# حشف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B4%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حشف

الحشف بالفتح: الخبز اليابس قال مزرد:
  ومازودوني غير حشف مـرمـد                      نسوا الزيت عنه فهو أغبز شاسف ويروي: )غير شسف( وهما بمعنى. والحشف، بالتحريك: أردأ التمر، كما في الصحاح، أو هو الضعيف الذي لا نوى له، كالشيص، أو اليابس الفاسد منه، فإنه إذا يبس صلب وفسد، لا طعم له ولا حلاوة، قال امرؤ القيس يصف عقابا:
  كأن قلوب الطير رطبا ويابسالدي وكرها العناب الحشف البالي

  الحشف: الضرع البالي، نقله الجوهري، وتكسر شينه، وبهما روى قول قول طرفة، يصف ناقته:
  فطورا به خلف الزميل وتارة                      على حشف كالشن ذاو مجدد والحشفة، محركة: الكمرة. وفي الصحاح والتهذيب: ما فوق الختان، وفي حديث علي رضي الله عنه: )في الحشفة الدية(، هي رأس الذكر، إذا قطعها إنسان وجبت عليه الدية كاملة، وفي حديث آخر: )إذا التقى الختانان، وتوارت الحشفة، وجب الغسل(.
 والحشفة: أصول الزرع التي تبقى بعد الحصاد، بلغة أهل اليمن، والعجوز الكبيرة، يقال لها: الحشفة، الحشفة: الخميرة اليابسة، والحشفة: قرحة تخرج بحلق الانسان والبعير.
 قال ابن دريد: الحشفة  صخرة رخوة حولها سهل من الأرض، أو هي صخرة تنبت في البحر، قال ابن هرمة يصف ناقة:
  كأنها قادس يصرفه الـنـو                      تي تحت الأمواج عن حشفه : ج حشاف، ككتاب.
 وقال الأزهري: الحشفة: جزيرة في البحر لا يعلوها الماء إذا كانت صغيرة مستديرة، وجاء في الحديث: )إن موضع بيت الله كانت حشفة فدحا الله الأرض عنها.
 الحشافة، ككناسة: الماء القليل، حكاه شمر، والسين لغة فيه. والحشيف، كأمير: الخلق من الثياب، قال صخر الغي الهذلي:
  أتيح لهـا أقـيدر حـشـف                      إذا سامت على الملقات ساما واستحشف الرجل، هكذا في سائر النسخ، وصوابه: تحشف، كما نص العباب واللسان: لبسه، أي: الحشيف، وهو الثوب البالي، يقال: رجل متحشف:عليه أطمار رثاث، كما في الصحاح، ومنه حديث عثمان: قال له أبان بن سعيد رضي الله عنهما: )مالي أراك متحشفا أسبل، فقال: هكذا كانت إزرة صاحبنا صلى الله عليه وسلم (.
 وقال ابن دريد: حشف الرجل عينه تحشيفا: إذا ضم جفونه، ونظر من خلل هدبها.
 قال: واستحشفت الأذن: إذا يبست فتقبضت، واستحشف الضرع: إذا يبست فتقلصت، هكذا سائر النسخ، والصواب: يبس فتقلص، ونص الجمهرة: وكذلك ضرع الأنثى إذا تقلص وتقبض، يقال: قد استحشف.
 ومما يستدرك عليه: تمر حشف، ككتف: كثير الحشف، على النسب.
 وقد أحشفت النخلة: صار تمرها حشفا وفي المثل: )أحشفا وسوء كيلة?(، وهكذا ذكره الجوهري ولم يفسره، وفي العباب: انتصابه بإضمار الفعل، أي: أتجمع التمر الرديء والكيل المطفف? يضرب في خلتي إساءة تجتمعان على الرجل.
 وأحشف ضرع الناقة: إذا تقبض واستشن، أي: صار كالشن.
 وحشف خلف الناقة: إذا ارتفع منها اللبن، نقله ابن دريد.
 وتحشفت أوبار الإبل: طارت عنها وتفرقت، لغة في السين.
 ويقال: رأيت فلانا متحشفا: أي سيء الحال متقهلا، رث الهيئة، وقيل: مبتئسا متقبضا، وقيل: مشمرا ثوبه.
  ح ص ف
 الحصف: الإقصاء والإبعاد، كالإحصاف، كذا في النوادر، وكذا، حصبه عن كذا، وأحصبه: إذا أقصاه.
 الحصف بالتحريك الجرب اليابس وقد حصف جلده، كفرح: جرب، كما في الصحاح، وقيل: الحصف: بثر صغار يقيح ولا يعظم، وربما خرج في مراق البطن أيام الحر.

  حصف الرجل، ككرم: استحكم عقله، فهو حصيف: محكم العقل، والمصدر الحصافة، ككرم فهو كريم، وهو مجاز، ويقال: الحصافة: ثخانة العقل وجودة الرأي، قال:
  حديثك في الشتاء حديث صيف                      وشتوي الحديث إذا تصـيف فتخلط فيه من هذا بهذا فما أدري: أأحمق أم حصيف? وفي كتاب عمر إلى أبي عبيدة رضي الله عنهما:  أن لا يمضي أمر الله إلا بعيد الغرة، حصيف العقدة( أراد بالعقدة: الرأي والتدبير.
 وأحصف الأمر: أحكمه، نقله الجوهري، وهو مجاز.
 وأحصف الحبل: أحكم فتله، نقله الجوهري.
 ومن المجاز: أحضف الرجل، كذلك الفرس: إذا مرا سريعا، نقله الجوهري وأنشد: للراجز، وهو العجاج:
  ذار إذا لاقي العزاز أحصفا
  وإن تلقى غدرا تخطرفا وفرس، محصف، كمحسن، ومنبر ومصباح، كما في المصباح، والذي في الصحاح ناقة محصاف، وشاهده قول عبد الله ابن سمعان التغلبي:
  وسريت لا جزعا ولا متهلعـا                      يعدو برحلي جسرة محصاف أو هو، أي: الإحصاف: أن يثير الحصباء في عدوه، نقله الصاغاني، أو وهو مشي فيه تقارب خطو، وهو مع ذلك سريع، قاله ابن السكيت، وقال أبو عبيدة: الإحصاف في الخيل: أن يخذرف الفرس محصف، والأنثى محصفة، وذلك بلوغ أقصى الحضر.
 واستحصف الشيء: استحكم، وهو مجاز في الرأي والأمر، حقيقة في الحبل، وقد نقله الجوهري. استحصف عليه الزمان: أي اشتد، نقله الجوهري، وهو مجاز. من المجاز: استحصف الفرج: ضاق ويبس عند الجماع، وذلك مما يستحب، فهي مستحصفة، قال: النابغة الذبياني يصف فرج امرأة:
  وإذا طـعـنـت طـعـنـت فـي مـسـتـــهـــدف                      رابـي الـمـجـسة بـالـعـبـير مـــقـــرمـــد
  وإذا نزعت نزعت من مستحصفنزع الحزور بالرشاء المحصد ومما يستدرك عليه: رجل حصف، ككتف: محكم العقل، متين الرأي، على النسب. وكل محكم لا خلل فيه: حصيف. والمحصف: الكثيف القوي. وثوب حصيف: محكم النسج صفيقه، وفي الكفاية: ثوب حصيف: كثيف ساتر.
 وأحصف الناسج نسج، واستحصف القوم، واستحصدوا: إذا اجتمعوا. والمحصوفة: الكتيبة المجموعة، هكذا فسر الأزهري به قول الأعشى:
  تأوي طوائفها إلى محصـوفة                      مكروهة يخشى الكماة نزالها واستحصف الحبل: شد طائية. وأحصفه الحر إحصافا: أخرج بثرا في جسده. ويقال: بينما حبل محصف، كمكرم: أي إخاء ثابت، وهو مجاز.
 الحضف، بالكسر، أهمله الجوهري، وصاحب اللسان، وقال الصاغاني: الحية، كالحضب، بالباء، وأنشد لرويشد:
  وهدت جبال الصبح هدا ولم يدع                      مدقهم أفعى تدب ولا حضفـا
  كفاكم أدانينـا ومـنـا وراءنـا                      كباكب لو سالت أتى سيلها كثفا

