# حشر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B4%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حشر

الحشر: ما لطف من الآذان، وهو مجاز. يقال: للواحد والإثنين والجمع. وأحصر منه عبارة الجوهري:لا يثنى ولا يجمع، قال: لأنه مصدر في الأصل مثل قولهم: ماء غور وماء سكب. وقد قيل أذن حشرة، قال النمر بن تولب:
  لها أذن حشـرة مـشـرة                      كإعليط مرخ إذا ما صفر هكذا أنشده الجوهري له، قال الصغاني: وإنما هو لربيعة بن جشم النمري، ولعله نقله من كتاب قال فيه: قال النمري، فظنه النمر بن تولب انتهى. وقال ابن الأعرابي: ويستحب في البعير أن يكون حشر الأذن، وكذلك يستحب في الناقة. قال ذو الرمة:
  لها أذن حشر وذفري لطيفة                      وخد كمرآة الغريبة أسجح من المجاز: الحشر: ما لطف من القذذ. قال الليث: الحشر من الآذان ومن قذذ ريش السهام: ما لطف، كأنما بريا. وأذن حشرة وحشر: صغيرة لطيفة مستديرة. وقال ثعلب: دقيقة الطرف، سميت في الأخيرة بالمصدر، لأنها حشرت حشرا، أي صغرت وألطفت. وقال غيره: الحشر من القذذ والآذان: المؤللة الحديدة، والجمع حشور قال أمية بن أبي عائذ:
  مطارح بالوعث مر الحشو                      ر، هاجرن رماحة زيزفونا

  الحشر: الدقيق من الأسنة والمحدد منها. يقال: سنان حسر وسكين حشر. من المجاز: الحشر: التدقيق والتلطيف، يقال: حشرت السنان حشرا، إذا لطفته ودققته، وهو مجاز، كما في الأساس وقال ثعلب: حشرت حشرا، أي صغرت وألطفت. وقال الجوهري: أي بريت وحددت. وقال غيره: حشر السنان والسكين حشرا: أحده فأرقه وألطفه. وحديدة محشورة وحربة حشرة: حديدة. الحشر: الجمع والسوق. يقال: حشر يحشر، بالضم، ويحشر، بالكسر، حشرا، إذا جمع وساق. منه يوم المحشر،بكسر الشين ويفتح،وهذه عن الصغاني،أى موضعه،أى الحشر ومجمعه الذي إليه يحشر القوم، وكذلك إذا حشروا إلى بلد أو معسكر أو نحوه. في الحديث:  انقطعت الهجرة إلا من ثلاث: جهاد أو نية أو حشر  قالوا: الحشر هو الجلاء عن الأوطان. وفي الكتاب العزيز  لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا  نزلت في بني النضير وكانوا قوما من اليهود عاقدوا النبي صلى الله عليه وسلم لما نزل المدينة أن لا يكونوا عليه ولا له، ثم نقضوا العهد وما يلوا كفار أهل مكة، فقصدهم النبي صلى الله عليه وسلم، ففارقوه على الجلاء من منازلهم، فجلوا إلى الشام. قال الأزهري: وهو أول حشر حشر إلى أرض المحشر، ثم يحشر الخلق يوم القيامة إليها، قال: ولذلك قيل: لأول الحشر، وقيل: إنهم أول من أجلي من أهل الذمة من جزيرة العرب، ثم أجلي آخرهم أيام عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، منهم نصارى نجران ويهود خيبر. من المجاز، الحشر: إجحاف السنة الشديدة بالمال. قال الليث: إذا أصابت الناس سنة شديدة فأجحفت بالمال وأهلكت ذوات الأربع قيل: قد حشرتهم السنة، تحشرهم وتحشرهم، وذلك أنها تضمهم من النواحي إلى الأمصار. وحشرت السنة مال فلان: أهلكته. وفي الأساس: حشرتهم السنة: أهبطتهم إلى الأمصار.
 وقال أبو الطيب اللغوي في كتاب الأضداد: وحشرتهم السنة حشرا، إذا أصابهم الضر والجهد، قال: ولا أراه سمي بذلك إلا لانحشارهم من البادية إلى الحضر، قال رؤبة:
  وما نجا من حشرها المحشوش
  وحش ولا طمش من الطموش من المجاز: حشر فلان في ذكره وفي بطنه وأحثل فيهما، إذا كانا ضخمين من بين يديه، نقله الأزهري من النوادر. في الأساس: حشر فلان في رأسه إذا اعتزه ذلك وكان أضخمه أي عظيمه، وكذا كل شيء من بدنه،كاحتشر، وهذه عن الصغاني. والحاشر: اسم للنبي صلى الله عليه وسلم، لأنه يحشر الناس خلفه وعلى ملته دون ملة غيره، قاله ابن الأثير. والحشار، ككتان: ع نقله الصغاني. وسالم بن حرملة بن زهير بن عبد الله بن حشر، بفتح فسكون، العدوي. وعتاب بن سليم بن قيس بن خالد بن أبي الحشر: صحابيان. الأخير أسلم يوم الفتح وقتل يوم اليمامة. وجده أبو الحشر هو مدلج ابن خالد بن عبد مناف.
 عن الأصمعي: الحشرات والأحراش والأحناش واحد، وهي الهوام، ومنه حديث الهرة  لم تدعها فتأكل من حشرات الأرض  أو الدواب الصغار، كاليرابيع والقنافذ والضباب ونحوها، وهو اسم جامع لا يفرد، الواحد كالحشرة، محركة فيهما، أي في هوام الأرض ودوابها. ويقولون: هذا من الحشرة، ويجمعون مسلما، قال:
  يا أم عمرو من يكن عقر داره
  حواء عدي يأكل الحـشـرات

