلب: حشرت حشرا، أي صغرت وألطفت. وقال الجوهري: أي بريت وحددت. وقال غيره: حشر السنان والسكين حشرا: أحده فأرقه وألطفه. وحديدة محشورة وحربة حشرة: حديدة. الحشر: الجمع والسوق. يقال: حشر يحشر، بالضم، ويحشر، بالكسر، حشرا، إذا جمع وساق. منه يوم المحشر،بكسر الشين ويفتح،وهذه عن الصغاني،أى موضعه،أى الحشر ومجمعه الذي إليه يحشر القوم، وكذلك إذا حشروا إلى بلد أو معسكر أو نحوه. في الحديث:  انقطعت الهجرة إلا من ثلاث: جهاد أو نية أو حشر  قالوا: الحشر هو الجلاء عن الأوطان. وفي الكتاب العزيز  لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا  نزلت في بني النضير وكانوا قوما من اليهود عاقدوا النبي صلى الله عليه وسلم لما نزل المدينة أن لا يكونوا عليه ولا له، ثم نقضوا العهد وما يلوا كفار أهل مكة، فقصدهم النبي صلى الله عليه وسلم، ففارقوه على الجلاء من منازلهم، فجلوا إلى الشام. قال الأزهري: وهو أول حشر حشر إلى أرض المحشر، ثم يحشر الخلق يوم القيامة إليها، قال: ولذلك قيل: لأول الحشر، وقيل: إنهم أول من أجلي من أهل الذمة من جزيرة العرب، ثم أجلي آخرهم أيام عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، منهم نصارى نجران ويهود خيبر. من المجاز، الحشر: إجحاف السنة الشديدة بالمال. قال الليث: إذا أصابت الناس سنة شديدة فأجحفت بالمال وأهلكت ذوات الأربع قيل: قد حشرتهم السنة، تحشرهم وتحشرهم، وذلك أنها تضمهم من النواحي إلى الأمصار. وحشرت السنة مال فلان: أهلكته. وفي الأساس: حشرتهم السنة: أهبطتهم إلى الأمصار.
 وقال أبو الطيب اللغوي في كتاب الأضداد: وحشرتهم السنة حشرا، إذا أصابهم الضر والجهد، قال: ولا أراه سمي بذلك إلا لانحشارهم من البادية إلى الحضر، قال رؤبة:
  وما نجا من حشرها المحشوش
  وحش ولا طمش من الطموش من المجاز: حشر فلان في ذكره وفي بطنه وأحثل فيهما، إذا كانا ضخمين من بين يديه، نقله الأزهري من النوادر. في الأساس: حشر فلان في رأسه إذا اعتزه ذلك وكان أضخمه أي عظيمه، وكذا كل شيء من بدنه،كاحتشر، وهذه عن الصغاني. والحاشر: اسم للنبي صلى الله عليه وسلم، لأنه يحشر الناس خلفه وعلى ملته دون ملة غيره، قاله ابن الأثير. والحشار، ككتان: ع نقله الصغاني. وسالم بن حرملة بن زهير بن عبد الله بن حشر، بفتح فسكون، العدوي. وعتاب بن سليم بن قيس بن خالد بن أبي الحشر: صحابيان. الأخير أسلم يوم الفتح وقتل يوم اليمامة. وجده أبو الحشر هو مدلج ابن خالد بن عبد مناف.
 عن الأصمعي: الحشرات والأحراش والأحناش واحد، وهي الهوام، ومنه حديث الهرة  لم تدعها فتأكل من حشرات الأرض  أو الدواب الصغار، كاليرابيع والقنافذ والضباب ونحوها، وهو اسم جامع لا يفرد، الواحد كالحشرة، محركة فيهما، أي في هوام الأرض ودوابها. ويقولون: هذا من الحشرة، ويجمعون مسلما، قال:
  يا أم عمرو من يكن عقر داره
  حواء عدي يأكل الحـشـرات

  الحشرات: ثمار البر، كالصمغ وغيره. والحشرة أيضا، أي بالتحريك: القشرة التي تلي الحب، ج الحشر، قاله أبو حنيفة. وروى ابن شميل عن أبي الخطاب قال: الحبة عليها قشرتان، فالتي تلي الحبة الحشرة، قال: وأهل اليمن يسمون اليوم النخالة الحشر، والأصل فيه ما ذكرت، والتي فوق الحشرة القصرة. في الحديث  لم أسمع لحشرة الأرض تحريما  . قيل: الصيد كله حشرة، سواء تصاغر أو تعاظم، أو الحشرة: ما تعاظم منه، هكذا في سائر النسخ، وهو يقتضي أن يكون الضمير راجعا للصيد وليس كذلك، والذي صرح به في التهذيب والمحكم أن الحشرة كل ما أكل من بقل الأرض، كالدعاع والفث، فليتأمل. والحشر، محركة: النخالة، بلغة أهل اليمن، كما تقدمت الإشارة إليه.
 الحشر، بضمتين، في القشرة، لغية. والحشورة من الخيل، وكذلك من الناس، كما صرح به الإمام أبو الطيب اللغوي: المنتفخ الجنبين وفرس حشور. الحشورة: العجوز المتظرفة البخيلة، والحشورة أيضا: المرأة البطينة، وكذلك من الرجال، يقال: رجل حشور وحشورة. قال الراجز:
  حشورة الجنبين معطاء القفا الحشورة: الدواب الملززة الخلق الشديدته، الواحد حشور كجرول. ورجل حشور: ضخم عظيم البطن، وذكره الإمام أبو الطيب في كتابه وعده من الأضداد وكأن المصنف لم ير بين الضخامة وعظم البطن وتلزز الخلق ضدية، فليتأمل. ووطب حشر، ككتف: بين الصغير والكبير، عن ابن دريد. وقال غيره: هو الوسخ، وذكره الجوهري بالجيم. ومما يستدرك عليه: الحشر: السوق إلى جهة. ويوم الحشر: يوم القيامة. وسورة الحشر معروفة، وهما مجازان. والحشر: الخروج مع النفير إذا عم. ومنهم من فسر به الحديث الذي تقدم  انقطعت الهجرة إلا من ثلاث  إلى آخره. والحشر، الموت. قال الأزهري: في تفسير قول الله تعالى:  وإذا الوحوش حشرت  قال بعضهم: حشرها: موتها في الدنيا. وقرأت في كتاب الأضداد لأبي الطيب اللغوي ما نصه: وزعموا أن الحشر أيضا الموت. أخبرنا جعفر بن محمد، قال: حدثنا محمد بن الحسن الأزدي، أخبرنا أبو حاتم عن أبي زيد الأنصاري، أخبرنا قيس ابن الربيع عن سعيد بن مسروق عن عكرمة عن ابن عباس في قول الله عز وجل:  وإذا الوحوش حشرت  قال: حشرها: موتها، انتهى. قلت: وقول أكثر المفسرين تحشر الوحوش كلها وسائر الدواب حتى الذباب للقصاص، ورووا في ذلك حديثا. وقال بعضهم: المعنيان متقاربان، لأنه كله كفت وجمع.
 وفي التهذيب: والمحشرة، في لغة اليمن: ما بقي في الأرض وما فيها من نبات بعد ما يحصد الزرع، فربما ظهر من تحته نبات أخضر، فذلك المحشرة. يقال: أرسلوا دوابهم في المحشرة. والحشار: عمال العشور والجزية، وفي حديث وفد ثقيف  اشترطوا أن لا يعشروا ولا يحشروا  أي لا يندبون إلى المغازي ولا تضرب عليهم البعوث. وقيل: لا يحشرون إلى عامل الزكاة ليأخذها في أماكنهم. وأرض المحشر: أرض الشام. ومنه الحديث  نار تطرد الناس إلى محشرهم  أي الشام. وأذن محشورة، كالحشر. وفرس حشور: كجرول: لطيف المقاطع. وكل لطيف دقيق حشر. وسهم محشور وحشر: مستوي قذذ الريش وفي شعر أبي عمارة الهذلي
  وكل سهم حشر مشوف

  ككتف، أي ملزق جيد القذذ والريش. وحشر العود حشرا: براه. والحشر: اللزج في القدح من دسم اللبن. وحشر عن الوطب، إذا كثر وسخ اللبن عليه فقشر عنه، رواه ابن الأعرابي. والمحشر، كمعظم: ما يلبس كالصدار. وحشر، بفتح فسكون: جبيل من ديار سليم عند الظربين اللذين يقال لهما الإشفيان. وأبو حشر رجل من العرب.

##### Türkçe

**الحشر**: kulaklardan ince olan şey; ve o mecazdır. Denilir: tek, iki ve çoğul için. Ondan daha kuşatıcı olanı Cevherî’nin ibaresidir: “İkilenmez ve çoğul yapılmaz”; dedi ki: çünkü aslında masdardır; onların sözü gibi: **ماء غور** ve **ماء سكب**. Ve “**أذن حشرة**” denilmiştir. Nemer b. Tevleb dedi ki:
  Onun **أذن حشـرة** **مـشـرة**’si vardır                      **كإعليط مرخ**; ne zaman ıslık çalsa
Cevherî onu onun için böyle inşad etti; dedi ki: Sağânî: “O ancak Rebîa b. Cüşm en-Nemerî’nindir; ve herhâlde onu, içinde ‘en-Nemerî dedi’ denilen bir kitaptan nakletti; onu da Nemer b. Tevleb sandı”; bitti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Devede kulağın **حشر الأذن** olması müstehabdır; ve aynı şekilde dişi devede de müstehabdır. Zü’r-Rumme dedi ki:
  Onun **أذن حشر**’ı ve ince bir **ذفري**’si vardır                      ve yabancı kadının aynası gibi bir yanak, düz

Mecazdan: **الحشر**: **القذذ**’den ince olan şey. Leys dedi ki: **الحشر** kulaklardan ve okların tüylerinin **قذذ**’ünden: ince olan şeydir; sanki yontulmuş gibidir. Ve **أذن حشرة** ve **حشر**: küçük, ince, yuvarlaktır. Sa‘leb dedi ki: ucu ince; sonuncusunda masdar ile adlandırıldı; çünkü **حشرت** bir **حشرا** ile **حشرت**; yani küçültüldü ve inceltildi. Başkası dedi ki: **الحشر** **القذذ** ve kulaklardan: sivri, keskinleştirilmiş demirdir; çoğulu **حشور**’dur. Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi ki:
  Sert zeminde atılmış yerler, **مر الحشو**                      **ر**; mızraklılar ayrıldılar, **زيزفونا**

