# حشم (ح-ش-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B4%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ش - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والشين الميم معهما
ح ش م، ش ح م، ح م ش، م ح ش مستعملات
حشم:
الحَشَمُ: خَدَمُ الرجل ومَن دونَ أهلِه من وَلَدِه وعِياله. والحِشمةُ: الانقباض عن أخيك في المَطْعَم وطَلَب الحاجة، تقول: احتَشَمْتُ، وما الذي حَشَمَكَ وأحشَمَكَ أيضاً. والحُشُومُ: الإِقبال بعدَ الهُزال، حَشَمَ يحشِمُ، ورجلٌ حاشِم، وقد حَشَمتِ الدَّوابُّ في أوَّل الربيع وذلك إذا أصابت شيئاً فحَسُنَتْ بطُونُها وعَظُمَت.
شحم:
رجلٌ شاحِمٌ لاحم: إذا أطعَمَ الناسَ الشَّحْمَ واللَّخْمَ. وقد شَحَمَهُم يَشْحَمُهُم شَحْماً. وشَحْمةُ الرُمّانة: هَنَةٌ في جَوْفها تَفْصِلُ بين حَبّها، وإذا غَلُظَت قلتَ رُمّانة شَحِمةٌ. وعَنِبٌ شَحِمٌ: قليلُ الماء صُلْبُ اللِّحاء. وشَحْمةُ الأُذن: لَحْمةُ مُتَعَلَّق القُرْطِ من أسفَلَ.
حمش:
الحَمْشُ: الدَّقيقُ القوائِمِ. وساقٌ حَمْشةٌ، جزم، وتجمَع على: حُمْش وحِماش، قال الطرماح يصف الدِيَكةَ:
حِماشُ الشَّوَى يَصْدَحْنَ من كُلِّ مَصْدَح
أيْ: من كل وجه. والاستِحماش في الوَتَر أحسَنُ، يقال: أوتارٌ حَمْشةٌ، ووَتَرٌ حَمْشٌ: مُسَتْحِمش، قال:
كأنَّما ضُرِبَت قُـدّامَ أعـيُنِـهـا		قُطْنٌ بِمُسْتَحِمشِ الأوتارِ مَحْلُوجُ
واستَحْمَشَ الرجُلُ: اشتَدَّ غضَبُه.
محش:
المَحْشُ: تناولٌ من لَهَبٍْ يُحرِق الجلدَ ويُبدي العظمَ، يقال مَحَشَتْه النارُ مَحْشاً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الشين** **الميم** onlarla birlikte

**ح ش م**، **ش ح م**، **ح م ش**، **م ح ش** kullanımdadırlar.

**حشم**:
**الحَشَمُ**: erkeğin hizmetkârları ve ailesinden olan ehlinden aşağıda bulunan çocuğundan ve iyalinden olan kimseler. **الحِشمةُ**: kardeşinden yemek hususunda ve ihtiyacı istemede çekinip büzülme; dersin ki: **احتَشَمْتُ**; “seni ne **حَشَمَكَ** etti?” ve ayrıca “**أحشَمَكَ**”. **الحُشُومُ**: zayıflıktan sonra yönelme (toparlanma); **حَشَمَ يحشِمُ**; ve **رجلٌ حاشِم**. Ve binek hayvanları ilkbaharın başında **حَشَمتِ**; bu, bir şeye rastladıkları zaman olup karınları güzelleşip büyüdüğünde (olur).

**شحم**:
**رجلٌ شاحِمٌ لاحم**: insanlara **الشَّحْمَ** ve **اللَّخْمَ** yedirdiği zaman. Ve onları **شَحَمَهُم يَشْحَمُهُم شَحْماً**. **وشَحْمةُ الرُمّانة**: onun iç boşluğunda, taneleri arasını ayıran bir şey; kalınlaştığı zaman “**رُمّانة شَحِمةٌ**” dersin. **وعَنِبٌ شَحِمٌ**: suyu az, kabuğu sert. **وشَحْمةُ الأُذن**: aşağıdan küpenin asıldığı yerin eti.

**حمش**:
**الحَمْشُ**: ince bacaklı olan. Ve **ساقٌ حَمْشةٌ**; cezmedilmiş (sükûnlu). Ve **حُمْش** ve **حِماش** üzerine toplanır. **الطرماح** horozları vasfederek dedi ki:
حِماشُ الشَّوَى يَصْدَحْنَ من كُلِّ مَصْدَح
Yani: her yönden. Ve kirişte **الاستِحماش** daha güzeldir; “**أوتارٌ حَمْشةٌ**” denir; ve **وَتَرٌ حَمْشٌ**: **مُسَتْحِمش**. Dedi ki:
كأنَّما ضُرِبَت قُـدّامَ أعـيُنِـهـا		قُطْنٌ بِمُسْتَحِمشِ الأوتارِ مَحْلُوجُ
Ve **استَحْمَشَ الرجُلُ**: öfkesi şiddetlendi.

**محش**:
**المَحْشُ**: deriyi yakan ve kemiği ortaya çıkaran bir alevden bir alma (dokunuş); “ateş onu **مَحَشَتْه** **مَحْشاً**” denir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: حَشَمْتُ الرجل وأَحشَمْتُهُ بمعنىً، وهو أن يجلسَ إليك فتؤذِيَه وتُغضِبَه. ابن الأعرابي: حَشَمْتُهُ: أخجلته. وأَحْشَمْتُهُ: أغضبته. وأنشد:
لَعَمْرُكَ إنَّ قُرْصَ أبي خُبَيْتٍ		بطيُّ النُضْجِ محشومُ الأكيلِ
والاسم الحِشْمَةُ، وهو الاستحياء والغضَب أيضاً. وقال الأصمعي: الحِشْيَةُ إنَّما هي بمعنى الغضَب لا بمعنى الاستحياء. وحُكي عن بعضِ فصحاء العرب أنَّه قال: إنّ ذلك لممَّا يُحْشِمُ بني فلان، أي يُغضِبهم. واحْتَشَمْتُهُ واحْتَشَمْتُ منه بمعنىً. قال الكميت:
ورأيتُ الشَريفَ في أعيُن الناسِ وضيعاً وقَلَّ منه احْتِشامي
ورجلٌ حَشيمٌ، أي مُحْتَشِمٌ. وحَشْمُ الرجل: خَدَمُهُ ومَن يغضب له، سُمَّوا بذلك لأنهم يغضبون له. وقال النضر:
تُلاعِبُني إذا مـا شـئتُ خَـوْدٌعلى الأنْماطِ ذاتُ حَشىً قَطيعِ
قال ابن السكيت: يقال: أرنبٌ مَحْشِيَّةُ الكلابِ، أي تعدو الكلابُ خلفَها حتى تنبهر الكلاب. قال الأصمعي: الحَشيُّ، على فَعيل: اليابسُ. ويقال: حاشى لله، أي مَعاذ الله. وحاشا: كلمة يستثنى بها، وقد تكون حرفاً جارَّاً، وقد تكون فعلاً. فإنْ جعلْتَها فعلاً نصبتَ بها فقلت ضربتُهُمْ حاشا زيداً، وإن جعلتها حرفاً خفضت بها.

##### Türkçe

أبو زيد: **حَشَمْتُ** adamı ve **أَحشَمْتُهُ** (onu) bir mânâda; o da şudur: sana oturur da sen onu incitir ve onu öfkelendirirsin. ابن الأعرابي: **حَشَمْتُهُ**: onu utandırdım. Ve **أَحْشَمْتُهُ**: onu öfkelendirdim. Ve şiir okudu:
Canına yemin olsun, gerçekten **قُرْصَ أبي خُبَيْتٍ**		pişmesi yavaş, yiyenin (midesini) rahatsız eden (bir şey)dir
Ve isim **الحِشْمَةُ**’dir; o, hayâ ve ayrıca öfke(Dir). Ve الأصمعي dedi: **الحِشْيَةُ** ancak öfke mânâsındadır, hayâ mânâsında değildir. Ve Arapların bazı fasihlerinden rivayet olundu ki o dedi: “Şüphesiz bu, falan oğullarını **يُحْشِمُ** olan şeylerdendir”; yani onları öfkelendirir. Ve **احْتَشَمْتُهُ** ve **احْتَشَمْتُ منه** bir mânâdadır. الكميت dedi:
Ve insanların gözünde şereflinin aşağı (göründüğünü) gördüm; ve ondan **احْتِشامي** azaldı
Ve **حَشيمٌ** bir adam; yani **مُحْتَشِمٌ**. Ve adamın **حَشْمُ**’u: hizmetkârları ve onun için öfkelenen kimselerdir; onlar bu adla adlandırıldılar, çünkü onun için öfkelenirler. Ve النضر dedi:
İstediğim vakit bir genç kız benimle oynaşır;		**حَشىً** sahibi, yaygılar üzerinde, sürüsü (olan)
ابن السكيت dedi: “**مَحْشِيَّةُ الكلابِ** bir tavşan” denir; yani köpekler onun arkasından koşar, ta ki köpekler nefessiz kalıncaya kadar. الأصمعي dedi: **الحَشيُّ**, **فَعيل** üzere: kuru (olan)dır. Ve denir: **حاشى لله**; yani Allah’a sığınma. Ve **حاشا**: kendisiyle istisna yapılan bir kelimedir; ve bir cer harfi olabilir, ve bir fiil olabilir. Şayet onu fiil yaparsan onunla nasb edersin; böylece “Onları dövdüm, **حاشا** Zeyd’i” dersin; ve şayet onu harf yaparsan onunla cer edersin.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ش م
حشم ، حمش ، شحم ، محش : مستعملة .
حشم : الليث : الحَشَم . خَدَم الرجل . وقال غيره : حَشَمُ الرجل . مَنْ يغضب له إذا أصابه أمر . وقال ابن السِّكِّيت : حَشَمتُ الرجلَ أَحْشِمه حَشْماً إذا أَغْضَبْته ، قال ذلك الفراء وغيره ، وأنشد في ذلك :
لعَمرُك إنَّ قُرْصَ أبي خُبَيْبٍ
بطيءُ النُّضْج محشوم الأكيل
أي مُغضَب .
قال : وحَشَمُ الرجل : قَرَابته وعياله ومَنْ يغضب له .
وقال الليث : الحِشْمة : الانقباض عن أخيك في المَطعم وطلب الحاجة . تقول : احْتَشَمْتَ ، وما الذي أحشمك ويقال حَشَمك .
وقال الليث : الحُشوم : الإقبال بعد الهزال يقال : حشَم يحشِم حُشوماً ، ورجل حاشم وقد حَشَمت الدَّوابُّ في أول الربيع ، وذلك إذا أصابت منه شيئاً فَحَسُنت بطونها وعَظُمت .
وقال يونس : تقول العرب : الحُسوم يورث الحُشوم ، قال : والحسوم : الدُّؤوب ، والحُشوم : الإعياء . وقال في قول مُزاحِم :
فعنَّت عُنوناً وهي صغْواءٌ ما بها
ولا بالخوافي الضاربات حشُوم
أي إعياء ، وقد حُشِم حَشما .
وقال الأصمعي : في يديه حُشوم أي انقباض ، وروى البيت :
ولا بالخوافي الخافقات حُشُوم
وقال اللِّحياني : الحُشْمة بالضَّم : القرابة يقال : لي فيهم حُشْمة أي قَرابة . وهؤلاء أحشامي أي جيراني وأضيافي .
وقال أبو عمرو : قال بعض العرب : إنه لمُحْتَشِم بأمري أي مهتم به .
قال : وأحشمتُ الرجلَ : أغضبتُه . والاحتِشام . التَغَضُّب .
شمر : وقال يونس : له الحُشمة : الذِّمام وهي الحُشْم ، قال : وبعضهم يقول : الحُشْمة والحَشَم . وإني لأتحشَّم منه تحشُّماً أي أتذمم وأستحي ، قال : وحَشَمت فلاناً وأحْشمته أي أغضبته .
أبو عُبَيد عن الكسائي : حَشَمت الرجلَ وأحشمته وهو يجلس إليك فتُؤذيه وتُسْمِعُه ما يكره .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحُشُم . ذوو الحياء التام ، والْحُسُم بالسين : الأطبّاء .
عمرو عن أبيه قال : الحُشُم : المماليك ، والحُشُم : الأتباع ، مماليك كانوا أو أحراراً . والحَشَم : الاستحياء .
حمش : قال الليث : الحَمْش : الدَّقيق القوائم .
وأَوْتَار حَمْشَة ، وَوَتَر حَمْش : مُسْتَحْمِش . والاسْتِحْماش في الوتر أَحْسَن ، وقال ذو الرُّمَّة :
كأنما ضُرِبَتْ قُدَامَ أَعْيُنِها
قُطْنٌ لِمُسْتَحْمِشِ الأوْتارِ مَحْلوجُ
وقال أبو العباس : رواه الفرّاء :
كأَنما ضُرِبَت قُدّام أعْيُنها
قُطْناً . . . .
وقال الليث : ساق حَمْشَة : جَزْمٌ والجميع حَمْش وحِماش ، وقد حَمُشت ساقُه تَحمُش حُمُوشَة إذا دَقَّت ، وكان عبد الله بن مسعود حَمْشَ الساقين .
وقال الليث : يقال للرجل إذا اشتدَّ غضبُه قد اسْتَحْمش غَضباً .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أحمشت فُلاناً وحَمَّشتهُ إذا أَغْضَبْتَه ، وأنشد شمر :
إني إذا حَمَّشني تَحْمِيشى
اللِّحياني : احْتَمَش الدِّيكان واحْتَمسا إذا اقتتلا . وحَمِش الشّرُّ وحَمِس إذا اشتدَّ .
عمرو عن أبيه : الحَمِيش : الشَّحْمُ المُذابُ .
أبو عُبَيد : حَشَشْت النار وأَحْمَشْتُها ، وقال :
. . . إِحْماشُ الوَلِيدة بالقِدْر
محش : المَحْش : تناوُلٌ من لَهَب يُحرِق الجلد ويُبْدي العظم .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة قال : المَحَاش : المتاع ، والأثاث ، بفتح الميم .
والمِحَاش : القومُ يحالفون غيرهم من الحِلف عند النار قال النَّابغةُ :
جَمِّعْ مِحاشَك يا يزيدُ فإنّني
أعددتُ يربُوعاً لكم وتَمِيماً
شمِر عن ابن الأعرابي في قوله : جَمِّع مِحاشَك سَبَّ قبائل فصيَّرهم كالشيء الذي أحرقَتْه النارُ ، يقال : مَحشَتْه النارُ وأَمْحَشَتُه .
وقال أعرابي : ( مِنْ حَرَ كاد أن يَمحَش عِمامتي ) ، قال : وكانوا يوقدون ناراً لدى الحِلف ليكون أوكدَ لهم .
ويقال : ما أعطاني إلا مِحْشى خِناقٍ قَمِلٍ وإلا مَحْشاً خِناقَ قَمِلٍ فأما المِحْشَى فهو ثوب يُلْبَس تحت الثِّياب ويُحْتَشى به ، وأما مَحْشاً فهو الذي يَمْحَشُ البَدَنَ بكثرة وسخه وأخلاقه .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يخرج ناس من النار قد امْتحَشُوا وصاروا حُمَماً ) معناه : قد احترقوا وصاروا فحماً .
ويقال للخبز الذي قد احترق قد امْتَحَش ، وهو خُبْزٌ مُحاشٌ .
وقال بعضهم : مَرَّ بي حِمْلٌ فَمَحَشَني مَحْشاً وذلك إذا سَحَجَ جلدَه من غير أن يَسْلُخَه .
شحم : أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : الشَّحَم : البَطَر والحَشَم : الاستحياء .
وقال الليث : الشَّحْمُ ، والقطعة منه شَحْمَة ، ورجل شاحِمٌ لاحِم إذا أطْعَم الناس الشحمَ واللحَم ، وقد شَحَمَهُم يَشْحَمُهُم .
الحرّاني عن ابن السِّكّيت : رجل شحيم لحيم أي سمين ، ورجل شَحِمٌ لَحِمٌ إذا كان قَرِما إلى اللَّحم والشحْم وهو يشتهيهما .
وقال غيره : رجل شاحم لاحم : ذُو شَحْم ولَحم ، وكذلك لابِنٌ وتامِرٌ . ويقال : هو شاحِم ولاحِم إذا كان يُطْعِم الناس الشَّحْم واللَّحْم .
والعرب تُسَمي سنامَ البعير شَحْما ، وبياضَ البطن شَحْماً .
والشَّحّامُ : الذي يُكثِر إطعام الناس الشَّحْمَ : وكذلك بيَّاعُ الشَّحْم يقال له : شَحّام .
وشَحْمُ الْحَنْظَل : ما في جوفه سِوَى حبِّه . وشَحْمُ الرُّمانة الأصفر بين ظَهْرانَي الحبِّ .
وشَحْمةُ العَيْن : حَدَقَتها ، ويقال : هي الشَّحْمة التي تحت الحَدَقَة :
وطَعام مَشْحوم ، وخبز مشحوم : قد جُعِلَ فيه الشحْم .
وأَشْحَم الرجلُ إذا كَثُر عنده الشَّحْم وكذلك ألحَم فهو مُلْحِم .