  الحشرات: ثمار البر، كالصمغ وغيره. والحشرة أيضا، أي بالتحريك: القشرة التي تلي الحب، ج الحشر، قاله أبو حنيفة. وروى ابن شميل عن أبي الخطاب قال: الحبة عليها قشرتان، فالتي تلي الحبة الحشرة، قال: وأهل اليمن يسمون اليوم النخالة الحشر، والأصل فيه ما ذكرت، والتي فوق الحشرة القصرة. في الحديث  لم أسمع لحشرة الأرض تحريما  . قيل: الصيد كله حشرة، سواء تصاغر أو تعاظم، أو الحشرة: ما تعاظم منه، هكذا في سائر النسخ، وهو يقتضي أن يكون الضمير راجعا للصيد وليس كذلك، والذي صرح به في التهذيب والمحكم أن الحشرة كل ما أكل من بقل الأرض، كالدعاع والفث، فليتأمل. والحشر، محركة: النخالة، بلغة أهل اليمن، كما تقدمت الإشارة إليه.
 الحشر، بضمتين، في القشرة، لغية. والحشورة من الخيل، وكذلك من الناس، كما صرح به الإمام أبو الطيب اللغوي: المنتفخ الجنبين وفرس حشور. الحشورة: العجوز المتظرفة البخيلة، والحشورة أيضا: المرأة البطينة، وكذلك من الرجال، يقال: رجل حشور وحشورة. قال الراجز:
  حشورة الجنبين معطاء القفا الحشورة: الدواب الملززة الخلق الشديدته، الواحد حشور كجرول. ورجل حشور: ضخم عظيم البطن، وذكره الإمام أبو الطيب في كتابه وعده من الأضداد وكأن المصنف لم ير بين الضخامة وعظم البطن وتلزز الخلق ضدية، فليتأمل. ووطب حشر، ككتف: بين الصغير والكبير، عن ابن دريد. وقال غيره: هو الوسخ، وذكره الجوهري بالجيم. ومما يستدرك عليه: الحشر: السوق إلى جهة. ويوم الحشر: يوم القيامة. وسورة الحشر معروفة، وهما مجازان. والحشر: الخروج مع النفير إذا عم. ومنهم من فسر به الحديث الذي تقدم  انقطعت الهجرة إلا من ثلاث  إلى آخره. والحشر، الموت. قال الأزهري: في تفسير قول الله تعالى:  وإذا الوحوش حشرت  قال بعضهم: حشرها: موتها في الدنيا. وقرأت في كتاب الأضداد لأبي الطيب اللغوي ما نصه: وزعموا أن الحشر أيضا الموت. أخبرنا جعفر بن محمد، قال: حدثنا محمد بن الحسن الأزدي، أخبرنا أبو حاتم عن أبي زيد الأنصاري، أخبرنا قيس ابن الربيع عن سعيد بن مسروق عن عكرمة عن ابن عباس في قول الله عز وجل:  وإذا الوحوش حشرت  قال: حشرها: موتها، انتهى. قلت: وقول أكثر المفسرين تحشر الوحوش كلها وسائر الدواب حتى الذباب للقصاص، ورووا في ذلك حديثا. وقال بعضهم: المعنيان متقاربان، لأنه كله كفت وجمع.
 وفي التهذيب: والمحشرة، في لغة اليمن: ما بقي في الأرض وما فيها من نبات بعد ما يحصد الزرع، فربما ظهر من تحته نبات أخضر، فذلك المحشرة. يقال: أرسلوا دوابهم في المحشرة. والحشار: عمال العشور والجزية، وفي حديث وفد ثقيف  اشترطوا أن لا يعشروا ولا يحشروا  أي لا يندبون إلى المغازي ولا تضرب عليهم البعوث. وقيل: لا يحشرون إلى عامل الزكاة ليأخذها في أماكنهم. وأرض المحشر: أرض الشام. ومنه الحديث  نار تطرد الناس إلى محشرهم  أي الشام. وأذن محشورة، كالحشر. وفرس حشور: كجرول: لطيف المقاطع. وكل لطيف دقيق حشر. وسهم محشور وحشر: مستوي قذذ الريش وفي شعر أبي عمارة الهذلي
  وكل سهم حشر مشوف