**الحشر**: mızrak uçlarının incesi ve onlardan sivriltilmiş olan. Denilir: **سنان حسر** ve **سكين حشر**. Mecazdan: **الحشر**: inceltme ve latifleştirme; denilir: **حشرت السنان حشرا**; onu latifleştirip incelttiğin zaman; ve o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Sa‘leb dedi ki: **حشرت حشرا**; yani küçülttüm ve incelttim. Cevherî dedi ki: yani yonttum ve sivrilttim. Başkası dedi ki: **حشر السنان والسكين حشرا**: onu sivriltti, inceltti ve latifleştirdi. **حديدة محشورة** ve **حربة حشرة**: demir (uç). **الحشر**: toplama ve sevk etme. Denilir: **حشر يحشر** (ötre ile) ve **يحشر** (kesre ile), **حشرا**; topladığı ve sevk ettiği zaman. Ondandır **يوم المحشر**; **الشين**’in kesresiyle ve fetha da yapılır; bu Sağânî’dendir; yani onun yeri; yani **الحشر** ve onun toplanma yeri; kavmin kendisine doğru haşrolunduğu yer; ve aynı şekilde, bir beldeye yahut ordugâha yahut benzerine haşrolunduklarında. Hadiste:  **انقطعت الهجرة إلا من ثلاث: جهاد أو نية أو حشر**  dediler ki: **الحشر** vatanlardan sürülüp çıkarılmadır. Aziz kitapta:  **لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا**  Benî Nadîr hakkında indi; onlar Yahudilerden bir kavimdi; Medine’ye indiğinde Peygamber صلى الله عليه وسلم ile, ne aleyhinde ne lehinde olacaklarına dair akitleştiler; sonra ahdi bozdular ve Mekke kâfirlerine meylettiler; Peygamber صلى الله عليه وسلم onlara yöneldi; onlar da onunla, evlerinden sürülüp çıkma üzerine ayrıldılar; Şam’a sürülüp çıktılar. Ezherî dedi ki: O, **أرض المحشر**’a doğru haşrolunan ilk **حشر**’dır; sonra kıyamet günü yaratılmışlar ona haşrolunur; dedi ki: bunun için **لأول الحشر** denildi. Ve denildi ki: onlar, Arap yarımadasından zimmîlerden sürülüp çıkarılanların ilkiydi; sonra onların sonuncusu Ömer b. el-Hattâb günlerinde, رضي الله عنه, sürülüp çıkarıldı; onlardan Necran Hristiyanları ve Hayber Yahudileri. Mecazdan: **الحشر**: şiddetli senenin mala ağır zarar vermesi. Leys dedi ki: İnsanlara şiddetli bir sene isabet edip mala ağır zarar verdiğinde ve dört ayaklıları helâk ettiğinde “Sene onları **حشرتهم** etti” denilir; **تحشرهم** ve **تحشرهم**; bu, onları çevrelerden şehirlere doğru topladığı içindir. Ve “Sene falanın malını **حشرت** etti”: onu helâk etti. **الأساس**’ta: “Sene onları **حشرتهم** etti”: onları şehirlere indirdi.

Ebû’t-Tayyib el-Lugavî **كتاب الأضداد**’ında dedi ki: “Sene onları **حشرتهم** bir **حشرا** ile; onlara zarar ve meşakkat isabet ettiğinde”; dedi ki: “Onun böyle adlandırıldığını, ancak onların kırdan şehre doğru sıkışıp toplanmaları sebebiyle görüyorum.” Ru’be dedi ki:
  Ve onun **حشر**’ından **المحشوش** olan kurtulmadı
  Ne vahşi, ne de **طمش**; **الطموش**’tan

Mecazdan: “Falan, zikrinde ve karnında **حشر** oldu ve ikisinde **أحثل** oldu”; ikisi de ön tarafında iri olduğunda; Ezherî bunu **النوادر**’den nakletti. **الأساس**’ta: “Falan, başında **حشر** oldu”; bu ona izzet verdiğinde ve onu daha iri kıldığında; yani onun büyüğü; ve bedeninin her şeyi de böyledir; **كاحتشر** gibi; bu Sağânî’dendir. **الحاشر**: Peygamber صلى الله عليه وسلم için bir isimdir; çünkü insanları onun arkasında ve onun milleti üzere, başka bir millet üzere değil, haşreder; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. **الحشار** ( **كتان** vezninde): bir yer; Sağânî nakletti. Ve Sâlim b. Hurmela b. Züheyr b. Abdullâh b. **حشر** (fetha sonra sükûn ile), el-‘Adevî. Ve ‘Atâb b. Süleym b. Kays b. Hâlid b. Ebî **الحشر**: iki sahâbî. Sonuncusu fetih günü Müslüman oldu ve Yemâme günü öldürüldü. Dedesi Ebû **الحشر**, Müdlic b. Hâlid b. Abd Menâf’tır.

Asma‘î’den: **الحشرات** ve **الأحراش** ve **الأحناش** birdir; onlar haşerattır. Ondandır kedinin hadisi:  **لم تدعها فتأكل من حشرات الأرض**  yahut küçük hayvanlar; yerbû‘lar, kirpiler, kelerler ve benzerleri gibi. Ve o, tekil yapılmayan bir topluluk ismidir; tekili **الحشرة** gibidir; ikisinde de (yani yerin haşeratında ve hayvanlarında) harekeli. Ve derler ki: “Bu, **الحشرة**’dendir”; ve Müslim olarak çoğul yaparlar. Dedi ki:
  Ey Ümmü ‘Amr, evi avlu olan kimse
  ‘Adî’nin Havvâ’sıdır; **الحـشـرات** yer

**الحشرات**: kırın meyveleri; zamk ve başkası gibi. Ve **الحشرة** da—yani hareke ile—tane ile bitişik olan kabuktur; çoğulu **الحشر**; bunu Ebû Hanîfe söyledi. İbn Şümeyl, Ebû’l-Hattâb’dan rivayet etti; dedi ki: “Tanenin üzerinde iki kabuk vardır; taneye bitişik olan **الحشرة**’dir.” Dedi ki: “Yemen ehli bugün kepeğe **الحشر** der; aslı, zikrettiğim şeydir; **الحشرة**’nin üstündeki ise **القصرة**’dir.” Hadiste:  **لم أسمع لحشرة الأرض تحريما**  denildi ki: avın hepsi **حشرة**’dir; küçülse de büyüse de. Yahut **الحشرة**: ondan büyüyen şeydir; diğer nüshalarda böyledir; bu, zamirin ava dönmesini gerektirir; öyle değildir. **التهذيب** ve **المحكم**’de açıkça belirtilen şudur ki: **الحشرة**, yerin otundan yenilen her şeydir; **الدعاع** ve **الفث** gibi; öyleyse düşünülsün. Ve **الحشر**—harekeli—Yemen ehlinin dilinde kepektir; daha önce ona işaret geçtiği gibi.

**الحشر**—iki ötre ile—kabukta; bir lehçedir. Ve **الحشورة** atlardan, ve aynı şekilde insanlardan; bunu imam Ebû’t-Tayyib el-Lugavî açıkça söyledi: yanları şişkin olan; ve **فرس حشور**. **الحشورة**: nazlı görünen cimri kocakarı; ve **الحشورة** ayrıca: şişman kadın; ve aynı şekilde erkeklerden; denilir: **رجل حشور** ve **حشورة**. Râciz dedi ki:
  Yanları **حشورة**, ense tarafı cömert

**الحشورة**: yaratılışı sıkı, sert olan hayvanlar; tekili **حشور** ( **جرول** gibi). Ve **رجل حشور**: iri, büyük karınlı. İmam Ebû’t-Tayyib onu kitabında zikretti ve onu **الأضداد**’dan saydı; sanki musannif, irilik ile büyük karınlılık ve yaratılışın sıkılığı arasında zıtlık görmedi; öyleyse düşünülsün. Ve **وطب حشر** ( **كتف** gibi): küçük ile büyük arası; İbn Düreyd’den. Başkası dedi ki: o, pistir; Cevherî onu **الجيم** ile zikretti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الحشر**: bir yöne sevk. Ve **يوم الحشر**: kıyamet günü. Ve **سورة الحشر** meşhurdur; ikisi de mecazdır. Ve **الحشر**: genel seferberlik olduğunda, nefir ile birlikte çıkıştır. Ve onlardan kimi, daha önce geçen hadisi bununla tefsir etti:  **انقطعت الهجرة إلا من ثلاث**  sonuna kadar. Ve **الحشر**: ölüm. Ezherî dedi ki: Allah تعالى’nın sözü:  **وإذا الوحوش حشرت**  tefsirinde, bazıları dedi ki: “Onun **حشر**’ı: dünyada ölmesidir.” Ebû’t-Tayyib el-Lugavî’nin **كتاب الأضداد**’ında şunu okudum: “Ve zannettiler ki **الحشر** ayrıca ölümdür.” Bize Ca‘fer b. Muhammed haber verdi; dedi ki: Bize Muhammed b. el-Hasen el-Ezdî tahdîs etti; bize Ebû Hâtim, Ebû Zeyd el-Ensârî’den haber verdi; bize Kays b. er-Rebî‘, Sa‘îd b. Mesrûk’tan; o da ‘İkrime’den; o da İbn Abbâs’tan, Allah عز وجل’nin sözü hakkında:  **وإذا الوحوش حشرت**  dedi ki: “Onun **حشر**’ı: ölmesidir”; bitti. Dedim ki: Müfessirlerin çoğunun sözü: bütün vahşiler ve diğer hayvanlar, hatta sinek bile kısas için haşrolunur; ve bunun hakkında bir hadis rivayet ettiler. Bazıları dedi ki: iki mâna yakındır; çünkü hepsi, toplama ve bir araya getirmedir.

**التهذيب**’de: ve **المحشرة**, Yemen dilinde: ekin biçildikten sonra yerde kalan ve içindeki bitkidir; bazen altından yeşil bir bitki çıkar; işte o **المحشرة**’dir. Denilir: “Hayvanlarını **المحشرة**’ye saldılar.” Ve **الحشار**: öşür ve cizye âmilleri. Sakîf heyetinin hadisinde:  **اشترطوا أن لا يعشروا ولا يحشروا**  yani gazalara çağrılmazlar ve üzerlerine sefer birlikleri vurulmaz. Ve denildi ki: zekât âmiline, onu yerlerinde alması için, toplanıp götürülmezler. Ve **أرض المحشر**: Şam toprağıdır. Ondandır hadis:  **نار تطرد الناس إلى محشرهم**  yani Şam. Ve **أذن محشورة**: **الحشر** gibi. Ve **فرس حشور** ( **جرول** gibi): eklemleri ince. Ve her ince, narin şey **حشر**’dır. Ve **سهم محشور** ve **حشر**: tüyünün **قذذ**’ü düzgün, eşit olan. Ebû ‘Umâre el-Hüzelî’nin şiirinde:
  Ve her **سهم حشر** **مشوف**

**ككتف**: yani, **القذذ** ve **الريش**i iyi yapıştıran (şey).

Ve **حشر العود حشرا**: onu yonttu.

Ve **الحشر**: süt kaymağının yağından, **القدح** içinde (bulunan) yapışkan (şey).

Ve **حشر عن الوطب**: eğer sütün kiri onun üzerinde çoğalırsa, ondan kabuğunu soyup giderdi; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti.

Ve **المحشر** ( **معظم** gibi): **الصدار** gibi giyilen şey.

Ve **حشر** (fetha ile sonra sükûn): Süleym diyarından, **الظربين** denilen iki yerin yanında, kendilerine **الإشفيان** denilen (yerlerin yanında bulunan) küçük bir dağcıktır.

