# حشف (ح-ش-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B4%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ش - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والشين والفاء ومعهما
ح ش ف، ش ح ش، ح ف ش، مستعملات
حشف:
الحَشَفُ: ما لم يُنْوِ من التَمْر، فإذا يَبِسَ صَلُبَ وفَسَدَ، لا طَعْمَ له ولا حَلاوة. وقد أحشَفَ ضَرْعُ الناقة: إذا يَبِسَ وتَقَبَّضَ. والحَشيفُ: الثَوْبُ الخَلَق. والحَشَفةُ: ما فَوقَ الخِتان. والحَشَفُ: الضَرْعُ اليابسُ، قال طرفة:
فطَوراً به خَلْفَ الزَميل وتارةً		على حَشَف كالشَّنِّ ذاوٍ مُجَدَّدِ
فحش:
الفُحْشُ: مَعرُوف، والفَحْشاءُ: اسمٌ للفاحِشة. وأفحَشَ في القَوْل والعَمَل وكلِّ أمر: لم يُوافقِ الحَقَّ فهو فاحِشةٌ. وقوله تعالى: "إلاّ أنْ يأتِينَ بفاحِشةٍ مُبَيَّنةٍ"، يَعني خُروجَها من بَيْتها بغير إِذْنِ زوجها المُطَلِّقها.
حفش:
الحِفْش: ما كانَ من الآنِية مِمّا يكون أوعية في البَيت للطِيب ونَحوهِ، وقَواريرُ الطيب أحفاش.
والسَّيْل يحفِش الماءَ حَفْشاً من كُلِّ جانب إلى مُستَنْقِعٍ واحدٍ فتلك المسايلُ التي تَنَصبُّ إلى المسيل الأعظَمِ من الحوافِش، الواحدة حافِشة، قال:
عَشيَّةَ رُحْنا وراحُوا إلينـا		كما مَلأَ الحافِشات المَسيلا
وقال مرار بن منقذ:
يَرجِعُ الشَدُّ على الشَدِّ كما		حَفَشَ الوابلَ غَبْثٌ مُسْبَكِرّ
وحَفَش: أي طَرَدَ فأسرَعَ، يصف الفَرَس. والحِفْشُ: البيتُ الصَغير أيضاً. والحَفْش: الجَريُ. وهُم يحفِشُون عليك ويجلُبون: أي يجتمعُون. والفَرَسُ يحفِشُ الجَرْيَ: أي يُعقِبُ جَرْياً بعدَ جَرْي فلا يزدادُ إلا جَودة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**الشين** ve**الفاء** ve onlarla birlikte
**ح ش ف**، **ش ح ش**، **ح ف ش**، kullanılanlar

**حشف**:
**الحَشَفُ**: hurmadan olgunlaşmamış olan şey; sonra kuruduğu vakit sertleşir ve bozulur; onun için ne tat vardır ne de tatlılık. Ve devenin memesinin **أحشَفَ** olması: kuruduğu ve büzüşüp toplandığı zaman. Ve **الحَشيفُ**: eski püskü elbise. Ve **الحَشَفةُ**: sünnetin üstünde olan şey. Ve **الحَشَفُ**: kuru meme; Tarafa dedi ki:
فطَوراً به خَلْفَ الزَميل وتارةً		على **حَشَف** كالشَّنِّ ذاوٍ مُجَدَّدِ

**فحش**:
**الفُحْشُ**: bilinen (şey)dir; ve **الفَحْشاءُ**: **الفاحِشة** için bir isimdir. Ve sözde ve amelde ve her işte **أفحَشَ**: hakka uygun olmadı; o hâlde o bir **فاحِشةٌ**dir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “إلاّ أنْ يأتِينَ **بفاحِشةٍ مُبَيَّنةٍ**”، onun (manası) onu boşayan kocasının izni olmaksızın evinden çıkmasıdır.

**حفش**:
**الحِفْش**: evde güzel koku ve benzeri için kaplar olan kaplardan olan şey; ve güzel koku şişeleri **أحفاش**tır.
Ve sel, suyu her taraftan tek bir birikintiye doğru **حَفْشاً** olarak **يحفِش** eder; işte o, **الحوافِش**ten büyük akarsu yatağına dökülen o akıntı yollarıdır; tekili **حافِشة**dır; dedi ki:
عَشيَّةَ رُحْنا وراحُوا إلينـا		كما مَلأَ **الحافِشات** المَسيلا
Ve Merâr b. Munkız dedi:
يَرجِعُ الشَدُّ على الشَدِّ كما		حَفَشَ الوابلَ غَبْثٌ مُسْبَكِرّ
Ve **حَفَش**: yani kovdu da hızlandı; atı vasfeder. Ve **الحِفْشُ**: küçük ev de (böyledir). Ve **الحَفْش**: koşmadır. Ve onlar sana karşı **يحفِشُون** ve **يجلُبون**: yani toplanırlar. Ve at, koşmayı **يحفِشُ** eder: yani bir koşudan sonra koşu getirir; böylece ancak kalitece artar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَشَفُ: أردأُ التمر. وفي المثل: أَحَشَفاً وسُوءَ كيلَةٍ. وقد أَحْشَفَتِ النخلةُ، أي صار تمرها حَشَفاً. والحَشَفُ: الضرعُ البالي. والحَشَفَةُ: ما فوقَ الخِتان. والحَشيفُ من الثياب: الخَلَقْ ورجلٌ مَتَحَشِّفٌ، أي عليه أطمارٌ.

##### Türkçe

**الحَشَفُ**: hurmanın en kötüsü. Ve meselde: **أَحَشَفاً وسُوءَ كيلَةٍ**. Ve hurma ağacı **أَحْشَفَتِ**; yani hurması **حَشَفاً** oldu. Ve **الحَشَفُ**: eskimiş meme. Ve **الحَشَفَةُ**: sünnetin üstünde olan şey. Ve elbiselerden **الحَشيفُ**: eski (yıpranmış) olan; ve **رجلٌ مَتَحَشِّفٌ**: yani üzerinde paçavralar vardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ش ف
حشف ، حفش ، فشح ، فحش : مستعملة .
حشف : قال الليث : الحَشَفُ من التَمْر : ما لم يُنْوِ ، فإذا يَبِس صَلُب وفَسَد لا طعم له ولا لحاء ، ولا حلاوة .
ويقال : قد أحشف ضَرْعُ النّاقة إذا انقبض يَسْتَشنّ أي يصير كالشَّنِّ .
قال : والحَشَفَةُ : ما فوق الخِتَان .
ابن السكيت : الحَشِيفُ : الثوب الخَلَق وأنشد :
أُتِيحَ لها أُقَيْدِرُ ذو حَشِيفٍ
إذا سامَت على المَلَقَاتِ سامَا
ويقال لأُذُن الإنسان إذا يَبِس فَتَقبَّض قد استَحْشَفَ وكذلك ضَرْعُ الأُنثى إذا قَلَص وتَقَبَّضَ ، يقال له : حَشَفٌ ، وقال طرفة :
على حَشَفٍ كالشَّنِّ ذَاوٍ مُجَدَّد
ويقال للجزيرة في البحر لا يَعْلُوها الماء حَشَفَةٌ وجمعها حِشافٌ إذا كانت صغيرة مُسْتَديرة ، وجاء في الحديث أنَّ موضِعَ بيتِ الله كانت حَشَفَة فَدَحَا الله الأرض عنها .
ويقال : رأيتُ فلاناً مُتَحشِّفاً إذا رأيته سيِّىء الحال مُتَقَهِّلاً رَثَّ الْهَيئَة .
وقال شمر : الحُسَافَةُ والحُشافَةُ ، بالسين والشين : الماء القليل .
فحش : الليث : الفُحْشُ : معروف ، والفَحْشاءُ : اسم الفاحِشَة ، وكل شيء جاوز حدّه وقدرَه فهو فاحش . وأَفْحشَ الرجلُ إذا قال قولاً فاحِشاً ، وقد فَحُش علينا فلان ، وإنه لفَحَّاش ، وكل أمر لا يكون مُوافِقاً للحق فهو فاحِشَة ، وقال الله جلّ وعزّ : ( إِلاَّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ ) ( النِّساء : 19 ) قيل : الفاحِشَة المَبَيِّنَةُ : أن تَزْنِي فَتُخرَجَ للحَدِّ ، وقيل : الفاحِشَةُ : خروجها من بيتها من غير إذْن
زَوْجها .
وقال الشافعي : هو أن تَبْذَأَ على أَحْمائها بذَرَابة لِسانِها فَتُؤْذِيهَم ، وتأوَّل ذلك في حديث فاطمة بنت قَيْس أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لم يجعل لها سُكْنى ولا نفقة ، وذكر أنه نقلها إلى بيت ابنِ أُمِّ مَكتُوم لِبَذاءتها وسَلاطَة لسانها ، ولم يُبْطِلْ سُكْناها لقولِ الله جلّ وعزّ : ( رَبَّكُمْ لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِن بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ ) ( الطّلَاق : 1 ) . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَآءِ ) ( البَقَرَة : 268 ) : قال المفسرون : معناه يأمركم بأن لا تَتَصَدَّقُوا ، وقيل : الفَحْشَاءُ هاهنا البُخْل ، والعرب تسمي البَخِيل فاحِشاً ، وقال طرفة :
أرى الموتَ يَعْتَامُ الكِرامَ ويَصْطفِي
عَقِيلةَ مالِ الفاحِشِ المُتَشَدِّدِ
وفي الحديث : ( إن الله يُبْغِضُ الفَاحِشَ المُتَفَحِّش ، فالفَاحِشُ هو ذُو الفُحْشِ والخَنَا من قول وفِعْل ، والمتفحِّش : الذي يَتكلَّف سَبَّ النّاس ويُفْحِش عليهم بلسانه ، ويكون المُتَفَحِّش : الذي يأتي الفاحِشَة المَنْهِيَّ عنها وجمعها الفواحِش .
حفش : قال الليث : الحِفْش : ما كان من أَسْقاط الأواني التي تكون أوعيةً في البيت للطِّيب ونحوه ، وفي الحديث أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بَعَثَ رجلاً من أصحابه ساعياً ، فقَدِم بمال وقال : أمَّا كذا فهو من الصدقات ، وأما كذا وكذا فإنّه مما أُهْدِيَ لي ، فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( هَلاَّ جلس في حِفْشِ أُمِّه فينْظُرَ : هل يُهدى له ) .
قال أبو عُبَيد : الحِفْشُ : الدُّرْجُ وجمعه أَحْفَاش ، قال أبو عُبَيد : شَبَّه بيتَ أمه في صِغَره بالدُّرْجِ .
وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعي أنّه قال : الحِفْشُ : البيت الذَّليل القَرِيب السَّمْكِ من الأرض ونحوَ ذلك قال ابن الأعرابي . قلت : وأصل الحِفْش : الدُّرْج ، كما قال أبو عُبَيد ، وشَبَّه البيت الصغير به .
وقال الليث : الحَفْش مصدر قولك : حَفَش السيلُ حَفْشاً إذا جَمَع الماء من كلِّ جانِب إلى مُسْتَنْقَعٍ واحد ، فتلك المسايل التي تَنْصَبُّ إلى المَسيل الأعظم هي الحَوافِشُ ، واحدتها حافِشة ، وأنشد :
عَشِيَّةَ رُحْنَا وَرَاحوا إلينا
كما ملأ الحافِشاتُ المَسِيلا
ويقال للفرس : يَحْفِشُ الجريَ أي يُعقب جَرْياً بعد جَرْي ولا يزدادُ إلا جَوْدة ، وقال الكُمَيْتُ يَصِفُ غَيْثاً :
بكُلِّ مُلِثَ يَحْفِشُ الأُكْمَ وَدْقُه
كأنّ التِّجارَ اسْتَبْضَعَتْه الطيالِسا
قال شمر : يحفش : يَسِيل ، ويقال : يَقْشِر . يقول : اخْضَرَّ ونَضر ، فشبَّهه بالطّيالِسة .
أبو عُبَيد عن الأُمَوي : يقال : هم يَحْفِشون عليك ويَجْلِبُون عليك أي يجتمعون .
وقال الليث : الحَفش : الْجَرْيُ .
ويقال : حَفَشَتِ المرأة لزوجها الوُدَّ إذا اجتهدت فيه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : حَفَشَت الأوْدِية إذا سالت كلّها .
وتَحَفَّشَتِ المرأة على زوجها إذا أقامت ولَزِمَته وأكَبَّتْ عليه .
أبو زيد : يقال : حَفَشت السماءُ تَحْفِش حَفْشاً ، وحشَكَت تَحْشِك حشْكاً ، وأغْبَت تُغْبي إغْباء فهي مُغْبِيةٌ وهي الغَبْيَةُ والْحَفْشَة والحَشْكَةُ من المطر بمعنى واحِد .
ابن شُميل قال : الحَفَشُ : أن تأخذَ الدَّبَرَة في مُقدَّم السّنام فتأكُلَه حتى يَذهَب مُقدَّمُه في أسفله إلى أعلاه فيبقى مُؤخَّرُه مما يلى عَجُزُه قائماً صحيحاً ، وَيذْهَب مُقَدّمُه مما يلي غارِبَه . يقال : قد حَفِش سنام البعير ، وبعير حَفِشُ السَّنامِ ، وجمل أحفَش وناقة حَفْشاء وحفِشَة ، وقال شُجاعٌ الأعرابي : حَفَزوا علينا الخيل والرِّكابَ وحفَشوها إذا صَبُّوها عليهم .
وتَحَفَّشَت المرأة في بيتها إذا لَزِمته فلم تَبَرحْه .
فشح : أهْمَله الليثُ : وأخْبَرني المُنْذِرِيّ عن ثَعْلَب عن ابن الأعرابي قال : يقال : فَشَجَ وفَشَّج ، وفَشح وفَشَّحَ إذا فَرَّج ما بين رِجْلَيه بالحاء والجيم .

##### Türkçe

ح ش ف
**حشف** ، **حفش** ، **فشح** ، **فحش** : kullanımdadır.

**حشف** : **الليث** dedi: **الحَشَفُ** hurmadan: çekirdek bağlamamış olan şeydir; kuruduğu vakit sertleşir ve bozulur; onda tat yoktur, ne kabuk vardır ne de tatlılık.
Ve denilir: deve dişisinin memesi büzülüp **يَسْتَشنّ** (yani **الشَّنِّ** gibi olur) olduğunda, “devenin memesi **أحشف** oldu”.
Dedi: ve **الحَشَفَةُ**: sünnetin üstünde olan şeydir.

