# حصب (ح-ص-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hasb (sad) : Çakıl demektir

- Harfler: ح - ص - ب
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَاصِبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%90%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Küçük taşlar atan | 4 | 4 | [17:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/ayet/17:68.md) |
| [حَصَبُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8F.md) | فَعَلُ | Çakıl | 1 | 1 | [21:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/ayet/21:98.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (44 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Hesf : Derin sulu çukurdur
2. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 17 · Saçak demektir
3. [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Gül demektir
4. [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
5. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
6. [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Liyat” sıva harcı demektir
7. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Berr kara, burr buğday demektir
8. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yan demektir
9. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zenb : Kuyruk demektir
10. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
11. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
12. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Özel konuşmak
13. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
14. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su birikintisidir
15. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
16. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
17. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
18. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
19. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
20. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
21. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
22. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
23. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
24. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
25. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
26. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
27. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حصب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md), [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md), [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md), [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [مطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yeryüzünün sert, ufalanmış taş parçacıkları olan çakıl ve bunun hızla savrulup fırlatılması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi azap kapsamında gökten veya fırtınayla savrulan taş yağmuru ve cehennem fırınına atılan değersiz yakıt maddesi |
| Çekirdek Özet 3 | Değersizleşen, ufalanıp kaskatı kesilen ve nihayetinde kendi varlığını tüketen yakıcı bir savrulma mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir rüzgâr veya basit bir çakıl taşı sanılarak azabın fiziksel şiddetinin ve nesnesiyle özdeşleşen yakıt boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حص | Sertleşme, sınır çizme, ufalanıp toplanma ve sıkışarak ayrışma. Bu anlam ححص, [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md), [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md), [حصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84.md), [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) ve [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) köklerinde belirgindir. | ب | İki harfli sertleşme ve toplanma çekirdeğine temas, fırlatma ve mekanik çarpma boyutu eklenerek anlam sert çakıl tanelerine ve bunların süratle bir hedefe savrulup atılmasına dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar | Sınır çekme, maddesel sertlik, tecrit etme ve kuşatma hareketini kurar. |
| ص | olta, bitki | Doğrudan bir noktaya yönelme, saplanma, yakalama ve sertleşme dinamiğini verir. |
| ب | ev, çadır | Belirli bir mekana girme, içe dahil olma, çarpıp yerleşme ve temas hareketini tamamlar. |
| حصب | Sert bir maddenin ayrışıp odaklanarak hedef alana hızla çarpması | Sert kabuklu veya mineral parçaların bir sınır boyunca toplanıp yönlendirilerek belirli bir mekana veya varlığa şiddetle savrulması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yeryüzündeki küçük çakıl taşları, ocak veya tandıra atılan yakacak parçaları ve fırtınanın kaldırdığı taşlı kum fırtınasıdır; ayrıca tende çakıl gibi beliren kızamık benzeri döküntülerdir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir ordunun hücumunu taş savuran şiddetli bir fırtınaya benzeterek şöyle der: لنا حاصبٌ مثلُ رِجْلِ الدَّبَى / وجأواءُ تُبرِق عنها الهُيُوبا |