Ve **أبو حشر**: Araplardan bir adamdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَشَرَ
1 حَشَرَ ذ , aor. حَشُرَ and حَشِرَ , (S, Msb, K,) the former of which aors. is found in the seven readings of the Kur, (Msb,) inf. n. حَشْرٌ, (S, Msb, K,) He congregated, or collected together, (S, Msb, K,) men: (S, Msb:) or he congregated them, or collected them together, and drove them: (Msb, TA:) he made them to go forth, collected together, from one place to another: (Bd in lix. 2:) he, or it, compelled them to emigrate: (K, * TA: [in the CK الخَلَآءُ is put by mistake for الجَلَاءُ, the explanation of the inf. n.:]) and [simply] he drove towards a place or quarter. (TA.) Hence يَوْمُ الحَشْرِ (tropical:) [The day of congregation, &c.; meaning] the day of resurrection: (S, * TA:) [see also مَحْشِرٌ:] and سُورَةُ الحَشْرِ (tropical:) [The Chapter of the Compulsion to emigration; which is the fifty-ninth chapter of the Kur-an]. (TA.) It is said by most of the expositors of the Kur that the wild animals and other beasts, and even the flies, will be collected together (تُحْشَرُ) for retaliation; and they cite a trad. on this subject. (TA.) So in the Kur [lxxxi. 5], وَ اـِذَا الوُحُوشُ حُشِرَتْ And when the wild animals shall be collected together, (Bd, Jel,) from every quarter, (Bd,) after resurrection; (Jel;) or raised to life, (Bd,) for the purpose of their retaliating, one upon another; after which they shall return to dust: (Bd, Jel:) or the meaning is, shall die, (Az, S,) in the present world; accord. to some: (Az:) and thus says 'Ikrimeh, (S, TA,) on the authority of I'Ab, (TA,) as is related by Sa'eed Ibn-Masrook: (S, TA:) but accord. to some, the two meanings are nearly the same; for each denotes collection. (TA.) حَشْرٌ also signifies The going forth with a people fleeing or hastening or dispersing themselves in war; when used absolutely. (TA.) ― -b2- حَشَرَتْهُمُ السَّنَةُ, aor. حَشُرَ and حَشِرَ (Lth,) inf. n. حَشْرٌ, (K,) (tropical:) The year of dearth destroyed their camels and other quadrupeds; because it causes the owners to collect themselves from the various quarters to the cities or towns: (Lth:) or it caused them to go down to the cities or towns: (A:) or it distressed them; app., because of their collecting themselves together from the desert to the places of settled abodes: (Abu-t- Teiyib:) and حَشَرَتِ السَّنَةُ مَالَ فُلَانٍ The year of dearth destroyed the camels &c. of such a one. (S, K. *) -A2- حَشَرَهُ, (S, A,) inf. n. حَشْرٌ, (S, K,) (tropical:) He made it (a spear-head, S, A) thin, or slender: (S, A, K:) he made it (a spear-head, and a knife,) sharp, or pointed, and thin, or slender: (TA:) he made it small, and thin, or slender: (Th:) he pared it; namely, a stick: (TA:) he pared it, and made it sharp, or pointed. (S.)

انحشروا
7 انحشروا ذ They (people) became collected together from the desert to the places of settled abodes. (Abu-t-Teiyib.)

حَشْرٌ
حَشْرٌ ذ (tropical:) Anything thin, or slender, or elegant. (TA.) You say أُذُنُ حَشْرٌ (tropical:) A thin, or an elegant, ear; (Lth, ISk, S, A, K;) as though it were pared, (Lth, S,) and made sharp: (S:) or small, elegant, and round: (Lth:) or thin at the end: (Th:) or sharp-pointed: (TA:) and the epithet is the same for the dual also and the pl.: (K:) [J says that] it does not admit the dual form nor the pl., because it is originally an inf. n., and the expression above mentioned is like مَآءٌ غَوْرٌ and مَآءٌ سَكْبٌ: but اذن حَشْرَةٌ is sometimes said: (S:) and the pl. حُشُورٌ occurs in a verse of Umeiyeh Ibn-Abee-'ءïdh: (TA:) and you also say اذن ↓ مَحْشُورَةٌ. (TA.) حَشْرٌ is also applied in the same sense as an epithet to other things. (S) You say قُذَّةٌ حَشْرٌ (tropical:) A thin, or an elegant, feather of an arrow; (Lth, S, A, K;) as though it were pared: (Lth:) or sharp-pointed. (TA.) Also سِنَانٌ حَشْرٌ (tropical:) A thin, or slender, spear-head: (S, K:) or sharp, or sharp-pointed: and سِكِّينٌ حَشْرٌ in like manner: and حَرْبَةٌ حَشْرَةٌ: (TA:) and سَهْمٌ حَشْرٌ, and سِهَامٌ حُشْرٌ: like جَوْنٌ and جُونٌ, and وَرْدٌ and وُرْدٌ: (Akh, S:) or سَهْمٌ حَشْرٌ signifies an arrow having straight, or even, feathers; and so ↓ سهم مَحْشُورٌ; and ↓ حَشِرٌ, of the same measure as كَتِفٌ, an arrow having good feathers attached to it. (TA.) You also say بَعِيرٌ حَشْرُ الأُذُنِ (tropical:) A camel having a thin, or an elegant, ear. (TA.)

حَشِرٌ
حَشِرٌ ذ : see حَشْرٌ.

حَشَرَةٌ
حَشَرَةٌ ذ and حَشَرَاتٌ, (K,) each being a coll. n. without a sing.; (TA;) or the former is sing. of the latter; (S, Msb;) Any small animals that creep or walk upon the earth; (S, Mgh, Msb, K;) as jerboas and hedgehogs and lizards of the kind called ضَبّ and the like: (TA:) or the former, (Msb,) or latter, (Mgh,) is applied to rats or mice, and jerboas, and lizards of the kind above mentioned, (Mgh, Msb,) colleted together: (Msb:) or any venomous or noxious reptiles or the like, such as scorpions and serpents; syn. هَوَامُّ; (As, K;) as also أَحْرَاشٌ and أَحْنَاشٌ. (As.) ― -b2- Also the former, Whatever is captured, snared, entrapped, hunted, or chased, of wild animals or the like, birds, and fish, &c.; (K;) whether small or great: (TA:) or the great thereof: or what is eaten thereof: (K:) thus in all the copies of the K; but the pronoun [in the latter case] does not refer to the animals &c. above mentioned: it is expressly said in the T and M that the word signifies whatever is eaten of herbs, or leguminous plants, of the earth, such as the دُعَاع and فَثّ. (TA.)

حَاشِرٌ
حَاشِرٌ ذ One who congregates, or collects together, people. (TA.) With the article ال, applied to Mohammad; (S, K;) because he collects people after him (S, IAth) and to his religion. (IAth.) ― -b2- A collector of spoils: (El-Hulwلnee, Mgh:) and [its pl.] حُشَّارٌ signifies collectors of the tithes and poll-tax. (TA.)

مَحْشِرٌ
مَحْشِرٌ ذ (S, K) and مَحْشَرٌ (K) A place of congregation: (S, K:) a term used when people are collected together to a town or country, and to an encampment, and the like. (TA.) Hence, يَوْمُ المَحْشِرِ [The day of the place of congregation; meaning the day of judgment]. (TA.)

مَحْشُورٌ
مَحْشُورٌ ذ ; and its fem., with ة: see حَشْرٌ.

##### Türkçe

**حَشَرَ**
1 **حَشَرَ** ذ , muzâri‘i **حَشُرَ** ve **حَشِرَ** , (S, Msb, K,) bunlardan birincisinin muzâri‘i Kur’ân’ın yedi kıraatinde bulunur, (Msb,) mastarı **حَشْرٌ**, (S, Msb, K,) O, insanları topladı, yahut bir araya topladı: (S, Msb:) veya onları topladı, yahut bir araya topladı ve sürdü: (Msb, TA:) onları bir yerden başka bir yere, toplu hâlde, çıkardı: (Bd in lix. 2:) onları hicrete zorladı: (K, * TA: [CK’de mastarın açıklaması olan **الجَلَاءُ** yerine yanlışlıkla **الخَلَآءُ** konulmuştur:]) ve [sadece] bir yere yahut bir yöne doğru sürdü. (TA.) Buradan **يَوْمُ الحَشْرِ** (mecaz:) [toplanma günü vb.; mânâ olarak] diriliş günü: (S, * TA:) [ayrıca bk. **مَحْشِرٌ**:] ve **سُورَةُ الحَشْرِ** (mecaz:) [hicrete zorlama sûresi; Kur’ân’ın elli dokuzuncu sûresi]. (TA.) Kur’ân müfessirlerinin çoğu tarafından, yaban hayvanlarının ve diğer hayvanların, hatta sineklerin bile, kısas için bir araya toplanacağı (**تُحْشَرُ**) söylenmiştir; ve bu konuda bir hadis rivayet ederler. (TA.) Nitekim Kur’ân’da [lxxxi. 5], **وَ اـِذَا الوُحُوشُ حُشِرَتْ** “Ve yaban hayvanları toplandığı zaman”, (Bd, Jel,) her taraftan, (Bd,) dirilişten sonra; (Jel;) veya hayata döndürülmüş olarak, (Bd,) birbirlerinden kısas almaları maksadıyla; bundan sonra da toprağa döneceklerdir: (Bd, Jel:) veya mânâsı, öleceklerdir, (Az, S,) bu dünyada; bazılarına göre: (Az:) ve böylece ‘İkrimeh der, (S, TA,) İ’Ab’dan rivayetle, (TA,) Sa‘eîd İbn-Masrûk’un rivayet ettiği üzere: (S, TA:) fakat bazılarına göre, iki mânâ birbirine yakındır; çünkü her biri toplanmayı ifade eder. (TA.) **حَشْرٌ** ayrıca, mutlak kullanıldığında, savaşta kaçan yahut acele eden yahut dağınık hâlde bulunan bir toplulukla birlikte çıkıp gitmek mânâsına gelir. (TA.) ― -b2- **حَشَرَتْهُمُ السَّنَةُ**, muzâri‘i **حَشُرَ** ve **حَشِرَ** (Lth,) mastarı **حَشْرٌ**, (K,) (mecaz:) Kıtlık yılı onların develerini ve diğer dört ayaklılarını helâk etti; çünkü sahiplerini çeşitli taraflardan şehirlere yahut kasabalara toplanmaya sevk eder: (Lth:) veya onları şehirlere yahut kasabalara inmeye sevk etti: (A:) veya onları sıkıntıya soktu; görünüşe göre, çölden yerleşik meskenlere doğru bir araya toplanmaları sebebiyle: (Abu-t- Teiyib:) ve **حَشَرَتِ السَّنَةُ مَالَ فُلَانٍ** Kıtlık yılı falanın develerini vb. helâk etti. (S, K. *) -A2- **حَشَرَهُ**, (S, A,) mastarı **حَشْرٌ**, (S, K,) (mecaz:) Onu (bir mızrak ucu, S, A) ince yahut narin yaptı: (S, A, K:) onu (bir mızrak ucu ve bir bıçak) keskin yahut sivri, ve ince yahut narin yaptı: (TA:) onu küçük ve ince yahut narin yaptı: (Th:) onu yonttu; yani bir çubuğu: (TA:) onu yonttu ve keskin yahut sivri yaptı. (S.)