**ابن السكيت**: **الحَشِيفُ**: eski elbise; ve şu şiiri okudu:
أُتِيحَ لها أُقَيْدِرُ ذو حَشِيفٍ
إذا سامَت على المَلَقَاتِ سامَا

Ve denilir: insanın kulağı kuruyup büzüldüğünde “**استَحْشَفَ**”; aynı şekilde dişinin memesi kısalıp büzüldüğünde; ona “**حَشَفٌ**” denilir. Ve **طرفة** dedi:
على حَشَفٍ كالشَّنِّ ذَاوٍ مُجَدَّد

Ve denilir: denizde suyun üstüne çıkmadığı ada için **حَشَفَةٌ**; küçük yuvarlak olduğunda onun çoğulu **حِشافٌ**dur. Ve hadiste geldi ki: Allah’ın Evi’nin yerinin mevkii bir **حَشَفَة** idi; Allah yeri onun üzerinden yaydı.

Ve denilir: falanı **مُتَحشِّفاً** gördüm; onu kötü hâlli, perişan, görünüşü yıpranmış gördüğünde.

Ve **شمر** dedi: **الحُسَافَةُ** ve **الحُشافَةُ**; **السين** ve **الشين** ile: az su.

**فحش** : **الليث**: **الفُحْشُ**: bilinen (şey)dir; **الفَحْشاءُ**: **الفاحِشَة**nin adıdır. Her şey haddini ve miktarını aşarsa o **فاحش**tir. Adam **أَفْحشَ** olur; **فاحِشاً** bir söz söylediğinde. Ve “falan bize karşı **فَحُش** etti” (denir); ve o elbette **فَحَّاش**tır. Ve her iş ki hakka uygun olmazsa o bir **فاحِشَة**dir. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( إِلاَّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ ) ( النِّساء : 19 ). Denildi: **الفاحِشَة المَبَيِّنَةُ**: zina etmesi, sonra had için çıkarılmasıdır. Ve denildi: **الفَحِشَةُ**: kocasının izni olmaksızın evinden çıkmasıdır.

Ve **الشافعي** dedi: o, diliyle keskin bir kabalıkla kayın hısımlarına karşı edepsizlik etmesi, böylece onlara eziyet etmesidir. Ve bunu, **فاطمة بنت قَيْس** hadisi hakkında te’vil etti: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ona ne mesken ne nafaka kıldı; ve onun edepsizliği ve dilinin saldırganlığı sebebiyle onu **ابنِ أُمِّ مَكتُوم**’un evine naklettiğini zikretti. Ve Allah yüce ve aziz’in sözü sebebiyle onun meskenini iptal etmedi: ( رَبَّكُمْ لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِن بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ ) ( الطّلَاق : 1 ). Allah yüce ve aziz’in sözüne gelince: ( الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَآءِ ) ( البَقَرَة : 268 ): müfessirler dedi: manası, size sadaka vermemenizi emreder. Ve denildi: buradaki **الفَحْشَاءُ** cimriliktir; Araplar cimriye **فاحِشاً** der. Ve **طرفة** dedi:
أرى الموتَ يَعْتَامُ الكِرامَ ويَصْطفِي
عَقِيلةَ مالِ الفاحِشِ المُتَشَدِّدِ

Ve hadiste: ( إن الله يُبْغِضُ الفَاحِشَ المُتَفَحِّش ) : **الفَاحِشُ** o, söz ve fiilden **الفُحْشِ** ve **الخَنَا** sahibi olandır. Ve **المتفحِّش**: insanlara sövmeyi külfetle yapan ve diliyle onlara karşı **يُفْحِش** eden kimsedir. Ve **المُتَفَحِّش**: yasaklanmış **الفاحِشَة**yi yapan kimse olur; onun çoğulu **الفواحِش**tir.

**حفش** : **الليث** dedi: **الحِفْش**: evde güzel koku ve benzeri için kaplar olan kap-kacak döküntülerinden olan şeydir. Ve hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ashabından bir adamı tahsildar olarak gönderdi; mal ile geldi ve dedi: “Şu, sadakalardandır; şu ve şu ise bana hediye edilmiştir.” Bunun üzerine Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( هَلاَّ جلس في حِفْشِ أُمِّه فينْظُرَ : هل يُهدى له ) .

**أبو عُبَيد** dedi: **الحِفْشُ**: çekmece; onun çoğulu **أَحْفَاش**tır. **أبو عُبَيد** dedi: annesinin evini küçüklüğünde çekmeceye benzetti.

Ve **عبد الملك** bana **الربيع**’den, o da **الشافعي**’den haber verdi ki dedi: **الحِفْشُ**: yere yakın, tavanı alçak, değersiz ev ve bunun benzeri; **ابن الأعرابي** dedi. Dedim: **الحِفْش**in aslı çekmecedir; **أبو عُبَيد**’in dediği gibi; küçük evi ona benzetti.

Ve **الليث** dedi: **الحَفْش** senin “sel **حَفَش** etti” sözünün masdarıdır; her yandan suyu tek bir birikintiye topladığında. İşte büyük akış yatağına dökülen o küçük akış yolları **الحَوافِشُ**tir; onun teki **حافِشة**dir. Ve şu şiiri okudu:
عَشِيَّةَ رُحْنَا وَرَاحوا إلينا
كما ملأ الحافِشاتُ المَسِيلا

Ve ata denilir: “koşuyu **يَحْفِشُ** eder”; yani bir koşudan sonra koşu getirir ve ancak kalitece artar. Ve **الكُمَيْتُ** bir yağmuru vasfederek dedi:
بكُلِّ مُلِثَ يَحْفِشُ الأُكْمَ وَدْقُه
كأنّ التِّجارَ اسْتَبْضَعَتْه الطيالِسا

**شمر** dedi: **يحفش**: akar; ve denilir: kabuğunu soyar. Diyor ki: yeşerdi ve tazelendi; onu **الطيالِسة**ye benzetti.

**أبو عُبَيد** **الأُمَوي**’den: denilir: “onlar sana karşı **يَحْفِشون** ve sana karşı **يَجْلِبُون**”; yani toplanırlar.

Ve **الليث** dedi: **الحَفش**: koşudur.

Ve denilir: kadın kocası için sevgiyi **حَفَشَت**; onda gayret ettiğinde.

**أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den: vadiler **حَفَشَت**; hepsi aktığında.

Ve kadın kocasına karşı **تَحَفَّشَت**; ikamet edip ona yapıştığında ve ona yönelip kendini verdiğinde.

**أبو زيد**: denilir: gök **حَفَشت**; **تَحْفِش** eder **حَفْشاً**; ve **حشَكَت**; **تَحْشِك** eder **حشْكاً**; ve **أغْبَت**; **تُغْبي** eder **إغْباء**; o hâlde o **مُغْبِيةٌ**dir; ve o **الغَبْيَةُ** ve **الْحَفْشَة** ve **الحَشْكَةُ** yağmurdan, tek bir mana üzeredir.

**ابن شُميل** dedi: **الحَفَشُ**: devenin hörgücünün ön kısmında **الدَّبَرَة**nin tutmasıdır; onu yer, ta ki ön kısmı altından üstüne doğru gidip (yok olup) geriye, kıçına yakın olan arka kısmı ayakta, sağlam kalıncaya kadar; ve ön kısmı, **غارِبَه**e yakın olan taraftan gider. Denilir: devenin hörgücü **حَفِش** oldu. Ve “hörgücü **حَفِشُ السَّنامِ** olan deve”; ve “**أحفَش** erkek deve” ve “**حَفْشاء** ve **حفِشَة** dişi deve”. Ve **شُجاعٌ الأعرابي** dedi: “bize karşı atları ve binekleri sürdüler ve onları **حفَشوها**”; yani onları üzerlerine boca ettiklerinde.

Ve kadın evinde **تَحَفَّشَت**; ona yapışıp ondan ayrılmadığında.