  ككتف، أي ملزق جيد القذذ والريش. وحشر العود حشرا: براه. والحشر: اللزج في القدح من دسم اللبن. وحشر عن الوطب، إذا كثر وسخ اللبن عليه فقشر عنه، رواه ابن الأعرابي. والمحشر، كمعظم: ما يلبس كالصدار. وحشر، بفتح فسكون: جبيل من ديار سليم عند الظربين اللذين يقال لهما الإشفيان. وأبو حشر رجل من العرب.

### Türkçe

**الحشر**: kulaklardan ince olan şey; ve o mecazdır. Denilir: tek, iki ve çoğul için. Ondan daha kuşatıcı olanı Cevherî’nin ibaresidir: “İkilenmez ve çoğul yapılmaz”; dedi ki: çünkü aslında masdardır; onların sözü gibi: **ماء غور** ve **ماء سكب**. Ve “**أذن حشرة**” denilmiştir. Nemer b. Tevleb dedi ki:
  Onun **أذن حشـرة** **مـشـرة**’si vardır                      **كإعليط مرخ**; ne zaman ıslık çalsa
Cevherî onu onun için böyle inşad etti; dedi ki: Sağânî: “O ancak Rebîa b. Cüşm en-Nemerî’nindir; ve herhâlde onu, içinde ‘en-Nemerî dedi’ denilen bir kitaptan nakletti; onu da Nemer b. Tevleb sandı”; bitti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Devede kulağın **حشر الأذن** olması müstehabdır; ve aynı şekilde dişi devede de müstehabdır. Zü’r-Rumme dedi ki:
  Onun **أذن حشر**’ı ve ince bir **ذفري**’si vardır                      ve yabancı kadının aynası gibi bir yanak, düz

Mecazdan: **الحشر**: **القذذ**’den ince olan şey. Leys dedi ki: **الحشر** kulaklardan ve okların tüylerinin **قذذ**’ünden: ince olan şeydir; sanki yontulmuş gibidir. Ve **أذن حشرة** ve **حشر**: küçük, ince, yuvarlaktır. Sa‘leb dedi ki: ucu ince; sonuncusunda masdar ile adlandırıldı; çünkü **حشرت** bir **حشرا** ile **حشرت**; yani küçültüldü ve inceltildi. Başkası dedi ki: **الحشر** **القذذ** ve kulaklardan: sivri, keskinleştirilmiş demirdir; çoğulu **حشور**’dur. Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi ki:
  Sert zeminde atılmış yerler, **مر الحشو**                      **ر**; mızraklılar ayrıldılar, **زيزفونا**