##### Türkçe

ح ش م
**حشم** , **حمش** , **شحم** , **محش** : kullanımdadır.

**حشم** : el-Leys: **الحَشَم**. Adamın hizmetkârları. Başkası dedi ki: **حَشَمُ الرجل**: kendisine bir iş isabet ettiğinde onun için öfkelenen kimse. İbn es-Sikkît dedi ki: **حَشَمتُ الرجلَ أَحْشِمه حَشْماً**: onu öfkelendirdiğim zaman; bunu el-Ferrâ ve başkaları söyledi; bunun hakkında şu şiiri okudu:
“Senin ömrüne yemin olsun, Ebû Hubeyb’in ekmeği
pişmesi yavaş, yiyeni öfkelendirilmiş (olan)dır”
yani: öfkelendirilmiş.

Dedi ki: **وحَشَمُ الرجل**: onun akrabası, ailesi ve onun için öfkelenen kimse.

el-Leys dedi ki: **الحِشْمة**: yemek yerken ve ihtiyaç istemede kardeşinden çekinip büzülme. Dersin ki: **احْتَشَمْتَ**; “seni ne çekindirdi?” ve “**حَشَمك**” denilir.

el-Leys dedi ki: **الحُشوم**: zayıflıktan sonra yönelme; **حشَم يحشِم حُشوماً** denilir; ve **رجل حاشم**. Ve ilkbaharın başında binek hayvanları **حَشَمت**; bu, ondan bir şey elde ettiklerinde karınları güzelleşip büyüdüğü zamandır.

Yûnus dedi ki: Araplar der: **الحُسوم** **الحُشوم**u miras bırakır. Dedi ki: **الحسوم**: durmadan çalışan; **الحُشوم**: bitkinlik. Müزاحِم’in sözü hakkında dedi ki:
“Ve (o) zayıf olduğu hâlde (kanat) tüyleri (tam) olarak çıktı; onda
ne (kanat) örtü tüylerinde, vuranlarda **حشُوم** vardır”
yani: bitkinlik; ve **حُشِم** **حَشما**.

el-Asma‘î dedi ki: Onun iki elinde **حُشوم** vardır, yani büzülme; ve beyti şöyle rivayet etti:
“Ve ne de çırpan örtü tüylerinde **حُشُوم** vardır”

el-Lihyânî dedi ki: **الحُشْمة** (ötre ile): akrabalık; “onlarda benim **حُشْمة**m var” denilir, yani akrabalık. “Bunlar benim **أحشامي**m” yani komşularım ve misafirlerim.

Ebû ‘Amr dedi ki: Bazı Araplar dedi: “O, benim işimle **لَمُحْتَشِم**dir” yani onunla ilgilidir.

Dedi ki: **وأحشمتُ الرجلَ**: onu öfkelendirdim. Ve **الاحتِشام**: öfkelenme.

Şemmer: Yûnus dedi ki: Onun **الحُشمة**si vardır: zimmettir; ve o **الحُشْم**dur. Dedi ki: Bazıları **الحُشْمة** ve **الحَشَم** der. Ve “ben ondan **لأتحشَّم** **تحشُّماً**” yani zimmet altına girerim ve utanırım. Dedi ki: “**وحَشَمت فلاناً وأحْشمته**” yani onu öfkelendirdim.

Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: **حَشَمت الرجلَ وأحشمته**: o sana otururken ona eziyet edip ona hoşlanmadığı şeyi işittirirsin.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحُشُم**: tam hayâ sahipleri; **الْحُسُم** (س ile): tabipler.

‘Amr, babasından dedi: **الحُشُم**: köleler; ve **الحُشُم**: tâbiler; köle olsunlar yahut hürler. Ve **الحَشَم**: utanma.

**حمش** : el-Leys dedi ki: **الحَمْش**: ince bacaklı.

Ve **أَوْتَار حَمْشَة** ve **وَوَتَر حَمْش**: **مُسْتَحْمِش**. Ve telde **الاسْتِحْماش** daha güzeldir. Zü’r-Rumme dedi ki:
“Sanki onun gözlerinin önüne vurulmuş gibidir
**مُسْتَحْمِشِ** tellerin, taranmış pamuk”

Ebû’l-‘Abbâs dedi ki: el-Ferrâ’dan şöyle rivayet etti:
“Sanki onun gözlerinin önüne vurulmuş
pamuk . . . .”

el-Leys dedi ki: **ساق حَمْشَة**: ince; çoğulu **حَمْش** ve **حِماش**. Ve **حَمُشت ساقُه تَحمُش حُمُوشَة**: inceldiği zaman. Abdullah b. Mes‘ûd **حَمْشَ الساقين** idi.

el-Leys dedi ki: Adam için, öfkesi şiddetlendiğinde “**قد اسْتَحْمش غَضباً**” denilir.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**أحمشت فُلاناً وحَمَّشتهُ**” onu öfkelendirdiğim zaman. Şemmer şu şiiri okudu:
“Ben, beni **حَمَّشني** (benim) **تَحْمِيشى** (ile) (olduğumda)…”

el-Lihyânî: **احْتَمَش الدِّيكان واحْتَمسا**: iki horoz dövüştüklerinde. Ve **حَمِش الشّرُّ وحَمِس**: şiddetlendiğinde.

‘Amr, babasından: **الحَمِيش**: eritilmiş iç yağ.

Ebû ‘Ubeyd: **حَشَشْت النار وأَحْمَشْتُها**; ve dedi ki:
“. . . **إِحْماشُ الوَلِيدة بالقِدْر**”

**محش** : **المَحْش**: deriyi yakan ve kemiği ortaya çıkaran alevden bir dokunuş.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **المَحَاش**: eşya ve döşeme; mîm’in fethasıyla.

Ve **المِحَاش**: ateş yanında, antlaşmadan başkalarıyla ittifak yapan kavim. en-Nâbiga dedi ki:
“**جَمِّعْ مِحاشَك** ey Yezîd; çünkü ben
size Yerbû‘u ve Temîm’i hazırladım”

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den, “**جَمِّع مِحاشَك**” sözü hakkında: kabilelere sövdü de onları ateşin yaktığı şey gibi yaptı. “Ateş onu **مَحشَتْه**” denilir; ve “ben onu **أَمْحَشَتُه**”.

Bir bedevî dedi ki: “(Sıcaktan, sarığım neredeyse **يَمحَش** olacaktı)”. Dedi ki: Antlaşmada kendileri için daha sağlam olsun diye, antlaşma yanında ateş yakarlardı.

Ve denilir: Bana ancak **مِحْشى خِناقٍ قَمِلٍ** verdi; yahut **مَحْشاً خِناقَ قَمِلٍ**. **المِحْشَى** ise elbiselerin altında giyilen ve onunla dolgu yapılan bir elbisedir. **مَحْشاً** ise, çok pisliği ve eskiliği sebebiyle bedeni yakan şeydir.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki dedi: “(Ateşten bir topluluk çıkar; **امْتحَشُوا** ve kömürler olurlar)”. Manası: yanmışlar ve kömür olmuşlardır.

Ve yanmış ekmeğe **قد امْتَحَش** denilir; o, **خُبْزٌ مُحاشٌ**dur.

Bazıları dedi ki: “Bir yük yanımdan geçti de beni **فَمَحَشَني مَحْشاً**”; bu, derisini soymaksızın derisini sıyırdığı zamandır.

**شحم** : Ebû’l-‘Abbâs, ‘Amr’dan, babasından dedi: **الشَّحَم**: azgınlık; ve **الحَشَم**: utanma.

el-Leys dedi ki: **الشَّحْمُ**; ondan bir parça **شَحْمَة**. Ve **رجل شاحِمٌ لاحِم**: insanlara iç yağ ve et yediren. Ve onları **شَحَمَهُم يَشْحَمُهُم**.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: **رجل شحيم لحيم** yani semiz. Ve **رجل شَحِمٌ لَحِمٌ**: ete ve iç yağa düşkün olup onları arzuladığında.

Başkası dedi ki: **رجل شاحم لاحم**: iç yağ ve et sahibi; ve aynı şekilde **لابِنٌ** ve **تامِرٌ**. Ve o, insanlara **الشَّحْم** ve **اللَّحْم** yediriyorsa “**هو شاحِم ولاحِم**” denilir.

Araplar, devenin hörgücünü **شَحْماً**, karnın beyazını **شَحْماً** diye adlandırır.

**الشَّحّامُ**: insanlara **الشَّحْمَ** yedirmeyi çoğaltan; ve aynı şekilde **بيَّاعُ الشَّحْم**a “**شَحّام**” denilir.

**وشَحْمُ الْحَنْظَل**: içindeki, çekirdeği dışında olan şey. Ve **وشَحْمُ الرُّمانة**: tanelerin iki yanı arasında olan sarı (kısım).

**وشَحْمةُ العَيْن**: göz bebeği; ve denilir: o, göz bebeğinin altındaki **الشَّحْمة**dir.

Ve **وطَعام مَشْحوم** ve **خبز مشحوم**: içine iç yağ konulmuş.