**فشح** : **الليث** onu ihmal etti. Ve **المُنْذِرِيّ** bana **ثَعْلَب**’den, o da **ابن الأعرابي**’den haber verdi; dedi: denilir: **فَشَجَ** ve **فَشَّج**; ve **فَشح** ve **فَشَّحَ**; **الحاء** ve **الجيم** ile, iki bacağı arasını açtığında.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والشين وما يثلثهما)
  (حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة.
  فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])  وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2]) خِلْفُ الناقة، إذا ارتفع منه الّلبن. والحشيف: الثَّوب الخَلَق. وقد تَحَشَّف الرَّجلُ: لَبِسَ الحشيف. قال:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])  والحَشَفة: العجوز الكبيرة، والخميرة اليابسة([4])، والصخرة الرِّخْوَة حَوْلها السهلُ من الأرض.
  (حشك) الحاء والشين والكاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. يقال حَشَكْت النَّاقةَ، إذا تركتَها لا تحلبُها فتجمَّع لبنُها، وهي محشوكة. قال:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  وَحَشَكَ القوم، إذا حَشَدُوا. وحَشَكَت([6]) السّحابة: كثُر ماؤُها. ومنه قولهم للنّخلة الكثيرة الحَمْل حاشك. وحَشَكت السّماء: أتَتْ بمطرها. وربَّما حملوا عليه فقالوا: قوسٌ حاشكة، وهي الطَّرُوحُ البعيدةُ المَرمى. وحَشّاك: نَهْر.
  (حشم) الحاء والشين والميم أصلٌ مشترك، وهو الغَضَب أو قريبٌ منه.
  قال أهل اللغة. الحِشْمَة: الانقباضُ والاستحياء. وقال قومٌ: هو الغضب. قال ابن قُتيبة: رُوِي عن بعض فصحاء العرب: إن ذلك مما يُحْشِمُ بني فلانٍ، أي يغضبهم. وذكر آخر أن العرب لا تعرِفُ الحشمةَ إلاَّ الغضب، وأنَّ قولهم لحشَمِ الرجل خدمه، إنما معناه أنّهم الذين يَغْضب لهم ويغْضَبون له.
  قال أبو عبيدٍ: قال أبو زيد: حَشَمْتُ الرجل أحْشِمه وأحْشَمْتُه، وهو أن يجلس إليك فتُؤذيَهُ وتُسمعه ما يكره. وابن الأعرابي يقول: حَشَمْتُه فَحَشم، أي أخجلته. وأحشمته: أغضبته. وأنشد:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])  (حشن) الحاء والشين والنون أصلٌ واحد، وهو تغيُّر الشيء بما يتعلّق به من درن. ثمّ يشتق منه:
  فأمّا الأول فقولهم فيما رواه الخليل: حَشنَ السِّقاء، إذا حُقِنَ لبناً ولم يُتَعهَّدْ بغسلٍ فتغيَّرَ ظاهرُه وأنتَنَ. وأمَّا القياس فقال أبو عبيد: الحِشْنة، بتقديم الحاء على الشين: الحقد. وأنشد:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])  قال غيره: ومن ذلك قولهم: قال([9]) فلانٌ لفلان حتَّى حشَّن صدرَه.
  (حشو/ي) الحاء والشين وما بعدها معتلٌ أصلٌ واحد، وربما هُمِزَ فيكون المعنيان متقاربين أيضاً. وهو أن يُودَع الشيءُ وعاءً باستقصاء. يقال حشوتُه أحشوه حَشْوا. وَحِشْوَة الإنسان والدابة: أمعاؤه. ويقال [فلانٌ] من حِشْوة بني فلانٍ، أي من رُذَالهم. وإنما قيل ذلك لأن الذي تحشى به الأشياءُ لا يكون من أفخر المَتاع بل أدْونِه.
  والمِحْشى: ما تحتشي([10]) به المرأة، تعظِّم* به عَجِيزتها، والجمع المحاشِي. قال:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  والحشا: حشا الإنسان، والجمع أحشاء. والحشا: الناحية، وهو من قياس الباب، لأنّ لكلّ ناحيةٍ أهلاً فكأنّهم حشَوها. يقال: ما أدري بأيّ حشاً هو. قال:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  ومن المهموز وهو من قياسِ الباب غيرُ بعيدٍ منه، قولهم: حشأتُه بالسَّهم أحشَؤُه، إذا أصبتَ به جَنْبَه. قال:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])  ومنه حَشَأْتُ المرأةَ، كناية عن الجِماع.
  والحَشَا، غير مهموز: الرَّبْو، يقال حَشِي يَحْشَى حشاً، فهو حَشٍ كما ترى. فأمّا قول النابغة:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])  فله وجهان: أحدهما أن يكون ميمُه أصليَّة، وقد ذكر في بابه. والوجه الآخر أن يكون الميم زائدةً ويكون مِفْعَلاً من الحَشو، كأنه أراد اللفيف والأُشابة، وكان ينبغي أن يكون مِحْشَىً، فَقَلب.
  (حشب) الحاء والشين والباء قريبُ المعنى مما قبله. فيقال الحَوْشَب العظيم البطن. قال:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])والحوشب: حَشْو الحافر، ويقال بل هو عظمٌ في باطن الحافر بين العصَب والوظيف. قال رؤبة:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *
  (حشد) الحاء والشين والدال قريب المعنى من الذي قبلَه. يقال حَشَد القوم إذا اجتمعوا وخفُّوا في التعاوُن. وناقة حشُودٌ: يسرعُ اجتماعُ اللبَن في ضرعها. والحَشْدَ: المحتشدون. وهذا وإن كان في معنى ما قبلَه ففيه معنىً آخر، وهو التّعاوُن. ويقال عِذقٌ حاشِدٌ وحاشك: مجتمِعُ الحَمْل كثيرُهُ.
  (حشر) الحاء والشين والراء قريبُ المعنى من الذي قبلِه، وفيه زيادةُ معنىً، وهو السّوق والبعثُ والانبعاث.
  وأهل اللغة يقولون: الحشر الجمع مع سَوْقٍ، وكلُّ جمعٍ حَشْر. والعرب تقول: حَشرَتْ مالَ بني فلانٍ السنةُ كأنّها جمعته، ذهبت به وأتَتْ عليه. قال رؤبة:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])  ويقال أُذُنٌ حَشْرَةٌ، إذا كانت مجتمِعة الخَلْق. قال:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])  ومن أسماء رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "الحاشر"، معناه أنّه يحشر النّاس على قدمَيه، كأنّه يقدُمُهم يوم القِيامة وهم خلْفه. ومحتملٌ أن يكون لَمَّا كان آخِرَ الأنبياء حُشِر النّاس في زمانه.
وحشرات الأرض: دوابُّها الصغار، كاليرابيع والضِّباب وما أشبهها، فسمِّيت بذلك لكثرتها وانسياقها وانبعاثها. والحَشْوَرُ من الرّجال: العظيم الخَلْق أو البطنِ.
  وممّا شذّ عن الأصل قولهم للرجل الخفيف حَشْرٌ. والحَشْر من القُذَذ: ما لَطُف. وسِنانٌ حَشْرٌ، أي دقيق؛ وقد حَشَرْته.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) ديوان امرئ القيس 70.
([2]) وكذا ضبط بكسر الشين في المجمل، وفي اللسان بالفتح.
([3]) في المجمل: "ونفسه".
([4]) ذكر هذين المعنيين في المجمل، وذكرا في القاموس، وفاتا صاحب اللسان.
([5]) عجزه كما في اللسان (حشك): * فراح الذئار عليها صحيحا *
([6]) في الأصل: "حشدت"، تحريف.
([7]) البيت في المجمل واللسان (حشم).
([8]) البيت في المجمل واللسان (حشن).
([9]) كذا وردت هذه الكلمة.
([10]) في الأصل: " ما تحشى"، صوابه ما أثبت.
([11]) الجم: جمع جماء، وهي الكثيرة اللحم. وفي الأصل: "جمعا"، صوابه من المجمل.
([12]) للمعطل الهذلي من قصيدة في مخطوطة الشنقيطي من الهذليين 108. وأشده في اللسان: (حشا) وصدره: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله *
([13]) البيت لأسماء بن خارجة كما في اللسان (حشا، أوس، هبل).
([14]) ديوان النابغة 70 واللسان (حشا).
([15]) لحبيب بن عبد الله، المعروف بالأعلم الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (1: 447).
([16]) ديوان العجاج 74 واللسان والمجمل (حشب).
([17]) ديوان رؤبة 78 واللسان (حشر، طمش) والمقاييس (طمش).
([18]) للنمر بن تولب كما في اللسان (حشر)، ونبه على صحة هذه النسبة في (علط) بعد أن ذكر نسبته إلى امرئ القيس، وسيعيده في المقاييس (علط).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الشين** ve ikisini üçleyen şey)
  (**حشف**) **الحاء** ve **الشين** ve **الفاء** tek bir asıldır; gevşekliğe, zayıflığa ve eskiliğe delâlet eder.
  Bunun ilki **الحَشَف**’tir; o, hurmanın en kötüsüdür. Ve darbımesellerinde derler: “**أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة**”, iki kötü şeyi bir araya getiren adam için. İmru’ul-Kays dedi:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])  Kalplerini ancak, çünkü o kuşta olanın en hoşudur, diye zikretti; ve yavrularına onu getirir. Ve denir: **حَشِفَ**([2]) devenin memesi, ondan süt yükseldiği (çekildiği) zaman. Ve **الحشيف**: eski elbise. Ve adam **تَحَشَّف** etti: **الحشيف** giydi. Dedi:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])  Ve **الحَشَفة**: büyük yaşlı kadın; ve kuru maya([4]); ve etrafında yerin düz kısmı bulunan gevşek kaya.
  (**حشك**) **الحاء** ve **الشين** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Denir: **حَشَكْت** deveyi; onu sağmayıp bıraktığın zaman, sütü toplandı; o **محشوكة**’dir. Dedi:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  Ve **حَشَكَ** kavim; toplandıkları zaman. Ve **حَشَكَت**([6]) bulut: suyu çoğaldı. Ondandır: yükü çok hurma ağacına **حاشك** demeleri. Ve **حَشَكت** gök: yağmuruyla geldi. Bazen bunu ona hamlederler de derler: **قوسٌ حاشكة**; o, atımı uzak olan, menzili uzak yaydır. Ve **حَشّاك**: nehir.
  (**حشم**) **الحاء** ve **الشين** ve **الميم** ortak bir asıldır; o, öfke yahut ona yakındır.
  Dil ehli dedi: **الحِشْمَة**: içine kapanma ve utanmadır. Bir topluluk dedi: o, öfkedir. İbn Kuteybe dedi: Arapların bazı fasihlerinden rivayet olundu: “Bu, falan oğullarını **يُحْشِمُ** eder”, yani onları öfkelendirir. Bir başkası zikretti ki Arap, **الحشمة**’yi ancak öfke olarak bilir; ve onların “adamın **حشَم**’ı hizmetçileridir” sözü, ancak şu mânâdadır: onlar, kendileri için öfkelendiği ve onun için öfkelendikleri kimselerdir.
  Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **حَشَمْتُ** adamı **أحْشِمه** ve **أحْشَمْتُه**; bu, sana oturup da ona eziyet etmen ve ona hoşlanmadığı şeyi işittirmendir. İbnü’l-A‘râbî der ki: **حَشَمْتُه** de, o da **حَشم** etti; yani onu utandırdım. Ve **أحشمته**: onu öfkelendirdim. Ve şu beyti okudu:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])  (**حشن**) **الحاء** ve **الشين** ve **النون** tek bir asıldır; o, kendisine ilişen kirden dolayı şeyin değişmesidir. Sonra ondan türetilir:
  Birincisine gelince, Halîl’in rivayet ettiğine göre onların sözü: **حَشنَ السِّقاء**; içine süt basıldığı ve yıkamayla gözetilmediği zaman, dışı değişip koktuğunda. Kıyasa gelince, Ebû Ubeyd dedi: **الحِشْنة**; **الحاء**’ı **الشين**’den önce getirmekle: kindir. Ve şu beyti okudu:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])  Başkası dedi: Bundan, onların sözü: falan([9]) falana dedi de, göğsünü **حشَّن** edinceye kadar.
  (**حشو/ي**) **الحاء** ve **الشين** ve ondan sonrası illetli olan tek bir asıldır; bazen hemzelenir de iki mânâ da yine birbirine yakın olur. O, şeyin bir kaba tam olarak yerleştirilmesidir. Denir: **حشوتُه** **أحشوه** **حَشْوا**. Ve insanın ve binek hayvanının **حِشْوَة**’si: bağırsaklarıdır. Ve denir: [falan] falan oğullarının **حِشْوة**’sindendir; yani onların aşağı tabakasındandır. Bu ancak, şeylerin içine doldurulanın, eşyanın en değerlisinden değil, daha aşağısından olması sebebiyle söylenmiştir.
  Ve **المِحْشى**: kadının **تحتشي**([10]) ettiği şeydir; onunla kalçasını büyütür; çoğulu **المحاشِي**. Dedi:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  Ve **الحشا**: insanın **حشا**’sı; çoğulu **أحشاء**. Ve **الحشا**: taraf (yön)dur; bu, babın kıyasındandır; çünkü her tarafın bir ehli vardır; sanki onu doldurmuşlardır. Denir: Hangi **حشاً**’da olduğunu bilmiyorum. Dedi:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  Hemzeli olandan—ki babın kıyasındandır, ondan da uzak değildir—onların sözü: **حشأتُه** okla **أحشَؤُه**; onunla böğrünü vurduğun zaman. Dedi:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])  Ondandır: **حَشَأْتُ** kadını; cimaa kinaye olarak.
  Ve **الحَشَا**, hemzesiz: kabarmadır; denir: **حَشِي** **يَحْشَى** **حشاً**; o hâlde o **حَشٍ**’dır, gördüğün gibi. Nâbiga’nın sözüne gelince:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])  Onun iki vechi vardır: birincisi, **ميم**’inin aslî olmasıdır; ve kendi babında zikredilmiştir. İkinci vech, **ميم**’in زائد olması ve **الحَشو**’dan **مِفْعَلاً** olmasıdır; sanki o, karışık topluluğu ve karışımı murad etti; ve aslında **مِحْشَىً** olması gerekirdi; sonra çevirdi.
  (**حشب**) **الحاء** ve **الشين** ve **الباء**, bundan öncekine yakın mânâdadır. Denir: **الحَوْشَب** büyük karınlıdır. Dedi:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])Ve **الحوشب**: toynağın **حَشْو**’sudur; denir ki bilakis o, sinir ile **الوظيف** arasında toynağın iç tarafında bir kemiktir. Ru’be dedi:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *
  (**حشد**) **الحاء** ve **الشين** ve **الدال**, bundan öncekine yakın mânâdadır. Denir: **حَشَد** kavim; toplandıkları ve yardımlaşmada çevik oldukları zaman. Ve **ناقة حشُودٌ**: memesindeki sütün toplanması çabuk olur. Ve **الحَشْدَ**: toplananlar. Bu, her ne kadar bundan öncekilerin mânâsında ise de onda başka bir mânâ vardır; o da yardımlaşmadır. Ve denir: **عِذقٌ حاشِدٌ** ve **حاشك**: yükü toplanmış, çoğu çok olan.
  (**حشر**) **الحاء** ve **الشين** ve **الراء**, bundan öncekine yakın mânâdadır; onda mânâ artışı vardır; o da sevk ve gönderme ve harekete geçmedir.
  Dil ehli der ki: **الحشر** sevk ile birlikte toplamadır; her toplama **حَشْر**’dır. Arap der ki: “Sene, falan oğullarının malını **حَشرَتْ**”; sanki onu toplamış; onu götürmüş ve onu tüketmiştir. Ru’be dedi:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])  Ve denir: **أُذُنٌ حَشْرَةٌ**; yaratılışı toplanık olduğu zaman. Dedi:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])  Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in isimlerindendir: “**الحاشر**”; mânâsı, insanları ayakları üzerinde haşreder; sanki kıyamet günü onların önüne geçer, onlar da arkasındadır. Muhtemeldir ki, peygamberlerin sonuncusu olduğu için insanlar onun zamanında haşrolundu.
Ve yerin **حشرات**’ı: küçük hayvanlarıdır; **كاليرابيع** ve **الضِّباب** ve benzerleri gibi; çoklukları, sevk olunmaları ve harekete geçmeleri sebebiyle bununla adlandırıldılar. Ve erkeklerden **الحَشْوَرُ**: yaratılışı yahut karnı büyük olan.
  Asıldan şâz olan şeylerdendir: hafif adama **حَشْرٌ** demeleri. Ve **الحَشْر** tüy saplarından: ince olan şeydir. Ve **سِنانٌ حَشْرٌ**; yani ince; ve onu **حَشَرْته**.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) İmru’ul-Kays divanı 70.
([2]) **الشين**’in kesresiyle ضبط edildiği gibi **المجمل**’de; **اللسان**’da fetha ile.
([3]) **المجمل**’de: “**ونفسه**”.
([4]) Bu iki mânâyı **المجمل**’de zikretti; **القاموس**’ta da zikredildiler; **اللسان** sahibine kaçtı.
([5]) Onun ikinci mısraı, **اللسان**’da (**حشك**): * فراح الذئار عليها صحيحا *
([6]) Asılda: “**حشدت**”, tahrif.
([7]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حشم**).
([8]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حشن**).
([9]) Bu kelime böylece vârid oldu.
([10]) Asılda: “** ما تحشى**”; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
([11]) **الجم**: **جماء**’ın cem‘idir; o, eti çok olandır. Asılda: “**جمعا**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([12]) **المعطل الهذلي**’ye ait; **الهذليين**’den Şankîtî yazmasında 108’de bir kasideden. **اللسان**’da: (**حشا**) ve صدرُه: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله *
([13]) Beyit, **أسماء بن خارجة**’yedir; **اللسان**’da (**حشا**، **أوس**، **هبل**).
([14]) Nâbiga divanı 70 ve **اللسان** (**حشا**).
([15]) **حبيب بن عبد الله**’a; **الأعلم الهذلي** diye bilinen. Daha önce **حواشي** (1: 447)’de geçene bak.
([16]) **العجاج** divanı 74 ve **اللسان** ve **المجمل** (**حشب**).
([17]) Ru’be divanı 78 ve **اللسان** (**حشر**، **طمش**) ve **المقاييس** (**طمش**).
([18]) **النمر بن تولب**’a; **اللسان**’da (**حشر**). Bu nisbetin sıhhatine, onu İmru’ul-Kays’a nisbetini zikrettikten sonra (**علط**)’ta dikkat çekti; ve onu **المقاييس** (**علط**)’ta iade edecektir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ش ف
تمرهم حشف وغنمهم حذف واستحشف التمر وأحشفت النخلة‏.‏
وتقول‏:‏ أخلف زرعهم وأحشف نخلهم‏.‏

##### Türkçe

ح ش ف
Onların hurmaları **حشف**tir; koyunları **حذف**tur. Hurma **استحشف** etti; hurma ağacı **أحشفت** etti.‏
Ve dersin ki: Ekinleri **أخلف** etti; hurma ağaçları **أحشف** etti.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَشَفُ من التمر: ما لم يُنْوِ، فإذا يَبِس صَلُب وفسد لا طعْم له ولا لِحاء ولا حلاوة. وتمر حَشِفٌ: كثير الحَشَف على النِّسبة وقد أَحْشَفَتِ النخلةُ أَي صار تَمْرُها حَشَفاً. الجوهري: الحَشَفُ أَردَأُ التمر. وفي المثل: أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلة؟ وفي الحديث: أَنه رأَى رجلاً عَلَّقَ قِنْوَ حَشَفٍ تَصَدَّق به؛ الحَشَفُ: اليابِسُ الفاسِدُ من التمر، وقيل: الضعيف الذي لا نَوَى له كالشِّيصِ.
والحَشَفُ: الضَّرْعُ البالي.
وقد أَحْشَفَ ضَرْعُ الناقةِ إذا تَقَبَّضَ واسْتَشَنَّ أَي صار كالشَّنّ. وحَشَفَ: ارْتَفَع منه اللبَنُ. والحَشَفَةُ: الكَمَرةُ، وفي التهذيب: ما فَوْقَ الخِتان. وفي حديث عليّ: في الحَشَفةِ الدِّيةُ؛ هي رأْس الذكَر إذا قطعها إنسان وجبت عليه الديةُ كاملة.
والحَشِيفُ: الثوب البالي الخَلَقُ؛ قال صَخْر الغَيّ:
أُتِيحَ لها أُقَيْدِرُ ذُو حَشِيفٍ،
إذا سامَتْ على الـمَلَقاتِ ساما
ورجل مُتَحَشِّفٌ أَي عليه أَطْمارٌ. ويقال لأُذُن الإنسان إذا يَبَسَتْ فَتَقَبَّضَتْ: قد اسْتَحْشَفَتْ، وكذلك ضَرْعُ الأُنثى إذا قَلَصَ وتَقَبّضَ قد اسْتَحْشَفَ، ويقال حَشِفٌ؛ وقال طَرفةُ:
على حَشِفٍ كالشَّنِّ ذاوٍ مُجَدَّد
وتَحَشَّفَتْ أَوبارُ الإبلِ: طارَتْ عنها وتَفَرَّقَت. ويقال: رأَيت فلاناً مُتَحَشِّفاً أَي رأَيته سَيِّءَ الحالِ مُتَقَهِّلاً رَثَّ الهيئة. وفي حديث عثمان: قال له أَبانُ ابن سعيد ما لي أَراكَ مُتَحَشِّفاً؟ أَسْبِلْ فقال: هكذا كانت إزْرَةُ صاحبنا، صلى اللّه عليه وسلم؛ الـمُتَحَشِّفُ: اللاَّبِسُ الحشيفِ وهو الخلَقُ، وقيل: الـمُتَحَشِّفُ الـمُبْتَئِسُ الـمُتَقَبِّضُ. والإزْرَة، بالكسر: حالةُ
الـمُتَأَزِّرِ.والحَشَفَةُ: صَخْرةٌ رِخْوةٌ في سَهْل من الأَرض. الأَزهري: ويقال للجزيرة في البحر لا يَعْلُوها الماءُ حَشَفَةٌ، وجَمْعها حِشَافٌ إذا كانت صغيرة مُستديرة. وجاء في الحديث: أَنَّ موضعَ بيتِ اللّه كان حَشَفةً فدحَا اللّهُ الأَرض عنها.
وقال شمر: الحُشافةُ والحُسافةُ، بالشين والسين، الماء القليل.