  الحنظف، بالمعجمة، كجندل، أهمله الجوهري، وقال الأزهري: هو الضخم البطن، النون زائدة. قلت: والذي في نسخ التهذيب،واللسان، والعباب، والتكملة، بالطاء المهملة، ولم أجد أحدا من المصنفين ضبطها بالمعجمة، غير المصنف، وليس له سلف في ذلك، فتأمل.
 حف رأسه، يحف، حفوفا: بعد عهده بالدهن، قاله الأصمعي، زاد غيره، وشعث، وهو مجاز، وأنشد الجوهري للكميت يصف وتدا:
  وأشعث في الدار ذي لمة                      يطيل الحفو ولا يقمـل في اللسان: يعني وتدا. وأحفه صاحبه، ترك تعهده. حفت الأرض تحف حفوفا: يبس بقلها لفقد الماء، وكذلك قفت، كما في الأساس.
 قال ابن الأعرابي: حف سمعه حفوفا: ذهب كله فلم يبق منه شيء، قال الراجز:
  قالت سليمى إذ رأت حفوفي
  مع اضطراب اللحم والشفوف أنشده الأزهري، لرؤبة وليس له، كما في العباب. حف شاربه، ورأسه يحف حقا: أحفاهما، وفي المحكم: حف اللحية يحفها حفا: أخذ منها، وحفت هي بنفسها، تحف حفوفا: شعثت.
 حف الفرس يحف حفيفا: سمع عند ركضه صوت، وهو دوي جريه. والأفعى حف حفيفا: أي فح فحيحا، إلا أن الحفيف من جلدها، والفحيح من فيها، وهذا عن أبي خيرة، وفي اللسان: الأنثى من الأساود تحف حفيفا، وهو صوت جلدها إذا دلكت بعض ببعض، وكذلك حفيف جناح الطائر، قاله الجوهري، قال رؤبة:
  ولت حباراهم لها حفيف ويقال: حف الجعل يحف: إذا طار. حفت الشجرة حفيفا: إذا صوتت بمرور الريح على أغصانها، وقوله أنشده ابن الأعرابي:
  أبلغ أبا قيس حفيف الأثأبه فسره فقال: إنه ضعيف العقل، كأنه حفيف أثأبة تحركها الريح، وقيل: معناه أوعده وأحركه كما تحرك الريح هذه الشجرة، قال ابن سيده: وهذا ليس بشيء.
 حفت المرأة تحف وجهها من الشعر، تحف، حفافا بالكسر، وحفا: أزالت عنه الشعر بالموسى، وقشرته، كاحتفت، ويقال: هي تحتف: تأمر من يحف شعر وجهها نتفا بخيطين، وهو من القشر، كما سيأتي عن الليث.
 يقال: الحفة: الكرامة التامة نقله ابن عباد، وصاحب اللسان. الحفة: كورة غربي حلب، نقله الصاغاني.
 الحفة: المنوال، وهو الذي يلف عليه الثوب، والذي يقال له: الحف هو المنسج، قاله الأصمعي، قال أبو سعيد: الحفة: المنوال، ولا يقال له: حف، وإنما الحف المنسج، كما في الصحاح والعباب، وفي اللسان: حفة الحائك: خشبته العريضة، ينسق بها اللحمة بين السدى، ويقال: الحفة: القصبات الثلاث، وقيل: الحفة، بالكسر، وقيل: هي التي يضرب بها الحائك كالسيف، والحف: القصبة التي تجيء وتذهب، قال الأزهري، كذا هو عند الأعراب، وجمعها: حفوف، ويقال ما أنت بحفة ولا نيرة الحفة: ما تقدم، والنيرة: الخشبة المعترضة، يضرب هذا لمن لا ينفع ولا يضر، معناه: لا يصلح لشيء.

  الحف: سمكة بيضاء شاكة، عن ابن عباد. والحفان: فراخ النعام وصغارها، للذكر والأنثى، قاله الجوهري، وخصه ابن السيد بالإناث فقط، ونقله شيخنا في شرح الكفاية، والواحدة حفانة، وقد خالف هنا قاعدته، ولم يقل: بهاء، قال الجوهري: وأنشد الأصمعي لأسامة الهذلي:
  وإلا النعام وحـفـانـه                      وطغيا من اللهق الناشط وروى أبو عمرو وأبو عبد الله: وطغيا بالتنوين، أي: صوتا، يقال: طغى الثور طغيا، ورواه غيرهما: وطغيا، بالضم: الصغير من بقر الوحش، وقال ثعلب: هو الطغيا، بالفتح.
 الحفان: الخدم، نقله الجوهري: وكأنه تشبيها بصغار النعام.
 الحفان: الملآن من الأواني قريبة الملء من حفافها، أو ما بلغ المكيل حفافيه، كما في الصحاح، أي: جانبيه. الحفاف، ككتاب: الجانب، قال طرفة يصف ناحيتي عسيب ذنب الناقة:
  كأن جناحي مضرحي تكنـفـا                      حفافيه شكا في العسيب بمسرد الحفاف: الأثر ويقال: قد جاء على حفافه، وحففه، وحفه، مفتوحتين، أي: أثره، كما في العباب، وفي اللسان: جاء على حف ذلك، وحففه، وحفافه: أي: حينه وإبانه.
 الحفاف: الطرة من الشعر حول رأس الأصلع، قاله الأصمعي، وكان عمر رضي الله عنه أصلع له حفاف، ج: أحفة، قال ذو الرمة يذكر الجفان:
  فمـا مـرتـع الـجـيران إلا جـفـانـــكـــم                      تبـارون أنـتـــم والـــرياح تـــبـــاريا
  لهن إذا أصبحن منهم أحفةوحين يرون الليل أقبل جائبا أحفة: أي قوم استداروا حولها. قوله تعالى:  وترضى الملائكة حافين من حول العرش  ، قال الزجاج: أي: محدقين، زاد الصاغاني: بأحفته، أي: جوانبه، وقال الراغب: مطيفين بحفافيه. قال الليث: سويق حاف: أي غير ملتوت، وقال أعرابي: أتونا بعصيدة قد حفت، فكأنها عقب فيها شقوق، وقيل: هو ما لم يلت بسمن ولا زيت.
 قال اللحياني: هو حاف بين الحفوف: أي شديد الإصابة بالعين، والمعنى أنه يصيب الناس بها. قوله تعالى:  و حففناهما بنخل  : أي جعلنا النخل مطيفة بأحفتهما، أي، جوانبهما.