| Erken Arapça kullanım | Mescit zeminine çakıl döşemek veya birbirine çakıl atmak anlamında erken dönem rivayetlerinde ve Hz. Osman dönemi fitnesine dair haberlerde yer alır: تَحاصَبُوا حتّى ما أُبصِرَ أديمُ السَماء. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حصب kökü, sert mineral parçacıklar, çakıllar ve gövdede beliren sert kabartılar ile doğrudan irtibatlı bir kök olarak yer alır. Batı Sami ve Güney Sami dillerinde kökün ilksel somut çekirdeği çakıl taşı, sertleşmiş cisimler ve bu cisimlerin fırlatılması zemininde gelişmiştir. İbranice ve Aramice gibi dillerde benzer ses ve anlam sahasında sertleşme, biçme ve kabuk bağlama ilişkili formlar görülürken, Arapçada kök hem yeryüzündeki serbest çakıl tanesini hem de bir hedefe hızla atılan taş yağmurunu ifade eden özgün bir dinamizm kazanmıştır. Kökün tandırda yakılan kuru kırıntı ve yakıt anlamı da sertleşmiş maddelerin ateşe atılması tasavvurunun bir devamıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çakıl taşı, taş fırlatan fırtına ve tandır yakıtı | Kök, durağan çakıl nesnesinden fırlatma fiiline ve oradan da ateşe atılan yakıt mecazına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çakıl, sert partikül ve deride pürüzlenme | Güney ve Batı Sami havzasında sert tanecikli yapılar ve derideki lezyonlar ile örtüşen ortak kök kalıntıları mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Halot, Gesenius.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حصب | Anlamlı | Çakıl ve taş fırlatma | Küçük taşlar, taş savuran fırtına ve fırın yakıtı. | Hedef köktür, Kur'an'da geçer. |
| [حبص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B5.md) | Anlamlı | Birikme ve sıkışma | Suyun veya kanın bir yerde toplanıp akamaması, kabarma. | Kur'an'da geçmez. |
| [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) | Anlamlı | Birliktelik ve refakat | Bir kimseyle sürekli beraber bulunma, uyum ve dostluk kurma. | Kur'an'da geçer, zıt yönlü anlam ilişkisi. |
| [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) | Anlamlı | Aydınlanma ve kızıllık | Sabah vaktinin belirmesi, yüzün aydınlanması veya kızarması. | Kur'an'da geçer. |
| بحص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
| بصح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حصب | Merkez | Taş savurma ve değersiz yakıt olma | Küçük ve sert tanelerin fırtına gibi hızla yağdırılması veya ateşe atılmasıdır. | Hem fiziksel çakıl fırlatmayı hem de cehennem odununu ifade eder. |
| [حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md) | Komşu | Odun ve yakacak maddesi | Kuru ağaç dallarını ve genel yakacak malzemesini ifade eder; fırlatma anlamı taşımaz. | Genellikle bitkisel kökenli yakıtı anlatır. |
| [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) | Komşu | Taş atma ve kovma | Doğrudan hedef gözetilerek atılan tekil veya büyük taşlarla hakaret ve tard etmektir. | Cezalandırma ve kovma kastı belirgindir. |
| [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) | Komşu | Hızla fırlatma ve atma | Bir nesneyi uzak bir mesafeye doğru şiddetle savurmaktır; taşa özgü değildir. | Maddi veya manevi savurma eylemidir. |
| [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) | Komşu | Sayma ve çakıl taşı | Çakıl taşlarının adedini belirlemek ve sınırları tek tek tespit etmektir. | Fırlatmadan ziyade miktar ve kuşatma vurgusu taşır. |
| [مطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%B1.md) | Zıt | Rahmet ve su yağması | Gökyüzünden hayat verici, yumuşak ve akıcı yağmurun indirilmesidir. | Yıkıcı ve sert parçacıklar yerine yumuşatıcı suyun inişidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حصب | Çakıl savurma ve fırın yakıtı | Tanecikli sert maddelerin savrulması veya yakıt olarak atılması | Kesin |
| Latince | Glarea, tempestas lapidea | Çakıl, taş fırtınası | Sadece jeolojik çakıl tanesini ve taş fırtınasını karşılar, ateşe atılan odun boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Gravel, stone shower, fuel | Çakıl, taş yağmuru, ocak yakıtı | Savrulan taş fırtınası ile ateşe fırlatılan atık yakıt anlamını kısmen ayrı kelimelerle karşılar | Güçlü |
| Almanca | Kies, Steinhagel, Brennstoff | Çakıl, taş fırtınası, yakıt | Doğa olayını ve yakıtı karşılar ancak Kur'an'daki cehennem dolgusu mecazını tam veremez | Güçlü |