##### Türkçe

**الحَشَفُ** hurmadan: çekirdek bağlamamış olan şeydir; kuruduğu vakit sertleşir ve bozulur; onun için ne tat vardır, ne kabuk, ne de tatlılık. Ve **تمر حَشِفٌ**: nisbet üzere **الحَشَف**ı çok olan (hurma)dır. Ve **أَحْشَفَتِ النخلةُ** yani onun hurması **حَشَفاً** oldu. el-Cevherî: **الحَشَفُ** hurmanın en kötüsüdür. Ve meselde: **أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلة؟** Ve hadiste: onun, bir adamı **قِنْوَ حَشَفٍ** (bir salkım **حَشَف**) asmış, onunla sadaka vermiş olarak gördüğü (rivayet edilmiştir); **الحَشَفُ**: hurmadan kuru, bozuk olandır; ve denildi ki: **الشِّيصِ** gibi çekirdeği olmayan zayıf olandır.

Ve **الحَشَفُ**: eskimiş meme.

Ve **أَحْشَفَ ضَرْعُ الناقةِ** (devenin memesi) büzüşüp buruştuğu zaman; ve **اسْتَشَنَّ** yani **الشَّنّ** gibi oldu. Ve **حَشَفَ**: ondan süt yükseldi (çekildi). Ve **الحَشَفَةُ**: **الكَمَرةُ**; ve et-Tehzîb’de: sünnet yerinin üstü. Ve Ali’nin hadisinde: **الحَشَفةِ** için diyet vardır; o, erkeklik uzvunun başıdır; bir insan onu kestiği zaman ona tam diyet vacip olur.

Ve **الحَشِيفُ**: eskimiş, yıpranmış elbise; Sahr el-Gayy dedi ki:
أُتِيحَ لها أُقَيْدِرُ ذُو حَشِيفٍ،
إذا سامَتْ على الـمَلَقاتِ ساما

Ve **رجل مُتَحَشِّفٌ** yani üzerinde yamalı elbiseler vardır. Ve insanın kulağı kuruyup büzüşürse ona denilir: **قد اسْتَحْشَفَتْ**; dişinin memesi de kısalıp büzüşürse **قد اسْتَحْشَفَ**; ve **حَشِفٌ** denilir; Tarafe dedi ki:
على حَشِفٍ كالشَّنِّ ذاوٍ مُجَدَّد

Ve **تَحَشَّفَتْ أَوبارُ الإبلِ**: ondan uçtu ve dağıldı. Ve denilir: falanı **مُتَحَشِّفاً** gördüm; yani onu kötü hâlli, perişan, görünüşü yıpranmış gördüm. Ve Osman’ın hadisinde: Ebân b. Saîd ona dedi: seni niçin **مُتَحَشِّفاً** görüyorum? **أَسْبِلْ** (sal); dedi ki: sahibimizin, sallallahu aleyhi ve sellem, **إزْرَةُ**si böyle idi; **الـمُتَحَشِّفُ**: **الحشيفِ** giyen, o da yıpranmış olandır; ve denildi ki: **الـمُتَحَشِّفُ**: bunalmış, büzüşmüş olandır. Ve **الإزْرَة** (kesre ile): **الـمُتَأَزِّرِ**in hâlidir. Ve **الحَشَفَةُ**: yerin düz bir kısmında yumuşak bir kayadır. el-Ezherî: ve denilir, denizde suyun üstüne çıkmadığı adaya **حَشَفَةٌ**; onun çoğulu **حِشَافٌ**dur; küçük, yuvarlak olduğu zaman. Ve hadiste geldi: Allah’ın Evi’nin yerinin **حَشَفةً** olduğu, sonra Allah’ın ondan yeri yaydığı.

Ve Şemmer dedi: **الحُشافةُ** ve **الحُسافةُ**, şin ve sin ile, az sudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ش ف * * الحَشَفُ * أردأ التمر وفي المثل أحشفا وسوء كيلة

##### Türkçe

* ح ش ف * * **الحَشَفُ** * hurmanın en kötüsüdür; ve meselde: “**أحشفا** ve kötü ölçek (ölçü)!”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحشف بالفتح: الخبز اليابس قال مزرد:
  ومازودوني غير حشف مـرمـد                      نسوا الزيت عنه فهو أغبز شاسف ويروي: )غير شسف( وهما بمعنى. والحشف، بالتحريك: أردأ التمر، كما في الصحاح، أو هو الضعيف الذي لا نوى له، كالشيص، أو اليابس الفاسد منه، فإنه إذا يبس صلب وفسد، لا طعم له ولا حلاوة، قال امرؤ القيس يصف عقابا:
  كأن قلوب الطير رطبا ويابسالدي وكرها العناب الحشف البالي

  الحشف: الضرع البالي، نقله الجوهري، وتكسر شينه، وبهما روى قول قول طرفة، يصف ناقته:
  فطورا به خلف الزميل وتارة                      على حشف كالشن ذاو مجدد والحشفة، محركة: الكمرة. وفي الصحاح والتهذيب: ما فوق الختان، وفي حديث علي رضي الله عنه: )في الحشفة الدية(، هي رأس الذكر، إذا قطعها إنسان وجبت عليه الدية كاملة، وفي حديث آخر: )إذا التقى الختانان، وتوارت الحشفة، وجب الغسل(.
 والحشفة: أصول الزرع التي تبقى بعد الحصاد، بلغة أهل اليمن، والعجوز الكبيرة، يقال لها: الحشفة، الحشفة: الخميرة اليابسة، والحشفة: قرحة تخرج بحلق الانسان والبعير.
 قال ابن دريد: الحشفة  صخرة رخوة حولها سهل من الأرض، أو هي صخرة تنبت في البحر، قال ابن هرمة يصف ناقة:
  كأنها قادس يصرفه الـنـو                      تي تحت الأمواج عن حشفه : ج حشاف، ككتاب.
 وقال الأزهري: الحشفة: جزيرة في البحر لا يعلوها الماء إذا كانت صغيرة مستديرة، وجاء في الحديث: )إن موضع بيت الله كانت حشفة فدحا الله الأرض عنها.
 الحشافة، ككناسة: الماء القليل، حكاه شمر، والسين لغة فيه. والحشيف، كأمير: الخلق من الثياب، قال صخر الغي الهذلي:
  أتيح لهـا أقـيدر حـشـف                      إذا سامت على الملقات ساما واستحشف الرجل، هكذا في سائر النسخ، وصوابه: تحشف، كما نص العباب واللسان: لبسه، أي: الحشيف، وهو الثوب البالي، يقال: رجل متحشف:عليه أطمار رثاث، كما في الصحاح، ومنه حديث عثمان: قال له أبان بن سعيد رضي الله عنهما: )مالي أراك متحشفا أسبل، فقال: هكذا كانت إزرة صاحبنا صلى الله عليه وسلم (.
 وقال ابن دريد: حشف الرجل عينه تحشيفا: إذا ضم جفونه، ونظر من خلل هدبها.
 قال: واستحشفت الأذن: إذا يبست فتقبضت، واستحشف الضرع: إذا يبست فتقلصت، هكذا سائر النسخ، والصواب: يبس فتقلص، ونص الجمهرة: وكذلك ضرع الأنثى إذا تقلص وتقبض، يقال: قد استحشف.
 ومما يستدرك عليه: تمر حشف، ككتف: كثير الحشف، على النسب.
 وقد أحشفت النخلة: صار تمرها حشفا وفي المثل: )أحشفا وسوء كيلة?(، وهكذا ذكره الجوهري ولم يفسره، وفي العباب: انتصابه بإضمار الفعل، أي: أتجمع التمر الرديء والكيل المطفف? يضرب في خلتي إساءة تجتمعان على الرجل.
 وأحشف ضرع الناقة: إذا تقبض واستشن، أي: صار كالشن.
 وحشف خلف الناقة: إذا ارتفع منها اللبن، نقله ابن دريد.
 وتحشفت أوبار الإبل: طارت عنها وتفرقت، لغة في السين.
 ويقال: رأيت فلانا متحشفا: أي سيء الحال متقهلا، رث الهيئة، وقيل: مبتئسا متقبضا، وقيل: مشمرا ثوبه.
  ح ص ف
 الحصف: الإقصاء والإبعاد، كالإحصاف، كذا في النوادر، وكذا، حصبه عن كذا، وأحصبه: إذا أقصاه.
 الحصف بالتحريك الجرب اليابس وقد حصف جلده، كفرح: جرب، كما في الصحاح، وقيل: الحصف: بثر صغار يقيح ولا يعظم، وربما خرج في مراق البطن أيام الحر.

  حصف الرجل، ككرم: استحكم عقله، فهو حصيف: محكم العقل، والمصدر الحصافة، ككرم فهو كريم، وهو مجاز، ويقال: الحصافة: ثخانة العقل وجودة الرأي، قال:
  حديثك في الشتاء حديث صيف                      وشتوي الحديث إذا تصـيف فتخلط فيه من هذا بهذا فما أدري: أأحمق أم حصيف? وفي كتاب عمر إلى أبي عبيدة رضي الله عنهما:  أن لا يمضي أمر الله إلا بعيد الغرة، حصيف العقدة( أراد بالعقدة: الرأي والتدبير.
 وأحصف الأمر: أحكمه، نقله الجوهري، وهو مجاز.
 وأحصف الحبل: أحكم فتله، نقله الجوهري.
 ومن المجاز: أحضف الرجل، كذلك الفرس: إذا مرا سريعا، نقله الجوهري وأنشد: للراجز، وهو العجاج:
  ذار إذا لاقي العزاز أحصفا
  وإن تلقى غدرا تخطرفا وفرس، محصف، كمحسن، ومنبر ومصباح، كما في المصباح، والذي في الصحاح ناقة محصاف، وشاهده قول عبد الله ابن سمعان التغلبي:
  وسريت لا جزعا ولا متهلعـا                      يعدو برحلي جسرة محصاف أو هو، أي: الإحصاف: أن يثير الحصباء في عدوه، نقله الصاغاني، أو وهو مشي فيه تقارب خطو، وهو مع ذلك سريع، قاله ابن السكيت، وقال أبو عبيدة: الإحصاف في الخيل: أن يخذرف الفرس محصف، والأنثى محصفة، وذلك بلوغ أقصى الحضر.
 واستحصف الشيء: استحكم، وهو مجاز في الرأي والأمر، حقيقة في الحبل، وقد نقله الجوهري. استحصف عليه الزمان: أي اشتد، نقله الجوهري، وهو مجاز. من المجاز: استحصف الفرج: ضاق ويبس عند الجماع، وذلك مما يستحب، فهي مستحصفة، قال: النابغة الذبياني يصف فرج امرأة:
  وإذا طـعـنـت طـعـنـت فـي مـسـتـــهـــدف                      رابـي الـمـجـسة بـالـعـبـير مـــقـــرمـــد
  وإذا نزعت نزعت من مستحصفنزع الحزور بالرشاء المحصد ومما يستدرك عليه: رجل حصف، ككتف: محكم العقل، متين الرأي، على النسب. وكل محكم لا خلل فيه: حصيف. والمحصف: الكثيف القوي. وثوب حصيف: محكم النسج صفيقه، وفي الكفاية: ثوب حصيف: كثيف ساتر.
 وأحصف الناسج نسج، واستحصف القوم، واستحصدوا: إذا اجتمعوا. والمحصوفة: الكتيبة المجموعة، هكذا فسر الأزهري به قول الأعشى:
  تأوي طوائفها إلى محصـوفة                      مكروهة يخشى الكماة نزالها واستحصف الحبل: شد طائية. وأحصفه الحر إحصافا: أخرج بثرا في جسده. ويقال: بينما حبل محصف، كمكرم: أي إخاء ثابت، وهو مجاز.
 الحضف، بالكسر، أهمله الجوهري، وصاحب اللسان، وقال الصاغاني: الحية، كالحضب، بالباء، وأنشد لرويشد:
  وهدت جبال الصبح هدا ولم يدع                      مدقهم أفعى تدب ولا حضفـا
  كفاكم أدانينـا ومـنـا وراءنـا                      كباكب لو سالت أتى سيلها كثفا