**انحشروا**
7 **انحشروا** ذ Onlar (insanlar) çölden yerleşik meskenlere doğru toplanmış hâle geldiler. (Abu-t-Teiyib.)

**حَشْرٌ**
**حَشْرٌ** ذ (mecaz:) İnce, yahut narin, yahut zarif olan herhangi bir şey. (TA.) **أُذُنُ حَشْرٌ** (mecaz:) İnce yahut zarif bir kulak; (Lth, ISk, S, A, K;) sanki yontulmuş, (Lth, S,) ve sivriltilmiş gibidir: (S:) veya küçük, zarif ve yuvarlak: (Lth:) veya uç kısmında ince: (Th:) veya sivri uçlu: (TA:) ve sıfat ikil için de çoğul için de aynıdır: (K:) [J der ki] ikil şekli ve çoğulu kabul etmez; çünkü aslında bir mastardır; ve yukarıda zikredilen ifade **مَآءٌ غَوْرٌ** ve **مَآءٌ سَكْبٌ** gibidir: fakat bazen **اذن حَشْرَةٌ** denir: (S:) ve çoğul **حُشُورٌ** Ümeyyeh İbn-Abee-‘ءïdh’in bir beytinde vârid olmuştur: (TA:) ve sen ayrıca **اذن** ↓ **مَحْشُورَةٌ** da dersin. (TA.) **حَشْرٌ** aynı mânâda, başka şeylere de sıfat olarak uygulanır. (S) **قُذَّةٌ حَشْرٌ** (mecaz:) Okun ince yahut zarif bir tüyü; (Lth, S, A, K;) sanki yontulmuş gibidir: (Lth:) veya sivri uçlu. (TA.) Yine **سِنَانٌ حَشْرٌ** (mecaz:) İnce yahut narin bir mızrak ucu: (S, K:) veya keskin yahut sivri: ve aynı şekilde **سِكِّينٌ حَشْرٌ**: ve **حَرْبَةٌ حَشْرَةٌ**: (TA:) ve **سَهْمٌ حَشْرٌ**, ve **سِهَامٌ حُشْرٌ**: **جَوْنٌ** ve **جُونٌ**, ve **وَرْدٌ** ve **وُرْدٌ** gibi: (Akh, S:) veya **سَهْمٌ حَشْرٌ** düz yahut düzgün tüyleri olan bir ok demektir; ve aynı şekilde ↓ **سهم مَحْشُورٌ**; ve ↓ **حَشِرٌ**, vezni **كَتِفٌ** ölçüsünde, üzerinde iyi tüyler bulunan bir ok. (TA.) Sen ayrıca **بَعِيرٌ حَشْرُ الأُذُنِ** (mecaz:) İnce yahut zarif kulaklı bir deve dersin. (TA.)

**حَشِرٌ**
**حَشِرٌ** ذ : bk. **حَشْرٌ**.

**حَشَرَةٌ**
**حَشَرَةٌ** ذ ve **حَشَرَاتٌ**, (K,) her biri tekili olmayan bir cem‘ ismidir; (TA;) veya birincisi ikincinin tekilidir; (S, Msb;) Yeryüzünde sürünen yahut yürüyen küçük hayvanların her biri; (S, Mgh, Msb, K;) jerboa’lar ve kirpiler ve **ضَبّ** denilen türden kertenkeleler ve benzerleri gibi: (TA:) veya birincisi, (Msb,) yahut ikincisi, (Mgh,) farelere yahut sıçanlara, ve jerboa’lara, ve yukarıda zikredilen türden kertenkelelere, (Mgh, Msb,) toplu hâlde uygulanır: (Msb:) veya akrepler ve yılanlar gibi zehirli yahut zararlı sürüngenler veya benzerleri; eş anlamlısı **هَوَامُّ**; (As, K;) ayrıca **أَحْرَاشٌ** ve **أَحْنَاشٌ** da böyledir. (As.) ― -b2- Ayrıca birincisi, Yaban hayvanlarından veya benzerlerinden, kuşlardan ve balıklardan vb. yakalanan, tuzağa düşürülen, ele geçirilen, avlanan yahut kovalanan her şey; (K;) küçük olsun büyük olsun: (TA:) veya bunların büyüğü: veya bunlardan yenilen şey: (K:) K’nin bütün nüshalarında böyledir; fakat zamir [son durumda] yukarıda zikredilen hayvanlara vb. dönmez: T ve M’de açıkça, kelimenin, yerin otlarından yahut baklagil türü bitkilerinden yenilen her şeyi ifade ettiği söylenmiştir; **دُعَاع** ve **فَثّ** gibi. (TA.)

**حَاشِرٌ**
**حَاشِرٌ** ذ İnsanları toplayan yahut bir araya getiren kimse. (TA.) **ال** takısı ile, Muhammed’e uygulanır; (S, K;) çünkü o, insanları kendisinden sonra (S, IAth) ve dinine toplar. (IAth.) ― -b2- Ganimet toplayıcısı: (El-Hulwلnee, Mgh:) ve [çoğulu] **حُشَّارٌ** öşür ve cizye toplayıcıları demektir. (TA.)

**مَحْشِرٌ**
**مَحْشِرٌ** ذ (S, K) ve **مَحْشَرٌ** (K) Toplanma yeri: (S, K:) insanların bir şehre yahut bir ülkeye, ve bir ordugâha ve benzerine toplandığı zaman kullanılan bir terim. (TA.) Buradan, **يَوْمُ المَحْشِرِ** [toplanma yerinin günü; mânâ olarak hesap günü]. (TA.)

**مَحْشُورٌ**
**مَحْشُورٌ** ذ ; ve onun müennesi, ة ile: bk. **حَشْرٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَشَرَ
حَشَرَ I ,  U ( n. ac. حَشْر 1 ),
a.  Gathered together, congregated.

b.  Expelled, exiled.

c.  Pressed, squeezed together; heaped up.

d.  Pointed, made slender,   sharp.

تَحَشَّرَ
تَحَشَّرَ V
a.  [ Fī ], Meddled with, interfered in.

حَشْر
حَشْر 1 ,
a.  Gathering, congregation.

b.  ( pl. حُشْر 3 ), Slender, slim, taper, sharp.

c.  [ art ]., The Last Judgment.

حُشْرِيّ
حُشْرِيّ 3yi ,
a.  Inquisitive, curious.

b.  Meddlesome person; intriguer.

حُشْرِيَّة
حُشْرِيَّة 3yit ,
a.  Inquisitiveness, curiosity.

حَشَرَة
حَشَرَة 4t ,
a.  Creeping animals.

b.  Insects.

حِشَرِيّ
حِشَرِيّ 7yi ,  حُشَرِيّ 9yi ,
a.  see 3yi .

مَحْشَر
مَحْشَر 17 ,  مَحْشِر 18 , ( pl. مَحَاْشِرُ 44 ),
a.  Place of assembly.

يَوْم الحَشْر
يَوْم الحَشْر
a.  The Day of Resurrection.

##### Türkçe

حَشَرَ
حَشَرَ I , U ( n. ac. **حَشْر** 1 ),
a. Topladı, bir araya getirdi, cem etti.

b. Sürdü, sürgün etti.

c. Bastırdı, sıktı bir araya; yığdı.

d. Sivriltti, ince yaptı; keskin yaptı.

تَحَشَّرَ
تَحَشَّرَ V
a. [ Fī ], Karıştı, müdahale etti.

حَشْر
**حَشْر** 1 ,
a. Toplama, toplanma, cemaat.

b. ( pl. **حُشْر** 3 ), İnce, narin, konik, sivri, keskin.

c. [ art ]., Son Yargı.

حُشْرِيّ
**حُشْرِيّ** 3yi ,
a. Meraklı, sorgulayıcı.

b. Karışan kimse; entrikacı.

حُشْرِيَّة
**حُشْرِيَّة** 3yit ,
a. Meraklılık, merak.

حَشَرَة
**حَشَرَة** 4t ,
a. Sürüngen hayvanlar.

b. Böcekler.

حِشَرِيّ
**حِشَرِيّ** 7yi , **حُشَرِيّ** 9yi ,
a. bkz. 3yi .

مَحْشَر
**مَحْشَر** 17 , **مَحْشِر** 18 , ( pl. **مَحَاْشِرُ** 44 ),
a. Toplanma yeri.

يَوْم الحَشْر
يَوْم **الحَشْر**
a. Diriliş Günü.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حشر
حَشَرَ - يَحْشُرُ ، حُشِرَ- يُحْشَرُ - حَشْر - حَاشِر - حَاشِرِيْن - مَحْشُوْر - مَحْشُوْرَة

حَشَرَ - يَحْشُرُ + كائن + كائنات أو أشياء: يحضرهم من أماكنهم الأصلية فيجمعهم تحت نظره وأمره: يجمع عدداً كبيراً من الأشياء أو الكائنات في مكان ضيق نسبياً بحيث يتسع لهم بالكفاف ويكونون في وضع يمكن مراقبتهم والتحكم بهم
﴿وحشرناهم فلم نغادر منهم أحدا﴾
حَشَرَ - يَحْشُرُ + كائن + كائنات أو أشياء + إلى كائن أو مكان: يحضرهم ويجمعهم ثم يسير بهم وهم كذلك إلى مكان أو كائن
﴿فسيحشرهم إليه جميعا﴾
حَشَرَ - يَحْشُرُ + كائن + كائنات أو أشياء + إلى كائن أو مكان + حال: يحشرهم وهم على ذلك الحال
﴿يوم نحشر المتقين إلى الرحمان وفدا﴾
حَشَرَ - يَحْشُرُ + كائن + كائنات أو أشياء + على شيء + حال
﴿ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عميا وبكما وصما﴾
حَشَرَ - يَحْشُرُ + كائن + كائنات أو أشياء + على كائن + حال
﴿وحشرنا عليهم كل شيء قبلا﴾
حُشِرَ- يُحْشَرُ: مبني للمجهول من " حَشَرَ - يَحْشُرُ "
حَشْر: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " حَشَرَ - يَحْشُرُ "
حَاشِر: اسم فاعل صفة مشلهة من " حَشَرَ - يَحْشُرُ ": الذي يقوم بدفع الناس أو ما شابه من أماكنهم ثم يجمعهم ويسوقهم
حَاشِريـْن: جمع " حاشِر "
مَحْشُوْر: اسم مفعول من فعل " حَشَرَ - يَحْشُرُ ": المجموع في مكان ضيق ليكون تحت تصرف آخر
مَحْشُوْرَة: مؤنث " مَحْشور"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " جمع وضم وحشر عدد من الأشياء ضمن مكان محدود، للتعامل معها ككيان واحد"، وهي:
لََمَّ - يَلُمُّ، كَنَس - يَكْنُس، جَمَعَ - يَجْمَعُ، حَشَرَ - يَحْشُرُ، زَرَبَ - يَزْرُبُ، أَمَّ - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين)

حَشَرَ - يَحْشُرُ
 	﴿لن يستنكف المسيح أن يكون عبدا لله ولا الملائكة المقربون ومن يستنكف عن عبادته ويستكبر فسيحشرهم إليه جميعا(172)﴾ النساء
 	﴿يوم نحشر المتقين إلى الرحمان وفدا (85)﴾ مريم
 	﴿ويوم نحشرهم جميعا ثم نقول للذين أشركوا أين شركاؤكم الذين كنتم تزعمون(22)﴾ الأنعام ﴿ويوم نحشرهم جميعا ثم نقول للذين أشركوا مكانكم أنتم وشركاؤكم فزيلنا بينهم وقال شركاؤهم ما كنتم إيانا تعبدون(28)﴾ يونس
 	﴿ويوم يحشرهم جميعا يامعشر الجن قد استكثرتم من الإنس وقال أولياؤهم من الإنس ربنا استمتع بعضنا ببعض وبلغنا أجلنا الذي أجلت لنا قال النار مثواكم خالدين فيها إلا ما شاء الله إن ربك حكيم عليم(128)﴾ الأنعام ﴿ويوم يحشرهم جميعا ثم يقول للملائكة أهؤلاء إياكم كانوا يعبدون(40)﴾ سبأ