  من المجاز: الحفف، محركة، والحفوف، إطلاقه يقتضي أنه بالفتح، والصواب أنه بالضم: عيش سوء عن الأصمعي، وقلة مال، يقال: ما رئي عليهم حفف ولا ضفف، أي: أثر عوز، كأنه جعل في حفف منه، أي جانب، بخلاف من قيل فيه: هو في واسطة من العيش، صفضة الراغد، وقال ابن دريد: الحفف: الضيق في المعاش، وقالت امرأة: خرج زوجي، ويتم ولدي، فما أصابهم حفف ولا ضعف، قال: والحفف: الضيق، والضفف: أن يقل الطعام ويكثر آكلوه، وقيل: هو مقدار العيال، وقال اللحياني: الحفف: الكفاف من المعيشة، وأصابهم حفف من العيش، أي: شدة. وقال ثعلب: الحفف: أن يكون العيال قدر الزاد، وفي الحديث: أنه عليه السلام لم يشبع من طعام إلا على حفف: أي لم يشبع إلا والحال عنده خلاف الرخاء والخصب، وفي حديث عمر رضي الله عنه، أنه سأل رجلا كيف وجدت أبا عبيدة? قال: رأيت حفوفا: أي ضيق عيش، وقال الأصمعي: أصابهم من العيش ضفف وحفف وقشف، كل هذا من شدة العيش، وقال ابن الأعرابي: الضفف: القلة: والحفف: الحاجة، ويقال: هما واحد، وأنشد:
  هدية كانت كفافا حففـا
  لا تبلغ الجار ومن تلطفا قال أبو العباس: الضفف: أن تكون الأكلة أكثر من مقدار المال، والحفف: أن تكون الأكلة بمقدار المال، قال: وكان النبي صلى الله عليه وسلم إذا أكل كان من يأكل معه أكثر عددا من قدر مبلغ المأكول وكفافه، والحفف من الأمر: ناحيته، يقال: هو على حفف أمر، أي: ناحية منه وشرف.
 وقال ابن عباد: الحفف من الرجال: القصير المقتدر. والمحفة، بالكسر، هكذا ضبطه الجوهري والصاغاني، وقال شيخنا: وفي مشارق عياض أنه بالفتح: مركب للنساء كالهودج، إلا أنها لا تقبب، أي: والهودج يقبب، نقله الجوهري، وقال غيره: المحفة: رحل يحف ثم تركب فيه المرأة، وقال ابن دريد: سميت بها لأن الخشب يحف بالقاعد فيها، أي يحيط به من جميع جوانبه.
 وحفه بالشيء، كمده: أحاط به، كما يحف الهودج بالثياب، كما في العباب، وفي اللسان: أحدقوا به، وأطافوا به، وعكفوا، واستداروا، وفي التهذيب: حف القوم بسيدهم، وفي الحديث: فيحفونهم بأجنحتهم، أي: يطوفون بهم، ويدورون حولهم، وفي حديث آخر، إلا حفتهم الملائكة.
 وفي المثل: من حفنا أورفنا فليقتصد نقله الجوهري، قال أبو عبيد: يضرب في القصد في المدح: أي طاف بنا واعتنى بأمرنا وأكرمنا، وفي الصحاح: أي من خدمنا، وحاطنا، وتعطف علينا، وقال أبو عبيد: أي من مدحنا فلا يغلون في ذلك، ولكن ليتكلم بالحق، وفي مثل آخر: من حفنا أو رفنا فليترك.
 ومنه قولهم: ما له حاف ولا راف، وذهب من كان يحفه ويرفه كما في الصحاح، أي: يعطيه ويميره، وقال الأصمعي: هو يحف ويرف: أي يقوم ويقعد، وينصح ويشفق، قال: ومعنى يحف: تسمع له حفيفا.
 والحفاف، كشداد: اللحم اللين أسفل اللهاة، يقال: يبس حفافه، قاله الأصمعي، ونقله الأزهري: ولم يضبطه كشداد، وإنما سياقه يدل على أنه ككتاب، وقال: الحفاف: اللحم الذي في أسفل الحنك إلى اللهاة.

  والحفافة، ككناسة: بقية التبن والقت، وهي بقيتهما، قاله ابن عباد. من المجاز: حفتهم الحاجة تحفهم حفا شديدا: أي هم محاويج، وقوم محفوفون، هكذا في النسخ، والصواب في السياق: أي محاويج، وهم قوم محفوفون، كما هو نص الصحاح.
 قال ابن عباد: حف حف: زجر للديك والدجاج. قال: وأحففته: ذكرته بالقبيح وهو مجاز، أحففت رأسي: أبعدت عهده بالدهن، نقله الجوهري، وهو قول الأصمعي. أحففت الفرس: حملته على الحضر الشديد، إلى أن يكون له حفيف، وهو دوي جوفه، هكذا النسخ، ومثله في العباب، والذي في الصحاح، واللسان: دوي جريه، ولعله الصواب.
 أحففت الثوب: نسجته بالحف، أي: المنسج، كحففته تحفيفا، من الحف. ومن المجاز: حفف الرجل تحفيفا: إذا جهد، وقل ماله، من حفت الأرض: أي يبست، وفي حديث معاوية رضي الله عنه أنه بلغه أن عبد الله بن جعفر، رضي الله عنهما، حفف وجهد من بذله وإعطائه، فكتب إليه يأمره بالقصد، وينهاه عن السرف، وكتب إليه بيتين من شعر الشماخ:
  لمال المرء يصلحه فيغنى                      مفاقره أعز من القنـوع
  يسد به نوائب تعـتـريه                      من الأيام كالنهل الشروع حفف حوله: أحدق به، مثل حف حفا، وأنشد ابن الأعرابي:
  كبيضة أدحى بميث خمـيلة                      يحففها جون بجؤجئه صعل كاحتف احتفافا: أي استدار حوله. واحتف النبت: جزه، نقله الصاغاني، وفي بعض النسخ: حززه، وفي نسخة أخرى: جزره، وهذا غلط، قال الليث: واحتفت المرأة: أمرت من يحف شعر وجهها ينقى بخيطين كذا في العباب، والصواب: نتفا بخيطين، وهو من الحف، بمعنى القشر.
 واستحف أموالهم في الغارة: أي أخذها بأسرها. قال ابن الأعرابي: حفحف الرجل: ضاقت معيشته، وهو مجاز، وقال ابن دريد: حفحف جناح الطائر، وكذا الضبع: إذا سمع لهما صوت، وكذلك خفخف الضبع، بالخاء المعجمة.
 ومما يستدرك عليه: المحفف، كمعظم: الضرع الممتلىء، الذي له جوانب، كأن جوانبه حفته، أي: حفت به، ورواه ابن الأعرابي بالجيم، وقد تقدم شاهده هناك. والحفاف، ككتاب: الإحداق بالشيء، والإطافة به.
 والحفف، محركة: الجمع، والقلة، يقال: ما عند فلان إلا حفف من المتاع، وهو القوت القليل، وهذه حفة من مال أو متاع، أي: قوت قليل، ليس فيه فضل من أهله. وهو حاف المطعم: أي يابسه وقحله، وكان الطعام حفاف ما أكلوا: أي قدره.
 وولد له حفف: أي على حاجة إليه. هذه عن ابن الأعرابي، ويروى بالجيم، وقد تقدم. وقال الفراء: ما يحفهم إلى ذلك إلا الحاجة: يريد ما يدعوهم، وما يحوجهم.
 والاحتفاف: أكل جميع ما في القدر، والاشتفاف: شرب جميع ما في الإناء. والحفوف، بالضم: اليبس من غير دسم.