**الحشر**: mızrak uçlarının incesi ve onlardan sivriltilmiş olan. Denilir: **سنان حسر** ve **سكين حشر**. Mecazdan: **الحشر**: inceltme ve latifleştirme; denilir: **حشرت السنان حشرا**; onu latifleştirip incelttiğin zaman; ve o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Sa‘leb dedi ki: **حشرت حشرا**; yani küçülttüm ve incelttim. Cevherî dedi ki: yani yonttum ve sivrilttim. Başkası dedi ki: **حشر السنان والسكين حشرا**: onu sivriltti, inceltti ve latifleştirdi. **حديدة محشورة** ve **حربة حشرة**: demir (uç). **الحشر**: toplama ve sevk etme. Denilir: **حشر يحشر** (ötre ile) ve **يحشر** (kesre ile), **حشرا**; topladığı ve sevk ettiği zaman. Ondandır **يوم المحشر**; **الشين**’in kesresiyle ve fetha da yapılır; bu Sağânî’dendir; yani onun yeri; yani **الحشر** ve onun toplanma yeri; kavmin kendisine doğru haşrolunduğu yer; ve aynı şekilde, bir beldeye yahut ordugâha yahut benzerine haşrolunduklarında. Hadiste:  **انقطعت الهجرة إلا من ثلاث: جهاد أو نية أو حشر**  dediler ki: **الحشر** vatanlardan sürülüp çıkarılmadır. Aziz kitapta:  **لأول الحشر ما ظننتم أن يخرجوا**  Benî Nadîr hakkında indi; onlar Yahudilerden bir kavimdi; Medine’ye indiğinde Peygamber صلى الله عليه وسلم ile, ne aleyhinde ne lehinde olacaklarına dair akitleştiler; sonra ahdi bozdular ve Mekke kâfirlerine meylettiler; Peygamber صلى الله عليه وسلم onlara yöneldi; onlar da onunla, evlerinden sürülüp çıkma üzerine ayrıldılar; Şam’a sürülüp çıktılar. Ezherî dedi ki: O, **أرض المحشر**’a doğru haşrolunan ilk **حشر**’dır; sonra kıyamet günü yaratılmışlar ona haşrolunur; dedi ki: bunun için **لأول الحشر** denildi. Ve denildi ki: onlar, Arap yarımadasından zimmîlerden sürülüp çıkarılanların ilkiydi; sonra onların sonuncusu Ömer b. el-Hattâb günlerinde, رضي الله عنه, sürülüp çıkarıldı; onlardan Necran Hristiyanları ve Hayber Yahudileri. Mecazdan: **الحشر**: şiddetli senenin mala ağır zarar vermesi. Leys dedi ki: İnsanlara şiddetli bir sene isabet edip mala ağır zarar verdiğinde ve dört ayaklıları helâk ettiğinde “Sene onları **حشرتهم** etti” denilir; **تحشرهم** ve **تحشرهم**; bu, onları çevrelerden şehirlere doğru topladığı içindir. Ve “Sene falanın malını **حشرت** etti”: onu helâk etti. **الأساس**’ta: “Sene onları **حشرتهم** etti”: onları şehirlere indirdi.

Ebû’t-Tayyib el-Lugavî **كتاب الأضداد**’ında dedi ki: “Sene onları **حشرتهم** bir **حشرا** ile; onlara zarar ve meşakkat isabet ettiğinde”; dedi ki: “Onun böyle adlandırıldığını, ancak onların kırdan şehre doğru sıkışıp toplanmaları sebebiyle görüyorum.” Ru’be dedi ki:
  Ve onun **حشر**’ından **المحشوش** olan kurtulmadı
  Ne vahşi, ne de **طمش**; **الطموش**’tan