 	﴿ويوم نسير الجبال وترى الأرض بارزة وحشرناهم فلم نغادر منهم أحدا (47)﴾ الكهف
 	﴿ويوم يحشرهم وما يعبدون من دون الله فيقول أأنتم أضللتم عبادي هؤلاء أم هم ضلوا السبيل(17)﴾ الفرقان
 	﴿فوربك لنحشرنهم والشياطين ثم لنحضرنهم حول جهنم جثيا(68)﴾ مريم
 	﴿ومن يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد لهم أولياء من دونه ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عميا وبكما وصما مأواهم جهنم كلما خبت زدناهم سعيرا(97)﴾ الإسراء ﴿ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة ضنكا ونحشره يوم القيامة أعمى (124)﴾ طه﴿قال رب لم حشرتني أعمى وقد كنت بصيرا (125)﴾ طه
 	﴿ويوم يحشرهم كأن لم يلبثوا إلا ساعة من النهار يتعارفون بينهم قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله وما كانوا مهتدين(45)﴾ يونس ﴿وإن ربك هو يحشرهم إنه حكيم عليم(25)﴾ الحجر ﴿احشروا الذين ظلموا وأزواجهم وما كانوا يعبدون (22)﴾ الصافات

 ﴿ولو أننا نزلنا إليهم الملائكة وكلمهم الموتى وحشرنا عليهم كل شيء قبلا ما كانوا ليؤمنوا إلا أن يشاء الله ولكن أكثرهم يجهلون(111)﴾ الأنعام
 	﴿يوم ينفخ في الصور ونحشر المجرمين يومئذ زرقا (102)﴾ طه ﴿ويوم نحشر من كل أمة فوجا ممن يكذب بآياتنا فهم يوزعون(83)﴾ النمل
 	﴿فحشر فنادى (23)﴾ النازعات ﴿قال موعدكم يوم الزينة وأن يحشر الناس ضحى (59)﴾ طه
حُشِرَ - يُحْشَرُ
 ﴿وما من دابة في الأرض ولا طائر يطير بجناحيه إلا أمم أمثالكم ما فرطنا في الكتاب من شيء ثم إلى ربهم يحشرون(38)﴾ الأنعام ﴿وإذا الوحوش حشرت (5)﴾ التكوير
 	﴿ولئن متم أو قتلتم لإلى الله تحشرون (158)﴾ آل عمران ﴿وأنذر به الذين يخافون أن يحشروا إلى ربهم ليس لهم من دونه ولي ولا شفيع لعلهم يتقون(51)﴾ الأنعام
 	﴿أحل لكم صيد البحر وطعامه متاعا لكم وللسيارة وحرم عليكم صيد البر ما دمتم حرما واتقوا الله الذي إليه تحشرون(96)﴾ المائدة ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تناجيتم فلا تتناجوا بالإثم والعدوان ومعصية الرسول وتناجوا بالبر والتقوى واتقوا الله الذي إليه تحشرون (9)﴾ المجادلة
 	﴿وأن أقيموا الصلاة واتقوه وهو الذي إليه تحشرون (72)﴾ الأنعام ﴿واذكروا الله في أيام معدودات فمن تعجل في يومين فلا إثم عليه ومن تأخر فلا إثم عليه لمن اتقى واتقوا الله واعلموا أنكم إليه تحشرون(203)﴾ البقرة
 	﴿وهو الذي ذرأكم في الأرض وإليه تحشرون (79)﴾ المؤمنون ﴿قل هو الذي ذرأكم في الأرض وإليه تحشرون (24)﴾ الملك
 	﴿ياأيها الذين آمنوا استجيبوا لله وللرسول إذا دعاكم لما يحييكم واعلموا أن الله يحول بين المرء وقلبه وأنه إليه تحشرون(24)﴾ الأنفال
 	﴿قل للذين كفروا ستغلبون وتحشرون إلى جهنم وبئس المهاد(12)﴾ آل عمران ﴿إن الذين كفروا ينفقون أموالهم ليصدوا عن سبيل الله فسينفقونها ثم تكون عليهم حسرة ثم يغلبون والذين كفروا إلى جهنم يحشرون (36)﴾ الأنفال
 	﴿الذين يحشرون على وجوههم إلى جهنم أولئك شر مكانا وأضل سبيلا(34)﴾ الفرقان ﴿ويوم يحشر أعداء الله إلى النار فهم يوزعون (19)﴾ فصلت ﴿وإذا حشر الناس كانوا لهم أعداء وكانوا بعبادتهم كافرين (6)﴾ الأحقاف
 	﴿والطير محشورة كل له أواب (19)﴾ ص ﴿وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير فهم يوزعون﴾ النمل
 	﴿قال موعدكم يوم الزينة وأن يحشر الناس ضحى (59)﴾ طه
حَشْرٌ
 ﴿يوم تشقق الأرض عنهم سراعا ذلك حشر علينا يسير (44)﴾ ق
 	﴿هو الذي أخرج الذين كفروا من أهل الكتاب من ديارهم لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا وظنوا أنهم مانعتهم حصونهم من الله فأتاهم الله من حيث لم يحتسبوا وقذف في قلوبهم الرعب يخربون بيوتهم بأيديهم وأيدي المؤمنين فاعتبروا ياأولي الأبصار(2)﴾ الحشر
حاشرين
 ﴿قالوا أرجه وأخاه وأرسل في المدائن حاشرين (111)﴾ الأعراف ﴿قالوا أرجه وأخاه وابعث في المدائن حاشرين (36)﴾ الشعراء ﴿فأرسل فرعون في المدائن حاشرين (53)﴾ الشعراء
محشورة
 ﴿والطير محشورة كل له أواب (19)﴾ ص ﴿وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير فهم يوزعون﴾ النمل
مختار الصحاح
● [حشر] ح ش ر: الحَشَرةُ بفتحتين واحدة الحَشَراتِ وهي صغار دوّاب الأرض و حَشَر الناس جمعهم وبابه ضرب ونصر ومنه يومُ الحَشْر وقال عكرمة في قوله تعالى ﴿وإذا الوحوش حُشرت﴾ وحشرها موتها و المَحْشِرُ بكسر الشين موضع الحشر و الحاشِرُ اسم من أسماء النبي عليه الصلاة والسلام قال عليه الصلاة والسلام ﴿لي خمسة أسماء أنا محمد وأحمد والماحي يمحو الله بي الكفر والحاشر أحشر الناس على قدمي والعاقب﴾
الراغب
حشر
الحشر: إخراج الجماعة عن مقرهم وإزعاجهم عنه إلى الحرب ونحوها، وروي: (النساء لا يحشرن) (في النهاية: وحديث النساء (لا يعشرن ولا يحشرن) يعني للغزاة، فإن الغزو لا يجب عليهن. انظر: مادة (حشر)، وأخرج نحوه ابن الجارود في المنتقى ص 101 بسند حسن) أي: لا يخرجن إلى الغزو، ويقال ذلك في الإنسان وفي غيره، ويقال: حشرت السنة مال بني فلان، أي: أزالته عنهم، ولا يقال الحشر إلا في الجماعة، قال الله تعالى: }وابعث في المدائن حاشرين﴿[الشعراء/36]، وقال تعالى:﴾والطير محشورة﴿[ص/19]، وقال عز وجل:﴾وإذا الوحوش حشرت﴿[التكوير/5]، وقال:﴾لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا﴿[الحشر/2]،﴾وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير فهم يوزعون﴿[النمل/17]، وقال في صفة القيامة:﴾وإذا حشر الناس كانوا لهم أعداء﴿[الأحقاف/6]،﴾فسيحشرهم إليه جميعا﴿[النساء/172]،﴾وحشرناهم فلم نغادر منهم أحدا{ [الكهف/47]، وسمي يوم القيامة يوم الحشر كما سمي يوم البعث والنشر، ورجل حشر الأذنين، أي: في أذنيه انتشار وحدة.
ملخص اللسان
1.     حَشَرَهُم يَحْشُرُهم ويَحْشِرُهم حَشْراً: جمعهم؛
2.     والحَشْرُ: جمع الناس يوم القيامة.
3.     والمَحْشَرُ: المجمع الذي يحشر إِليه القوم،
4.      والحَشْرُ: هو الجَلاءُ عن الأَوطان؛
5.     الحشر  الخروج من النفير إِذا عم.
6.     أَن وَفْدَ ثَقِيفٍ اشترطوا أَن لا يُعْشَرُوا ولا  يُحْشرُوا؛ أَي لا يُنْدَبُونَ إِلى المغازي ولا تضرب عليهم البُعُوث
7.     حُشِرَتْ حَشْراً أَي صُغِّرَتْ وأُلطفت.
8.     كأَنها حُشِرَتْ حَشْراً أَي بُرِيَتْ وحُدِّدَتْ،
9.       والحَشَرَةُ: واحدة صغار دواب الأَرض كاليرابيع والقنافذ والضِّبابِ  ونحوها،
10.                        الحَشَراتُ هَوامُّ الأَرض مما لا اسم له.
11.                        والحاشر: من أَسماء سيدنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم،
12.                        وحَشَرَ  الإِبلَ: جمعها؛
13.                        الحشر الموت،
14.                        حَشْرُها موتها في الدنيا.
15.                        وحَشَرَتِ السنةُ مال فلان: أَهلكته؛
16.                        والحَشَرَةُ: كُلُّ ما أُكِلَ من بَقْلِ الأَرض كالدُّعاعِ والفَثِّ.
17.                        الحَشَرَةُ القِشْرَةُ التي تلي الحَبَّة،
18.                        والمَحْشَرَةُ في لغة أَهل اليمن ما بقي في الأَرض وما  فيها من نبات بعدما يحصد الزرع،
19.                        وحَشَرَ السكين والسِّنانَ حَشْراً: أَحَدَّهُ فَأَرَقَّهُ وأَلْطَفَهُ؛
20.                         وسِنانٌ حَشْرٌ: دقيق؛
21.                        وحَرْبَةٌ حَشْرَةٌ: حَدِيدَةٌ.