  وحف بطن الرجل: لم يأكل دسما ولا لحما، فيبس. وحفت الثريدة: يبس أعلاها فتشققت. وفرس قفر حاف: لا يسمن على الصنعة وأحفت المرأة إحفافا، كاحتفت. والحفافة، بالضم: الشعر المنتوف، وقيل: ما سقط من الشعر المحفوف. وقوم أحفة به: حافون.
 والحافان من اللسان: عرقان أخضران يكتنفانه من باطن، وقيل: حاف اللسان: طرفه. والحفيف: صوت الشيء تسمعه كالرنة، أو الرمية، أو التهاب النار، ونحو ذلك، وأنشد الأصمعي يصف هوي حجر المنجنيق.

  أقبل يهوى وله حفيف وحفيف الريح: صوتها في كل ما مرت به. والحفيف: حفيف السهم النافذ. والحفيف: صوت أخفاف الإبل إذا اشتد سيرها، قال:
  يقول والعيس لها حفيف
  أكل من ساق بكم عنيف وقال الأصمعي: حف الغيث: إذا اشتدت غيثته حتى تسمع له حفيفا. ويقال: أجرى الفرس حتى أحفه: أي حمله على الحضر الشديد. والحفان: صغار الإبل، قال أبو النجم:
  والحشو من حفانها كالحنظل شبهها لما رويت بالماء بالحنظل في بريقه ونضارته، وقيل: الحفان من الإبل: ما دون الحشقاق. وفلان حف بنفسه: أي معنى.
 وحف العين: شفرها. واحتفت الإبل الكلأ: أكلته أو نالت منه. والحفة: ما احتفت منه. والحفيف: اليابس من الكلإ، والجيم لغة فيه. وحفاف الرمل، ككتاب: منقطعه، والجمع: أحفة. وحففته بالناس: أي جعلتهم حافين به، وحفت الجنة بالمكاره وهو محفف بخدمه، وهودج محفف بديباج.
 والأحفة: أماكن في ديار أسد وحنظلة، واحدها حفاف. قاله عمارة ابن عقيل، وبه فسر قول حده جرير، وقد تقدم كل ذلك في ج ف ف ونبه المصنف عليه هناك، وأغفله ههنا، فأنظره.

### Türkçe

**الحشف** fetha ile: kuru ekmek; مزرد dedi ki:
  “Bana külle kaplanmış **حشف**’tan başka azık vermediler;                      yağı ondan unuttular; o, daha kuru ekmek, daha tatsızdır.”
Ve şöyle rivayet edilir: “(غير **شسف**)”; ikisi de mânâca birdir. Ve **الحشف**, hareke ile: en kötü hurma; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut o, çekirdeği olmayan zayıf olan, **الشيص** gibi; yahut ondan kuru bozuk olan; çünkü o kuruduğu vakit sertleşir ve bozulur; tadı yoktur ve tatlılığı yoktur. **امرؤ القيس** bir kartalı vasfederken dedi ki:
  “Sanki kuşların kalpleri, yaş ve kuru, onun yuvasında, eski **الحشف** **العناب**’dır.”

**الحشف**: eski meme; **الجوهري** onu nakletti; ve **شين**’i kesrelenir; ve ikisiyle de **طرفة**’nin sözü rivayet edilmiştir; devesini vasfederken:
  “Bazen onunla yük devesinin arkasında, bazen de                      eskiyen, yenilenen **الشن** gibi bir **حشف** üzerinde.”
Ve **الحشفة**, harekeli: **الكمرة**. Ve **الصحاح** ve **التهذيب**’de: sünnet yerinin üstünde olan. Ve **علي** (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “(**في الحشفة الدية**)”; o, erkeklik uzvunun başıdır; bir insan onu kesse, ona tam diyet vacip olur. Ve başka bir hadîste: “(**إذا التقى الختانان، وتوارت الحشفة، وجب الغسل**)”.

Ve **الحشفة**: hasattan sonra kalan ekin kökleri; Yemen ehlinin diliyle. Ve büyük yaşlı kadın; ona **الحشفة** denir. **الحشفة**: kuru maya. Ve **الحشفة**: insanın ve devenin boğazında çıkan yara.
**ابن دريد** dedi ki: **الحشفة**; etrafında yerden bir düzlük bulunan yumuşak bir kaya; yahut o, denizde biten bir kayadır. **ابن هرمة** bir deveyi vasfederken dedi ki:
  “Sanki o, bir kayıktır; onu **النو**ti dalgaların altında **حشفه**’sinden çevirir.”
: cemi **حشاف**; **كتاب** gibi.
Ve **الأزهري** dedi ki: **الحشفة**: denizde, küçük yuvarlak olduğu vakit suyun üstüne çıkmadığı bir adacık. Ve hadîste geldi: “Allah’ın Evi’nin yerinin mevkii bir **حشفة** idi; Allah yeri ondan yaydı.”

**الحشافة**, **كناسة** gibi: az su; **شمر** onu hikâye etti; ve **السين** onda bir dildir. Ve **الحشيف**, **أمير** gibi: elbiselerden eski olan. **صخر الغي الهذلي** dedi ki:
  “Ona, **حشف** bir küçük erkek deve musallat edildi;                      o, düşkünlere karşı otlatmak istediği vakit otlatır.”
Ve **استحشف** adam; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: **تحشف**’tir; **العباب** ve **اللسان**’ın nassı üzere: onu giydi; yani: **الحشيف**’i; o, eski elbisedir. **رجل متحشف** denir: üzerinde yırtık pırtık yamalı elbiseler vardır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ondan **عثمان** hadîsi: **أبان بن سعيد** (Allah ikisinden razı olsun) ona dedi ki: “Bana ne oluyor ki seni **متحشفا** **أسبل** görüyorum?”; dedi ki: “Sahibimizin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) izarı böyle idi.”

Ve **ابن دريد** dedi ki: Adam gözünü **تحشيفا** ile **حشف** etti: göz kapaklarını topladığı ve kirpiklerinin arasından baktığı vakit.
Dedi ki: Ve kulak **استحشفت**: kuruduğu ve büzüldüğü vakit. Ve meme **استحشف**: kuruduğu ve çekiştiği vakit; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: kurudu, çekişti. **الجمهرة**’nin nassı: dişinin memesi de böyledir; çekiştiği ve büzüldüğü vakit; “**استحشف** oldu” denir.