  الحنظف، بالمعجمة، كجندل، أهمله الجوهري، وقال الأزهري: هو الضخم البطن، النون زائدة. قلت: والذي في نسخ التهذيب،واللسان، والعباب، والتكملة، بالطاء المهملة، ولم أجد أحدا من المصنفين ضبطها بالمعجمة، غير المصنف، وليس له سلف في ذلك، فتأمل.
 حف رأسه، يحف، حفوفا: بعد عهده بالدهن، قاله الأصمعي، زاد غيره، وشعث، وهو مجاز، وأنشد الجوهري للكميت يصف وتدا:
  وأشعث في الدار ذي لمة                      يطيل الحفو ولا يقمـل في اللسان: يعني وتدا. وأحفه صاحبه، ترك تعهده. حفت الأرض تحف حفوفا: يبس بقلها لفقد الماء، وكذلك قفت، كما في الأساس.
 قال ابن الأعرابي: حف سمعه حفوفا: ذهب كله فلم يبق منه شيء، قال الراجز:
  قالت سليمى إذ رأت حفوفي
  مع اضطراب اللحم والشفوف أنشده الأزهري، لرؤبة وليس له، كما في العباب. حف شاربه، ورأسه يحف حقا: أحفاهما، وفي المحكم: حف اللحية يحفها حفا: أخذ منها، وحفت هي بنفسها، تحف حفوفا: شعثت.
 حف الفرس يحف حفيفا: سمع عند ركضه صوت، وهو دوي جريه. والأفعى حف حفيفا: أي فح فحيحا، إلا أن الحفيف من جلدها، والفحيح من فيها، وهذا عن أبي خيرة، وفي اللسان: الأنثى من الأساود تحف حفيفا، وهو صوت جلدها إذا دلكت بعض ببعض، وكذلك حفيف جناح الطائر، قاله الجوهري، قال رؤبة:
  ولت حباراهم لها حفيف ويقال: حف الجعل يحف: إذا طار. حفت الشجرة حفيفا: إذا صوتت بمرور الريح على أغصانها، وقوله أنشده ابن الأعرابي:
  أبلغ أبا قيس حفيف الأثأبه فسره فقال: إنه ضعيف العقل، كأنه حفيف أثأبة تحركها الريح، وقيل: معناه أوعده وأحركه كما تحرك الريح هذه الشجرة، قال ابن سيده: وهذا ليس بشيء.
 حفت المرأة تحف وجهها من الشعر، تحف، حفافا بالكسر، وحفا: أزالت عنه الشعر بالموسى، وقشرته، كاحتفت، ويقال: هي تحتف: تأمر من يحف شعر وجهها نتفا بخيطين، وهو من القشر، كما سيأتي عن الليث.
 يقال: الحفة: الكرامة التامة نقله ابن عباد، وصاحب اللسان. الحفة: كورة غربي حلب، نقله الصاغاني.
 الحفة: المنوال، وهو الذي يلف عليه الثوب، والذي يقال له: الحف هو المنسج، قاله الأصمعي، قال أبو سعيد: الحفة: المنوال، ولا يقال له: حف، وإنما الحف المنسج، كما في الصحاح والعباب، وفي اللسان: حفة الحائك: خشبته العريضة، ينسق بها اللحمة بين السدى، ويقال: الحفة: القصبات الثلاث، وقيل: الحفة، بالكسر، وقيل: هي التي يضرب بها الحائك كالسيف، والحف: القصبة التي تجيء وتذهب، قال الأزهري، كذا هو عند الأعراب، وجمعها: حفوف، ويقال ما أنت بحفة ولا نيرة الحفة: ما تقدم، والنيرة: الخشبة المعترضة، يضرب هذا لمن لا ينفع ولا يضر، معناه: لا يصلح لشيء.

  الحف: سمكة بيضاء شاكة، عن ابن عباد. والحفان: فراخ النعام وصغارها، للذكر والأنثى، قاله الجوهري، وخصه ابن السيد بالإناث فقط، ونقله شيخنا في شرح الكفاية، والواحدة حفانة، وقد خالف هنا قاعدته، ولم يقل: بهاء، قال الجوهري: وأنشد الأصمعي لأسامة الهذلي:
  وإلا النعام وحـفـانـه                      وطغيا من اللهق الناشط وروى أبو عمرو وأبو عبد الله: وطغيا بالتنوين، أي: صوتا، يقال: طغى الثور طغيا، ورواه غيرهما: وطغيا، بالضم: الصغير من بقر الوحش، وقال ثعلب: هو الطغيا، بالفتح.
 الحفان: الخدم، نقله الجوهري: وكأنه تشبيها بصغار النعام.
 الحفان: الملآن من الأواني قريبة الملء من حفافها، أو ما بلغ المكيل حفافيه، كما في الصحاح، أي: جانبيه. الحفاف، ككتاب: الجانب، قال طرفة يصف ناحيتي عسيب ذنب الناقة:
  كأن جناحي مضرحي تكنـفـا                      حفافيه شكا في العسيب بمسرد الحفاف: الأثر ويقال: قد جاء على حفافه، وحففه، وحفه، مفتوحتين، أي: أثره، كما في العباب، وفي اللسان: جاء على حف ذلك، وحففه، وحفافه: أي: حينه وإبانه.
 الحفاف: الطرة من الشعر حول رأس الأصلع، قاله الأصمعي، وكان عمر رضي الله عنه أصلع له حفاف، ج: أحفة، قال ذو الرمة يذكر الجفان:
  فمـا مـرتـع الـجـيران إلا جـفـانـــكـــم                      تبـارون أنـتـــم والـــرياح تـــبـــاريا
  لهن إذا أصبحن منهم أحفةوحين يرون الليل أقبل جائبا أحفة: أي قوم استداروا حولها. قوله تعالى:  وترضى الملائكة حافين من حول العرش  ، قال الزجاج: أي: محدقين، زاد الصاغاني: بأحفته، أي: جوانبه، وقال الراغب: مطيفين بحفافيه. قال الليث: سويق حاف: أي غير ملتوت، وقال أعرابي: أتونا بعصيدة قد حفت، فكأنها عقب فيها شقوق، وقيل: هو ما لم يلت بسمن ولا زيت.
 قال اللحياني: هو حاف بين الحفوف: أي شديد الإصابة بالعين، والمعنى أنه يصيب الناس بها. قوله تعالى:  و حففناهما بنخل  : أي جعلنا النخل مطيفة بأحفتهما، أي، جوانبهما.

  من المجاز: الحفف، محركة، والحفوف، إطلاقه يقتضي أنه بالفتح، والصواب أنه بالضم: عيش سوء عن الأصمعي، وقلة مال، يقال: ما رئي عليهم حفف ولا ضفف، أي: أثر عوز، كأنه جعل في حفف منه، أي جانب، بخلاف من قيل فيه: هو في واسطة من العيش، صفضة الراغد، وقال ابن دريد: الحفف: الضيق في المعاش، وقالت امرأة: خرج زوجي، ويتم ولدي، فما أصابهم حفف ولا ضعف، قال: والحفف: الضيق، والضفف: أن يقل الطعام ويكثر آكلوه، وقيل: هو مقدار العيال، وقال اللحياني: الحفف: الكفاف من المعيشة، وأصابهم حفف من العيش، أي: شدة. وقال ثعلب: الحفف: أن يكون العيال قدر الزاد، وفي الحديث: أنه عليه السلام لم يشبع من طعام إلا على حفف: أي لم يشبع إلا والحال عنده خلاف الرخاء والخصب، وفي حديث عمر رضي الله عنه، أنه سأل رجلا كيف وجدت أبا عبيدة? قال: رأيت حفوفا: أي ضيق عيش، وقال الأصمعي: أصابهم من العيش ضفف وحفف وقشف، كل هذا من شدة العيش، وقال ابن الأعرابي: الضفف: القلة: والحفف: الحاجة، ويقال: هما واحد، وأنشد:
  هدية كانت كفافا حففـا
  لا تبلغ الجار ومن تلطفا قال أبو العباس: الضفف: أن تكون الأكلة أكثر من مقدار المال، والحفف: أن تكون الأكلة بمقدار المال، قال: وكان النبي صلى الله عليه وسلم إذا أكل كان من يأكل معه أكثر عددا من قدر مبلغ المأكول وكفافه، والحفف من الأمر: ناحيته، يقال: هو على حفف أمر، أي: ناحية منه وشرف.
 وقال ابن عباد: الحفف من الرجال: القصير المقتدر. والمحفة، بالكسر، هكذا ضبطه الجوهري والصاغاني، وقال شيخنا: وفي مشارق عياض أنه بالفتح: مركب للنساء كالهودج، إلا أنها لا تقبب، أي: والهودج يقبب، نقله الجوهري، وقال غيره: المحفة: رحل يحف ثم تركب فيه المرأة، وقال ابن دريد: سميت بها لأن الخشب يحف بالقاعد فيها، أي يحيط به من جميع جوانبه.
 وحفه بالشيء، كمده: أحاط به، كما يحف الهودج بالثياب، كما في العباب، وفي اللسان: أحدقوا به، وأطافوا به، وعكفوا، واستداروا، وفي التهذيب: حف القوم بسيدهم، وفي الحديث: فيحفونهم بأجنحتهم، أي: يطوفون بهم، ويدورون حولهم، وفي حديث آخر، إلا حفتهم الملائكة.
 وفي المثل: من حفنا أورفنا فليقتصد نقله الجوهري، قال أبو عبيد: يضرب في القصد في المدح: أي طاف بنا واعتنى بأمرنا وأكرمنا، وفي الصحاح: أي من خدمنا، وحاطنا، وتعطف علينا، وقال أبو عبيد: أي من مدحنا فلا يغلون في ذلك، ولكن ليتكلم بالحق، وفي مثل آخر: من حفنا أو رفنا فليترك.
 ومنه قولهم: ما له حاف ولا راف، وذهب من كان يحفه ويرفه كما في الصحاح، أي: يعطيه ويميره، وقال الأصمعي: هو يحف ويرف: أي يقوم ويقعد، وينصح ويشفق، قال: ومعنى يحف: تسمع له حفيفا.
 والحفاف، كشداد: اللحم اللين أسفل اللهاة، يقال: يبس حفافه، قاله الأصمعي، ونقله الأزهري: ولم يضبطه كشداد، وإنما سياقه يدل على أنه ككتاب، وقال: الحفاف: اللحم الذي في أسفل الحنك إلى اللهاة.

  والحفافة، ككناسة: بقية التبن والقت، وهي بقيتهما، قاله ابن عباد. من المجاز: حفتهم الحاجة تحفهم حفا شديدا: أي هم محاويج، وقوم محفوفون، هكذا في النسخ، والصواب في السياق: أي محاويج، وهم قوم محفوفون، كما هو نص الصحاح.
 قال ابن عباد: حف حف: زجر للديك والدجاج. قال: وأحففته: ذكرته بالقبيح وهو مجاز، أحففت رأسي: أبعدت عهده بالدهن، نقله الجوهري، وهو قول الأصمعي. أحففت الفرس: حملته على الحضر الشديد، إلى أن يكون له حفيف، وهو دوي جوفه، هكذا النسخ، ومثله في العباب، والذي في الصحاح، واللسان: دوي جريه، ولعله الصواب.
 أحففت الثوب: نسجته بالحف، أي: المنسج، كحففته تحفيفا، من الحف. ومن المجاز: حفف الرجل تحفيفا: إذا جهد، وقل ماله، من حفت الأرض: أي يبست، وفي حديث معاوية رضي الله عنه أنه بلغه أن عبد الله بن جعفر، رضي الله عنهما، حفف وجهد من بذله وإعطائه، فكتب إليه يأمره بالقصد، وينهاه عن السرف، وكتب إليه بيتين من شعر الشماخ:
  لمال المرء يصلحه فيغنى                      مفاقره أعز من القنـوع
  يسد به نوائب تعـتـريه                      من الأيام كالنهل الشروع حفف حوله: أحدق به، مثل حف حفا، وأنشد ابن الأعرابي:
  كبيضة أدحى بميث خمـيلة                      يحففها جون بجؤجئه صعل كاحتف احتفافا: أي استدار حوله. واحتف النبت: جزه، نقله الصاغاني، وفي بعض النسخ: حززه، وفي نسخة أخرى: جزره، وهذا غلط، قال الليث: واحتفت المرأة: أمرت من يحف شعر وجهها ينقى بخيطين كذا في العباب، والصواب: نتفا بخيطين، وهو من الحف، بمعنى القشر.
 واستحف أموالهم في الغارة: أي أخذها بأسرها. قال ابن الأعرابي: حفحف الرجل: ضاقت معيشته، وهو مجاز، وقال ابن دريد: حفحف جناح الطائر، وكذا الضبع: إذا سمع لهما صوت، وكذلك خفخف الضبع، بالخاء المعجمة.
 ومما يستدرك عليه: المحفف، كمعظم: الضرع الممتلىء، الذي له جوانب، كأن جوانبه حفته، أي: حفت به، ورواه ابن الأعرابي بالجيم، وقد تقدم شاهده هناك. والحفاف، ككتاب: الإحداق بالشيء، والإطافة به.
 والحفف، محركة: الجمع، والقلة، يقال: ما عند فلان إلا حفف من المتاع، وهو القوت القليل، وهذه حفة من مال أو متاع، أي: قوت قليل، ليس فيه فضل من أهله. وهو حاف المطعم: أي يابسه وقحله، وكان الطعام حفاف ما أكلوا: أي قدره.
 وولد له حفف: أي على حاجة إليه. هذه عن ابن الأعرابي، ويروى بالجيم، وقد تقدم. وقال الفراء: ما يحفهم إلى ذلك إلا الحاجة: يريد ما يدعوهم، وما يحوجهم.
 والاحتفاف: أكل جميع ما في القدر، والاشتفاف: شرب جميع ما في الإناء. والحفوف، بالضم: اليبس من غير دسم.

  وحف بطن الرجل: لم يأكل دسما ولا لحما، فيبس. وحفت الثريدة: يبس أعلاها فتشققت. وفرس قفر حاف: لا يسمن على الصنعة وأحفت المرأة إحفافا، كاحتفت. والحفافة، بالضم: الشعر المنتوف، وقيل: ما سقط من الشعر المحفوف. وقوم أحفة به: حافون.
 والحافان من اللسان: عرقان أخضران يكتنفانه من باطن، وقيل: حاف اللسان: طرفه. والحفيف: صوت الشيء تسمعه كالرنة، أو الرمية، أو التهاب النار، ونحو ذلك، وأنشد الأصمعي يصف هوي حجر المنجنيق.