22.                        نار  تطرد الناسَ إِلى مَحْشَرهم؛يريد به الشام لأَن بها يحشر الناس ليوم  القيامة.
23.                        وتَحْشُرُ بقيتهم إِلى النار؛ أَي تجمعهم وتسوقهم.
24.                         والحَشْرُ من القُذَذِ والآذان: المُؤَلَّلَةُ الحَدِيدَةُ،
25.                        وأُذُنٌ حَشْرَةٌ وحَشْرٌ:  صغيرة لطيفة مستديرة؛
26.                        وسهم مَحْشُورُ وحَشْرٌ: مستوي قُذَذِ الرِّيشِ.
27.                        وكلُّ سهمٍ حَشِرٍ مَشُوفِ  المشوف: المَجْلُوُّ.
28.                         وسهم حَشْرٌ: مُلْزَقٌ جيد القُذَذِ،
29.                        وحَشَرَ العودَ حَشْراً: براه.
30.                         والحَشْرُ: اللَّزجُ في القَدَحِ من  دَسَمِ اللبنِ؛
31.                        الحَشْرُ اللَّزِجُ من اللبن كالحَشَنِ.
32.                         وحُشِرَ عن  الوَطْبِ إذا كثر وسخ اللبن عليه فَقُشِرَ عنه؛
33.                        وأَبو حَشْرٍ: رجل من العرب.
34.                        والحَشْوَرُ من الدواب: المُلَزَّرِ الخَلْقُ،
35.                        والحَشْوَرُ ومن الرجال: العظيم  البطن؛
36.                        الحَشْوَرُ مثال الجَرْوَلِ المنتفخ الجنبين،
لسان العرب
● - حشر: حَشَرَهُم يَحْشُرُهم ويَحْشِرُهم حَشْراً: جمعهم؛ ومنه يوم  المَحْشَرِ. والحَشْرُ: جمع الناس يوم القيامة. والحَشْرُ: حَشْرُ يوم القيامة.  والمَحْشَرُ: المجمع الذي يحشر إِليه القوم، وكذلك إِذا حشروا إِلى بلد  أَو مُعَسْكَر أَو نحوه؛ قال الله عز وجل: لأَوَّلِ الحَشْرِ ما ظننتم  أَن يخرجوا؛ نزلت في بني النَّضِير، وكانوا قوماً من اليهود عاقدوا النبي،  صلى الله عليه وسلم، لما نزل المدينة أَن لا يكونوا عليه ولا له، ثم  نقضوا العهد ومايلوا كفار أَهل مكة، فقصدهم النبي، صلى الله عليه وسلم،  ففارقوه على الجَلاءِ من منازلهم فَجَلَوْا إِلى الشام. قال الأَزهري: هو أَول  حَشْرٍ حُشِر إِلى أَرض المحشر ثم يحشر الخلق يوم القيامة إِليها، قال:  ولذلك قيل: لأَوّل الحشر، وقيل: إِنهم أَول من أُجْلِيَ من أَهل الذمة من  جزيرة العرب ثم أُجلي آخرهم أَيام عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، منهم  نصارى نَجْرَانَ ويهودُ خيبر. وفي الحديث: انقطعت الهجرة إِلاَّ من ثلاث:  جهاد أَو نيَّة أَو حَشْرٍ، أَي جهاد في سبيل الله، أَو نية يفارق بها  الرجل الفسق والفجور إِذا لم يقدر على تغييره، أَو جَلاءٍ ينال الناسَ  فيخرجون عن ديارهم. والحَشْرُ: هو الجَلاءُ عن الأَوطان؛ وقيل: أَراد بالحشر  الخروج من النفير إِذا عم. الجوهري: المَحْشِرُ، بكسر الشين، موضع  الحَشْرِ.  والحاشر: من أَسماء سيدنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، لأَنه قال:  أَحْشُر الناسَ على قَدَمِي؛ وقال، صلى الله عليه وسلم: لي خمسة أَسماء:  أَنا محمد وأَحمد والماحي يمحو الله بي الكفر، والحاشر أَحشر الناس على  قدمي، والعاقب. قال ابن الأَثير: في أَسماء النبي، صلى الله عليه وسلم،  الحاشر الذي يَحْشُر الناس خلفه وعلى ملته دون ملة غيره. وقوله، صلى الله  عليه وسلم: إِني لي أَسماء؛ أَراد أَن هذه الأَسماء التي عدّها مذكورة في  كتب الله تعالى المنزلة على الأُمم التي كذبت بنبوَّته حجة عليهم. وحَشَرَ  الإِبلَ: جمعها؛ فأَما قوله تعالى: ما فرّطنا في الكتاب من شيءٍ ثم إِلى  ربهم يُحْشَرُونَ؛ فقيل: إِن الحشر ههنا الموت، وقيل: النَّشْرُ،  والمعنيان متقاربان لأَنه كله كَفْتٌ وجَمْعٌ. الأَزهري: قال الله عز وجل:  وإِذا الوحوش حُشرت، وقال: ثم إِلى ربهم يحشرون؛ قال: أَكثر المفسرين تحشر  الوحوش كلها وسائر الدواب حتى الذباب للقصاص، وأَسندوا ذلك إِلى النبي، صلى  الله عليه وسلم، وقال بعضهم: حَشْرُها موتها في الدنيا. قال الليث: إِذا  أَصابت الناسَ سَنَةٌ شديدة فأَجحفت بالمال وأَهلكت ذوات الأَربع، قيل:  قد حَشَرَتْهُم السنة تَحْشُرهم وتَحْشِرهم،وذلك أَنها تضمهم من النواحي  إِلى الأَمصار. وحَشَرَتِ السنةُ مال فلان: أَهلكته؛ قال رؤبة:  وما نَجا، من حَشْرِها المَحْشُوشِ،  وَحْشٌ، ولا طَمْشٌ من الطُّموشِ  والحَشَرَةُ: واحدة صغار دواب الأَرض كاليرابيع والقنافذ والضِّبابِ  ونحوها، وهو اسم جامع لا يفرد الواحد إِلاَّ أَن يقولوا: هذا من الحَشَرَةِ،  ويُجْمَعُ مُسَلَّماً؛ قال:  يا أُمَّ عَمْرٍو مَنْ يكن عُقْرَ حوَّا  ء عَدِيٍّ يأَكُلُ الحَشَراتِ  (* قوله: «يا أم عمرو» إلخ كذا في نسخة المؤلف).  وقيل: الحَشَراتُ هَوامُّ الأَرض مما لا اسم له. الأَصمعي: الحَشَراتُ  والأَحْراشُ والأَحْناشُ واحد، وهي هوام الأَرض. وفي حديث الهِرَّةِ: لم  تَدَعْها فتأْكل من حَشَراتِ الأَرض؛ وهي هوام الأَرض، ومنه حديث  التِّلِبِّ: لم أَسمع لحَشَرَةِ الأَرضِ تحريماً؛ وقيل: الصيد كله حَشَرَةٌ، ما  تعاظم منه وتصاغر؛ وقيل: كُلُّ ما أُكِلَ من بَقْل الأَرضِ حَشَرَةٌ.  والحَشَرَةُ أَيضاً: كُلُّ ما أُكِلَ من بَقْلِ الأَرض كالدُّعاعِ والفَثِّ.  وقال أَبو حنيفة: الحَشَرَةُ القِشْرَةُ التي تلي الحَبَّة، والجمع  حَشَرٌ. وروي ابن شميل عن ابن الخطاب قال: الحَبَّة عليها قشرتان، فالتي تلي  الحبة الحَشَرَةُ، والجمع الحَشَرُ، والتي فوق الحَشَرَةِ القَصَرَةُ.  قال الأَزهري: والمَحْشَرَةُ في لغة أَهل اليمن ما بقي في الأَرض وما  فيها من نبات بعدما يحصد الزرع، فربما ظهر من تحته نبات أَخضر فتلك  المَحْشَرَةُ. يقال: أَرسلوا دوابهم في المَحْشَرَةِ.  وحَشَرَ السكين والسِّنانَ حَشْراً: أَحَدَّهُ فَأَرَقَّهُ وأَلْطَفَهُ؛  قال:  لَدْنُ الكُعُوبِ ومَحْشُورٌ حَدِيدَتُهُ،  وأَصْمَعٌ غَيْرُ مَجْلُوزٍ على قَضَمِ  المجلوز: المُشدَّدُ تركيبه من الجَلْزِ الذي هو الليُّ والطَّيُّ.  وسِنانٌ حَشْرٌ: دقيق؛ وقد حَشَرْتُه حَشْراً. وفي حديث جابر: فأَخذتُ  حَجَراً من الأَرض فكسرته وحَشَرْتُه، قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية وهو  من حَشَرْتُ السِّنان إِذا دَقَّقْته، والمشهور بالسين، وقد تقدم.  وحَرْبَةٌ حَشْرَةٌ: حَدِيدَةٌ. الأَزهري في النوادر: حُشِرَ فلان في ذكره وفي  بطنه، وأُحْثِلَ فيهما إِذا كانا ضخمين من بين يديه. وفي الحديث: نار  تطرد الناسَ إِلى مَحْشَرهم؛ يريد به الشام لأَن بها يحشر الناس ليوم  القيامة. وفي الحديث الآخر: وتَحْشُرُ بقيتهم إِلى النار؛ أَي تجمعهم وتسوقهم.  وفي الحديث: أَن وَفْدَ ثَقِيفٍ اشترطوا أَن لا يُعْشَرُوا ولا  يُحْشرُوا؛ أَي لا يُنْدَبُونَ إِلى المغازي ولا تضرب عليهم البُعُوث، وقيل: لا  يحشرون إِلى عامل الزكاة ليأْخذ صدقة أَموالهم بل يأْخذها في أَماكنهم؛  ومنه حديث صُلْحِ أَهلِ نَجْرانَ: على أَن لا يُحْشَرُوا؛ وحديث النساء: لا  يُعْشَرْنَ ولا يُحْشَرْن؛ يعني للغَزَاةِ فإِن الغَزْوَ لا يجب عليهن.  