Ve **أَشْحَم الرجلُ**: yanında **الشَّحْم** çoğaldığında; ve aynı şekilde **ألحَم**; o da **مُلْحِم**dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والشين وما يثلثهما)
  (حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة.
  فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])  وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2]) خِلْفُ الناقة، إذا ارتفع منه الّلبن. والحشيف: الثَّوب الخَلَق. وقد تَحَشَّف الرَّجلُ: لَبِسَ الحشيف. قال:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])  والحَشَفة: العجوز الكبيرة، والخميرة اليابسة([4])، والصخرة الرِّخْوَة حَوْلها السهلُ من الأرض.
  (حشك) الحاء والشين والكاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. يقال حَشَكْت النَّاقةَ، إذا تركتَها لا تحلبُها فتجمَّع لبنُها، وهي محشوكة. قال:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  وَحَشَكَ القوم، إذا حَشَدُوا. وحَشَكَت([6]) السّحابة: كثُر ماؤُها. ومنه قولهم للنّخلة الكثيرة الحَمْل حاشك. وحَشَكت السّماء: أتَتْ بمطرها. وربَّما حملوا عليه فقالوا: قوسٌ حاشكة، وهي الطَّرُوحُ البعيدةُ المَرمى. وحَشّاك: نَهْر.
  (حشم) الحاء والشين والميم أصلٌ مشترك، وهو الغَضَب أو قريبٌ منه.
  قال أهل اللغة. الحِشْمَة: الانقباضُ والاستحياء. وقال قومٌ: هو الغضب. قال ابن قُتيبة: رُوِي عن بعض فصحاء العرب: إن ذلك مما يُحْشِمُ بني فلانٍ، أي يغضبهم. وذكر آخر أن العرب لا تعرِفُ الحشمةَ إلاَّ الغضب، وأنَّ قولهم لحشَمِ الرجل خدمه، إنما معناه أنّهم الذين يَغْضب لهم ويغْضَبون له.
  قال أبو عبيدٍ: قال أبو زيد: حَشَمْتُ الرجل أحْشِمه وأحْشَمْتُه، وهو أن يجلس إليك فتُؤذيَهُ وتُسمعه ما يكره. وابن الأعرابي يقول: حَشَمْتُه فَحَشم، أي أخجلته. وأحشمته: أغضبته. وأنشد:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])  (حشن) الحاء والشين والنون أصلٌ واحد، وهو تغيُّر الشيء بما يتعلّق به من درن. ثمّ يشتق منه:
  فأمّا الأول فقولهم فيما رواه الخليل: حَشنَ السِّقاء، إذا حُقِنَ لبناً ولم يُتَعهَّدْ بغسلٍ فتغيَّرَ ظاهرُه وأنتَنَ. وأمَّا القياس فقال أبو عبيد: الحِشْنة، بتقديم الحاء على الشين: الحقد. وأنشد:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])  قال غيره: ومن ذلك قولهم: قال([9]) فلانٌ لفلان حتَّى حشَّن صدرَه.
  (حشو/ي) الحاء والشين وما بعدها معتلٌ أصلٌ واحد، وربما هُمِزَ فيكون المعنيان متقاربين أيضاً. وهو أن يُودَع الشيءُ وعاءً باستقصاء. يقال حشوتُه أحشوه حَشْوا. وَحِشْوَة الإنسان والدابة: أمعاؤه. ويقال [فلانٌ] من حِشْوة بني فلانٍ، أي من رُذَالهم. وإنما قيل ذلك لأن الذي تحشى به الأشياءُ لا يكون من أفخر المَتاع بل أدْونِه.
  والمِحْشى: ما تحتشي([10]) به المرأة، تعظِّم* به عَجِيزتها، والجمع المحاشِي. قال:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  والحشا: حشا الإنسان، والجمع أحشاء. والحشا: الناحية، وهو من قياس الباب، لأنّ لكلّ ناحيةٍ أهلاً فكأنّهم حشَوها. يقال: ما أدري بأيّ حشاً هو. قال:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  ومن المهموز وهو من قياسِ الباب غيرُ بعيدٍ منه، قولهم: حشأتُه بالسَّهم أحشَؤُه، إذا أصبتَ به جَنْبَه. قال:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])  ومنه حَشَأْتُ المرأةَ، كناية عن الجِماع.
  والحَشَا، غير مهموز: الرَّبْو، يقال حَشِي يَحْشَى حشاً، فهو حَشٍ كما ترى. فأمّا قول النابغة:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])  فله وجهان: أحدهما أن يكون ميمُه أصليَّة، وقد ذكر في بابه. والوجه الآخر أن يكون الميم زائدةً ويكون مِفْعَلاً من الحَشو، كأنه أراد اللفيف والأُشابة، وكان ينبغي أن يكون مِحْشَىً، فَقَلب.
  (حشب) الحاء والشين والباء قريبُ المعنى مما قبله. فيقال الحَوْشَب العظيم البطن. قال:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])والحوشب: حَشْو الحافر، ويقال بل هو عظمٌ في باطن الحافر بين العصَب والوظيف. قال رؤبة:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *
  (حشد) الحاء والشين والدال قريب المعنى من الذي قبلَه. يقال حَشَد القوم إذا اجتمعوا وخفُّوا في التعاوُن. وناقة حشُودٌ: يسرعُ اجتماعُ اللبَن في ضرعها. والحَشْدَ: المحتشدون. وهذا وإن كان في معنى ما قبلَه ففيه معنىً آخر، وهو التّعاوُن. ويقال عِذقٌ حاشِدٌ وحاشك: مجتمِعُ الحَمْل كثيرُهُ.
  (حشر) الحاء والشين والراء قريبُ المعنى من الذي قبلِه، وفيه زيادةُ معنىً، وهو السّوق والبعثُ والانبعاث.
  وأهل اللغة يقولون: الحشر الجمع مع سَوْقٍ، وكلُّ جمعٍ حَشْر. والعرب تقول: حَشرَتْ مالَ بني فلانٍ السنةُ كأنّها جمعته، ذهبت به وأتَتْ عليه. قال رؤبة:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])  ويقال أُذُنٌ حَشْرَةٌ، إذا كانت مجتمِعة الخَلْق. قال:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])  ومن أسماء رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "الحاشر"، معناه أنّه يحشر النّاس على قدمَيه، كأنّه يقدُمُهم يوم القِيامة وهم خلْفه. ومحتملٌ أن يكون لَمَّا كان آخِرَ الأنبياء حُشِر النّاس في زمانه.
وحشرات الأرض: دوابُّها الصغار، كاليرابيع والضِّباب وما أشبهها، فسمِّيت بذلك لكثرتها وانسياقها وانبعاثها. والحَشْوَرُ من الرّجال: العظيم الخَلْق أو البطنِ.
  وممّا شذّ عن الأصل قولهم للرجل الخفيف حَشْرٌ. والحَشْر من القُذَذ: ما لَطُف. وسِنانٌ حَشْرٌ، أي دقيق؛ وقد حَشَرْته.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) ديوان امرئ القيس 70.
([2]) وكذا ضبط بكسر الشين في المجمل، وفي اللسان بالفتح.
([3]) في المجمل: "ونفسه".
([4]) ذكر هذين المعنيين في المجمل، وذكرا في القاموس، وفاتا صاحب اللسان.
([5]) عجزه كما في اللسان (حشك): * فراح الذئار عليها صحيحا *
([6]) في الأصل: "حشدت"، تحريف.
([7]) البيت في المجمل واللسان (حشم).
([8]) البيت في المجمل واللسان (حشن).
([9]) كذا وردت هذه الكلمة.
([10]) في الأصل: " ما تحشى"، صوابه ما أثبت.
([11]) الجم: جمع جماء، وهي الكثيرة اللحم. وفي الأصل: "جمعا"، صوابه من المجمل.
([12]) للمعطل الهذلي من قصيدة في مخطوطة الشنقيطي من الهذليين 108. وأشده في اللسان: (حشا) وصدره: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله *
([13]) البيت لأسماء بن خارجة كما في اللسان (حشا، أوس، هبل).
([14]) ديوان النابغة 70 واللسان (حشا).
([15]) لحبيب بن عبد الله، المعروف بالأعلم الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (1: 447).
([16]) ديوان العجاج 74 واللسان والمجمل (حشب).
([17]) ديوان رؤبة 78 واللسان (حشر، طمش) والمقاييس (طمش).
([18]) للنمر بن تولب كما في اللسان (حشر)، ونبه على صحة هذه النسبة في (علط) بعد أن ذكر نسبته إلى امرئ القيس، وسيعيده في المقاييس (علط).
ـ

##### Türkçe

(**باب الحاء والشين وما يثلثهما**)
  (**حشف**) **الحاء** ve **الشين** ve **الفاء**; gevşekliğe, zayıflığa ve eskiliğe delâlet eden tek bir asıldır.
  Bunun ilki **الحَشَف**’tir; o, hurmanın en kötüsüdür. Mesellerinde derler ki: “**أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة**”; iki kötü işi bir araya getiren adam için. İmru’ul-Kays dedi:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1])
  Ancak kalplerini zikretti; çünkü o, kuşta olanın en hoşudur; ve yavrularına onu getirir. Ve denir ki: **حَشِفَ**([2]) devenin memesi, ondan süt yükseldiği (çekildiği) zaman. Ve **الحشيف**: eski elbise. Ve adam **تَحَشَّف** etti: **الحشيف** giydi. Dedi:
يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3])
  Ve **الحَشَفة**: büyük yaşlı kadın; ve kuru maya([4]); ve etrafında yerin düzlüğü bulunan gevşek kaya.

  (**حشك**) **الحاء** ve **الشين** ve **الكاف** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Denir ki: **حَشَكْت** deveyi; onu sağmayıp bıraktığın zaman, sütü toplanır; o **محشوكة**’dir. Dedi:
  * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) *
  Ve **حَشَكَ** kavim; toplandıkları zaman. Ve **حَشَكَت**([6]) bulut: suyu çoğaldı. Ondandır: yükü çok olan hurma ağacına **حاشك** demeleri. Ve **حَشَكت** gök: yağmuruyla geldi. Ve bazen bunu ona hamlederler de derler ki: **قوسٌ حاشكة**; o, atımı uzak olan, menzili uzak atandır. Ve **حَشّاك**: nehir.

  (**حشم**) **الحاء** ve **الشين** ve **الميم** ortak bir asıldır; o, öfke yahut ona yakın olandır.
  Dil ehli dedi: **الحِشْمَة**: içine kapanma ve utanmadır. Bir topluluk dedi: o, öfkedir. İbn Kuteybe dedi: Arapların bazı fasihlerinden rivayet olundu: “Bu, falan oğullarını **يُحْشِمُ** eder”; yani onları öfkelendirir. Bir başkası zikretti ki Arap, **الحشمة**’yi ancak öfke olarak bilir; ve onların, adamın **حشَم**’ına “hizmetçileri” demeleri ise ancak şu mânâdadır: onlar, kendileri için öfkelendiği ve onun için öfkelendikleri kimselerdir.
  Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **حَشَمْتُ** adamı, **أحْشِمه** ve **أحْشَمْتُه**; bu, sana oturur da ona eziyet etmen ve ona hoşlanmadığı şeyi işittirmendir. İbnü’l-A‘râbî der ki: **حَشَمْتُه** de, o da **فَحَشم** etti; yani onu utandırdım. Ve **أحشمته**: onu öfkelendirdim. Ve inşâd etti:
لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7])

  (**حشن**) **الحاء** ve **الشين** ve **النون** tek bir asıldır; o, kendisine ilişen kirden dolayı şeyin değişmesidir. Sonra ondan türetilir:
  Birincisine gelince: Halîl’in rivayet ettiği üzere onların sözü: **حَشنَ** tulum; içine süt basıldığı ve yıkamayla gözetilmediği zaman, dışı değişir ve kokar. Kıyasa gelince, Ebû Ubeyd dedi: **الحِشْنة**; **الحاء**’ın **الشين**’den önce getirilmesiyle: kin. Ve inşâd etti:
ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8])
  Başkası dedi: Ve bundandır onların sözü: **قال**([9]) falan, falana, nihayet göğsünü **حشَّن** etti.

  (**حشو/ي**) **الحاء** ve **الشين** ve ondan sonrası illetli; tek bir asıldır; ve bazen hemzelenir de iki mânâ da yine birbirine yakın olur. O, şeyin bir kaba tam olarak yerleştirilmesidir. Denir ki: **حشوتُه** **أحشوه** **حَشْوا**. Ve insanın ve hayvanın **حِشْوَة**’si: bağırsaklarıdır. Ve denir ki: [falan] falan oğullarının **حِشْوة**’sindendir; yani onların aşağı tabakasındandır. Bu ancak şu sebeple söylenmiştir: şeylerin içinin doldurulduğu şey, eşyanın en değerlisinden değil, daha aşağısından olur.
  Ve **المِحْشى**: kadının **ما تحتشي**([10]) ettiği şeydir; onunla kalçasını büyütür; çoğulu **المحاشِي**’dir. Dedi:
  * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) *
  Ve **الحشا**: insanın **حشا**’sı; çoğulu **أحشاء**. Ve **الحشا**: taraf; o, babın kıyasındandır; çünkü her tarafın bir ehli vardır; sanki onu doldurmuşlardır. Denir ki: Bilmiyorum hangi **حشاً**’dadır. Dedi:
  * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) *
  Hemzeli olandan—ki babın kıyasındandır, ondan da uzak değildir—onların sözü: **حشأتُه** okla, **أحشَؤُه**; onunla böğrünü vurduğun zaman. Dedi:
فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13])
  Ve ondandır: **حَشَأْتُ** kadını; cimaa kinaye olarak.
  Ve **الحَشَا**, hemzesiz: kabarma; denir ki: **حَشِي** **يَحْشَى** **حشاً**; o da **حَشٍ**’dir, gördüğün gibi. Nâbiga’nın sözüne gelince:
جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14])
  Onun iki vechi vardır: birincisi, **ميم**’inin aslî olmasıdır; ve babında zikredilmiştir. İkinci vech: **ميم**’in زائد olması ve **الحَشو**’dan **مِفْعَلاً** olmasıdır; sanki **اللفيف** ve **الأُشابة**’yi kastetti; ve **مِحْشَىً** olması gerekirdi; sonra çevirdi.

  (**حشب**) **الحاء** ve **الشين** ve **الباء**; bundan öncekine yakın mânâdadır. Denir ki: **الحَوْشَب** büyük karınlıdır. Dedi:
وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])
  Ve **الحوشب**: toynağın **حَشْو**’sudur; ve denir ki: bilakis o, toynağın iç tarafında, sinir ile **الوظيف** arasında bir kemiktir. Ru’be dedi:
  * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) *

  (**حشد**) **الحاء** ve **الشين** ve **الدال**; bundan öncekine yakın mânâdadır. Denir ki: **حَشَد** kavim; toplandıkları ve yardımlaşmada çevik oldukları zaman. Ve **ناقة حشُودٌ**: memesindeki sütün toplanması çabuk olur. Ve **الحَشْدَ**: toplananlar. Bu, her ne kadar bundan öncekilerin mânâsında ise de onda başka bir mânâ vardır; o da yardımlaşmadır. Ve denir ki: **عِذقٌ حاشِدٌ** ve **حاشك**: yükü toplanmış, çoğu olan.

  (**حشر**) **الحاء** ve **الشين** ve **الراء**; bundan öncekine yakın mânâdadır; ve onda bir mânâ ziyadesi vardır; o da sevk, gönderme ve harekete geçirmedir.
  Dil ehli der ki: **الحشر** sevk ile birlikte toplamadır; ve her toplama **حَشْر**’dır. Arap der ki: **حَشرَتْ** falan oğullarının malını sene; sanki onu toplamış gibi; onu götürdü ve onu tüketti. Ru’be dedi:
وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17])
  Ve denir ki: **أُذُنٌ حَشْرَةٌ**; yaratılışı toplanık olduğu zaman. Dedi:
لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18])
  Ve Resûlullah’ın—Allah’ın salâtı ve âli üzerine selâmı olsun—isimlerindendir: “**الحاشر**”; mânâsı: insanları ayakları üzerinde haşreder; sanki kıyamet günü onların önüne geçer, onlar da onun arkasındadır. Ve muhtemeldir ki, peygamberlerin sonuncusu olduğu için insanlar onun zamanında haşrolundu.
  Ve **حشرات الأرض**: yerin küçük hayvanlarıdır; yerboğaları, kelerler ve benzerleri gibi; çoklukları, sevk olunmaları ve harekete geçmeleri sebebiyle bununla adlandırıldılar. Ve erkeklerden **الحَشْوَرُ**: yaratılışı yahut karnı büyük olan.
  Asıldan şâz olanlardandır: hafif adama **حَشْرٌ** demeleri. Ve **الحَشْر** ok tüylerinden: ince olan. Ve **سِنانٌ حَشْرٌ**; yani ince; ve onu **حَشَرْته**.