Mecazdan: “Falan, zikrinde ve karnında **حشر** oldu ve ikisinde **أحثل** oldu”; ikisi de ön tarafında iri olduğunda; Ezherî bunu **النوادر**’den nakletti. **الأساس**’ta: “Falan, başında **حشر** oldu”; bu ona izzet verdiğinde ve onu daha iri kıldığında; yani onun büyüğü; ve bedeninin her şeyi de böyledir; **كاحتشر** gibi; bu Sağânî’dendir. **الحاشر**: Peygamber صلى الله عليه وسلم için bir isimdir; çünkü insanları onun arkasında ve onun milleti üzere, başka bir millet üzere değil, haşreder; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. **الحشار** ( **كتان** vezninde): bir yer; Sağânî nakletti. Ve Sâlim b. Hurmela b. Züheyr b. Abdullâh b. **حشر** (fetha sonra sükûn ile), el-‘Adevî. Ve ‘Atâb b. Süleym b. Kays b. Hâlid b. Ebî **الحشر**: iki sahâbî. Sonuncusu fetih günü Müslüman oldu ve Yemâme günü öldürüldü. Dedesi Ebû **الحشر**, Müdlic b. Hâlid b. Abd Menâf’tır.

Asma‘î’den: **الحشرات** ve **الأحراش** ve **الأحناش** birdir; onlar haşerattır. Ondandır kedinin hadisi:  **لم تدعها فتأكل من حشرات الأرض**  yahut küçük hayvanlar; yerbû‘lar, kirpiler, kelerler ve benzerleri gibi. Ve o, tekil yapılmayan bir topluluk ismidir; tekili **الحشرة** gibidir; ikisinde de (yani yerin haşeratında ve hayvanlarında) harekeli. Ve derler ki: “Bu, **الحشرة**’dendir”; ve Müslim olarak çoğul yaparlar. Dedi ki:
  Ey Ümmü ‘Amr, evi avlu olan kimse
  ‘Adî’nin Havvâ’sıdır; **الحـشـرات** yer

**الحشرات**: kırın meyveleri; zamk ve başkası gibi. Ve **الحشرة** da—yani hareke ile—tane ile bitişik olan kabuktur; çoğulu **الحشر**; bunu Ebû Hanîfe söyledi. İbn Şümeyl, Ebû’l-Hattâb’dan rivayet etti; dedi ki: “Tanenin üzerinde iki kabuk vardır; taneye bitişik olan **الحشرة**’dir.” Dedi ki: “Yemen ehli bugün kepeğe **الحشر** der; aslı, zikrettiğim şeydir; **الحشرة**’nin üstündeki ise **القصرة**’dir.” Hadiste:  **لم أسمع لحشرة الأرض تحريما**  denildi ki: avın hepsi **حشرة**’dir; küçülse de büyüse de. Yahut **الحشرة**: ondan büyüyen şeydir; diğer nüshalarda böyledir; bu, zamirin ava dönmesini gerektirir; öyle değildir. **التهذيب** ve **المحكم**’de açıkça belirtilen şudur ki: **الحشرة**, yerin otundan yenilen her şeydir; **الدعاع** ve **الفث** gibi; öyleyse düşünülsün. Ve **الحشر**—harekeli—Yemen ehlinin dilinde kepektir; daha önce ona işaret geçtiği gibi.

**الحشر**—iki ötre ile—kabukta; bir lehçedir. Ve **الحشورة** atlardan, ve aynı şekilde insanlardan; bunu imam Ebû’t-Tayyib el-Lugavî açıkça söyledi: yanları şişkin olan; ve **فرس حشور**. **الحشورة**: nazlı görünen cimri kocakarı; ve **الحشورة** ayrıca: şişman kadın; ve aynı şekilde erkeklerden; denilir: **رجل حشور** ve **حشورة**. Râciz dedi ki:
  Yanları **حشورة**, ense tarafı cömert