والحَشْرُ من القُذَذِ والآذان: المُؤَلَّلَةُ الحَدِيدَةُ، والجمعُ  حُشُورٌ؛ قال أُمية بن أَبي عائذ:  مَطارِيحُ بالوَعْثِ مُرُّ الحُشُو  رِ، هاجَرْنَ رَمَّاحَةً زَيْزَفُونا  والمَحْشُورَةُ: كالحَشْرِ. الليث: الحَشْرُ من الآذان ومن قُذَدِ رِيشِ  السِّهامِ ما لَطُفَ كأَنما بُرِيَ بَرْياً. وأُذُنٌ حَشْرَةٌ وحَشْرٌ:  صغيرة لطيفة مستديرة؛ وقال ثعلب: دقيقة الطَّرَفِ، سميت في الأَخيرة  بالمصدر لأَنها حُشِرَتْ حَشْراً أَي صُغِّرَتْ وأُلطفت. وقال الجوهري:  كأَنها حُشِرَتْ حَشْراً أَي بُرِيَتْ وحُدِّدَتْ، وكذلك غيرها؛ فرس حَشْوَرٌ،  والأُنثى حَشْوَرَةٌ. قال ابن سيده: من أَفرده في الجمع ولم يؤَنث فلهذه  العلة؛ كما قالوا: رجل عَدْلٌ ونسوة عَدْلٌ، ومن قال حَشْراتٌ فعلى  حَشْرَةٍ، وقيل: كلُّ لطيف دقيق حَشْرٌ. قال ابن الأَعرابي: يستحب في البعير  أَن يكون حَشْرَ الأُذن، وكذلك يستحب في الناقة؛ قال ذو الرمة:  لها أُذُنٌ حَشْرٌ وذِفْرَى لَطِيفَةٌ،  وخَدَّ كَمِرآةِ الغَرِيبَة أَسْجَحُ  (* قوله: «وخد كمرآة الغريبة» في الأساس: يقال وجه كمرآة الغريبة لأَنها  في غير قومها، فمرآتها مجلوّة أَبداً لأَنه لا ناصح لها في وجهها).  الجوهري: آذان حَشْرٌ لا يثنى ولا يجمع لأَنه مصدر في الأَصل مثل قولهم  ماء غَوْرٌ وماء سَكْبٌ، وقد قيل: أُذن حَشْرَةٌ؛ قال النمر بن تولب:  لها أُذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ،  كإِعْلِيط مَرْخٍ إِذا ما صَفِرْ  وسهم مَحْشُورُ وحَشْرٌ: مستوي قُذَذِ الرِّيشِ. قال سيبويه: سهم حَشْرٌ  وسهام حَشْرٌ؛ وفي شعر هذيل: سهم حَشِرٌ، فإِما أَن يكون على النسب  كطَعِمٍ، وإِما أَن يكون على الفعل توهموه وإِن لم يقولوا حَشِرَ؛ قال أَبو  عمارة الهذلي:  وكلُّ سهمٍ حَشِرٍ مَشُوفِ  المشوف: المَجْلُوُّ. وسهم حَشْرٌ: مُلْزَقٌ جيد القُذَذِ، وكذلك الريش.  وحَشَرَ العودَ حَشْراً: براه. والحَشْرُ: اللَّزجُ في القَدَحِ من  دَسَمِ اللبنِ؛ وقيل: الحَشْرُ اللَّزِجُ من اللبن كالحَشَنِ. وحُشِرَ عن  الوَطْبِ إذا كثر وسخ اللبن عليه فَقُشِرَ عنه؛ رواه ابن الأَعرابي؛ وقال  ثعلب: إِنما هو حُشِنَ، وكلاهما على صيغة فعل المفعول.  وأَبو حَشْرٍ: رجل من العرب.  والحَشْوَرُ من الدواب: المُلَزَّرِ الخَلْقُ، ومن الرجال: العظيم  البطن؛ وأَنشد:  حَشْوَرَةُ الجَنْبَيْنِ مَعْطاءُ القفَا  وقيل: الحَشْوَرُ مثال الجَرْوَلِ المنتفخ الجنبين، والأُنثى بالهاء،  والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(حشر) الحاء والشين والراء قريبُ المعنى من الذي قبلِه، وفيه زيادةُ معنىً، وهو السّوق والبعثُ والانبعاث.
وأهل اللغة يقولون: الحشر الجمع مع سَوْقٍ، وكلُّ جمعٍ حَشْر. والعرب تقول: حَشرَتْ مالَ بني فلانٍ السنةُ كأنّها جمعته، ذهبت به وأتَتْ عليه. قال رؤبة:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])
ويقال أُذُنٌ حَشْرَةٌ، إذا كانت مجتمِعة الخَلْق. قال:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])
ومن أسماء رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "الحاشر"، معناه أنّه يحشر النّاس على قدمَيه، كأنّه يقدُمُهم يوم القِيامة وهم خلْفه. ومحتملٌ أن يكون لَمَّا كان آخِرَ الأنبياء حُشِر النّاس في زمانه.
وحشرات الأرض: دوابُّها الصغار، كاليرابيع والضِّباب وما أشبهها، فسمِّيت بذلك لكثرتها وانسياقها وانبعاثها. والحَشْوَرُ من الرّجال: العظيم الخَلْق أو البطنِ.
وممّا شذّ عن الأصل قولهم للرجل الخفيف حَشْرٌ. والحَشْر من القُذَذ: ما لَطُف. وسِنانٌ حَشْرٌ، أي دقيق؛ وقد حَشَرْته.
القاموس المحيط:
الحَشْرُ ما لَطُفَ من الآذانِ، للواحِدِ والاثْنَينِ والجمعِ، وما لَطُفَ من القُذَذِ، والدَّقِيقُ من الأَسِنَّةِ، والتَّدْقِيقُ، والتَّلْطِيفُ، والجمعُ، يَحْشُرُ ويَحْشِرُ. والمَحْشِرُ، ويفتحُ مَوْضِعُهُ، والجَلاءُ، وإجْحافُ السَّنَةِ الشَّديدَةِ بالمالِ. وحُشِرَ في ذَكَرِهِ وفي بَطْنِهِ إذا كانا ضَخْمَيْنِ من بينِ يَدَيهِ،
في رأسِهِ: إذا اعْتَزَّهُ ذلكَ، وكانَ أضْخَمَه، كاحْتَشَرَ. والحاشِرُ: اسمٌ للنبي، صلى الله عليه وسلم. والحَشَّارُ، ككَتَّانٍ: ع. وسالمُ بنُ حَرْمَلَةَ بنِ حَشْرِ، وعَتَّابُ بنُ أبي الحَشْرِ: صَحابيَّانِ.
والحَشَراتُ: الهَوامُّ، أو الدَّوابُّ الصِّغارُ، كالحَشَرَةِ، محركةً فيهما، وثِمارُ البَرِّ، كالصَّمْغِ وغيرِهِ. والحَشَرَةُ أيضاً: القِشْرَةُ التي تَلِي الحَبَّ ج: الحَشَرُ، والصَّيدُ كُلُّهُ، أو ما تَعاظَمَ منه، أو ما أُكِلَ منه. والحَشَرُ: النُّخالةُ، وبضمتينِ: لُغَيَّةٌ. والحَشْوَرَةُ من الخَيْلِ: المُنْتَفِخُ الجَنْبَيْنِ، والعجوزُ المُتَظَرِّفَةُ البَخيلَةُ، والمرأةُ البَطِينَةُ، والدَّوابُّ المُلَزَّزَةُ الخَلْقِ، الواحِدُ: حَشْوَرٌ. ووَطْبٌ حَشِرٌ، ككتفٍ: بينَ الصغيرِ والكبيرِ.
تاج العروس:
حشر
الحشْرُ : ما لَطُفَ منَ الآذانِ وهو مجَازٌ . يقال : لِلْواحِدِ والإثْنَيْن والجمعِ . وأحصرُ منه عِبَارةُ الجوْهَريّ : لا يُثَنَّى ولا يُجْمع قال : لأنه مَصدَرٌ في الأصْل مثْل قولهم : ماءٌ غَوْرٌ وماءٌ سكْبٌ . وقد قِيلَ أُذُنٌ حَشْرَةٌ قال النَّمِر بنُ تَوْلَب :
لَها أُذُنٌ حشْرَةٌ مَشْرةٌ ... كإِعْلِيطِ مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ هكذا أنشدهُ الجَوْهَريّ لَه قال الصغانِيُّ : وإنَّمَا هو لِربِيعَةَ بْنِ جُشَمَ النَّمَرِيِّ ولعلّه نَقَلَه من كتابٍ قال فِيه : قال النَّمَرِيُّ فظَنَّه النَّمِرَ بْنَ تَوْلَب انتَهى . وقال ابنُ الأعْرابِيِّ : ويُسْتَحَبُّ في البَعِير أن يَكُونَ حَشْرَ الأُذُنِ وكذلك يُسْتَحَبُّ في النَّاقَةِ . قال ذُو الرُّمَّة :
لها أُذُنٌ حَشْرٌ وذِفْرَي لَطِيفَةٌ ... وخَدٌّ كمْرْآة الغَرِيبَةِ أَسْجَحُ من المَجاز : الحشْرُ : مَا لَطُف مِن القُذَذِ . قال اللّيْث : الحَشْرُ من الآذانِ ومن قذَذِ رِيشِ السِّهامِ : ما لَطُفَ كأَنَّما بُرِياً . وأُذُنٌ حَشْرَةٌ وحَشْرٌ : صَغِيرَةٌ لَطِيفَةٌ مُسْتَدِيرَة . وقال ثعلب : دَقِيقَةُ الطَّرَفِ سُمِّيَت في الأخِيرة بالمَصْدر لأَنَّهَا حُشِرَتْ حَشْراً أي صُغِّرَت وأُلْطِفَتْ . وقال غيره : الحَشْرُ من القُذَذِ والآذانِ : المؤلَّلَةُ الحدِيدَةُ والجَمْعُ حُشُورٌ قال أُميَّةُ بْنُ أبِي عائذٍ :
مَطارِحَ بالوَعْثِ مَرَّ الحُشُو ... رِ هاجَرْنَ رَمَّاحَةً زَيْزَفُونَا
الحَشْرُ : الدَّقِيقُ مِنَ الأَسِنَّة والمُحَدَّدُ مِنْهَا . يُقَالُ : سَنَانٌ حَسْرٌ وسِكِّينٌ حَشْرٌ . من المَجاز : الحَشْر : التَّدْقِيقُ والتَّلْطِيفُ يقال : حَشَرْتُ السِّنانَ حشْراً إذا لَطَّفْته ودَقَّقْته وهو مَجازٌ كما في الأساسِ وقال ثَعْلب : حُشِرَت حَشْراً أي صُغِّرَتْ وألْطِفَت . وقال الجوهريّ : أي بُرِيِتْ وحُدِّدَت . وقال غَيْرُه : حَشَرَ السِّنانَ والسِّكِّينَ حَشْراً : أحَدَّهُ فأَرَقَّه وألْطَفَه . وحَدِيدةٌ محْشُورةٌ وحَرْبةٌ حَشْرَةٌ : حَدِيدَةٌ . الحَشْرُ : الجَمْعُ والسَّوْقُ . يقال : حَشَرَ يَحْشُر بالضَّمّ ويحْشِر بالكسْر حَشْرا إذا جَمَعَ وساقَ . منه يوم المَحْشَرِ بكسر الشين ويُفْتَح وهذه عن الصغانيّ أى مَوْضِعُهُ أى الحَشْرِ ومَجْمَعُه الَّذي إليه يُحْشَر القَوْمُ وكذلك إذا حُشِرُوا إلى بَلَدٍ أو مُعَسْكَر أو نحْوه . في الحَدِيث : " انْقَطعَت الهِجْرَةُ إلاَّ من ثَلاثٍ : جهادٍ أو نِيَّةٍ أو حشْرٍ " قالوا : الحَشْرُ هو الجَلاَءُ عن الأوطان . وفي الكتاب العَزِيزِ " لأوَّلِ الحَشْرِ ما ظَنَنْتُم أنْ يَخْرُجُوا " نَزَلَت في بَنِي النَّضِيرِ وكانُوا قَوْماً من اليَهُود عاقَدُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلَّمَ لَمَّا نَزَلَ المَدِينَةَ أن لا يَكُونُوا عليه ولا له ثم نَقَضُوا العهْد ومَا يَلُوا كُفَّارَ أهْلِ مَكَّةَ فقَصدَهُم النَّبِيُّ صلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّم فَفارقُوه على الجلاَءِ مِن منازلهم فجلَوْا إلى الشَّام . قال الأزْهَرِيّ : وهو أوّلُ حَشْرٍ حُشِرَ إلى أرضِ المَحْشَرِ ثُمَّ يُحْشَرُ الخَلْقُ يومَ القِيامَةِ إلَيْها قال : ولذلِك قِيلَ : لأَوّلِ الحَشْرِ وقيل : إنَّهُمْ أَوّلُ مَنْ أُجْلِيَ من أَهْلِ الذِّمّة مِن جَزِيرةِ العَرَب ثم أُجِليَ آخِرُهم أيّامَ عُمَرَ بِنْ الخَطَّاب رَضِيَ اللهُ عَنْه منهم نصارَى نَجْرَانَ ويَهُودُ خَيْبَرَ . من المجاز الحَشْرُ : إجْحافُ السَّنَةِ الشَّدِيدَةِ بالمَال . قال اللَّيْث : إذا أَصابَتِ النَّاسَ سَنَةٌ شَدِيدَةٌ فأَجْحَفَتْ بالمَال وأَهْلَكَتْ ذَواتِ الأَرْبَعِ قيل : قد حشَرَتْهُم السَّنَةُ تَحشُرُهم وتَحْشِرهم وذلك أَنَّهَا تَضُمُّهم من النَّوَاحِي إلى الأَمْصَارِ . وحَشَرَتِ السَّنَةُ مالَ فُلانٍ : أهلكتْه . وفي الأَساس : حشَرتْهُم السَّنَةُ : أهْبَطَتْهُم إلىَ الأَمْصار