  أقبل يهوى وله حفيف وحفيف الريح: صوتها في كل ما مرت به. والحفيف: حفيف السهم النافذ. والحفيف: صوت أخفاف الإبل إذا اشتد سيرها، قال:
  يقول والعيس لها حفيف
  أكل من ساق بكم عنيف وقال الأصمعي: حف الغيث: إذا اشتدت غيثته حتى تسمع له حفيفا. ويقال: أجرى الفرس حتى أحفه: أي حمله على الحضر الشديد. والحفان: صغار الإبل، قال أبو النجم:
  والحشو من حفانها كالحنظل شبهها لما رويت بالماء بالحنظل في بريقه ونضارته، وقيل: الحفان من الإبل: ما دون الحشقاق. وفلان حف بنفسه: أي معنى.
 وحف العين: شفرها. واحتفت الإبل الكلأ: أكلته أو نالت منه. والحفة: ما احتفت منه. والحفيف: اليابس من الكلإ، والجيم لغة فيه. وحفاف الرمل، ككتاب: منقطعه، والجمع: أحفة. وحففته بالناس: أي جعلتهم حافين به، وحفت الجنة بالمكاره وهو محفف بخدمه، وهودج محفف بديباج.
 والأحفة: أماكن في ديار أسد وحنظلة، واحدها حفاف. قاله عمارة ابن عقيل، وبه فسر قول حده جرير، وقد تقدم كل ذلك في ج ف ف ونبه المصنف عليه هناك، وأغفله ههنا، فأنظره.

##### Türkçe

**الحشف** fetha ile: kuru ekmek; مزرد dedi ki:
  “Bana külle kaplanmış **حشف**’tan başka azık vermediler;                      yağı ondan unuttular; o, daha kuru ekmek, daha tatsızdır.”
Ve şöyle rivayet edilir: “(غير **شسف**)”; ikisi de mânâca birdir. Ve **الحشف**, hareke ile: en kötü hurma; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut o, çekirdeği olmayan zayıf olan, **الشيص** gibi; yahut ondan kuru bozuk olan; çünkü o kuruduğu vakit sertleşir ve bozulur; tadı yoktur ve tatlılığı yoktur. **امرؤ القيس** bir kartalı vasfederken dedi ki:
  “Sanki kuşların kalpleri, yaş ve kuru, onun yuvasında, eski **الحشف** **العناب**’dır.”

**الحشف**: eski meme; **الجوهري** onu nakletti; ve **شين**’i kesrelenir; ve ikisiyle de **طرفة**’nin sözü rivayet edilmiştir; devesini vasfederken:
  “Bazen onunla yük devesinin arkasında, bazen de                      eskiyen, yenilenen **الشن** gibi bir **حشف** üzerinde.”
Ve **الحشفة**, harekeli: **الكمرة**. Ve **الصحاح** ve **التهذيب**’de: sünnet yerinin üstünde olan. Ve **علي** (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “(**في الحشفة الدية**)”; o, erkeklik uzvunun başıdır; bir insan onu kesse, ona tam diyet vacip olur. Ve başka bir hadîste: “(**إذا التقى الختانان، وتوارت الحشفة، وجب الغسل**)”.

Ve **الحشفة**: hasattan sonra kalan ekin kökleri; Yemen ehlinin diliyle. Ve büyük yaşlı kadın; ona **الحشفة** denir. **الحشفة**: kuru maya. Ve **الحشفة**: insanın ve devenin boğazında çıkan yara.
**ابن دريد** dedi ki: **الحشفة**; etrafında yerden bir düzlük bulunan yumuşak bir kaya; yahut o, denizde biten bir kayadır. **ابن هرمة** bir deveyi vasfederken dedi ki:
  “Sanki o, bir kayıktır; onu **النو**ti dalgaların altında **حشفه**’sinden çevirir.”
: cemi **حشاف**; **كتاب** gibi.
Ve **الأزهري** dedi ki: **الحشفة**: denizde, küçük yuvarlak olduğu vakit suyun üstüne çıkmadığı bir adacık. Ve hadîste geldi: “Allah’ın Evi’nin yerinin mevkii bir **حشفة** idi; Allah yeri ondan yaydı.”

**الحشافة**, **كناسة** gibi: az su; **شمر** onu hikâye etti; ve **السين** onda bir dildir. Ve **الحشيف**, **أمير** gibi: elbiselerden eski olan. **صخر الغي الهذلي** dedi ki:
  “Ona, **حشف** bir küçük erkek deve musallat edildi;                      o, düşkünlere karşı otlatmak istediği vakit otlatır.”
Ve **استحشف** adam; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: **تحشف**’tir; **العباب** ve **اللسان**’ın nassı üzere: onu giydi; yani: **الحشيف**’i; o, eski elbisedir. **رجل متحشف** denir: üzerinde yırtık pırtık yamalı elbiseler vardır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ondan **عثمان** hadîsi: **أبان بن سعيد** (Allah ikisinden razı olsun) ona dedi ki: “Bana ne oluyor ki seni **متحشفا** **أسبل** görüyorum?”; dedi ki: “Sahibimizin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) izarı böyle idi.”

Ve **ابن دريد** dedi ki: Adam gözünü **تحشيفا** ile **حشف** etti: göz kapaklarını topladığı ve kirpiklerinin arasından baktığı vakit.
Dedi ki: Ve kulak **استحشفت**: kuruduğu ve büzüldüğü vakit. Ve meme **استحشف**: kuruduğu ve çekiştiği vakit; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: kurudu, çekişti. **الجمهرة**’nin nassı: dişinin memesi de böyledir; çekiştiği ve büzüldüğü vakit; “**استحشف** oldu” denir.

Ve ona ilâve olarak: **تمر حشف**, **كتف** gibi: **الحشف**’i çok olan hurma; nisbet üzere.
Ve hurma ağacı **أحشفت**: hurması **حشف** oldu. Ve meselde: “(**أحشفا وسوء كيلة?**)”; **الجوهري** onu böyle zikretti ve açıklamadı. Ve **العباب**’da: fiilin hazfiyle nasbıdır; yani: kötü hurmayı ve eksik ölçmeyi mi bir araya getiriyorsun? İki kötülüğün bir adam üzerinde toplanması hakkında darb-ı mesel yapılır.
Ve devenin memesi **أحشف**: büzüldüğü ve **استشن** olduğu vakit; yani: **الشن** gibi oldu.
Ve devenin arkasında **حشف**: ondan süt yükseldiği vakit; **ابن دريد** onu nakletti.
Ve develerin kılları **تحشفت**: ondan uçtu ve dağıldı; **السين**’de bir dil.
Ve denir: falanı **متحشفا** gördüm: yani kötü hâlli, yoksullaşmış, görünüşü perişan. Ve denildi: bedbaht, büzülmüş. Ve denildi: elbisesini sıvamış.

ح ص ف
**الحصف**: uzaklaştırma ve uzak etme; **الإحصاف** gibi; **النوادر**’de böyledir. Ve yine böyledir: onu şundan **حصبه** etti ve onu **أحصبه** etti: onu uzaklaştırdığı vakit.
**الحصف** hareke ile: kuru uyuz; ve derisi **حصف** etti; **فرح** gibi: uyuz oldu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: **الحصف**: büyümeyen, irinlenen küçük kabarcıklar; bazen sıcak günlerinde karnın yan tarafında çıkar.

Adam **حصف** etti, **كرم** gibi: aklı sağlamlaştı; o hâlde o **حصيف**’tir: aklı sağlam; masdar **الحصافة**’dır; **كرم** gibi, o hâlde o **كريم**’dir; ve o mecazdır. Ve denir: **الحصافة**: aklın kalınlığı ve görüşün iyiliği. Dedi ki:
  “Kışta sözün, yaz sözü;                      kışlık söz, yazlaşırsa;
  onda bundan şuna karıştırırsın;                      bilmem: ahmak mıyım yoksa **حصيف** mi?”
Ve **عمر**’in **أبي عبيدة**’ye (Allah ikisinden razı olsun) kitabında: “Allah’ın emri ancak uzak gafletli, **حصيف العقدة** ile yürür.” **العقدة** ile muradı: görüş ve tedbirdir.
Ve iş **أحصف** etti: onu sağlamlaştırdı; **الجوهري** onu nakletti; ve o mecazdır.
Ve ip **أحصف** etti: bükümünü sağlamlaştırdı; **الجوهري** onu nakletti.

Ve mecazdan: adam **أحضف** etti; at da böyledir: hızlı yürüdükleri vakit; **الجوهري** onu nakletti ve şu beyti şahit getirdi: recez söyleyen için; o, **العجاج**’dır:
  “Sert yere rastladığı vakit **أحصفا**.”
  “Ve hilekâra rastlarsa, yalpaladı.”
Ve at, **محصف**; **محسن** gibi; ve **منبر** ve **مصباح** (kalıbı) gibi; **المصباح**’ta olduğu gibi. **الصحاح**’ta olan: dişi deve **محصاف**. Ve onun şahidi **عبد الله ابن سمعان التغلبي**’nin sözü:
  “Ne ürkek ne de telaşlı olarak yürüdüm;                      eyerimle bir **محصاف** cesur dişi deve koşar.”
Yahut o, yani: **الإحصاف**: koşuşunda çakıl taşını kaldırmasıdır; **الصاغاني** onu nakletti. Yahut o: adımın birbirine yakın olduğu bir yürüyüştür; bununla beraber hızlıdır; **ابن السكيت** dedi. Ve **أبو عبيدة** dedi ki: atlarda **الإحصاف**: atın **يخذرف** etmesidir; erkek **محصف**, dişi **محصفة**; ve bu, yerleşikliğin en uç noktasına ulaşmaktır.

Şey **استحصف** etti: sağlamlaştı; ve o, görüş ve işte mecazdır; ipte hakikattir; **الجوهري** onu nakletmiştir. Zaman onun üzerine **استحصف** etti: yani şiddetlendi; **الجوهري** onu nakletti; ve o mecazdır. Mecazdan: ferç **استحصف** etti: cima esnasında daraldı ve kurudu; bu, sevilendir; o hâlde o **مستحصفة**’dir. Dedi ki: **النابغة الذبياني** bir kadının ferçini vasfederken:
  “Ve sapladığım vakit, bir **مستهدف**’e sapladım;                      **المجسة**’si kabarmış, **العبير** ile kül kaplanmış.
  Ve çektiğim vakit, bir **مستحصف**’ten çektim;                      ipiyle biçilmiş olanın çekişi gibi.”
Ve ona ilâve olarak: **رجل حصف**, **كتف** gibi: aklı sağlam, görüşü metin; nisbet üzere. Ve her sağlam, onda gedik olmayan: **حصيف**. Ve **المحصف**: sık, güçlü. Ve **ثوب حصيف**: dokuması sağlam, kalın. Ve **الكفاية**’de: **ثوب حصيف**: sık, örten.
Ve dokumacı dokumasını **أحصف** etti. Ve kavim **استحصف** etti ve **استحصدوا**: toplandıkları vakit. Ve **المحصوفة**: toplanmış bölük; **الأزهري** onu, **الأعشى**’nın sözüyle böyle tefsir etti:
  “Taifeleri, bir **محصوفة**’ye sığınır;                      hoş olmayan; yiğitler onun çarpışmasından korkar.”
Ve ip **استحصف** etti: sıkılaştı; **طائية**. Ve sıcak ona **إحصافا** ile **أحصفه** etti: bedeninde kabarcık çıkardı. Ve denir: **حبل محصف**, **مكرم** gibi: yani sabit kardeşlik; ve o mecazdır.

**الحضف**, kesre ile: **الجوهري** ve **صاحب اللسان** onu ihmal etti. **الصاغاني** dedi ki: yılan; **الحضب** gibi, **باء** ile. Ve **رويشد** için şu beyti şahit getirdi:
  “Sabahın dağları bir sarsıntıyla sarsıldı; ve bırakmadı                      onların ezicisi, sürünen bir engerek ne de **حضفـا**.”
  “Bize, yakınlarımız ve bizden arkamızdakiler yeter;                      yığınlar; eğer aksa, onun seli yoğun gelir.”

**الحنظف**، **بالمعجمة**، **كجندل**; el-Cevherî onu ihmal etti. el-Ezherî dedi ki: O, büyük karınlıdır; **النون** ziyadedir. Ben dedim ki: **التهذيب**’in, **اللسان**’ın, **العباب**’ın ve **التكملة**’nin nüshalarında olan, **بالطاء المهملة** iledir; musannif dışında, onu **بالمعجمة** ile ضبط eden musanniflerden hiç kimseyi bulmadım; bunda onun bir selefi yoktur; öyleyse düşün.

**حف** başını, **يحف**، **حفوفا**: yağ ile (yağlama ile) ahdinden sonra; bunu el-Asma‘î söyledi. Başkası şunu ekledi: ve dağınık saçlı oldu; bu mecazdır. el-Cevherî, el-Kumeyt’ten bir kazığı vasfederken şu beyti şahit getirdi:
وأشعث في الدار ذي لمة
يطيل الحفو ولا يقمـل
**في اللسان**: yani bir kazık. Ve **أحفه** arkadaşı: onun bakımını terk etti. **حفت** yer, **تحف حفوفا**: suyun yokluğundan otları kurudu; aynı şekilde **قفت** de (böyledir); **الأساس**’ta olduğu gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **حف** işitmesi, **حفوفا**: hepsi gitti de ondan hiçbir şey kalmadı. Râciz dedi ki:
قالت سليمى إذ رأت حفوفي
مع اضطراب اللحم والشفوف
Bunu el-Ezherî, Ru’be’ye ait olarak rivayet etti; hâlbuki ona ait değildir; **العباب**’da olduğu gibi. **حف** bıyığını ve başını, **يحف حقا**: ikisini de **أحفاهما** (tıraş etti). **المحكم**’de: **حف** sakalı, **يحفها حفا**: ondan aldı; sakal da kendi kendine **حفت**، **تحف حفوفا**: dağınık oldu.