---------------------------------------------------------------ـ
([1]) İmru’ul-Kays divanı 70.
([2]) **الشين**’in kesresiyle ضبط edildiği gibi **المجمل**’de; **اللسان**’da fetha iledir.
([3]) **المجمل**’de: “**ونفسه**”.
([4]) Bu iki mânâyı **المجمل**’de zikretti; ve **القاموس**’ta zikredildiler; **اللسان** sahibine kaçtı.
([5]) Onun ikinci mısraı, **اللسان**’da (**حشك**) olduğu üzere: * فراح الذئار عليها صحيحا *
([6]) Asılda: “**حشدت**”; tahrif.
([7]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حشم**).
([8]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**حشن**).
([9]) Bu kelime böyle vârid olmuştur.
([10]) Asılda: “**ما تحشى**”; doğrusu, sabit kıldığım gibidir.
([11]) **الجم**: **جماء**’ın çoğuludur; o, eti çok olandır. Asılda: “**جمعا**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([12]) **المعطل الهذلي**’nindir; **الهذليين**’den Şınkîtî yazmasında 108’de bir kasidedendir. **اللسان**’da: (**حشا**) ve صدرُه: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله *
([13]) Beyit, **اللسان**’da (**حشا**، **أوس**، **هبل**) olduğu üzere, Esmâ b. Hârice’nindir.
([14]) Nâbiga divanı 70 ve **اللسان** (**حشا**).
([15]) Habîb b. Abdullah’ındır; **الأعلم الهذلي** diye bilinir. Daha önce **حواشي** (1: 447)’de geçene bak.
([16]) **العجاج** divanı 74 ve **اللسان** ve **المجمل** (**حشب**).
([17]) Ru’be divanı 78 ve **اللسان** (**حشر**، **طمش**) ve **المقاييس** (**طمش**).
([18]) **النمر بن تولب**’undur; **اللسان** (**حشر**)’da olduğu üzere; ve bu nisbetin sıhhatine (**علط**)’ta, onu İmru’ul-Kays’a nisbetini zikrettikten sonra dikkat çekti; ve **المقاييس** (**علط**)’ta onu iade edecektir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ش م
أنـا أحتشمـك وأحتشـم منـك أي أستحـي ومـا يمنعني إلا الحشمة أي الحياء‏.‏
وأحشمني‏:‏ أخجلني وأغضبني‏.‏
وهم حشمه أي الذين يغضبون له أو يستحيون منه‏.‏

##### Türkçe

ح ش م
Ben seni **أحتشمك** ve senden **أحتشم** ederim; yani utanırım; ve beni engelleyen ancak **الحشمة**’dir; yani hayâdır.‏
Ve beni **أحشمني**: Beni utandırdı ve beni öfkelendirdi.‏
Ve onlar onun **حشمه**’sidir; yani onun için öfkelenenler veya ondan utananlar.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحِشْمَةُ: الحَياءُ والانْقِباضُ، وقد احْتَشَمَ عنه ومنه، ولا يقال احْتَشَمَهُ. قال الليث: الحِشْمَةُ الانقباض عن أَخيك في المَطْعَمِ وطلبِ الحاجةِ؛ تقول: احْتَشَمْتَ وما الذي أَحْشَمَكَ، ويقال حَشَمَكَ، فأَما قول القائل: ولم يَحْتَشِمْ ذلك فإنه حذف مِنْ وأَوصل الفعلَ. والحِشْمَةُ والحُشْمَةُ: أَن يجلس إليك الرجل فتؤذِيَهُ وتُسْمِعَهُ ما يَكْرَهُ، حَشَمَه يَحْشِمُهُ ويَحْشُمُه حَشْماً وأَحْشَمَهُ. وحَشَمْتُه: أَخجلته، وأَحْشَمْتُهُ: أَغضبته. قال ابن الأَثير: مذهب ابن الأَعرابي أَن أَحْشَمْتُه أَغضبته، وحَشَمْتُه أَخجلته، وغيره يقول: حَشَمْتُه وأَحْشَمْتُه أَغضبته، وحَشَمْتُه وأَحْشَمتُه أَيضاً أَخْجَلْتُه. ويقال للمُنْقَبِض عن الطعام: ما الذي حَشَمَكَ وأَحْشَمكَ، من الحِشْمَةِ وهي الاستحياء. قال أَبو زيد: الإبَةُ الحَياء، يقال: أَوْأَبْتُه فاتّأَبَ أَي احتشم. وروي عن ابن عباس أَنه قال: لكل داخلٍ دَهشةٌ فابْدَؤُوه بالتَّحِيَّةِ، ولكل طاعم حشْمَةٌ
فابدؤوه باليمين، وأَنشد ابن بري لكُثَيِّر في الاحتِشام بمعنى الاستحياء:
إنِّي، مَتى لم يَكُنْ عَطاؤهما
عندي بما قد فَعَلْتُ، أَحْتَشِمُ
وقال عنترة:
وأَرى مَطاعِمَ لو أَشاءُ حَوَيتُها،
فيَصُدُّني عنها كثيرُ تَحَشُّمِي
وقال ساعدة:
إن الشَّبابَ رِداءٌ مَنْ يَزِنْ تَرَهُ
يُكْسَى جَمالاً ويُفْسِدْ غير مُحتَشِم
(* قوله «إن الشباب رداء إلى آخر البيت» هكذا هو موجود بالأصل). وفي الحديث حديث عليّ في السارق: إني لأَحْتَشِمُ أَن لا أَدَعَ له يداً أَي أَستحي وأَنقبص. والحِشْمةُ: الاستحياء. وهو يَتَحَشَّم المَحارم أَي يتوقاها.
وحَشِمَ حَشَماً: غضب. وحَشَمهُ يَحْشِمُه حَشْماً وأَحْشمهُ: أَغضبه؛ وأَنشدوا في ذلك:
لَعَمْرُكَ إنَّ قُرْصَ أَبي خُبَيْب
بطيء النُّضْج، مَحْشوم الأكيل
أَي مُغْضَب، والإسم الحِشْمة، وهو الاستحياء والغضب أَيضاً. وقال الأَصمعي: الحِشْمَةُ إنما هو بمعنى الغضب لا بمعنى الاستحياء. وحكي عن بعض فُصَحاء العرب أَنه قال: إن ذلك لمما يُحْشِمُ بني فلان أَي يغضبهم، واحْتَشَمْتُ واحْتَشَمْتُ منه بمعنى؛ قال الكميت:
ورأَيتُ الشَّريفَ في أَعْيُنِ النَّا
س وَضِيعاً، وقَلَّ منه احْتِشامي
والاحْتِشامُ: التَّغَضُّبُ. وحَشَمْتُ فلاناً وأَحْشمْتُه أَي أَغضبته. وحُشْمَةُ الرجل وحَشَمُهُ وأَحْشامُهُ: خاصَّتُهُ الذين يغضبون له من عبيدٍ أَو أَهلٍ أَو جِيرةٍ إذا أصابه أَمر. ابن سيده: وحكى ابن الأَعرابي أَن الحَشَمَ واحدٌ
وجمع، قال: يقال هذا الغلام حَشَمٌ لي، فأُرى أَحْشاماً إنما هو جمع هذا لأَن جمع الجمع وجمع المفرد الذي هو في معنى الجمع غير كثير. وحَشَمُ الرجل أَيضاً: عياله وقرابته. الأَزهري: والحَشَمُ خَدَمُ الرجل، وسُمُّوا بذلك لأنهم يغضبون له. والحُشْمَةُ، بالضم: القرابة. يقال: فيهم حُشْمَةٌ أَي قرابة. وهؤلاء أَحشامي أَي جيراني وأَضيافي. وقال أَبو عمرو: قال بعض العرب إنه لمُحْتَشمِ بأمري أَي مُهْتَمّ به. وقال يونس: له الحُشْمةُ الذِّمامُ، وهي الحُشْمُ
(* قوله «وهي الحشم» وكذلك قوله بعد «الحشمة
والحشم» كذا هو بضبط الأصل)، قال: وبعضهم يقول الحُشْمَة والحَشَمُ، وإِني لأَتَحَشَّمُ منه تَحَشُّماً أَي أَتَذَمَّمُ وأَستحي. ابن الأَعرابي: الحُشُمُ ذوو الحياء التام، والحُسُمُ، بالسين، الأَطِبَّاء، والحشم الاستحياء
(*قوله «والحشم الاستحياء» كذا بالأصل بدون ضبط، وفي نسخة من التهذيب غير موثوق بها مضبوط بالتحريك، لكن الذي في القاموس: التحشم الاستحياء). والحُشُمُ: المماليك. والحُشُم: الأَتباع، مماليكَ كانوا أَو أَحراراً. وفي حديث الأَضاحي: فشكَوْا إلى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَن لهم عيالاً وحَشَماً؛ الحَشَمُ، بالتحريك: جماعة الإنسان اللاَّئذون به لخدمته. والحُشومُ: الإقبال بعد الهزال؛ حَشَمَ يَحْشِمُ حُشوماً: أَقبل بعد هزال، ورجل حاشِمٌ. وحَشَمَتِ الدوابُّ في أَول الربيع تَحْشِمُ حَشْماً: وذلك إذا أَصابت منه شيئاً فصَلَحَتْ وسَمِنَتْ وعظمت بطونها وحَسُنَتْ. وحَشَمَتِ الدوابُّ: صاحَتْ. وما حَشَمَ من طعامه شيئاً أَي ما أَكل. وغَدَوْنا نُريغُ الصيد فما حَشَمْنا صافراً أَي ما أَصبنا. يونس: تقول العرب الحُسُومُ يورث الحُشُومَ، قال: والحُسُومُ الدُّؤُوب، والحُشُوم الإعْياء؛ وقال في قول مُزاحم:
فَعنَّتْ عُنوناً، وهي صَغْواءُ، ما بها،
ولا بالخَوافي الضَّارباتِ، حُشُومُ
أَي إعياء؛ وقد حُشِم حَشْماً. وقال الأَصمعي: في يديه حُشُومٌ أي انقباض، وروى البيت:
ولا بالخوافي الخافقاتِ حُشوم
ورجل حَشِيمٌ أي مُحْتَشِمٌ.

##### Türkçe

**الحِشْمَةُ**: hayâ ve çekinme; ve ondan ve ona karşı **احْتَشَمَ**; ve **احْتَشَمَهُ** denilmez. Leys dedi: **الحِشْمَةُ** kardeşinden yemek hususunda ve ihtiyacı isteme hususunda çekinmektir; dersin ki: **احْتَشَمْتَ**; ve seni ne **أَحْشَمَكَ**? ve **حَشَمَكَ** denilir; fakat söyleyenin sözü: “ve o, bunu **يَحْتَشِمْ** etmedi” ise, o, **مِنْ**’i hazfetmiş ve fiili ulaştırmıştır.

Ve **الحِشْمَةُ** ve **الحُشْمَةُ**: bir adamın sana oturması, senin de ona eziyet etmen ve ona hoşlanmadığı şeyi işittirmen; **حَشَمَه** onu **يَحْشِمُهُ** ve **يَحْشُمُه** **حَشْماً** ve **أَحْشَمَهُ**. Ve **حَشَمْتُه**: onu utandırdım; ve **أَحْشَمْتُهُ**: onu öfkelendirdim. İbnü’l-Esîr dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin mezhebi, **أَحْشَمْتُه** onu öfkelendirdim, **حَشَمْتُه** onu utandırdım; başkası der ki: **حَشَمْتُه** ve **أَحْشَمْتُه** onu öfkelendirdim; ve **حَشَمْتُه** ve **أَحْشَمتُه** ayrıca, yani onu utandırdım. Ve yemekten çekinen kimseye denilir: seni ne **حَشَمَكَ** ve **أَحْشَمكَ**? **الحِشْمَةِ**’dendir; o da utanmadır. Ebû Zeyd dedi: **الإبَةُ** hayâdır; denilir: **أَوْأَبْتُه** de o da **اتّأَبَ**; yani **احتشم** etti. İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki o dedi: her girenin bir şaşkınlığı vardır; öyleyse onu selâmla başlayın; ve her yiyenin bir **حشْمَةٌ**’si vardır; öyleyse ona sağ ile başlayın. Ve İbn Berrî, **الاحتِشام**’da **الاستحياء** mânâsıyla Küseyyir’den inşâd etti:

إنِّي، مَتى لم يَكُنْ عَطاؤهما
عندي بما قد فَعَلْتُ، **أَحْتَشِمُ**

Ve Antara dedi:

وأَرى مَطاعِمَ لو أَشاءُ حَوَيتُها،
فيَصُدُّني عنها كثيرُ تَحَشُّمِي

Ve Sâ‘ide dedi:

إن الشَّبابَ رِداءٌ مَنْ يَزِنْ تَرَهُ
يُكْسَى جَمالاً ويُفْسِدْ غير مُحتَشِم

(* Onun sözü “إن الشباب رداء ... beytin sonuna kadar” asılda böylece mevcuttur).

Ve hadiste, Ali’nin hırsız hakkındaki hadisi: “Ben, ona bir el bırakmamaktan **لأَحْتَشِمُ** ederim”; yani utanırım ve çekinirim. Ve **الحِشْمةُ**: utanma. Ve o, haramları **يَتَحَشَّم** eder; yani onlardan sakınır.