وقال أبو الطَّيِّب اللُّغوِيُّ في كِتَاب الأَضْدَاد : وحشَرَتْهُم السَّنَةُ حَشْراً إذا أصابهُم الضُّرُّ والجهْد قالَ : ولا أُرَاه سُمِّيَ بِذَلِك إلاّ لانْحِشَارِهم مِنَ البَادِيَة إلى الحَضَر قال رُؤْبَةُ :
" وما نَجَا مِنْ حَشْرهَا المَحْشُوشِ
" وَحْشٌ ولا طَمْشٌ من الطُّمُوش من المَجاز : حُشِرَ فُلانٌ في ذَكرِهِ وفي بطْنِه وأُحْثِلَ فِيهمَا إذا كَانَا ضَخْمَيْن مِنْ بَيْنِ يَديْه نقلَه الأَزهريّ من النَّوادِرِ . في الأساسِ : حُشْرَ فُلانٌ في رَأْسِهِ إذا اعْتَزَّه ذلِك وكَان أضْخَمَه أي عَظِيمَه وكذا كُلُّ شَيْءٍ من بَدِنه كاحْتَشَر وهذِه عنِ الصَّغانِيّ . والحاشِرُ : اسمٌ للنبِيّ صَلّى اللهُ علَيْه وسَلَّم لأَنّه يَحْشُر النّاسَ خَلْفَه وعلى ملّتِه دُونَ مِلَّة غَيْره قاله ابنُ الأَثِير . والحَشَّار كَكَتَّان : ع نقله الصغانيّ . وسَالمُ بنُ حرْمَلَةَ بْنِ زُهَيْرِ بْن عَبدِ الله بْنِ حَشْرٍ بفتح فسكون العَدَوِيّ . وعتَّابُ بن سُلَيْم بن قَيس بن خالدِ بْنِ أبِي الحَشْرِ : صَحَابِيَّان . الأَخِيرِ أسلَم يَوْمَ الفَتْح وقُتِلَ يومَ اليَمامَةِ . وجَدُّه أبو الحَشْر هو مُدْلِجُ ابنُ خَالد بْنِ عَبْدِ مَنَاف
عن الأصْمعِيّ : الحشَراتُ والأَحراشُ والأَحناشُ وَاحِدٌ وهي الهوَامُّ ومنه حَدِيثُ الهِرَّة " لم تَدعْها فتَأْكُلَ من حشَرَاتِ الأَرِض " أو الدَّوابُّ الصِّغَارُ كاليَرَابِيعِ والقَنَافِذِ والضِّبابِ ونَحْوِها وهو اسْمٌ جامِعٌ لا يُفْرَدُ الواحد كالحَشَرَةِ مُحرَّكةً فيهما أي في هَوَامِّ الأَرْضِ ودَوَابِّهَا . ويَقُولون : هذا من الحَشَرَةِ ويجْمعُون مُسَلَّماً قال :
" يا أُمَّ عمْرٍو مَنْ يَكُنْ عُقْرَ دَارِه
" حِوَاءٌ عَدِيٍّ يَأْكُلِ الْحشَرَاتِ
الحَشَرَاتُ : ثِمارُ البَرِّ كالصَّمْغِ وغَيْرِه . والحَشَرَةُ أيْضَاً أي بالتَّحْرِيك : القِشْرَةُ الَّتِي تَلِي الحَبَّ ج الحَشَرُ قالَهُ أبو حَنِيفَةَ . ورَوَى ابنُ شُمَيْلٍ عَنْ أبي الخَطَّاب قال : الحَبَّة عليها قِشْرَتانِ فالَّتِي تَلِي الحَبَّةَ الحَشَرَةُ قال : وأهلُ اليَمن يُسَمُّونَ اليومَ النُّخَالةَ الحَشَرَ والأَصل فيه ما ذَكرْت والَّتِي فَوْقَ الحَشَرة القَصَرَةُ . في الحَدِيثِ " لَمْ أَسْمَع لِحَشَرةِ الأَرِض تَحْرِيماً " . قِيل : الصَّيْدُ كُلُّه حَشَرةٌ سواءٌ تَصَاغَرَ أو تَعاظَمَ أو الحَشَرَةُ : ما تَعَاظَمَ مِنْهُ هكذا في سائِرِ النُّسَخ وهو يَقْتَضِي أن يكُونَ الضَّمِيرُ راجِعاً للصَّيْد ولَيْس كذلك والّذِي صَرَّح به في التَّهْذِيب والمُحْكَم أنّ الحَشَرةَ كُلُّ مَا أُكِلَ من بقْلِ الأَرْض كالدُّعاعِ والفَثِّ فليُتَأَمَّلْ . والحَشَرُ مُحَرَّكَةً : النُّخَالَةُ بلُغَة أهْلِ اليَمَن كما تَقَدَّمَت الإشَارةُ إليْه
الحُشُر بضَمَّتَيْن في القِشْرة لُغَيَّةٌ . والحَشْوَرةُ مِنَ الخَيْلِ وكذلك مِن النَّاسِ كما صَرَّحَ بِهِ الإمامُ أَبو الطَّيِّب اللُّغَوِيُّ : المُنْتَفِخُ الجَنْبيْنِ وفَرَسٌ حَشْوَرٌ . الحشْورَةُ : العجُوزُ المُتَظَرِّفَةُ البَخِيلَةُ والحَشْورَةُ أيْضاً : المرأَةُ البطِينَةُ وكذلك من الرِّجالِ يقال : رَجُلٌ حَشْوَرٌ وحَشْوَرَةٌ . قال الراجز :
" حَشْوَرَةُ الجَنْبَيْنِ مِعْطَاءُ القَفَا الحَشْورَةُ : الدَّوَابُّ المُلَزَّزَةُ الخَلْقِ الشَّدِيدتُه الواحِدُ حَشْورٌ كجرْولٍ . ورَجلٌ حَشْوَرٌ : ضَخْمٌ عَظِيمُ البَطْنِ وذَكَره الإمامُ أبو الطَّيِّب في كتَابِه وعَدَّه من الأَضْداد وكأَنّ المُصَنِّف لم يرَ بيْنَ الضَّخَامةِ وعِظَمِ البَطْنِ وتَلَزُّزِ الخَلْق ضِدِّيَّةً فليُتَأَمَّلْ . ووَطْبٌ حَشِرٌ ككَتِفٍ : بَيْن الصَّغيرِ والكَبِيرِ عن ابْنِ دُريْد . وقال غيرُه : هو الوسِخ وذكره الجَوْهَرِيّ بالجِيم . ومما يُسْتَدْرَك عليه : الحَشْرُ : السَّوْقُ إلَى جهَة . ويَوْمُ الحَشْر : يومُ القِيَامِة . وسُورَةُ الحَشْر مَعْرُوفَةٌ وهُمَا مَجازانِ . والحَشْرُ : الخُرُوجُ مَعَ النَّفِير إذا عَمّ . ومِنْهُم مَنْ فَسَّرَ به الحديثَ الَّذي تَقَدَّم " انْقَطَعَتِ الهجْرَةُ إلاّ مِن ثَلاَثٍ " إلى آخره . والحَشْرُ المَوْتُ . قال الأزْهرِيُّ : في تَفْسِير قولِ الله تعالى : " وإذا الوُحُوشُ حُشِرَتْ " قال بعضهم : حَشْرُها : مَوْتُها في الدُّنْيا . وقرأْتُ في كتاب الأَضْدَادِ لأبِي الطَّيِّب اللُّغَوِيّ ما نَصُّه : وزَعَمُوا أنَّ الحَشْرَ أيضاً المَوْتُ . أخبرنا جعفَر بنُ محمد قال : حَدَّثَنا محمدُ بْنُ الحَسَن الأَزْدِيّ أخْبَرَنَا أبُو حَاتِم عن أبِي زَيْدٍ الأَنْصارِيّ أخبرنا قيسُ ابنُ الرَّبِيعِ عَنْ سَعِيدِ بنِ مَسْرُوق عن عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عبّاس في قول الله عزّ وجلّ : " وإذا الوُحُوشُ حُشِرتْ " قال : حَشْرُها : مَوْتُها انتَهى . قلْت : وقول أكثر المُفَسِّرين تُحْشَر الوُحُوشُ كُلُّهَا وسائِرُ الدَّوابِّ حَتَّى الذُّباب للقِصاص ورَوَوْا فِي ذلِك حَديِثاً . وقَالَ بعضُهُم : المَعْنَيانِ مُتَقَارِبَان لأَنه كلَّه كَفْتٌ وجَمْعٌ
وفي التَّهْذِيبِ : والمَحْشَرَةُ في لُغَة اليَمَن : مَا بَقِيَ في الأرضِ وما فيِها من نَبَاتٍ بعدَ ما يُحْصدُ الزَّرْعُ فرُبَّما ظَهَرَ من تَحْتِه نَبَاتٌ أخْضَرُ فذلك المحْشَرَةُ . يقال : أَرْسَلُوا دَوَابِّهُم في المَحْشَرَةِ . والحُشَّار : عُمَّال العُشُورِ والجِزْيَةِ وفي حَديثِ وَفدِ ثَقِيفٍ " اشْتَرَطُوا أن لا يُعْشَرُوا ولا يُحْشَرُوا " أي لا يُنْدَبُونَ إلَى المَغَازِي ولا تُضْرَبُ عليهم البُعُوثُ . وقِيلَ : لا يُحْشَرُون إلى عَامِل الزَّكاةِ ليأْخُذُها في أمَاكِنِهِم . وأرْض المَحْشَر : أرضُ الشَّامِ . ومِنْه الحدِيثُ " نارٌ تَطْرُدُ الناسَ إلى مَحْشَرِهِم " أي الشام . وأُذُنٌ مَحْشُورَةٌ كالحَشْرِ . وفَرسٌ حَشْوَرٌ : كجرْوَلٍ : لَطِيفُ المَقَاطِعِ . وكُلُّ لَطيفٍ دَقِيقٍ حَشْرٌ . وسَهْمٌ مَحْشُورٌ وحَشْرٌ : مُسْتَوِي قُذَذِ الرِّيشٍ وفي شعر أبي عُمَارَةَ الهُذَلِيّ
" وكُلُّ سَهْمٍ حَشِرٍ مَشُوفِ
ككَتِفٍ أي مُلْزَقٌ جَيِّدُ القُذَذِ والرِّيشِ . وحَشَر العُودَ حَشْرا : بَرَاهُ . والحَشْرُ : اللَّزِجُ في القَدَحِ مِنْ دَسَمِ اللبَنِ . وحُشِرَ عنِ الوَطْبِ إذا كَثُرَ وَسخُ اللَّبَنِ عَلَيهَ فقُشِرَ عَنْه رواه ابنُ الأَعرابيّ . والمُحَشَّر كمُعَظَّم : ما يُلْبَسُ كالصِّدَارِ . وحَشْرٌ بفَتْح فَسُكُون : جُبَيْلٌ من دِيار سُلَيْم عند الظَّرِبَيْن اللَّذَين يقال لهما الإشْفَيانِ . وأبو حَشْرٍ رَجُلٌ من العَرَب

_Türkçe çeviri henüz yok_