Ve ona ilâve olarak: **تمر حشف**, **كتف** gibi: **الحشف**’i çok olan hurma; nisbet üzere.
Ve hurma ağacı **أحشفت**: hurması **حشف** oldu. Ve meselde: “(**أحشفا وسوء كيلة?**)”; **الجوهري** onu böyle zikretti ve açıklamadı. Ve **العباب**’da: fiilin hazfiyle nasbıdır; yani: kötü hurmayı ve eksik ölçmeyi mi bir araya getiriyorsun? İki kötülüğün bir adam üzerinde toplanması hakkında darb-ı mesel yapılır.
Ve devenin memesi **أحشف**: büzüldüğü ve **استشن** olduğu vakit; yani: **الشن** gibi oldu.
Ve devenin arkasında **حشف**: ondan süt yükseldiği vakit; **ابن دريد** onu nakletti.
Ve develerin kılları **تحشفت**: ondan uçtu ve dağıldı; **السين**’de bir dil.
Ve denir: falanı **متحشفا** gördüm: yani kötü hâlli, yoksullaşmış, görünüşü perişan. Ve denildi: bedbaht, büzülmüş. Ve denildi: elbisesini sıvamış.

ح ص ف
**الحصف**: uzaklaştırma ve uzak etme; **الإحصاف** gibi; **النوادر**’de böyledir. Ve yine böyledir: onu şundan **حصبه** etti ve onu **أحصبه** etti: onu uzaklaştırdığı vakit.
**الحصف** hareke ile: kuru uyuz; ve derisi **حصف** etti; **فرح** gibi: uyuz oldu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: **الحصف**: büyümeyen, irinlenen küçük kabarcıklar; bazen sıcak günlerinde karnın yan tarafında çıkar.

Adam **حصف** etti, **كرم** gibi: aklı sağlamlaştı; o hâlde o **حصيف**’tir: aklı sağlam; masdar **الحصافة**’dır; **كرم** gibi, o hâlde o **كريم**’dir; ve o mecazdır. Ve denir: **الحصافة**: aklın kalınlığı ve görüşün iyiliği. Dedi ki:
  “Kışta sözün, yaz sözü;                      kışlık söz, yazlaşırsa;
  onda bundan şuna karıştırırsın;                      bilmem: ahmak mıyım yoksa **حصيف** mi?”
Ve **عمر**’in **أبي عبيدة**’ye (Allah ikisinden razı olsun) kitabında: “Allah’ın emri ancak uzak gafletli, **حصيف العقدة** ile yürür.” **العقدة** ile muradı: görüş ve tedbirdir.
Ve iş **أحصف** etti: onu sağlamlaştırdı; **الجوهري** onu nakletti; ve o mecazdır.
Ve ip **أحصف** etti: bükümünü sağlamlaştırdı; **الجوهري** onu nakletti.

Ve mecazdan: adam **أحضف** etti; at da böyledir: hızlı yürüdükleri vakit; **الجوهري** onu nakletti ve şu beyti şahit getirdi: recez söyleyen için; o, **العجاج**’dır:
  “Sert yere rastladığı vakit **أحصفا**.”
  “Ve hilekâra rastlarsa, yalpaladı.”
Ve at, **محصف**; **محسن** gibi; ve **منبر** ve **مصباح** (kalıbı) gibi; **المصباح**’ta olduğu gibi. **الصحاح**’ta olan: dişi deve **محصاف**. Ve onun şahidi **عبد الله ابن سمعان التغلبي**’nin sözü:
  “Ne ürkek ne de telaşlı olarak yürüdüm;                      eyerimle bir **محصاف** cesur dişi deve koşar.”
Yahut o, yani: **الإحصاف**: koşuşunda çakıl taşını kaldırmasıdır; **الصاغاني** onu nakletti. Yahut o: adımın birbirine yakın olduğu bir yürüyüştür; bununla beraber hızlıdır; **ابن السكيت** dedi. Ve **أبو عبيدة** dedi ki: atlarda **الإحصاف**: atın **يخذرف** etmesidir; erkek **محصف**, dişi **محصفة**; ve bu, yerleşikliğin en uç noktasına ulaşmaktır.

Şey **استحصف** etti: sağlamlaştı; ve o, görüş ve işte mecazdır; ipte hakikattir; **الجوهري** onu nakletmiştir. Zaman onun üzerine **استحصف** etti: yani şiddetlendi; **الجوهري** onu nakletti; ve o mecazdır. Mecazdan: ferç **استحصف** etti: cima esnasında daraldı ve kurudu; bu, sevilendir; o hâlde o **مستحصفة**’dir. Dedi ki: **النابغة الذبياني** bir kadının ferçini vasfederken:
  “Ve sapladığım vakit, bir **مستهدف**’e sapladım;                      **المجسة**’si kabarmış, **العبير** ile kül kaplanmış.
  Ve çektiğim vakit, bir **مستحصف**’ten çektim;                      ipiyle biçilmiş olanın çekişi gibi.”
Ve ona ilâve olarak: **رجل حصف**, **كتف** gibi: aklı sağlam, görüşü metin; nisbet üzere. Ve her sağlam, onda gedik olmayan: **حصيف**. Ve **المحصف**: sık, güçlü. Ve **ثوب حصيف**: dokuması sağlam, kalın. Ve **الكفاية**’de: **ثوب حصيف**: sık, örten.
Ve dokumacı dokumasını **أحصف** etti. Ve kavim **استحصف** etti ve **استحصدوا**: toplandıkları vakit. Ve **المحصوفة**: toplanmış bölük; **الأزهري** onu, **الأعشى**’nın sözüyle böyle tefsir etti:
  “Taifeleri, bir **محصوفة**’ye sığınır;                      hoş olmayan; yiğitler onun çarpışmasından korkar.”
Ve ip **استحصف** etti: sıkılaştı; **طائية**. Ve sıcak ona **إحصافا** ile **أحصفه** etti: bedeninde kabarcık çıkardı. Ve denir: **حبل محصف**, **مكرم** gibi: yani sabit kardeşlik; ve o mecazdır.

**الحضف**, kesre ile: **الجوهري** ve **صاحب اللسان** onu ihmal etti. **الصاغاني** dedi ki: yılan; **الحضب** gibi, **باء** ile. Ve **رويشد** için şu beyti şahit getirdi:
  “Sabahın dağları bir sarsıntıyla sarsıldı; ve bırakmadı                      onların ezicisi, sürünen bir engerek ne de **حضفـا**.”
  “Bize, yakınlarımız ve bizden arkamızdakiler yeter;                      yığınlar; eğer aksa, onun seli yoğun gelir.”

**الحنظف**، **بالمعجمة**، **كجندل**; el-Cevherî onu ihmal etti. el-Ezherî dedi ki: O, büyük karınlıdır; **النون** ziyadedir. Ben dedim ki: **التهذيب**’in, **اللسان**’ın, **العباب**’ın ve **التكملة**’nin nüshalarında olan, **بالطاء المهملة** iledir; musannif dışında, onu **بالمعجمة** ile ضبط eden musanniflerden hiç kimseyi bulmadım; bunda onun bir selefi yoktur; öyleyse düşün.