Ve **حَشِمَ** **حَشَماً**: öfkelendi. Ve **حَشَمهُ** onu **يَحْشِمُه** **حَشْماً** ve **أَحْشمهُ**: onu öfkelendirdi; ve bunun hakkında inşâd ettiler:

لَعَمْرُكَ إنَّ قُرْصَ أَبي خُبَيْب
بطيء النُّضْج، مَحْشوم الأكيل

Yani öfkelendirilmiş; ve isim **الحِشْمة**’dir; o, utanma ve öfke ayrıca. Ve Asma‘î dedi: **الحِشْمَةُ** ancak öfke mânâsınadır, utanma mânâsına değil. Ve Arapların bazı fasihlerinden hikâye olundu ki o dedi: “Şüphesiz bu, falan oğullarını **يُحْشِمُ** edendir”; yani onları öfkelendirir. Ve **احْتَشَمْتُ** ve **احْتَشَمْتُ منه** mânâca birdir; Kümeyt dedi:

ورأَيتُ الشَّريفَ في أَعْيُنِ النَّا
س وَضِيعاً، وقَلَّ منه احْتِشامي

Ve **الاحْتِشامُ**: öfkelenme. Ve **حَشَمْتُ** falancayı ve **أَحْشمْتُه**; yani onu öfkelendirdim.

Ve **حُشْمَةُ** adamın ve **حَشَمُهُ** ve **أَحْشامُهُ**: ona bir iş isabet ettiğinde onun için öfkelenen, kölelerden yahut aileden yahut komşulardan olan haslarıdır. İbn Sîdeh: İbnü’l-A‘râbî’nin, **الحَشَمَ**’ın tekil ve çoğul olduğunu hikâye etti; dedi: “Bu oğlan benim için **حَشَمٌ**’dır” denilir; öyleyse **أَحْشاماً** ancak bunun cem‘i olur; çünkü cem‘in cem‘i ve cem‘ mânâsında olan müfredin cem‘i çok değildir. Ve adamın **حَشَمُ**’u ayrıca: ailesi ve akrabasıdır. Ezherî: ve **الحَشَمُ** adamın hizmetçileridir; ve bu adla adlandırıldılar; çünkü onun için öfkelenirler. Ve **الحُشْمَةُ** (ötre ile): akrabalıktır. Denilir: onlarda **حُشْمَةٌ** vardır; yani akrabalık. Ve bunlar benim **أَحشامي**’mdir; yani komşularım ve misafirlerim. Ebû Amr dedi: Araplardan bazısı dedi ki: “Şüphesiz o, işimle **لَمُحْتَشمِ**’dir”; yani onunla ilgilidir. Yûnus dedi: onun için **الحُشْمةُ** zimmettir; ve o, **الحُشْمُ**’dur.

(* Onun sözü “وهي الحشم” ve yine ondan sonra gelen söz “الحشمة والحشم” asıl ضبط’ıyla böyledir). Dedi: bazısı **الحُشْمَة** ve **الحَشَمُ** der; ve ben ondan **لأَتَحَشَّمُ** ederim **تَحَشُّماً**; yani kınanır olmaktan sakınırım ve utanırım. İbnü’l-A‘râbî: **الحُشُمُ** tam hayâ sahibi olanlardır; ve **الحُسُمُ** (س ile) tabiplerdir; ve **الحشم** utanmadır.

(* Onun sözü “والحشم الاستحياء” asılda ضبطsız böyledir; ve تهذيب’den güvenilir olmayan bir nüshada hareke ile ضبط edilmiştir; fakat قاموس’ta olan: **التحشم** utanmadır). Ve **الحُشُمُ**: memlûklerdir. Ve **الحُشُم**: tâbiler; memlûk olsunlar yahut hürler. Ve kurbanlar hadîsinde: Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, şikâyet ettiler ki onların **عيالاً**’ı ve **حَشَماً**’ı vardır; **الحَشَمُ** (hareke ile): hizmeti için ona sığınan insanın topluluğudur.

Ve **الحُشومُ**: zayıflıktan sonra yönelme; **حَشَمَ** **يَحْشِمُ** **حُشوماً**: zayıflıktan sonra yöneldi; ve **حاشِمٌ** adam. Ve ilkbaharın başında binek hayvanları **حَشَمَتِ** **تَحْشِمُ** **حَشْماً**; bu, ondan bir şey elde ettiklerinde, düzelip semirdiklerinde, karınları büyüdüğünde ve güzelleştiğinde olur. Ve binek hayvanları **حَشَمَتِ**: bağırdı. Ve onun yemeğinden bir şey **حَشَمَ** etmedi; yani yemedi. Ve avı ürkütür olduk da bir ıslık çalanı **حَشَمْنا** etmedik; yani vurmadık. Yûnus: Araplar der ki: **الحُسُومُ** **الحُشُومَ**’u miras bırakır; dedi: **الحُسُومُ** sürekliliktir; ve **الحُشُوم** yorgunluktur. Ve Müzâhim’in sözü hakkında dedi:

فَعنَّتْ عُنوناً، وهي صَغْواءُ، ما بها،
ولا بالخَوافي الضَّارباتِ، حُشُومُ

Yani yorgunluk; ve **حُشِم** **حَشْماً** olmuştur. Asma‘î dedi: onun ellerinde **حُشُومٌ** vardır; yani çekinme; ve beyti şöyle rivayet etti:

ولا بالخوافي الخافقاتِ حُشوم

Ve **حَشِيمٌ** adam: yani **مُحْتَشِمٌ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ش م * أبو زيد * حَشَمه * من باب ضرب و * أحْشَمَه * بمعنى أي آذاه وأغضبه بن الأعرابي حشمة أخجله وأحشمه أغضبه والاسم * الحِشْمةُ * وهو الاستحياء و * أحْشَمَهُ * و * احْتَشَم * منه بمعنى و * حَشَمُ * الرجل خدمه ومن يغضب له سُموا بذلك لأنهم يغضبون له

##### Türkçe

* ح ش م * Ebû Zeyd: **حَشَمه**; **ضرب** babındandır. Ve **أحْشَمَه** “yani ona eziyet etti ve onu öfkelendirdi” mânâsınadır. İbnü’l-A‘râbî: **حشمة** “onu utandırdı”; ve **أحشمه** “onu öfkelendirdi”. İsim **الحِشْمةُ**’dir; o da “utanma”dır. Ve **أحْشَمَهُ** ve **احْتَشَم** ondan, mânâca (böyledir). Ve **حَشَمُ** adamın hizmetkârlarıdır ve onun için öfkelenen kimselerdir; buna bu ad verildi, çünkü onun için öfkelenirler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

* | | ( الحِشْمَةُ ، بالكسر : الحَياءُ | والانْقِباضُ ) ، زادَ اللَّيْث : عن أخيك |

| في طَلَبِ الحاجَة والمَطْعَمِ ، وقد | ( احْتَشَمَ منه وَعَنْهُ ) ولا يُقال | احْتَشَمَه . وأما قول القائل : ولَمْ | يَحْتَشِم ذلِك ، فإِنَّه حذف ( ( مِنْ ) ) | وَأَوْصَلَ الفعل . ( وحَشَمَهُ وَأَحْشَمَهُ : | أَخْجَلَهُ ) ، نقله الجوهريّ عن ابن | الأعرابيّ . ورُوِيَ عن ابْنِ عَبّاسٍ : | ( ( لِكُلِّ داخِلٍ دَهْشَة فَابْدَؤُوه بالتَّحِيَّة ، | ولكل طاعِمٍ حِشْمَة فَابْدَؤُوهُ باليَمِين ) ) . | | وأنشد ابن برِّيّ لكُثَيّرٍ في الاحْتِشام | بمعنى الاستحياء : | % ( إِنّي مَتَى لم يَكُنْ عَطاؤُهُما % | عِنْدِي بما قد فَعَلْتُ أَحْتَشِمِ ) 5 | | وفي حديث عليّ في السارِق : ( ( إِنّي | لأَحْتَشِمُ أن لا أَدَعَ له يَدًا ) ) أي : | أَسْتَحْيِي وَأَنْقَبِض . | | ( و ) الحِشْمَة ( أَنْ يَجْلِسَ إِلَيْكَ | الرجلُ فَتُؤْذِيَهُ وتُسْمِعَهُ ما يَكْرَهُ ، | وَيُضَمّ ) ، وقد ( حَشَمَهُ يَحْشِمُه | | ويَحْشُمُهُ ) من حَدَّيْ ضَرَبَ ونَصَرَ . | | ( وَأَحْشَمَهُ ) . ونقل الجوهريُّ عن أبي | زَيْد : حَشَمْتُ الرَّجُلَ وأَحْشَمْتُه | بمعنى ، وهو أن يَجْلِسَ إِلَيْك فَتُؤْذِيَه | وتُغْضِبَه . | | ( و ) حَشِمَ ( كَفَرِحَ : غَضِبَ . و ) | حَشِمَهُ ( كَسَمِعَهُ : أَغْضَبَهُ ، | كَأَحْشَمَهُ ) ، وهذه عن ابنِ الأَعْرابِيّ ، | ( وحَشَّمَهُ ) بالتَّشْدِيد . وقال | الأصمعيُّ : الحِشْمَة إِنَّما هو بمعنَى | الغَضَبِ لا بمَعْنى الاسْتِحْياء ؛ | وحكى عن بعض فُصَحاء العَرَب أنّه | قال : إِنّ ذلِكَ لَمِمّا يُحْشِمُ بَنِي فُلانٍ : | أي : يُغْضِبُهم ، كذا في الصحاح . | | وفي أَدَب الكاتِب : الناسُ يَضَعُون | الحِشْمَةَ مَوْضِع الاسْتِحْياء وليس | كَذلِكَ إِنَّما هي الغَضب . قال | شيخُنا : وَرَدَّهُ جماعةٌ بوُرودِها كَذلِك | في الحَدِيثِ . وقد أَوْرَدَهُ الخَفاجِيّ في | شرح الشِّفاء مَبْسُوطًا ، وصرَّح به | السُّهَيْلِيُّ في الرَّوْضِ أَثْناءَ غَزْوَة بَدْر ، | والبَطَلْيَوْسِيّ في شَرْحِ أَدَب الكاتِب . | | وقال ابنُ الأثير : مذهب ابن الأعرابيّ |

| أَنَّ أَحْشَمْتُه أَغْضَبْتُه ، وحَشَمْته | أخْجَلته ، وغيره يقولُ : حَشَمْتُه | وَأَحْشَمْتُه : أَغْضَبْتُه ، وحَشَمْته | وَأَحْشَمْتُه أيضًا : أَخْجَلْتُه ، وفي | الصحاح : وَأَحْشَمْتُه واحْتَشَمْتُ منه | بمَعْنًى ، قال الكُمَيْت : | % ( ورَأَيْتُ الشَّرِيفَ في أَعْيُنِ الناسِ % | وَضِيعًا وقَلَّ منهُ احْتِشامِي ) % | | والاحْتِشامُ : التَّغَضُّب . | | ( وحَشَمَةُ الرَّجُلِ وحَشَمُهُ ، | مُحَركتيْنِ ) هكذا في سائِر الأُصولِ ، | والصَّوابُ : وحُشْمَةُ الرَّجُلِ ، بالضَّمّ ، | وحَشَمُهُ ، مُحرّكة ، كما هو نَصُّ | يُونُس ، ( وَأَحْشامُهُ ) ، أي : ( خاصَّتُه | الَّذِينَ يَغْضَبُونَ لَهُ من أَهْلٍ وَعبِيدٍ أو | جِيرَةٍ ) إِذا أَصابَه أَمْرٌ . وفي | الصحاح : حَشَمُ الرجِ خَدَمُه ومَنْ | يَغضَبُ له ، سُمُّوا بذلك ؛ لأنهم | يَغْضَبُون له . ( و ) قال ابنُ الأَعْرابِيّ : | ( الحَشَمُ ، مُحَرَّكَةً للواحد والجَمْعِ ) | | | قال : ويُقال : هذا الغُلامُ حَشَمٌ لي ، | فأُرَى أن أحْشامًا إِنَّما هو جمعُ هذا ؛ | لأَنَّ جَمع الجَمْعِ وَجَمْع المُفْرَد الذي | هو في مَعْنَى الجَمْعِ غَيْرُ كَثِير . ( وهو ) | أي : الحَشَمُ : ( العِيالُ والقَرابَةُ أيضًا ) ، | ومنه حديثُ الأضاحِي : ( ( فَشَكَوْا إِلى | رَسُولِ اللهِ & | أَنَّ لهم عِيالاً وَحَشَمًا ) ) . | | ( وحَشَمَ يَحْشِمُ ) من حَدّ ضَرَبَ | ( حُشَومًا ) ، بالضم : ( أَقْبَلَ بَعْدَ | هُزالٍ ) ، والرَّجُلُ حاشِمٌ . | | ( و ) حَشَمَتِ ( الدّابَّةُ في أَوَّلِ الرِّبِيعِ ) | تَحْشِمُ حَشْمًا ، وذلِك إذا ( أَصابَتْ منه | شَيْئًا فَسَمِنَتْ وَصَلُحَتْ . وعَظُمَ بَطْنُها ) | وَحَسُنَتْ ) ) ، وفي الصِّحاح : قال النَّضْر : | حَشَمَت الدَّوابُّ ، أي : صَلُحَتْ . | | ( و ) يقال : ( ما حَشَمَ من طَعامِنا ) | شَيْئًا ، أي : ( ما أَكَلَ ) . | | ( و ) غَدا يُرِيغُ ( الصَّيْدَ ) فما حَشَمَ | صافِرًا ، أي : ( ما أَصابَهُ ) . |