**حف** at, **يحـف حفيفا**: koşması sırasında bir ses işitildi; o, koşuşunun uğultusudur. Ve engerek **حف حفيفا**: yani **فح فحيحا**; ancak **الحفيف** onun derisindendir, **الفحيح** ise ağzındandır. Bu, Ebû Hayra’dandır. **اللسان**’da: **الأنثى من الأساود** **تحف حفيفا**; o, derisinin sesidir; birbirine sürtüldüğünde (çıkar). Kuşun kanadının **حفيف**’i de böyledir; bunu el-Cevherî söyledi. Ru’be dedi ki:
ولت حباراهم لها حفيف
Ve denir ki: **حف** bokböceği, **يحـف**: uçtuğu zaman. **حفت** ağaç, **حفيفا**: dalları üzerine rüzgârın geçmesiyle ses çıkardığı zaman. İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği şu söz:
أبلغ أبا قيس حفيف الأثأبه
Onu açıkladı ve dedi ki: O, zayıf akıllıdır; sanki rüzgârın hareket ettirdiği bir **أثأبة**’nin **حفيف**’i gibidir. Ve denildi ki: manası, onu tehdit et ve onu hareket ettir; rüzgârın bu ağacı hareket ettirmesi gibi. İbn Sîde dedi ki: Bu, bir şey değildir.

**حفت** kadın, yüzünü kıllardan, **تحف**; **حفافا** (kesre ile) ve **حفا**: ustura ile ondan kılları giderdi ve onu soydu; **كاحتفت** gibi. Ve denir ki: o **تحتف**: yüzünün kıllarını iki ip ile yolma suretiyle **يحـف** edecek kimseye emreder; bu, soyma(candır); Leys’ten ileride geleceği üzere.

Denir ki: **الحفة**: tam ikramdır; bunu İbn Abbâd ve **اللسان**’ın sahibi nakletti. **الحفة**: Halep’in batısında bir **كورة**’dir; bunu es-Sâgânî nakletti.

**الحفة**: dokuma tezgâhı aleti; o, elbisenin üzerine sarıldığı şeydir. Ve kendisine **الحف** denilen şey, dokuma tezgâhıdır; bunu el-Asma‘î söyledi. Ebû Sa‘îd dedi ki: **الحفة**: dokuma tezgâhı aletidir; ona **حف** denmez; ancak **الحف** dokuma tezgâhıdır; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: dokumacının **حفة**’si: onun geniş tahtasıdır; onunla atkıyı çözgü arasında düzenler. Ve denir ki: **الحفة**: üç kamıştır. Ve denildi: **الحفة** (kesre ile). Ve denildi: o, dokumacının kılıç gibi vurduğu şeydir. Ve **الحف**: gidip gelen kamıştır; el-Ezherî söyledi. Bedevîler yanında böyledir. Çoğulu: **حفوف**. Ve denir: sen ne **بحفة**’sin ne de **نيرة**. **الحفة**: geçen şeydir; **النيرة**: enine olan ağaçtır. Bu, ne fayda veren ne zarar veren kimse için darb-ı meseldir; manası: hiçbir şeye yaramaz.

**الحف**: beyaz, dikenli bir balık; İbn Abbâd’dan. **الحفان**: devekuşunun yavruları ve küçükleri; erkek ve dişi için; bunu el-Cevherî söyledi. İbnü’s-Seyyid onu yalnız dişilere tahsis etti; şeyhimiz bunu **شرح الكفاية**’de nakletti. Tekili **حفانة**’dır. Burada kaidesine muhalefet etti ve “**بهاء** ile” demedi. el-Cevherî dedi ki: el-Asma‘î, Üsâme el-Hüzelî’den şu beyti şahit getirdi:
وإلا النعام وحـفـانـه
وطغيا من اللهق الناشط
Ebû ‘Amr ve Ebû ‘Abdullah rivayet etti: **وطغيا** tenvin ile; yani bir ses. Denir: **طغى** boğa, **طغيا**. Başkaları onu **وطغيا** (damme ile) rivayet etti: yaban sığırının küçüğü. Sa‘leb dedi ki: o, **الطغيا**’dır (fetha ile).

**الحفان**: hizmetçiler; el-Cevherî nakletti; sanki devekuşu yavrularına benzetme olarak.

**الحفان**: kaplardan dolu olan; **حفافها**’sına yakın dolulukta; yahut ölçülen şeyin iki **حفاف**’ına ulaşan; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani iki yanı. **الحفاف**، **ككتاب**: yan. Tarafe, dişi devenin kuyruğunun sinirinin iki yanını vasfederken dedi ki:
كأن جناحي مضرحي تكنـفـا
حفافيه شكا في العسيب بمسرد
**الحفاف**: izdir. Ve denir: o, onun **حفافه**’si üzere geldi; ve **حففه**’si ve **حفه**’si (ikisi de fetha ile): yani onun izi; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: **جاء على حف ذلك** ve **حففه** ve **حفافه**: yani onun vakti ve zamanı.

**الحفاف**: kelin başı etrafındaki saç perçemidir; bunu el-Asma‘î söyledi. Ömer (Allah ondan razı olsun) kel idi; onun **حفاف**’ı vardı. Çoğulu: **أحفة**. Zü’r-Rumme, çanakları anarken dedi ki:
فمـا مـرتـع الـجـيران إلا جـفـانـــكـــم
تبـارون أنـتـــم والـــرياح تـــبـــاريا
لهن إذا أصبحن منهم أحفة
وحين يرون الليل أقبل جائبا
**أحفة**: yani etrafında halka olan kavim. Yüce Allah’ın sözü: **وترضى الملائكة حافين من حول العرش**; ez-Zeccâc dedi ki: yani kuşatmışlar. es-Sâgânî ekledi: **بأحفته**; yani yanlarıyla. er-Râgıb dedi ki: onun iki **حفاف**’ı ile çevreleyenler. Leys dedi ki: **سويق حاف**: yani yoğrulmamış. Bir bedevî dedi ki: bize bir **عصيدة** getirdiler ki **قد حفت**; sanki onun sonunda çatlaklar var. Ve denildi: o, iç yağıyla da zeytinyağıyla da yoğrulmamış olandır.

el-Lihyânî dedi ki: o, **حاف**tır, **بين الحفوف**: yani göz değmesiyle şiddetli isabet edendir; mana, onunla insanlara isabet ettirmesidir. Yüce Allah’ın sözü: **و حففناهما بنخل**: yani hurmaları, ikisinin **أحفة**’sine bitişik/çevreleyici kıldık; yani iki yanları.

Mecazdan: **الحفف**, harekeli; ve **الحفوف**; onu (bu lafzı) kullanması, onun fetha ile olduğunu gerektirir; doğru olan ise onun damme iledir: el-Asmaʿî’den (naklen) kötü geçim; ve mal azlığı. Denir: “Onların üzerinde ne **حفف** ne de **ضفف** görüldü”; yani: yoksunluk izi; sanki onda bir **حفف** içine konulmuş gibi; yani bir yan; “O, geçimin ortasında” denilen kimsenin aksine. er-Râgıb’ın (sözü): **صفضة**. İbn Düreyd dedi: **الحفف**: geçimde darlık. Bir kadın dedi: “Kocam çıktı; çocuğum yetim kaldı; onlara ne **حفف** ne de **ضعف** isabet etti.” Dedi: **الحفف**: darlık; **الضفف**: yemeğin azalması ve yiyenlerinin çoğalmasıdır. Ve denildi: o, bakmakla yükümlü olunanların miktarıdır. el-Lihyânî dedi: **الحفف**: geçimden kifayet (yetecek kadar) olandır. “Geçimden onlara **حفف** isabet etti”; yani: şiddet. Saʿleb dedi: **الحفف**: bakmakla yükümlü olunanların azık miktarı kadar olmasıdır. Hadiste: onun (aleyhisselâmın) yemekten ancak **حفف** üzere doyduğu; yani ancak, yanında hâl refah ve bolluğun tersiyken doyduğu. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: bir adama “Ebû Ubeyde’yi nasıl buldun?” diye sordu; dedi: “**حفوفا** gördüm”; yani geçim darlığı. el-Asmaʿî dedi: “Geçimden onlara **ضفف** ve **حفف** ve **قشف** isabet etti”; bunların hepsi geçimin şiddetindendir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الضفف**: azlık; **الحفف**: ihtiyaç. Ve denir: ikisi birdir. Şu beyit okundu:
  “Bir hediye ki kifayet idi, **حففـا** idi;
  komşuya ve lütufkâr olana ulaşmaz.”
Ebû’l-Abbâs dedi: **الضفف**: lokmanın mal miktarından daha fazla olmasıdır; **الحفف**: lokmanın mal miktarı kadar olmasıdır. Dedi: Nebî (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yediği zaman, onunla birlikte yiyenlerin sayısı, yenilenin meblağı ve kifayeti miktarından daha fazla olurdu. **الحفف** (bir işten): onun yanı. Denir: “O, bir işin **حفف**’ı üzerindedir”; yani ondan bir yan ve bir yüksek yer.

İbn Abbâd dedi: erkeklerden **الحفف**: kısa, muktedir (güç yetiren) olan. **المحفة**, kesre ile; el-Cevherî ve es-Sâgânî onu böyle ضبط etti. Şeyhimiz dedi: ʿIyâz’ın **مشارق**’ında onun fetha ile olduğu (geçer): kadınlar için, hedeç gibi bir binek; ancak kubbeleştirilmez; yani hedeç kubbeleştirilir. Onu el-Cevherî nakletti. Başkası dedi: **المحفة**: etrafı sarılan bir semer; sonra kadın onun içinde biner. İbn Düreyd dedi: ona bu ad verildi; çünkü içindeki oturana odun (tahta) **يحف** eder; yani onu bütün yanlarından kuşatır.

Onu bir şeyle **حفه** etti; “**مده**” gibi: onu kuşattı; tıpkı hedeci elbiselerle **يحُف** ettiği gibi; **العباب**’da olduğu üzere. **اللسان**’da: onu çepeçevre sardılar; etrafını dolaştılar; (başında) beklediler; çevresinde döndüler. **التهذيب**’de: kavim, efendilerinin etrafını **حف** etti. Hadiste: “Onları kanatlarıyla **فيحفونهم**”; yani onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler. Başka bir hadiste: “Melekler onları kuşatmadıkça.”

Meselde: “Bizi **حفنا** eden veya **أورفنا** eden ölçülü olsun”; el-Cevherî nakletti. Ebû Ubeyd dedi: övgüde ölçülülük hakkında darb-ı meseldir; yani etrafımızda dolaştı, işimizle ilgilendi ve bize ikram etti. **الصحاح**’ta: yani bize hizmet etti, bizi korudu ve bize şefkat gösterdi. Ebû Ubeyd dedi: yani bizi öven kimse bunda aşırı gitmesin; fakat hak ile konuşsun. Başka bir meselde: “Bizi **حفنا** eden veya **رفنا** eden bıraksın.”

Bundan (olarak) onların sözü: “Onun ne **حاف**’ı var ne **راف**’ı”; ve onu **يحفه** ve **يرفه** eden kimse gitti; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani ona verir ve ona erzak sağlar. el-Asmaʿî dedi: “O, **يحف** ve **يرف** eder”; yani kalkar ve oturur; öğüt verir ve acır. Dedi: **يحف**’in manası: onun için bir **حفيف** işitirsin.

**الحفاف**, “**شداد**” gibi: küçük dilin altındaki yumuşak et. Denir: “**حفافه** kurudu.” Bunu el-Asmaʿî söyledi; el-Ezherî nakletti: onu “**شداد**” gibi ضبط etmedi; ancak onun sevki, onun “**كتاب**” gibi olduğuna delâlet eder. Dedi: **الحفاف**: üst damağın alt kısmında küçük dile kadar olan et.

**الحفافة**, “**كناسة**” gibi: samanın ve yoncanın artığı; ikisinin artığıdır. Bunu İbn Abbâd söyledi. Mecazdan: ihtiyaç onları şiddetli bir **حفا** ile **حفتهم** etti; yani onlar muhtaçlardır. Ve **قوم محفوفون**; nüshalarda böyle; doğru olan, bağlamda: yani muhtaçlar; ve onlar **قوم محفوفون**; **الصحاح**’ın nassı olduğu üzere.

İbn Abbâd dedi: **حف حف**: horoz ve tavuk için bir azarlama (sesleniş). Dedi: **أحففته**: ona çirkin olanı hatırlattım; bu mecazdır. “Başımı **أحففت**”: yağ sürmeyi ondan uzaklaştırdım (yağsız bıraktım). el-Cevherî nakletti; bu, el-Asmaʿî’nin sözüdür. “Atı **أحففت**”: onu şiddetli hazır (koşu)ya yükledim; ta ki onun bir **حفيف**’i olsun; o da karnının uğultusudur. Nüshalar böyle; **العباب**’da da böyledir. **الصحاح** ve **اللسان**’da olan: koşuşunun uğultusudur; belki doğru olan odur.

“Elbiseyi **أحففت**”: onu **الحف** ile dokudum; yani dokuma tezgâhı ile; “onu **حففته** **تحفيفا**” gibi; **الحف**’tan. Mecazdan: adam **حفف** etti **تحفيفا**: yorulup çabaladığı ve malı azaldığı zaman; “yer **حفت**”: yani kurudu. Muâviye’nin (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: ona, Abdullah b. Caʿfer’in (Allah ikisinden de razı olsun) yüzünün **حفف** ettiği ve vermesi ve bağışlaması sebebiyle yorulup çabaladığı ulaştı; ona ölçülülüğü emreden ve israfı yasaklayan bir yazı yazdı; ve ona eş-Şemmâh’ın şiirinden iki beyit yazdı:
  “Kişinin malı onu düzeltir de zengin eder;
  onun yoksullukları, kanaatten daha izzetlidir.
  Onunla, ona arız olan musibetleri kapatır;
  günlerden, şiddetli susuzluk gibi (ansızın) gelenleri.”
“Etrafında **حفف** etti”: onu çepeçevre sardı; “**حف** **حفا**” gibi. İbnü’l-Aʿrâbî şu beyiti okudu:
  “Bir yumurta gibi; çayırlık bir düzlükte yuva yapmış;
  onu, göğsüyle kara bir (kuş) çepeçevre **يحففها** eder; tüysüz.”
“**احتف** etti **احتفافا**”: yani etrafında döndü. “Bitkiyi **احتف** etti”: onu biçti; es-Sâgânî nakletti. Bazı nüshalarda: **حززه**; başka bir nüshada: **جزره**; bu yanlıştır. el-Leys dedi: kadın **واحتفت**: yüzünün saçını **يحُف** edecek (temizleyecek) kimseye emretti; iki iplikle; **العباب**’da böyle. Doğrusu: iki iplikle **نتفا** (yolma)dır; bu, **الحف**’tandır; “kabuk soyma” manasında.