**حف** başını, **يحف**، **حفوفا**: yağ ile (yağlama ile) ahdinden sonra; bunu el-Asma‘î söyledi. Başkası şunu ekledi: ve dağınık saçlı oldu; bu mecazdır. el-Cevherî, el-Kumeyt’ten bir kazığı vasfederken şu beyti şahit getirdi:
وأشعث في الدار ذي لمة
يطيل الحفو ولا يقمـل
**في اللسان**: yani bir kazık. Ve **أحفه** arkadaşı: onun bakımını terk etti. **حفت** yer, **تحف حفوفا**: suyun yokluğundan otları kurudu; aynı şekilde **قفت** de (böyledir); **الأساس**’ta olduğu gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **حف** işitmesi, **حفوفا**: hepsi gitti de ondan hiçbir şey kalmadı. Râciz dedi ki:
قالت سليمى إذ رأت حفوفي
مع اضطراب اللحم والشفوف
Bunu el-Ezherî, Ru’be’ye ait olarak rivayet etti; hâlbuki ona ait değildir; **العباب**’da olduğu gibi. **حف** bıyığını ve başını, **يحف حقا**: ikisini de **أحفاهما** (tıraş etti). **المحكم**’de: **حف** sakalı, **يحفها حفا**: ondan aldı; sakal da kendi kendine **حفت**، **تحف حفوفا**: dağınık oldu.

**حف** at, **يحـف حفيفا**: koşması sırasında bir ses işitildi; o, koşuşunun uğultusudur. Ve engerek **حف حفيفا**: yani **فح فحيحا**; ancak **الحفيف** onun derisindendir, **الفحيح** ise ağzındandır. Bu, Ebû Hayra’dandır. **اللسان**’da: **الأنثى من الأساود** **تحف حفيفا**; o, derisinin sesidir; birbirine sürtüldüğünde (çıkar). Kuşun kanadının **حفيف**’i de böyledir; bunu el-Cevherî söyledi. Ru’be dedi ki:
ولت حباراهم لها حفيف
Ve denir ki: **حف** bokböceği, **يحـف**: uçtuğu zaman. **حفت** ağaç, **حفيفا**: dalları üzerine rüzgârın geçmesiyle ses çıkardığı zaman. İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği şu söz:
أبلغ أبا قيس حفيف الأثأبه
Onu açıkladı ve dedi ki: O, zayıf akıllıdır; sanki rüzgârın hareket ettirdiği bir **أثأبة**’nin **حفيف**’i gibidir. Ve denildi ki: manası, onu tehdit et ve onu hareket ettir; rüzgârın bu ağacı hareket ettirmesi gibi. İbn Sîde dedi ki: Bu, bir şey değildir.

**حفت** kadın, yüzünü kıllardan, **تحف**; **حفافا** (kesre ile) ve **حفا**: ustura ile ondan kılları giderdi ve onu soydu; **كاحتفت** gibi. Ve denir ki: o **تحتف**: yüzünün kıllarını iki ip ile yolma suretiyle **يحـف** edecek kimseye emreder; bu, soyma(candır); Leys’ten ileride geleceği üzere.

Denir ki: **الحفة**: tam ikramdır; bunu İbn Abbâd ve **اللسان**’ın sahibi nakletti. **الحفة**: Halep’in batısında bir **كورة**’dir; bunu es-Sâgânî nakletti.

**الحفة**: dokuma tezgâhı aleti; o, elbisenin üzerine sarıldığı şeydir. Ve kendisine **الحف** denilen şey, dokuma tezgâhıdır; bunu el-Asma‘î söyledi. Ebû Sa‘îd dedi ki: **الحفة**: dokuma tezgâhı aletidir; ona **حف** denmez; ancak **الحف** dokuma tezgâhıdır; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: dokumacının **حفة**’si: onun geniş tahtasıdır; onunla atkıyı çözgü arasında düzenler. Ve denir ki: **الحفة**: üç kamıştır. Ve denildi: **الحفة** (kesre ile). Ve denildi: o, dokumacının kılıç gibi vurduğu şeydir. Ve **الحف**: gidip gelen kamıştır; el-Ezherî söyledi. Bedevîler yanında böyledir. Çoğulu: **حفوف**. Ve denir: sen ne **بحفة**’sin ne de **نيرة**. **الحفة**: geçen şeydir; **النيرة**: enine olan ağaçtır. Bu, ne fayda veren ne zarar veren kimse için darb-ı meseldir; manası: hiçbir şeye yaramaz.

**الحف**: beyaz, dikenli bir balık; İbn Abbâd’dan. **الحفان**: devekuşunun yavruları ve küçükleri; erkek ve dişi için; bunu el-Cevherî söyledi. İbnü’s-Seyyid onu yalnız dişilere tahsis etti; şeyhimiz bunu **شرح الكفاية**’de nakletti. Tekili **حفانة**’dır. Burada kaidesine muhalefet etti ve “**بهاء** ile” demedi. el-Cevherî dedi ki: el-Asma‘î, Üsâme el-Hüzelî’den şu beyti şahit getirdi:
وإلا النعام وحـفـانـه
وطغيا من اللهق الناشط
Ebû ‘Amr ve Ebû ‘Abdullah rivayet etti: **وطغيا** tenvin ile; yani bir ses. Denir: **طغى** boğa, **طغيا**. Başkaları onu **وطغيا** (damme ile) rivayet etti: yaban sığırının küçüğü. Sa‘leb dedi ki: o, **الطغيا**’dır (fetha ile).

**الحفان**: hizmetçiler; el-Cevherî nakletti; sanki devekuşu yavrularına benzetme olarak.

**الحفان**: kaplardan dolu olan; **حفافها**’sına yakın dolulukta; yahut ölçülen şeyin iki **حفاف**’ına ulaşan; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani iki yanı. **الحفاف**، **ككتاب**: yan. Tarafe, dişi devenin kuyruğunun sinirinin iki yanını vasfederken dedi ki:
كأن جناحي مضرحي تكنـفـا
حفافيه شكا في العسيب بمسرد
**الحفاف**: izdir. Ve denir: o, onun **حفافه**’si üzere geldi; ve **حففه**’si ve **حفه**’si (ikisi de fetha ile): yani onun izi; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: **جاء على حف ذلك** ve **حففه** ve **حفافه**: yani onun vakti ve zamanı.

**الحفاف**: kelin başı etrafındaki saç perçemidir; bunu el-Asma‘î söyledi. Ömer (Allah ondan razı olsun) kel idi; onun **حفاف**’ı vardı. Çoğulu: **أحفة**. Zü’r-Rumme, çanakları anarken dedi ki:
فمـا مـرتـع الـجـيران إلا جـفـانـــكـــم
تبـارون أنـتـــم والـــرياح تـــبـــاريا
لهن إذا أصبحن منهم أحفة
وحين يرون الليل أقبل جائبا
**أحفة**: yani etrafında halka olan kavim. Yüce Allah’ın sözü: **وترضى الملائكة حافين من حول العرش**; ez-Zeccâc dedi ki: yani kuşatmışlar. es-Sâgânî ekledi: **بأحفته**; yani yanlarıyla. er-Râgıb dedi ki: onun iki **حفاف**’ı ile çevreleyenler. Leys dedi ki: **سويق حاف**: yani yoğrulmamış. Bir bedevî dedi ki: bize bir **عصيدة** getirdiler ki **قد حفت**; sanki onun sonunda çatlaklar var. Ve denildi: o, iç yağıyla da zeytinyağıyla da yoğrulmamış olandır.

el-Lihyânî dedi ki: o, **حاف**tır, **بين الحفوف**: yani göz değmesiyle şiddetli isabet edendir; mana, onunla insanlara isabet ettirmesidir. Yüce Allah’ın sözü: **و حففناهما بنخل**: yani hurmaları, ikisinin **أحفة**’sine bitişik/çevreleyici kıldık; yani iki yanları.