| | ( و ) قالَ يُونُس : تَقُولُ العَرَبُ : | الحُسُومُ يُورِثُ ( الحُشُوم ) ، أي : | ( الإعْياء ) أي : الدُّؤُوبُ على العَمَل | يُورِثُ ذلِك . وقال في قَوْلِ مُزاحِمٍ : | % ( فَعَنَّتْ عُنونًا وهي صَغْواءُ ما بِها % | ولا بالخَوافِي الضارِباتِ حُشُومُ ) % | | أي إِعْياء ، وقَدْ حُشِمَ حَشْمًا . | | ( و ) قال الأصمعيّ : الحُشَوم : | ( الانْقِباضُ ) ورُوِيَ البيت : | * % ( ولا بالخَوافِي الخافِقات حُشُومُ % ) % * | | ( و ) الحُشُوم : ( الطَّلِبَةُ ، | كالحَشَمِ ، محرّكَةً ) . | | ( والحُشَماءُ : الجِيرانُ والأَضْيافُ ) ، | كَأَنَّهُ جَمْعُ حَشِيمٍ كَكَرِيمٍ وكُرَماء ، | والذي في المحكم : هؤلاءِ | أَحْشامِي ، أي : جِيرانِي وأَضْيافِي . | | ( والحُشْمَةُ ، بالضَّم : المَرْأَةُ ، و ) قال | يُونُس : لَهُ الحُشْمَةُ أي : ( الذِّمامُ . و ) | | الحُشْمَةُ أيضًا : ( القَرابَةُ ) ، يقال : فيهم | حُشْمَة ، أي : قَرابَة . | | ( والحَشِيمُ ) ، كَأَمِيرٍ : ( المُحْتَشِمُ ) | وهو المَهِيب ، ووَقَعَ في بعض نُسَخِ | الصِّحاح : ورَجُلٌ حِشِّيمٌ على وزن | سِكِّيتٍ ، أي : مُحْتَشِم ، وَكَأَنَّه غلط . | | ( وإِنّي لأَتَحَشَّمُ منه تَحَشُّمًا ) أي : | ( أَتَذَمَّمُ منه وأَسْتَحِي ) ، وقال | عَنْتَرَة : | % ( وَأَرَى مَطاعِمَ لو أَشاءُ حَوَيْتُها % | فَيَصُدُّنِي عنها كَثِيرُ تَحَشُّمِي ) % | | ( والحُشُمُ ، بضمتين : ذُو الحَياءِ ) ، | كذا في النُّسَخِ والصَّوابُ : ذَوُو الحَياءِ | ( التَّامِّ ) كما هو نَصُّ ابنِ الأعرابيّ . | | ( وسَمَّوْا حِشْمًا ، بالكَسْرِ ، و ) | حَيْشَمًا ( كَحِيْدَرٍ ) . فمن الأَوَّلِ حِشْمُ | ابن أَسَدِ بن خُلَيْبَة بَطْنٌ في | حَضْرَمَوْتَ ، منهم : عَبْدُ الله بن | نُجَى بن سَلَمَة بن حِشْمٍ الآتِي |

| ذِكْرُه في ( ( حَضْرم ) ) ، وضبطه أبو | سَعْدِ بن السَّمْعانيّ بِفَتْح الشِّين ، | والصَّواب أَنَّه بِالكَسْر كما ضَبَطَهُ | الأمير . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | يقالُ للمُنْقَبِض عن الطَّعامِ : ما الَّذي | حَشَّمَكَ ، بمعنى أَحْشَمَك ، من | الحِشْمَة ، وهي الاسْتِحْياء . | | وهُوَ يَتَحَشَّمُ المَحارِمَ ، أي | يَتَوَقَّاها . | | والمَحْشُوم : المَغْضُوب ، وأنشد | الجوهريّ : | % ( لَعَمْرُكَ إِنَّ قُرْصَ أَبِي خُبَيْبٍ % | بَطِيءُ النُّضْجِ مَحْشُومُ الأَكِيلِ ) % | | وقال أبو عَمْرٍ و : قال بعضُ العَرَبِ | إِنَّهُ لَمُحْتَشِمٌ بِأَمْرِي ، أي : مُهْتَمٌّ | [ به ] . | | | والحُشُم ، بضمتين : المَمالِيكُ ، | عن ابنِ الأعرابيّ . وقيل : الأَتْباعُ | مَمالِيكًا كانُوا أو أَحْراراً . | | وحَشْم بن جُذام هكذا ضَبَطه أبو | سَعْدٍ ، والصواب بالكَسْرِ كما تَقَدَّم ، | منهم السَّلْمُ بنُ مالِكِ بن سَلَمَة بن | حشْم . |

##### Türkçe

* | | **الحِشْمَةُ** , kesre ile: **الحَياءُ** | ve **الانْقِباضُ**; el-Leys artırdı: kardeşinden | ihtiyaç ve yiyecek talebinde. Ve muhakkak | (**احْتَشَمَ منه وَعَنْهُ**) denir; **احْتَشَمَه** denmez. Ama söyleyenin sözü: “ve o bunu | **يَحْتَشِم** etmedi” ise, şüphesiz o **( ( مِنْ ) )**’i hazfetmiş | ve fiili geçişli kılmıştır. (**وحَشَمَهُ وَأَحْشَمَهُ**: | **أَخْجَلَهُ**) ; bunu Cevherî, İbn | el-A‘râbî’den nakletti. İbn Abbâs’tan rivayet olundu: | **( ( لِكُلِّ داخِلٍ دَهْشَة فَابْدَؤُوه بالتَّحِيَّة ، | ولكل طاعِمٍ حِشْمَة فَابْدَؤُوهُ باليَمِين ) )** . | | Ve İbn Berrî, Küseyyir’in **الاحْتِشام** hakkında, | **الاستحياء** manasında, şu beytini okuttu: | % **( إِنّي مَتَى لم يَكُنْ عَطاؤُهُما % | عِنْدِي بما قد فَعَلْتُ أَحْتَشِمِ )** 5 | | Ali’nin hırsız hakkındaki hadisinde: **( ( إِنّي | لأَحْتَشِمُ أن لا أَدَعَ له يَدًا ) )** yani: | utanırım ve içime kapanırım. | | (**و**) **الحِشْمَة**: (adamın sana | oturup da senin ona eziyet etmen ve ona hoşlanmadığı şeyi işittirmen; | ve zamme ile de okunur); ve muhakkak (**حَشَمَهُ يَحْشِمُه | | ويَحْشُمُهُ**) **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ** bablarının iki vechi üzeredir. | | (**وَأَحْشَمَهُ**). Cevherî, Ebû | Zeyd’den nakletti: **حَشَمْتُ الرَّجُلَ وأَحْشَمْتُه** | manasında; o da şudur: sana oturur da sen ona eziyet eder | ve onu öfkelendirirsin. | | (**و**) **حَشِمَ** (**كَفَرِحَ**: öfkelendi. **و**) | **حَشِمَهُ** (**كَسَمِعَهُ**: onu öfkelendirdi, | **كَأَحْشَمَهُ**) ; bu, İbn el-A‘râbî’dendir. | (**وحَشَّمَهُ**) şeddeli. Ve | el-Asma‘î dedi: **الحِشْمَة** ancak | öfke manasındadır, **الاسْتِحْياء** manasında değildir; | ve Arapların bazı fasihlerinden nakletti ki o | dedi: “Şüphesiz bu, falan oğullarını **يُحْشِمُ** eden şeylerdendir”: | yani onları öfkelendirir; Sıhâh’ta böyledir. | | **أَدَب الكاتِب**’de: insanlar | **الحِشْمَة**’yi **الاسْتِحْياء**’ın yerine koyarlar; fakat | öyle değildir; o ancak öfkedir. Dedi | şeyhimiz: bir cemaat onu, onun böylece | hadiste vârid olmasıyla reddetti. Ve muhakkak el-Hafâcî onu | Şifâ şerhinde genişçe zikretti; ve bunu | es-Süheylî **الرَّوْض**’da Bedir gazvesi esnasında açıkça söyledi; | ve el-Batlayevsî **أَدَب الكاتِب** şerhinde. | | İbnü’l-Esîr dedi: İbn el-A‘râbî’nin mezhebi | | **أَنَّ أَحْشَمْتُه أَغْضَبْتُه**; ve **حَشَمْته** onu | utandırdım; başkası der ki: **حَشَمْتُه | وَأَحْشَمْتُه**: onu öfkelendirdim; ve **حَشَمْته | وَأَحْشَمْتُه** ayrıca: onu utandırdım. Ve | Sıhâh’ta: **وَأَحْشَمْتُه واحْتَشَمْتُ منه** | bir manadadır. el-Kumeyt dedi: | % **( ورَأَيْتُ الشَّرِيفَ في أَعْيُنِ الناسِ % | وَضِيعًا وقَلَّ منهُ احْتِشامِي )** % | | **الاحْتِشامُ**: öfkelenmedir. | | (**وحَشَمَةُ الرَّجُلِ وحَشَمُهُ ، | مُحَركتيْنِ**) diğer bütün asıllarda böyledir; | doğru olan: **وحُشْمَةُ الرَّجُلِ** zamme ile, | ve **حَشَمُهُ** harekeli; Yûnus’un | nassı böyledir. (**وَأَحْشامُهُ**) yani: (**خاصَّتُه | الَّذِينَ يَغْضَبُونَ لَهُ من أَهْلٍ وَعبِيدٍ أو | جِيرَةٍ**) ona bir iş isabet ettiğinde. Ve | Sıhâh’ta: **حَشَمُ** adamın hizmetkârları ve | onun için öfkelenen kimselerdir; onlara bu ad verildi; çünkü onlar | onun için öfkelenirler. (**و**) İbn el-A‘râbî dedi: | (**الحَشَمُ ، مُحَرَّكَةً للواحد والجَمْعِ**) | | | dedi: ve denir: “bu oğlan benim için **حَشَمٌ**’dır”; | öyleyse ben görüyorum ki **أحْشامًا** ancak bunun cem‘idir; | çünkü cem‘in cem‘i ve cem‘ manasında olan müfredin cem‘i | çok değildir. (**وهو**) yani: **الحَشَمُ**: (**العِيالُ والقَرابَةُ أيضًا**) ; | ve ondan kurbanlar hadisi: **( ( فَشَكَوْا إِلى | رَسُولِ اللهِ & | أَنَّ لهم عِيالاً وَحَشَمًا ) )** . | | (**وحَشَمَ يَحْشِمُ**) **ضَرَبَ** babından | (**حُشَومًا**) zamme ile: (**أَقْبَلَ بَعْدَ | هُزالٍ**) ; ve adam **حاشِمٌ**’dir. | | (**و**) **حَشَمَتِ** (binit, ilkbaharın başında) | **تَحْشِمُ حَشْمًا**; bu, (ondan | bir şey isabet edip de semirip düzeldiğinde; karnı büyüdüğünde) | ve güzelleştiğinde. Sıhâh’ta: en-Nadr dedi: | **حَشَمَت الدَّوابُّ**; yani: düzeldi. | | (**و**) denir: (**ما حَشَمَ من طَعامِنا**) | bir şey; yani: (**ما أَكَلَ**). | | (**و**) sabahladı, (**الصَّيْدَ**) döküp saçıyor; fakat **حَشَمَ** etmedi | bir ıslık çalanı; yani: (**ما أَصابَهُ**). | | (**و**) Yûnus dedi: Araplar der ki: | **الحُسُومُ** (**الحُشُوم**)’u miras bırakır; yani: | (**الإعْياء**) ; yani işe devam etmek | bunu miras bırakır. Ve Muzâhim’in sözü hakkında dedi: | % **( فَعَنَّتْ عُنونًا وهي صَغْواءُ ما بِها % | ولا بالخَوافِي الضارِباتِ حُشُومُ )** % | | yani yorgunluk; ve muhakkak **حُشِمَ** **حَشْمًا**. | | (**و**) el-Asma‘î dedi: **الحُشَوم**: | (**الانْقِباضُ**) ; ve beyit şöyle rivayet olundu: | * % **( ولا بالخَوافِي الخافِقات حُشُومُ % )** % * | | (**و**) **الحُشُوم**: (**الطَّلِبَةُ** , | **كالحَشَمِ** , harekeli). | | (**والحُشَماءُ**: komşular ve misafirler), | sanki **حَشِيمٍ**’in cem‘idir; **كَرِيمٍ** ve **كُرَماء** gibi. | **المحكم**’de olan: “bunlar | benim **أَحْشامِي**’mdir”; yani: komşularım ve misafirlerim. | | (**والحُشْمَةُ** , zamme ile: kadın. **و**) Yûnus dedi: | ona **الحُشْمَةُ** vardır; yani: (**الذِّمامُ**). (**و**) | **الحُشْمَةُ** ayrıca: (**القَرابَةُ**); denir: onlarda | **حُشْمَة** vardır; yani: akrabalık. | | (**والحَشِيمُ**) , **كَأَمِيرٍ**: (**المُحْتَشِمُ**) | ve o, heybetli olandır. Sıhâh’ın bazı nüshalarında vâki oldu: | “ve **حِشِّيمٌ** adam, **سِكِّيتٍ** vezninde”; yani: **مُحْتَشِم**; | sanki o bir yanlıştır. | | (**وإِنّي لأَتَحَشَّمُ منه تَحَشُّمًا**) yani: | (**أَتَذَمَّمُ منه وأَسْتَحِي**) . Ve | ‘Antere dedi: | % **( وَأَرَى مَطاعِمَ لو أَشاءُ حَوَيْتُها % | فَيَصُدُّنِي عنها كَثِيرُ تَحَشُّمِي )** % | | (**والحُشُمُ** , iki zamme ile: hayâ sahibi), | nüshalarda böyledir; doğru olan: hayâ sahibi olanlar | (**التَّامِّ**) ; İbn el-A‘râbî’nin nassı böyledir. | | (**وسَمَّوْا حِشْمًا** , kesre ile, **و**) | **حَيْشَمًا** (**كَحِيْدَرٍ**). Birinciden: **حِشْمُ** | Esed b. Huleybe b. …’in oğlu; Hadramut’ta bir batındır; onlardandır: | Abdullah b. Nucâ b. Seleme b. **حِشْمٍ**; gelecek olan.

ذِكْرُهُ içinde ( ( **حَضْرم** ) ) , ve onu Ebû Saʿd b. es-Semʿânî **الشِّين**’in fethasıyla ضبط etti; doğru olan ise, emîrin onu ضبط ettiği gibi, onun kesre ile olmasıdır.

[ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
Yemeğe karşı içine kapanan kimseye denir: “Seni ne **حَشَّمَكَ**?”, **أَحْشَمَك** mânâsında; **الحِشْمَة**’den (ki o, utanmadır).

Ve o, **المَحارِمَ**’den **يَتَحَشَّمُ** eder; yani onlardan sakınır.

Ve **المَحْشُوم**: öfkelendirilmiş (gazaba uğratılmış) olandır. Cevherî şu beyti inşâd etti:
% ( Hayatına yemin olsun, Ebû Hubeyb’in ekmeği %
Pişmesi yavaştır; yiyeni **مَحْشُوم**dur ) %

Ebû ʿAmr da dedi ki: Bazı Araplar dedi: “Şüphesiz o, benim işimle **لَمُحْتَشِمٌ**dir”; yani [onunla] ilgili, önemseyen.