**الحشورة**: yaratılışı sıkı, sert olan hayvanlar; tekili **حشور** ( **جرول** gibi). Ve **رجل حشور**: iri, büyük karınlı. İmam Ebû’t-Tayyib onu kitabında zikretti ve onu **الأضداد**’dan saydı; sanki musannif, irilik ile büyük karınlılık ve yaratılışın sıkılığı arasında zıtlık görmedi; öyleyse düşünülsün. Ve **وطب حشر** ( **كتف** gibi): küçük ile büyük arası; İbn Düreyd’den. Başkası dedi ki: o, pistir; Cevherî onu **الجيم** ile zikretti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الحشر**: bir yöne sevk. Ve **يوم الحشر**: kıyamet günü. Ve **سورة الحشر** meşhurdur; ikisi de mecazdır. Ve **الحشر**: genel seferberlik olduğunda, nefir ile birlikte çıkıştır. Ve onlardan kimi, daha önce geçen hadisi bununla tefsir etti:  **انقطعت الهجرة إلا من ثلاث**  sonuna kadar. Ve **الحشر**: ölüm. Ezherî dedi ki: Allah تعالى’nın sözü:  **وإذا الوحوش حشرت**  tefsirinde, bazıları dedi ki: “Onun **حشر**’ı: dünyada ölmesidir.” Ebû’t-Tayyib el-Lugavî’nin **كتاب الأضداد**’ında şunu okudum: “Ve zannettiler ki **الحشر** ayrıca ölümdür.” Bize Ca‘fer b. Muhammed haber verdi; dedi ki: Bize Muhammed b. el-Hasen el-Ezdî tahdîs etti; bize Ebû Hâtim, Ebû Zeyd el-Ensârî’den haber verdi; bize Kays b. er-Rebî‘, Sa‘îd b. Mesrûk’tan; o da ‘İkrime’den; o da İbn Abbâs’tan, Allah عز وجل’nin sözü hakkında:  **وإذا الوحوش حشرت**  dedi ki: “Onun **حشر**’ı: ölmesidir”; bitti. Dedim ki: Müfessirlerin çoğunun sözü: bütün vahşiler ve diğer hayvanlar, hatta sinek bile kısas için haşrolunur; ve bunun hakkında bir hadis rivayet ettiler. Bazıları dedi ki: iki mâna yakındır; çünkü hepsi, toplama ve bir araya getirmedir.

**التهذيب**’de: ve **المحشرة**, Yemen dilinde: ekin biçildikten sonra yerde kalan ve içindeki bitkidir; bazen altından yeşil bir bitki çıkar; işte o **المحشرة**’dir. Denilir: “Hayvanlarını **المحشرة**’ye saldılar.” Ve **الحشار**: öşür ve cizye âmilleri. Sakîf heyetinin hadisinde:  **اشترطوا أن لا يعشروا ولا يحشروا**  yani gazalara çağrılmazlar ve üzerlerine sefer birlikleri vurulmaz. Ve denildi ki: zekât âmiline, onu yerlerinde alması için, toplanıp götürülmezler. Ve **أرض المحشر**: Şam toprağıdır. Ondandır hadis:  **نار تطرد الناس إلى محشرهم**  yani Şam. Ve **أذن محشورة**: **الحشر** gibi. Ve **فرس حشور** ( **جرول** gibi): eklemleri ince. Ve her ince, narin şey **حشر**’dır. Ve **سهم محشور** ve **حشر**: tüyünün **قذذ**’ü düzgün, eşit olan. Ebû ‘Umâre el-Hüzelî’nin şiirinde:
  Ve her **سهم حشر** **مشوف**

**ككتف**: yani, **القذذ** ve **الريش**i iyi yapıştıran (şey).

Ve **حشر العود حشرا**: onu yonttu.

Ve **الحشر**: süt kaymağının yağından, **القدح** içinde (bulunan) yapışkan (şey).

Ve **حشر عن الوطب**: eğer sütün kiri onun üzerinde çoğalırsa, ondan kabuğunu soyup giderdi; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti.

Ve **المحشر** ( **معظم** gibi): **الصدار** gibi giyilen şey.

Ve **حشر** (fetha ile sonra sükûn): Süleym diyarından, **الظربين** denilen iki yerin yanında, kendilerine **الإشفيان** denilen (yerlerin yanında bulunan) küçük bir dağcıktır.

Ve **أبو حشر**: Araplardan bir adamdır.