Mecazdan: **الحفف**, harekeli; ve **الحفوف**; onu (bu lafzı) kullanması, onun fetha ile olduğunu gerektirir; doğru olan ise onun damme iledir: el-Asmaʿî’den (naklen) kötü geçim; ve mal azlığı. Denir: “Onların üzerinde ne **حفف** ne de **ضفف** görüldü”; yani: yoksunluk izi; sanki onda bir **حفف** içine konulmuş gibi; yani bir yan; “O, geçimin ortasında” denilen kimsenin aksine. er-Râgıb’ın (sözü): **صفضة**. İbn Düreyd dedi: **الحفف**: geçimde darlık. Bir kadın dedi: “Kocam çıktı; çocuğum yetim kaldı; onlara ne **حفف** ne de **ضعف** isabet etti.” Dedi: **الحفف**: darlık; **الضفف**: yemeğin azalması ve yiyenlerinin çoğalmasıdır. Ve denildi: o, bakmakla yükümlü olunanların miktarıdır. el-Lihyânî dedi: **الحفف**: geçimden kifayet (yetecek kadar) olandır. “Geçimden onlara **حفف** isabet etti”; yani: şiddet. Saʿleb dedi: **الحفف**: bakmakla yükümlü olunanların azık miktarı kadar olmasıdır. Hadiste: onun (aleyhisselâmın) yemekten ancak **حفف** üzere doyduğu; yani ancak, yanında hâl refah ve bolluğun tersiyken doyduğu. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: bir adama “Ebû Ubeyde’yi nasıl buldun?” diye sordu; dedi: “**حفوفا** gördüm”; yani geçim darlığı. el-Asmaʿî dedi: “Geçimden onlara **ضفف** ve **حفف** ve **قشف** isabet etti”; bunların hepsi geçimin şiddetindendir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الضفف**: azlık; **الحفف**: ihtiyaç. Ve denir: ikisi birdir. Şu beyit okundu:
  “Bir hediye ki kifayet idi, **حففـا** idi;
  komşuya ve lütufkâr olana ulaşmaz.”
Ebû’l-Abbâs dedi: **الضفف**: lokmanın mal miktarından daha fazla olmasıdır; **الحفف**: lokmanın mal miktarı kadar olmasıdır. Dedi: Nebî (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yediği zaman, onunla birlikte yiyenlerin sayısı, yenilenin meblağı ve kifayeti miktarından daha fazla olurdu. **الحفف** (bir işten): onun yanı. Denir: “O, bir işin **حفف**’ı üzerindedir”; yani ondan bir yan ve bir yüksek yer.

İbn Abbâd dedi: erkeklerden **الحفف**: kısa, muktedir (güç yetiren) olan. **المحفة**, kesre ile; el-Cevherî ve es-Sâgânî onu böyle ضبط etti. Şeyhimiz dedi: ʿIyâz’ın **مشارق**’ında onun fetha ile olduğu (geçer): kadınlar için, hedeç gibi bir binek; ancak kubbeleştirilmez; yani hedeç kubbeleştirilir. Onu el-Cevherî nakletti. Başkası dedi: **المحفة**: etrafı sarılan bir semer; sonra kadın onun içinde biner. İbn Düreyd dedi: ona bu ad verildi; çünkü içindeki oturana odun (tahta) **يحف** eder; yani onu bütün yanlarından kuşatır.

Onu bir şeyle **حفه** etti; “**مده**” gibi: onu kuşattı; tıpkı hedeci elbiselerle **يحُف** ettiği gibi; **العباب**’da olduğu üzere. **اللسان**’da: onu çepeçevre sardılar; etrafını dolaştılar; (başında) beklediler; çevresinde döndüler. **التهذيب**’de: kavim, efendilerinin etrafını **حف** etti. Hadiste: “Onları kanatlarıyla **فيحفونهم**”; yani onların etrafında dolaşırlar ve çevrelerinde dönerler. Başka bir hadiste: “Melekler onları kuşatmadıkça.”

Meselde: “Bizi **حفنا** eden veya **أورفنا** eden ölçülü olsun”; el-Cevherî nakletti. Ebû Ubeyd dedi: övgüde ölçülülük hakkında darb-ı meseldir; yani etrafımızda dolaştı, işimizle ilgilendi ve bize ikram etti. **الصحاح**’ta: yani bize hizmet etti, bizi korudu ve bize şefkat gösterdi. Ebû Ubeyd dedi: yani bizi öven kimse bunda aşırı gitmesin; fakat hak ile konuşsun. Başka bir meselde: “Bizi **حفنا** eden veya **رفنا** eden bıraksın.”

Bundan (olarak) onların sözü: “Onun ne **حاف**’ı var ne **راف**’ı”; ve onu **يحفه** ve **يرفه** eden kimse gitti; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani ona verir ve ona erzak sağlar. el-Asmaʿî dedi: “O, **يحف** ve **يرف** eder”; yani kalkar ve oturur; öğüt verir ve acır. Dedi: **يحف**’in manası: onun için bir **حفيف** işitirsin.

**الحفاف**, “**شداد**” gibi: küçük dilin altındaki yumuşak et. Denir: “**حفافه** kurudu.” Bunu el-Asmaʿî söyledi; el-Ezherî nakletti: onu “**شداد**” gibi ضبط etmedi; ancak onun sevki, onun “**كتاب**” gibi olduğuna delâlet eder. Dedi: **الحفاف**: üst damağın alt kısmında küçük dile kadar olan et.

**الحفافة**, “**كناسة**” gibi: samanın ve yoncanın artığı; ikisinin artığıdır. Bunu İbn Abbâd söyledi. Mecazdan: ihtiyaç onları şiddetli bir **حفا** ile **حفتهم** etti; yani onlar muhtaçlardır. Ve **قوم محفوفون**; nüshalarda böyle; doğru olan, bağlamda: yani muhtaçlar; ve onlar **قوم محفوفون**; **الصحاح**’ın nassı olduğu üzere.

İbn Abbâd dedi: **حف حف**: horoz ve tavuk için bir azarlama (sesleniş). Dedi: **أحففته**: ona çirkin olanı hatırlattım; bu mecazdır. “Başımı **أحففت**”: yağ sürmeyi ondan uzaklaştırdım (yağsız bıraktım). el-Cevherî nakletti; bu, el-Asmaʿî’nin sözüdür. “Atı **أحففت**”: onu şiddetli hazır (koşu)ya yükledim; ta ki onun bir **حفيف**’i olsun; o da karnının uğultusudur. Nüshalar böyle; **العباب**’da da böyledir. **الصحاح** ve **اللسان**’da olan: koşuşunun uğultusudur; belki doğru olan odur.