Ve **الحُشُم**, iki damme ile: kölelerdir; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve denildi ki: tâbiler; köle olsunlar yahut hürler.

Ve **حَشْم** b. Cüzâm: Ebû Saʿd onu böyle ضبط etti; doğru olan, daha önce geçtiği üzere, kesre iledir. Onlardandır: Selm b. Mâlik b. Seleme b. **حشْم**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَشِمَ
1 حَشِمَ ذ , aor. حَشَمَ , (Msb, K,) inf. n. حَشَمٌ, (Msb,) He was, or became, angry; (Msb, K;) as also ↓ احتشم: (Msb:) or the latter signifies he became angered. (TA.) ― -b2- And He was, or became, confounded and stupified by shame; or ashamed and confounded or stupified, and remained speechless and motionless. (Msb.) See also 8. -A2- حَشَمَهُ, aor. حَشِمَ , inf. n. حَشْمٌ; (Msb;) or حَشِمَهُ, aor. حَشَمَ ; (K;) He angered him; (Msb, K;) as also ↓ احشمهُ, (IAar, S, Msb, K,) and ↓ حشّمهُ. (K.) And, accord. to AZ (S) and El-Fلrلbee, (Msb,) حَشَمَهُ, (S, Msb, K,) aor. حَشِمَ and حَشُمَ , (K,) He annoyed him, (S, Msb, K,) and said to him what he disliked, (K,) and angered him; (S, Msb;) namely, a man sitting with him. (S, Msb, K.) An Arab of chaste speech is related to have said, بَنِى فُلَانٍ ↓ ذٰلِكَ مِمَّا يُحْشِمُ, meaning That is of the things that anger the sons of such a one. (S.) ― -b2- Accord. to IAar, (S,) حَشَمَهُ signifies He caused him to become confounded and stupified by shame; or to become ashamed and confounded or stupified, and to remain speechless and motionless; (S, K;) as also ↓ احشمهُ: (S, Msb, K:) and both signify it caused him to be affected with shame, shyness, or bashfulness; or to shrink; as in the saying, to one shrinking from food, مَا الَّذِى حَشَمَكَ, or ↓ أَحْشَمَكَ, What caused thee to be affected with shame, &c.? (TA.) -A3- حَشَمَ, aor. حَشِمَ , inf. n. حُشُومٌ, He became fat, or in a good condition of body, after leanness. (K.) And حَشَمَتِ الدَّابَّةُ فِى أَوَّلِ الرَّبِيعِ, (K,) aor. حَشِمَ , inf. n. حَشْمٌ, (TA,) or حُشُومٌ, (TK,) The beast obtained somewhat of the [herbage called] ربيع, in the beginning thereof, and became fat, and in good condition, and large in the belly, (K, TA,) and goodly: (TA:) or, as En-Nadr says, حَشَمَتِ الدَّوَابُّ the beasts became in good condition. (S.) ― -b2- مَا حَشَمَ مِنْ طَعَامِنَا He ate not of our food (K, TA) aught. (TA.) ― -b3- مَا حَشَمَ الصَّيْدَ He hit not, or obtained not, or found not, the game, or object of the chase. (K.) -A4- حَشَمَ, inf. n. حَشْمٌ (TA) and حُشُومٌ, (K,) He was, or became, fatigued, tired, or wearied. (K, TA.) The Arabs say, الحُسُومُ يُورِثُ الحُشُومَ Labour, or toil, occasions fatigue. (Yoo, TA.)

2 حَشَّمَ see 1.

4 أَحْشَمَ see 1, in four places.

5 تَحَشَّمَ see 8. ― -b2- You say also, هُوَ يتحَشَّمُ المَحَارِمَ He guards against things forbidden. (TA.)

احتشم
8 احتشم ذ : see 1. ― -b2- Also He felt, or had a sense of, or was moved or affected with, shame, or shyness, or bashfulness. (Msb.) احتشم مِنْهُ (S, Mgh, K) and عَنْهُ, (K,) and احتشمهُ, (S, Mgh,) or this last is not allowable except when مِنْ is meant to be understood, (TA,) signify the same; (S, Mgh;) i. e. He was ashamed of it, or abashed at him; or was ashamed to do it, or shy of doing it: (Mgh, K:) or it signifies, (Mgh,) or signifies also, (K,) he shrank from it, or him: (Mgh, K:) or, as some say, thus used it is vulgar; for حِشْمَةٌ, with the Arabs, is only anger: (Mgh:) but IB cites, from Kutheiyir,
اـِنِّى مَتَى لَمْ يَكُنْ عَطَاؤُهُمَا
عِنْدِى بِمَا قَدْ فَعَلْتُ أَحْتَشِمُ
as meaning [Verily I, when the gift of them two in my possession is not for what I have done,] am ashamed, or abashed: and in a trad. of 'Alee, respecting the thief, occurs the saying, اـِنِّى لَأَحْتَشِمُ أَنْ لَا أَدَعَ لَهُ يَدًا, meaning Verily I am ashamed not to leave him a hand; and I shrink from it. (TA.) [And ↓ حَشَمَ app. signifies the same; for,] accord. to As, (TA,) [the inf. n.] حُشُومٌ signifies The act of shrinking. (K.) You say also, اـِنِّى مِنْهُ ↓ لَأَتَحَشَّمُ Verily I abstain from it, or refrain from it, to shun blame, or through disdain and pride; disdain, or scorn, it; (أَتَذَمَّمُ مِنْهُ;) and am ashamed of it. (K.) -A2- Also He was, or became, master of many حَشَم [or dependents &c.] and servants. (KL.)

حَشَمٌ
حَشَمٌ ذ A man's special dependents, consisting of his family and slaves [and others], or his neighbours, who are angry on his account (K, TA) when an event befalls him; (TA;) as also ↓ حُشْمَةٌ; (Yoo, TA;) in the K, erroneously, حَشَمَةٌ; (TA;) and أَحْشَامٌ; (K;) which IAar thinks to be pl. of حَشَمٌ used in a sing. sense; (TA;) [for] this word is applied to one [of such persons] as well as to a pl. number: (K:) you say, هٰذَا الغُلَامُ حَشَمٌ لِى [This young man, or slave, is a dependent of mine]: (IAar, TA:) or حَشَمٌ signifies, (ISk, Mgh, Msb,) or signifies also, (K,) a man's relations and household; (ISk, Mgh, Msb, K;) or his servants; (S, Msb;) and those who are angry on his account (ISk, S, Mgh, Msb) when an event befalls him; (Mgh, Msb;) for which reason they are thus called: (S:) or a man's followers; and those on whose account he should be angry: (Ham p. 614:) or the حَشَم of a man are those who are angry on his account; or those on whose account he is angry: (Har p. 164:) accord. to ISk, (Msb,) it is a word having a pl. signification, and having no proper sing.: (Mgh, Msb:) but some say that it has for its pl. أَحْشَامٌ: (Mgh:) and accord. to the K, ↓ حُشَمَآءُ [in the CK حَشْمَاء] signifies neighbours and guests; as though it were pl. of حَشِيمٌ, like as كُرَمَآءُ is of كَرِيمٌ: but [perhaps this should be أَحْشَامٌ; for] we find in the M, هٰؤُلَآءِ أَحْشَامِى, meaning These are my neighbours, and my guests: (TA:) and ↓ حُشُمٌ, with two dammehs, signifies slaves; (IAar, TA;) or, as some say, followers, whether slaves or free persons. (TA.) -A2- Also An object of desire or quest; syn. طَلَبَةٌ [in the CK طَلَبَة]; and so ↓ حُشُومٌ. (K.) You say, هُوَ حَشَمُهُ It is his object of desire or quest. (TK.)

حُشُمٌ
حُشُمٌ ذ Persons having, or possessing, (ذَوُو, as in the explanation of IAar, for which ذُو is erroneously substituted in the copies of the K, TA,) consummate shame, shyness, bashfulness, or pudency. (IAar, K, TA.) ― -b2- See also حَشَمٌ.

حُشْمَةٌ
حُشْمَةٌ ذ (in the K, erroneously, حَشَمَةٌ, TA): see حَشَمٌ. ― -b2- Also [in the CK, erroneously, حُشَمَة] A woman, or a wife; syn. مَرْأَةٌ. (K, TA.) -A2- I. q. ذِمَامٌ [app. as meaning protection, safeguard, or security of life and property]. (Yoo, K.) So in the phrase, لَهُ الحُشْمَةُ [Protection, &c., is due to him]. (Yoo, TA.) ― -b2- Relationship. (K.) So in the phrase, فِيهِمْ حُشْمَةٌ [Among them is relationship]. (TA.) -A3- See also حَشْمَةٌ.

حِشْمَةٌ
حِشْمَةٌ ذ Anger. (As, S, Mgh, Msb, TA.) ― -b2- And Shame, shyness, bashfulness, or pudency; (S, Msb, K;) and a shrinking (Lth, Mgh, K, TA) from one's brother in a place of eating, and in seeking, or requesting, a thing that one wants. (Lth, Mgh, TA.) It has been asserted, (Mgh, Msb, TA,) on the authority of As, (Msb, TA,) that it signifies only “anger:” (Mgh, Msb, TA:) but several authors have refuted this assertion, by showing that it occurs in trads. as meaning “shame.” (MF, TA.) ― -b3- Also The act of annoying a person sitting with one, and saying to him what he dislikes; and so ↓ حُشْمَةٌ. (K.)

حُشَمَآءُ
حُشَمَآءُ ذ , in the CK حَشْمَاء: see حَشَمٌ.

حُشُومٌ
حُشُومٌ ذ : see حَشَمٌ, last sentence but one. -A2- It is also an inf. n. of 1. (K.)

حَشِيمٌ
حَشِيمٌ ذ , (S, K,) in some of the copies of the S حِشِّيمٌ, which is app. a mistake, (TA,) [thus I find it in one of my copies of the S,] i. q. ↓ مُحْتَشَمٌ; (S, K;) i. e. Regarded with reverence, veneration, respect, honour, awe, or fear; (TA;) applied to a man. (S.)

حَاشِمٌ
حَاشِمٌ ذ A man being, or becoming, fat, or in a good condition of body, after leanness. (TA.)

مَحْشُومٌ
مَحْشُومٌ ذ Angered. (TA.) [But it is implied in the S that it signifies Confounded and stupified by shame; or ashamed and confounded or stupified, and remaining speechless and motionless.] A poet says,
لَعَمْرُكَ اـِنَّ قُرْصَ أَبِى خُبَيْبٍ
بَطِىْءُ النُّضْجِ مَحْشُومُ الأَكِيلِ
[By thy life, verily the round cake of bread of Aboo-Khubeyb is slow in becoming thoroughly baked: the eater is angered, or confounded and stupified by shame, &c.]. (S, TA.)

مُحْتَشَمٌ
مُحْتَشَمٌ ذ : see حَشِيمٌ.

اـِنَّهُ لَمُحْتَشِمٌ بِأَمْرِى
اـِنَّهُ لَمُحْتَشِمٌ بِأَمْرِى ذ Verily he is grieved and disquieted (مُهْتَمٌّ) by my affair, or case. (AA, TA.)

##### Türkçe

**حَشِمَ**
1 **حَشِمَ** ذ , muzâri‘ **حَشَمَ** , (Msb, K,) mastar ismi **حَشَمٌ**, (Msb,) O öfkelendi; yahut öfkelenir oldu; (Msb, K;) ve yine ↓ **احتشم** da böyledir: (Msb:) yahut ikincisi, o öfkelendirildi demektir. (TA.) ― -b2- Ve utançtan şaşırıp sersemledi; yahut utandı ve şaşırıp sersemledi, ve dilsiz ve hareketsiz kaldı. (Msb.) 8’e de bak. -A2- **حَشَمَهُ**, muzâri‘ **حَشِمَ** , mastar ismi **حَشْمٌ**; (Msb;) yahut **حَشِمَهُ**, muzâri‘ **حَشَمَ** ; (K;) O, onu öfkelendirdi; (Msb, K;) ve yine ↓ **احشمهُ**, (IAar, S, Msb, K,) ve ↓ **حشّمهُ**. (K.) Ve AZ’ye göre (S) ve El-Fلrلbee’ye göre, (Msb,) **حَشَمَهُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ **حَشِمَ** ve **حَشُمَ** , (K,) O, onu rahatsız etti, (S, Msb, K,) ve ona hoşlanmadığı şeyi söyledi, (K,) ve onu öfkelendirdi; (S, Msb;) yani, onunla birlikte oturan bir adamı. (S, Msb, K.) Fasih sözlü bir Arabın şöyle dediği rivayet olunur: **بَنِى فُلَانٍ** ↓ **ذٰلِكَ مِمَّا يُحْشِمُ**, yani: Bu, falan kimsenin oğullarını öfkelendiren şeylerdendir. (S.) ― -b2- IAar’a göre, (S,) **حَشَمَهُ** şu demektir: O, onu utançtan şaşırıp sersemlemiş hâle getirdi; yahut utandırdı ve şaşırıp sersemletti, ve dilsiz ve hareketsiz kalmasını sağladı; (S, K;) ve yine ↓ **احشمهُ**: (S, Msb, K:) ve ikisi de şu demektir: onu utanç, çekingenlik yahut mahcubiyet ile etkilenmiş kıldı; yahut geri çekiltti; şu sözde olduğu gibi, yemekten geri çekilene: **مَا الَّذِى حَشَمَكَ**, yahut ↓ **أَحْشَمَكَ**, “Seni utanç vb. ile etkilenmiş kılan nedir?” (TA.) -A3- **حَشَمَ**, muzâri‘ **حَشِمَ** , mastar ismi **حُشُومٌ**, O, zayıflıktan sonra şişmanladı; yahut beden hâli iyi oldu. (K.) Ve **حَشَمَتِ الدَّابَّةُ فِى أَوَّلِ الرَّبِيعِ**, (K,) muzâri‘ **حَشِمَ** , mastar ismi **حَشْمٌ**, (TA,) yahut **حُشُومٌ**, (TK,) Binek hayvanı, onun başlangıcında [**ربيع** denilen] ottan biraz elde etti ve şişmanladı, ve iyi hâlli oldu, ve karnı büyük oldu, (K, TA,) ve güzel oldu: (TA:) yahut En-Nadr’ın dediği gibi, **حَشَمَتِ الدَّوَابُّ**: hayvanlar iyi hâlli oldular. (S.) ― -b2- **مَا حَشَمَ مِنْ طَعَامِنَا** O, bizim yemeğimizden (K, TA) hiçbir şey yemedi. (TA.) ― -b3- **مَا حَشَمَ الصَّيْدَ** O, avı vurmadı, yahut elde etmedi, yahut bulmadı, avı yahut avlanma hedefini. (K.) -A4- **حَشَمَ**, mastar ismi **حَشْمٌ** (TA) ve **حُشُومٌ**, (K,) O, yoruldu, bitkin düştü, yorgun oldu. (K, TA.) Arablar der ki: **الحُسُومُ يُورِثُ الحُشُومَ** Emek yahut zahmet, yorgunluk doğurur. (Yoo, TA.)