Baskında onların mallarını **استحف** etti: yani hepsini birden aldı. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: adam **حفحف** etti: geçimi daraldı; bu mecazdır. İbn Düreyd dedi: kuşun kanadı **حفحف** etti; ve sırtlan da; ikisinden ses işitildiği zaman. Yine sırtlan **خفخف** eder; noktalı **الخاء** ile.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المحفف**, “**معظم**” gibi: dolu meme; yanları olan; sanki yanları onu **حفته** etmiş; yani onu kuşatmış. İbnü’l-Aʿrâbî onu **الجيم** ile rivayet etti; onun şahidi orada geçti. **الحفاف**, “**كتاب**” gibi: bir şeyi çepeçevre kuşatma ve onun etrafında dolaşma.

**الحفف**, harekeli: topluluk ve azlık. Denir: “Falanın yanında eşyadan ancak **حفف** vardır”; o, az bir azıktır. Ve bu, maldan veya eşyadan bir **حفة**’dir; yani az bir azık; ehlinin yanında fazlalık yoktur. O, yiyeceğin **حاف**’ıdır; yani onun kurusu ve kıt olanı. Yiyecek, yediklerinin **حفاف**’ı idi; yani onun miktarı.

Ona bir **حفف** doğdu; yani ona ihtiyaç üzere (muhtaç olarak). Bu, İbnü’l-Aʿrâbî’dendir; **الجيم** ile rivayet edilir; geçti. el-Ferrâ dedi: “Onları buna sevk eden ancak ihtiyaçtır”; yani onları çağıran ve onları muhtaç eden (şey).

**الاحتفاف**: tenceredeki şeyin tamamını yemek; **الاشتفاف**: kaptaki şeyin tamamını içmek. **الحفوف**, damme ile: yağsız (katıksız) kuruluk.

**وحف بطن الرجل**: Adamın karnı (içi): yağlı da et de yemedi; böylece kurudu. **وحفت الثريدة**: **الثريدة**’nin üstü kurudu da çatladı. **وفرس قفر حاف**: (Bu) **قفر** (olan) **حاف** at: yemle semirmez. Ve kadın **أحفت** (onu) **إحفافا** (ile), **كاحتفت** (gibi). Ve **الحفافة**, (ضم ile): yolunmuş saçtır; ve denildi ki: tıraşlanmış saçtan düşen şeydir. Ve bir kavim **أحفة به**: onunla **حافون** (dur).

Ve dilin **الحافان**’ı: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır; ve denildi ki: **حاف اللسان**: onun ucu. Ve **الحفيف**: bir şeyin sesi; onu çınlama gibi, yahut atış gibi, yahut ateşin alevlenmesi gibi ve bunun benzeri olarak işitirsin. Ve الأصمعي, mancınık taşının düşüşünü vasfederek inşad etti:

أقبل يهوى وله حفيف

Ve **حفيف الريح**: geçtiği her şeyde onun sesi. Ve **الحفيف**: delip geçen okun **حفيف**’idir. Ve **الحفيف**: develerin ayak tabanlarının sesi; yürüyüşleri şiddetlendiği zaman. Dedi ki:

يقول والعيس لها حفيف
أكل من ساق بكم عنيف

Ve الأصمعي dedi: **حف الغيث**: yağışı şiddetlendiği zaman; öyle ki onun için bir **حفيف** işitirsin. Ve denilir: atı koşturdu, ta ki **أحفه**: yani onu şiddetli sürate yükledi. Ve **الحفان**: develerin küçükleri; أبو النجم dedi ki:

والحشو من حفانها كالحنظل

Onu, su ile sulandığı zaman parlaklığında ve tazeliğinde **الحنظل**’e benzetti. Ve denildi ki: develerden **الحفان**: **الحشقاق**’tan aşağı olan şeydir. Ve falan kimse kendisiyle **حف**: yani (bir) mânâ (kastetti).

Ve **حف العين**: onun kirpiği. Ve develer otu **احتفت**: onu yedi yahut ondan aldı. Ve **الحفة**: ondan **احتفت** ettiği şeydir. Ve **الحفيف**: ottan kuru olan şeydir; ve **الجيم** onda bir lehçedir. Ve kumun **حفاف**’ı, **ككتاب** (vezninde): onun kesildiği yer; çoğulu: **أحفة**. Ve onu insanlarla **حففته**: yani onları onunla **حافين** kıldım. Ve cennet, meşakkatlerle **حفت**; ve o, hizmetkârlarıyla **محفف**’tir. Ve **هودج** ipekle **محفف** (olandır).

Ve **الأحفة**: Esed ve Hanzala diyarlarında yerlerdir; tekili **حفاف**’tır. Bunu عمارة ابن عقيل söyledi; ve onunla, جرير’in (şu) sözünü tefsir etti; ve bütün bunlar **ج ف ف**’te daha önce geçti; ve musannif orada ona dikkat çekti, burada ise onu ihmal etti; ona bak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَشَفَ
1 حَشَفَ ذ , said of a she-camel's dug, Its milk became drawn up or withdrawn or withheld, or it went away, from it. (IDrd, L, TA. [See also 4 and 10.])

حشّف عَيْنَهُ
2 حشّف عَيْنَهُ ذ , inf. n. تَحْشِيفٌ, He (a man, TA) contracted his eyelids, and looked through the interstices of their lashes. (IDrd, K.)

احشف
4 احشف ذ , said of a she-camel's udder, It became contracted, and like an old worn-out water-skin or milk-skin. (TA. [See also 1 and 10.]) ― -b2- احشفت النَّخْلَةُ The palm-tree bore dates such as are termed حَشَف. (S, Mgh, Msb.)

تحشّف
5 تحشّف ذ He wore old and worn-out clothing, (O, L, KL, TA,) such as is termed حَشِيف: (O, L, TA:) in the copies of the K, erroneously, ↓ استحشف. (TA.)

استحشف
10 استحشف ذ , said of an udder, (Jm, K,) It became contracted: (Jm:) or became dried up and contracted. (K. [See also 1 and 4.]) And استحشفت الأُذُنُ The ear became dried up (Mgh, Msb, K) and contracted. (K.) And استحشف الأَنْفُ The cartilage of the nose became dried up from want of natural motion. (Msb.) ― -b2- See also 5.

حَشْفٌ
حَشْفٌ ذ Dry bread. (K.)

حَشَفٌ
حَشَفٌ ذ The worst kind of dates; (S, Mgh, Msb, K;) that dry up without ripening, so that they have no flesh: (Msb:) or dates without firmness, having no stones; (K;) like شِيص: (TA:) or dry, or tough, bad dates; (K;) for when they dry up, they become hard and bad, without taste and without sweetness: (TA:) or of which the lower portion has become bad and rotten, while in its place: (IAar, TA in art. خشو:) n. un. with ة. (Msb.) [Hence,] أَحَشَفًا وَ سُوْءَ كِيلَةٍ, a prov., (S, Meyd, O,) meaning Dost thou combine the worst of dates and bad measure? applied to him who combines two bad qualities. (Meyd, O.) ― -b2- A worn-out udder; (S, K;) as also ↓ حَشِفٌ: (K:) or an udder of which the milk has dried up, so that it has become contracted. (EM p. 67.) ― -b3- A thing that is lean, and dry, or withered. (KL.)

حَشِفٌ
حَشِفٌ ذ : see حَشَفٌ. - تَمْرٌ حَشِفٌ Dates having many such as are termed حَشَف. (TA.)

حَشَفَةٌ
حَشَفَةٌ ذ The head [or glans] of the penis: (TA:) or the part of the penis, (S, K,) [i. e.] the part of the head of the penis, (Mgh,) that is above [i. e. beyond] the place of circumcision: (S, Mgh, K:) [accord. to the latter explanation, somewhat more than the glans:] the mulct for the cutting off of which is the whole price of blood. (TA.)

حَشِيفٌ
حَشِيفٌ ذ Old, and worn-out: applied to clothing or a garment. (S, K, TA.)

نَخْلَةٌ مِحْشَافٌ
نَخْلَةٌ مِحْشَافٌ ذ [A palm-tree that bears dates such as are termed حَشَف]. (S and L voce مِعْرَارٌ.)

مُتَحَشِّفٌ
مُتَحَشِّفٌ ذ A man clad in old and worn-out clothing [such as is termed حَشِيف]: (S, TA:) a man in evil condition; slovenly in his person; threadbare, shabby, or mean, in the state of his apparel: or dried up, and shrivelled: or having his garment tucked up. (TA.)

##### Türkçe

**حَشَفَ**
1 **حَشَفَ** ذ, dişi devenin memesine dair söylenir: sütü ondan çekildi yahut geri çekildi yahut alıkonuldu; yahut ondan gitti. (IDrd, L, TA. [Ayrıca 4 ve 10’a da bak.])

**حشّف عَيْنَهُ**
2 **حشّف عَيْنَهُ** ذ, mastar: **تَحْشِيفٌ**, o (bir adam, TA) göz kapaklarını büzdü ve kirpiklerinin aralıklarından baktı. (IDrd, K.)

**احشف**
4 **احشف** ذ, dişi devenin memesine dair söylenir: büzüldü ve eski, yıpranmış bir su tulumu yahut süt tulumu gibi oldu. (TA. [Ayrıca 1 ve 10’a da bak.]) — -b2- **احشفت النَّخْلَةُ** Hurma ağacı, **حَشَف** diye adlandırılan türden hurmalar verdi. (S, Mgh, Msb.)

**تحشّف**
5 **تحشّف** ذ O, **حَشِيف** diye adlandırılan türden eski ve yıpranmış elbise giydi; (O, L, KL, TA,) (O, L, TA:) K’nin nüshalarında hatalı olarak ↓ **استحشف**. (TA.)

**استحشف**
10 **استحشف** ذ, bir memeye dair söylenir: büzüldü; (Jm, K,) (Jm:) yahut kurudu ve büzüldü. (K. [Ayrıca 1 ve 4’e de bak.]) Ve **استحشفت الأُذُنُ** Kulak kurudu (Mgh, Msb, K) ve büzüldü. (K.) Ve **استحشف الأَنْفُ** Burnun kıkırdağı, tabii hareketin yokluğundan kurudu. (Msb.) — -b2- Ayrıca 5’e de bak.

**حَشْفٌ**
**حَشْفٌ** ذ Kuru ekmek. (K.)

**حَشَفٌ**
**حَشَفٌ** ذ Hurmanın en kötü türü; (S, Mgh, Msb, K;) olgunlaşmadan kuruyan, öyle ki eti olmayan: (Msb:) yahut sağlamlığı olmayan, çekirdeği bulunmayan hurmalar; (K;) **شِيص** gibi: (TA:) yahut kuru, yahut sert, kötü hurmalar; (K;) çünkü kuruduklarında tatsız ve tatlılıksız olarak sert ve kötü olurlar: (TA:) yahut alt kısmı bozulup çürümüş olan, hâlbuki yerinde iken: (IAar, TA, md. خشو’da:) tekil isim (n. un.) ة ile. (Msb.) [Bundan dolayı,] **أَحَشَفًا وَ سُوْءَ كِيلَةٍ**, bir darbımesel, (S, Meyd, O,) mânâsı: Hurmanın en kötüsünü ve kötü ölçüyü birleştiriyor musun? iki kötü vasfı birleştiren kimseye uygulanır. (Meyd, O.) — -b2- Yıpranmış bir meme; (S, K;) bunun gibi ↓ **حَشِفٌ** de: (K:) yahut sütü kurumuş bir meme; öyle ki büzülmüş olmuştur. (EM s. 67.) — -b3- Zayıf ve kuru, yahut solmuş bir şey. (KL.)

**حَشِفٌ**
**حَشِفٌ** ذ: **حَشَفٌ**’a bak. - **تَمْرٌ حَشِفٌ** İçinde **حَشَف** diye adlandırılanlardan çok bulunan hurmalar. (TA.)

**حَشَفَةٌ**
**حَشَفَةٌ** ذ Penisin başı [yahut glansı]: (TA:) yahut penisin bir kısmı, (S, K,) [yani] penisin baş kısmının, (Mgh,) sünnet yerinin üstünde [yani ötesinde] olan kısmı: (S, Mgh, K:) [son açıklamaya göre, glanstan biraz daha fazla:] bunun kesilmesinin diyeti, kan bedelinin tamamıdır. (TA.)

**حَشِيفٌ**
**حَشِيفٌ** ذ Eski ve yıpranmış: elbiseye yahut bir giysiye uygulanır. (S, K, TA.)

**نَخْلَةٌ مِحْشَافٌ**
**نَخْلَةٌ مِحْشَافٌ** ذ [**حَشَف** diye adlandırılan türden hurmalar veren bir hurma ağacı]. (S ve L, md. **مِعْرَارٌ**’da.)

**مُتَحَشِّفٌ**
**مُتَحَشِّفٌ** ذ **حَشِيف** diye adlandırılan türden eski ve yıpranmış elbise giymiş bir adam: (S, TA:) kötü hâlde bir adam; şahsında özensiz; giyiminin hâlinde yıpranmış, pejmürde yahut bayağı: yahut kurumuş ve buruşmuş: yahut elbisesini yukarı toplamış olan. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَشَفَ
حَشَفَ أَحْشَفَ IV ,
a.  Bore bad dates ( palm tree ).

تَحَشَّفَ
تَحَشَّفَ V ,
a.  Was shabbily dressed, poorly clad.

حَشَف
حَشَف 4 ,
a.  Bad dates.

حَشِيْف
حَشِيْف 25 ,
a.  Shabby clothing.

##### Türkçe

**حَشَفَ**
**حَشَفَ أَحْشَفَ** IV ,
a. (hurma) palm ağacının kötü hurma vermesi.

**تَحَشَّفَ**
**تَحَشَّفَ** V ,
a. Pejmürde giyinmişti, kötü giyimliydi.

**حَشَف**
**حَشَف** 4 ,
a. Kötü hurmalar.

**حَشِيْف**
**حَشِيْف** 25 ,
a. Pejmürde giysi.