“Elbiseyi **أحففت**”: onu **الحف** ile dokudum; yani dokuma tezgâhı ile; “onu **حففته** **تحفيفا**” gibi; **الحف**’tan. Mecazdan: adam **حفف** etti **تحفيفا**: yorulup çabaladığı ve malı azaldığı zaman; “yer **حفت**”: yani kurudu. Muâviye’nin (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: ona, Abdullah b. Caʿfer’in (Allah ikisinden de razı olsun) yüzünün **حفف** ettiği ve vermesi ve bağışlaması sebebiyle yorulup çabaladığı ulaştı; ona ölçülülüğü emreden ve israfı yasaklayan bir yazı yazdı; ve ona eş-Şemmâh’ın şiirinden iki beyit yazdı:
  “Kişinin malı onu düzeltir de zengin eder;
  onun yoksullukları, kanaatten daha izzetlidir.
  Onunla, ona arız olan musibetleri kapatır;
  günlerden, şiddetli susuzluk gibi (ansızın) gelenleri.”
“Etrafında **حفف** etti”: onu çepeçevre sardı; “**حف** **حفا**” gibi. İbnü’l-Aʿrâbî şu beyiti okudu:
  “Bir yumurta gibi; çayırlık bir düzlükte yuva yapmış;
  onu, göğsüyle kara bir (kuş) çepeçevre **يحففها** eder; tüysüz.”
“**احتف** etti **احتفافا**”: yani etrafında döndü. “Bitkiyi **احتف** etti”: onu biçti; es-Sâgânî nakletti. Bazı nüshalarda: **حززه**; başka bir nüshada: **جزره**; bu yanlıştır. el-Leys dedi: kadın **واحتفت**: yüzünün saçını **يحُف** edecek (temizleyecek) kimseye emretti; iki iplikle; **العباب**’da böyle. Doğrusu: iki iplikle **نتفا** (yolma)dır; bu, **الحف**’tandır; “kabuk soyma” manasında.

Baskında onların mallarını **استحف** etti: yani hepsini birden aldı. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: adam **حفحف** etti: geçimi daraldı; bu mecazdır. İbn Düreyd dedi: kuşun kanadı **حفحف** etti; ve sırtlan da; ikisinden ses işitildiği zaman. Yine sırtlan **خفخف** eder; noktalı **الخاء** ile.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المحفف**, “**معظم**” gibi: dolu meme; yanları olan; sanki yanları onu **حفته** etmiş; yani onu kuşatmış. İbnü’l-Aʿrâbî onu **الجيم** ile rivayet etti; onun şahidi orada geçti. **الحفاف**, “**كتاب**” gibi: bir şeyi çepeçevre kuşatma ve onun etrafında dolaşma.

**الحفف**, harekeli: topluluk ve azlık. Denir: “Falanın yanında eşyadan ancak **حفف** vardır”; o, az bir azıktır. Ve bu, maldan veya eşyadan bir **حفة**’dir; yani az bir azık; ehlinin yanında fazlalık yoktur. O, yiyeceğin **حاف**’ıdır; yani onun kurusu ve kıt olanı. Yiyecek, yediklerinin **حفاف**’ı idi; yani onun miktarı.

Ona bir **حفف** doğdu; yani ona ihtiyaç üzere (muhtaç olarak). Bu, İbnü’l-Aʿrâbî’dendir; **الجيم** ile rivayet edilir; geçti. el-Ferrâ dedi: “Onları buna sevk eden ancak ihtiyaçtır”; yani onları çağıran ve onları muhtaç eden (şey).

**الاحتفاف**: tenceredeki şeyin tamamını yemek; **الاشتفاف**: kaptaki şeyin tamamını içmek. **الحفوف**, damme ile: yağsız (katıksız) kuruluk.

**وحف بطن الرجل**: Adamın karnı (içi): yağlı da et de yemedi; böylece kurudu. **وحفت الثريدة**: **الثريدة**’nin üstü kurudu da çatladı. **وفرس قفر حاف**: (Bu) **قفر** (olan) **حاف** at: yemle semirmez. Ve kadın **أحفت** (onu) **إحفافا** (ile), **كاحتفت** (gibi). Ve **الحفافة**, (ضم ile): yolunmuş saçtır; ve denildi ki: tıraşlanmış saçtan düşen şeydir. Ve bir kavim **أحفة به**: onunla **حافون** (dur).

Ve dilin **الحافان**’ı: iç taraftan onu kuşatan iki yeşil damardır; ve denildi ki: **حاف اللسان**: onun ucu. Ve **الحفيف**: bir şeyin sesi; onu çınlama gibi, yahut atış gibi, yahut ateşin alevlenmesi gibi ve bunun benzeri olarak işitirsin. Ve الأصمعي, mancınık taşının düşüşünü vasfederek inşad etti:

أقبل يهوى وله حفيف

Ve **حفيف الريح**: geçtiği her şeyde onun sesi. Ve **الحفيف**: delip geçen okun **حفيف**’idir. Ve **الحفيف**: develerin ayak tabanlarının sesi; yürüyüşleri şiddetlendiği zaman. Dedi ki:

يقول والعيس لها حفيف
أكل من ساق بكم عنيف

Ve الأصمعي dedi: **حف الغيث**: yağışı şiddetlendiği zaman; öyle ki onun için bir **حفيف** işitirsin. Ve denilir: atı koşturdu, ta ki **أحفه**: yani onu şiddetli sürate yükledi. Ve **الحفان**: develerin küçükleri; أبو النجم dedi ki:

والحشو من حفانها كالحنظل

Onu, su ile sulandığı zaman parlaklığında ve tazeliğinde **الحنظل**’e benzetti. Ve denildi ki: develerden **الحفان**: **الحشقاق**’tan aşağı olan şeydir. Ve falan kimse kendisiyle **حف**: yani (bir) mânâ (kastetti).

Ve **حف العين**: onun kirpiği. Ve develer otu **احتفت**: onu yedi yahut ondan aldı. Ve **الحفة**: ondan **احتفت** ettiği şeydir. Ve **الحفيف**: ottan kuru olan şeydir; ve **الجيم** onda bir lehçedir. Ve kumun **حفاف**’ı, **ككتاب** (vezninde): onun kesildiği yer; çoğulu: **أحفة**. Ve onu insanlarla **حففته**: yani onları onunla **حافين** kıldım. Ve cennet, meşakkatlerle **حفت**; ve o, hizmetkârlarıyla **محفف**’tir. Ve **هودج** ipekle **محفف** (olandır).

Ve **الأحفة**: Esed ve Hanzala diyarlarında yerlerdir; tekili **حفاف**’tır. Bunu عمارة ابن عقيل söyledi; ve onunla, جرير’in (şu) sözünü tefsir etti; ve bütün bunlar **ج ف ف**’te daha önce geçti; ve musannif orada ona dikkat çekti, burada ise onu ihmal etti; ona bak.