2 **حَشَّمَ**: 1’e bak.

4 **أَحْشَمَ**: 1’e bak, dört yerde.

5 **تَحَشَّمَ**: 8’e bak. ― -b2- Yine şöyle dersin: **هُوَ يتحَشَّمُ المَحَارِمَ** O, haram olan şeylerden sakınır. (TA.)

**احتشم**
8 **احتشم** ذ : 1’e bak. ― -b2- Ayrıca: O, utanç, çekingenlik yahut mahcubiyet duydu; yahut bunun hissine sahip oldu; yahut bununla hareketlendi yahut etkilendi. (Msb.) **احتشم مِنْهُ** (S, Mgh, K) ve **عَنْهُ**, (K,) ve **احتشمهُ**, (S, Mgh,) yahut bu sonuncusu, ancak **مِنْ** kastedilerek anlaşılmak istendiğinde câizdir, (TA,) aynı mânaya gelir; (S, Mgh;) yani: Ondan utandı; yahut ondan çekindi; yahut onu yapmaktan utandı; yahut onu yapmaktan çekindi: (Mgh, K:) yahut şu demektir, (Mgh,) yahut ayrıca şu demektir, (K,) ondan yahut ondan geri çekildi: (Mgh, K:) yahut bazılarına göre, böyle kullanıldığında avamcadır; çünkü **حِشْمَةٌ**, Arablarda, sadece öfkedir: (Mgh:) fakat IB, Kutheiyir’den nakleder:
اـِنِّى مَتَى لَمْ يَكُنْ عَطَاؤُهُمَا
عِنْدِى بِمَا قَدْ فَعَلْتُ أَحْتَشِمُ
yani: [Şüphesiz ben, o ikisinin bağışı benim yanımda yaptığım şeye karşılık olmadığında,] utanırım, yahut çekinirim: ve ‘Alee’nin, hırsız hakkında bir rivayetinde şu söz geçer: **اـِنِّى لَأَحْتَشِمُ أَنْ لَا أَدَعَ لَهُ يَدًا**, yani: Şüphesiz ben, ona bir el bırakmamaktan utanırım; ve ondan geri çekilirim. (TA.) [Ve ↓ **حَشَمَ** görünüşe göre aynı mânaya gelir; zira,] As’a göre, (TA,) [mastar ismi] **حُشُومٌ** “geri çekilme fiili” demektir. (K.) Yine şöyle dersin: **اـِنِّى مِنْهُ** ↓ **لَأَتَحَشَّمُ** Şüphesiz ben ondan sakınırım, yahut ondan geri dururum, kınamadan kaçınmak için, yahut küçümseme ve kibir sebebiyle; onu küçümserim yahut hor görürüm; (**أَتَذَمَّمُ مِنْهُ;**) ve ondan utanırım. (K.) -A2- Ayrıca: O, çok **حَشَم** [yahut bağlılar vb.] ve hizmetkârların sahibi oldu. (KL.)

**حَشَمٌ**
**حَشَمٌ** ذ Bir adamın, ailesi ve köleleri [ve başkaları]ndan oluşan özel bağlıları; yahut komşuları; ki ona bir olay isabet ettiğinde (K, TA) onun yüzünden öfkelenirler; (TA;) ve yine ↓ **حُشْمَةٌ**; (Yoo, TA;) K’da yanlış olarak **حَشَمَةٌ**; (TA;) ve **أَحْشَامٌ**; (K;) ki IAar bunun, tekil mânada kullanılan **حَشَمٌ**’un çoğulu olduğunu düşünür; (TA;) [çünkü] bu kelime, bir [bu tür kimse]ye de, çoğul sayıya da uygulanır: (K:) şöyle dersin: **هٰذَا الغُلَامُ حَشَمٌ لِى** [Bu genç, yahut köle, benim bağlımdır]: (IAar, TA:) yahut **حَشَمٌ** şu demektir, (ISk, Mgh, Msb,) yahut ayrıca şu demektir, (K,) bir adamın akrabaları ve ev halkı; (ISk, Mgh, Msb, K;) yahut hizmetkârları; (S, Msb;) ve ona bir olay isabet ettiğinde (ISk, S, Mgh, Msb) onun yüzünden öfkelenenler; (Mgh, Msb;) bu sebeple böyle adlandırılmışlardır: (S:) yahut bir adamın tâbileri; ve onun yüzünden öfkelenmesi gerekenler: (Ham p. 614:) yahut bir adamın **حَشَم**’ı, onun yüzünden öfkelenenlerdir; yahut onun yüzünden kendisinin öfkelendiği kimselerdir: (Har p. 164:) ISk’ya göre, (Msb,) bu, çoğul anlamlı bir kelimedir ve kendine mahsus bir tekili yoktur: (Mgh, Msb:) fakat bazıları, bunun çoğulunun **أَحْشَامٌ** olduğunu söyler: (Mgh:) ve K’ya göre, ↓ **حُشَمَآءُ** [CK’da **حَشْمَاء**] komşular ve misafirler demektir; sanki **حَشِيمٌ**’in çoğuluymuş gibi; tıpkı **كُرَمَآءُ**’nun **كَرِيمٌ**’den olması gibi: fakat [belki bu **أَحْشَامٌ** olmalıdır; çünkü] M’de şunu buluruz: **هٰؤُلَآءِ أَحْشَامِى**, yani: Bunlar benim komşularım ve misafirlerimdir: (TA:) ve ↓ **حُشُمٌ**, iki damme ile, köleler demektir; (IAar, TA;) yahut bazılarına göre, köle olsun hür olsun tâbiler. (TA.) -A2- Ayrıca: Arzu yahut talep edilen bir şey; eş anlamlısı **طَلَبَةٌ** [CK’da **طَلَبَة**]; ve yine ↓ **حُشُومٌ**. (K.) Şöyle dersin: **هُوَ حَشَمُهُ** O, onun arzu yahut talep ettiği şeydir. (TK.)

**حُشُمٌ**
**حُشُمٌ** ذ Tam utanç, çekingenlik, mahcubiyet yahut hayâ sahibi olan (IAar’ın açıklamasında olduğu gibi **ذَوُو**, ki K nüshalarında bunun yerine yanlışlıkla **ذُو** konmuştur, TA) kimseler. (IAar, K, TA.) ― -b2- **حَشَمٌ**’a da bak.

**حُشْمَةٌ**
**حُشْمَةٌ** ذ (K’da yanlış olarak **حَشَمَةٌ**, TA): **حَشَمٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca [CK’da yanlış olarak **حُشَمَة**] Bir kadın yahut bir eş; eş anlamlısı **مَرْأَةٌ**. (K, TA.) -A2- **ذِمَامٌ** ile aynı mânadadır [görünüşe göre can ve malın korunması, himaye yahut güvenliği mânasında]. (Yoo, K.) Şu ibarede böyledir: **لَهُ الحُشْمَةُ** [Himaye vb. ona borçtur]. (Yoo, TA.) ― -b2- Akrabalık. (K.) Şu ibarede böyledir: **فِيهِمْ حُشْمَةٌ** [Onların arasında akrabalık vardır]. (TA.) -A3- **حَشْمَةٌ**’ya da bak.

**حِشْمَةٌ**
**حِشْمَةٌ** ذ Öfke. (As, S, Mgh, Msb, TA.) ― -b2- Ve utanç, çekingenlik, mahcubiyet yahut hayâ; (S, Msb, K;) ve bir geri çekilme (Lth, Mgh, K, TA), yemek yerken ve ihtiyaç duyulan bir şeyi ararken yahut isterken, kişinin kardeşinden geri çekilmesi. (Lth, Mgh, TA.) As’ın rivayetine dayanarak, (Msb, TA,) bunun sadece “öfke” mânasına geldiği iddia edilmiştir, (Mgh, Msb, TA:) fakat birçok müellif bu iddiayı çürütmüştür; “utanç” mânasında hadislerde geçtiğini göstererek. (MF, TA.) ― -b3- Ayrıca: Kişiyle birlikte oturanı rahatsız etme fiili ve ona hoşlanmadığı şeyi söyleme; ve yine ↓ **حُشْمَةٌ**. (K.)

**حُشَمَآءُ**
**حُشَمَآءُ** ذ , CK’da **حَشْمَاء**: **حَشَمٌ**’a bak.

**حُشُومٌ**
**حُشُومٌ** ذ : **حَشَمٌ**’a bak, sondan bir önceki cümle. -A2- Ayrıca 1’in bir mastar ismidir. (K.)

**حَشِيمٌ**
**حَشِيمٌ** ذ , (S, K,) S’nin bazı nüshalarında **حِشِّيمٌ**, ki görünüşe göre bir hatadır, (TA,) [S’nin nüshalarımdan birinde onu böyle buluyorum,] i. q. ↓ **مُحْتَشَمٌ**; (S, K;) yani: hürmet, tazim, saygı, ikram, heybet yahut korku ile gözetilen; (TA;) bir adama uygulanır. (S.)

**حَاشِمٌ**
**حَاشِمٌ** ذ Zayıflıktan sonra şişmanlayan, yahut beden hâli iyi olan bir adam. (TA.)

**مَحْشُومٌ**
**مَحْشُومٌ** ذ Öfkelendirilmiş. (TA.) [Fakat S’de, bunun “utançtan şaşırıp sersemlemiş; yahut utanmış ve şaşırıp sersemlemiş, ve dilsiz ve hareketsiz kalmış” mânasına geldiği ima olunur.] Bir şair der ki:
لَعَمْرُكَ اـِنَّ قُرْصَ أَبِى خُبَيْبٍ
بَطِىْءُ النُّضْجِ مَحْشُومُ الأَكِيلِ
[Hayatın hakkı için, şüphesiz Ebû Hubeyb’in yuvarlak ekmeği iyice pişmede yavaştır: yiyen öfkelenir; yahut utançtan şaşırıp sersemlemiş olur, vb.]. (S, TA.)

**مُحْتَشَمٌ**
**مُحْتَشَمٌ** ذ : **حَشِيمٌ**’e bak.

**اـِنَّهُ لَمُحْتَشِمٌ بِأَمْرِى**
**اـِنَّهُ لَمُحْتَشِمٌ بِأَمْرِى** ذ Şüphesiz o, benim işim yahut hâlim sebebiyle kederli ve huzursuzdur (**مُهْتَمٌّ**). (AA, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَشَمَ
حَشَمَ I ,  U ( n. ac. حَشْم 1 ,  حُشُوْم 27 ),
a.  Annoyed, mortified, angered.

b.  Abashed; awed.

حَشِمَ
حَشِمَ A ( n. ac. حَشَم 4 ),
a.  Grew angry.

حَشَّمَ
حَشَّمَ II ,
a.  IV, Annoyed, mortified; angered.

تَحَشَّمَ
تَحَشَّمَ V
a.  [ Min ], Reddened, was ashamed, abashed at.

اِحْتَشَمَ
اِحْتَشَمَ VIII
a.  [ Min or 'An ], Was, felt ashamed at; was abashed, awed at, by.

حَشْمَة
حَشْمَة 1t ,
a.  see 4 .

حِشْمَة
حِشْمَة 2t ,
a.  Modesty, reserve; shyness, bashfulness.

b.  Politeness.

c.  Anger.

حَشَم
حَشَم 4 ,
a.  Family; dependents.

b.  Suite.

حَشِيْم
حَشِيْم 25 , ( pl. حُشَمَآءُ 43 ),
a.  Respected, revered; held in awe.

اِحْتَشَمَ
N. Ag. اِحْتَشَمَ VIII ,
a.  Venerable; venerated.

اِحْتَشَمَ
N. Ac. اِحْتَشَمَ VIII ,
a.  Reverence, respect.

b.  Deference, respectfulness.

##### Türkçe

حَشَمَ
حَشَمَ I , U ( n. ac. **حَشْم** 1 , **حُشُوْم** 27 ),
a. Rahatsız etti, mahcup etti, öfkelendirdi.

b. Utandırdı; heybetlendirdi.

حَشِمَ
حَشِمَ A ( n. ac. **حَشَم** 4 ),
a. Öfkelendi.

حَشَّمَ
حَشَّمَ II ,
a. IV, Rahatsız etti, mahcup etti; öfkelendirdi.

تَحَشَّمَ
تَحَشَّمَ V
a. [ Min ], Kızardı, utandı, -den dolayı mahcup oldu.

اِحْتَشَمَ
اِحْتَشَمَ VIII
a. [ Min or 'An ], -den dolayı utandı, utanç duydu; -den dolayı mahcup oldu, heybetlendi, onunla.

حَشْمَة
حَشْمَة 1t ,
a. 4’e bak.

حِشْمَة
حِشْمَة 2t ,
a. Haya, çekingenlik; utangaçlık, mahcubiyet.

b. Nezaket.

c. Öfke.

حَشَم
حَشَم 4 ,
a. Aile; bakmakla yükümlü oldukları.

b. Maiyet.

حَشِيْم
حَشِيْم 25 , ( pl. **حُشَمَآءُ** 43 ),
a. Saygı gören, hürmet edilen; heybetle karşılanan.

اِحْتَشَمَ
N. Ag. **اِحْتَشَمَ** VIII ,
a. Muhterem; hürmet edilen.

اِحْتَشَمَ
N. Ac. **اِحْتَشَمَ** VIII ,
a. Hürmet, saygı.

b. Tazim, saygılı davranış.