| Fransızca | Gravier, pluie de pierres, combustible | Çakıl, taş yağmuru, yakıt maddesi | Mineral çakıl yapısını ve rüzgârın savurduğu taşları karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَاصِبًا | Taş savuran fırtına / taş yağmuru | Helak edilen inkârcı kavimlerin üzerine veya denizde sapanların karada yakalanacağı ilahi azap kasırgası bağlamında İsrâ [17:68](https://lisan.digital/tr/ayet/17:68.md), Ankebût [29:40](https://lisan.digital/tr/ayet/29:40.md), Kamer [54:34](https://lisan.digital/tr/ayet/54:34.md) ve Mülk [67:17](https://lisan.digital/tr/ayet/67:17.md) ayetlerinde geçer. |
| حَصَبُ | Cehennem yakıtı / ateşe atılan çakıl | Müşriklerin ve taptıkları putların cehennem ateşine yakıt olarak savrulup atılacağını bildiren Enbiyâ [21:98](https://lisan.digital/tr/ayet/21:98.md) ayetinde yer alır. |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cehennem azabı | Enbiyâ [21:98](https://lisan.digital/tr/ayet/21:98.md) ayetinde putların cehennem yakıtı olmasının müşrikleri ruhen kahretme boyutu ile putların iradesizliği tartışılır. | Varlığın değersizleşip ateşi besleyen bir kütleye dönüşmesi. |
| Fıkıh | Hac menasiki ve mescit adabı | Mina'daki cemrelerin atıldığı yer olan Muhassab mevkiinde konaklama ve taş atma (remy-i cimâr) ile mescidin çakıllanması hükümleri ele alınır. | İbadet ritüelinde küçük taşların mekanik ve fıkhî statüsü. |
| Tefsir | İlahi ceza sahneleri | Lût kavmi gibi toplulukların üzerine gönderilen taş yüklü rüzgârların fiziki mahiyeti ve mucizevi azap yönü incelenir. | Tabiat hadisesini aşan doğrudan ilahi gazap aracı olması. |
| Hadis | Tıp ve gündelik hayat | Vücutta çıkan döküntülü hastalıklar (kızamık türü) ile namaz kılarken yerdeki çakıllarla oynamanın yasaklanması rivayetlerinde geçer. | Beden ve mekan düzeyindeki tanecikli pürüzlülük. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Cehennem ve tevhitten sapma cezası | Putlaştırılan unsurların değersiz yakıta dönüşmesi | İlahlık iddialarını ontolojik olarak sıfırlama | İlah kabul edilen nesnelerin bizzat azabın malzemesi haline getirilerek batılın rezil edilmesidir. | Kesin |
| İlmi | Meteoroloji ve jeofizik | Yüksek kinetik enerjili parçacık fırtınası | Yüzeyi aşındırma ve organik yaşamı imha etme | Katı partiküllerin atmosferik girdaplarla kütlesel bir silaha dönüşmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Fitne ve kargaşa dinamikleri | Toplumu felç eden kontrolsüz provokasyon sağanağı | Kolektif düzeni parçalama ve kurumları yıkma | Dışarıdan veya içeriden savrulan iftira ve fitnelerin kitleleri taş yağmuru gibi ezmesidir. | Muhtemel |
| İktisadi | Verimsiz kaynak tüketimi ve israf | Üretime yaramayan atıkların değersiz yanışı | Sisteme yük olan ölü sermaye | İktisadi bünyeye fayda sağlamayan kof değerlerin piyasa fırınında sadece alevi artırıp yok olmasıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kinetik parçacık bombardımanı (Kinetic particulate bombardment) | Gaz veya akışkan akımıyla hız kazanan katı mikro partiküllerin temas ettiği yüzeylerde oluşturduğu yüksek basınçlı mekanik deformasyon ve termal enerji üretimi modelidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşmış kurumların sistemik tasfiyesi | Toplumda kutsallaştırılan veya işlevsizleşen kurumların kriz anında bizzat krizin alevini besleyen tüketim nesnelerine dönüşerek tasfiye olmasıdır. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir fırtına rüzgârı (kum fırtınası) veya cehennemdeki klasik odun ([حطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%A8.md)) gibi algılayarak spesifik anlamı genelleştirmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem hedefe yöneltilmiş taş içerikli yıkıcı fırtınayı hem de insanın kendi elleriyle ürettiği putların bizzat cehennem çukuru içinde onu yakan çakıllara dönüşmesini kapsayan ilahi adalet dengesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müşriklerin taptığı nesnelerin azabın yakıtı kılınmasındaki sembolik ve psikolojik ders gözden kaçar; ayrıca kavimlerin helakindeki doğa olaylarının dehşet verici mekanik şiddeti sıradan bir rüzgâr anlatısına indirgenir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın hakikatte hiçbir kudrete sahip olmadığını göstermek üzere, tanrılaştırılan nesnelerin cehennemde değersiz taş parçaları (حصب) kılınmasını ve ilahi azabın maddesel şiddetini bildirmesi açısından temel bir kavrayış sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcı kavimlerin yeryüzünden silinişini anlatan helak kıssalarında (İsrâ [17:68](https://lisan.digital/tr/ayet/17:68.md), Ankebût [29:40](https://lisan.digital/tr/ayet/29:40.md), Kamer [54:34](https://lisan.digital/tr/ayet/54:34.md), Mülk [67:17](https://lisan.digital/tr/ayet/67:17.md)) ve şirk koşulan varlıkların akıbetini ilan eden tevhîd ayetinde (Enbiyâ [21:98](https://lisan.digital/tr/ayet/21:98.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabın yalnızca görünmez metafizik bir boyuttan ibaret olduğu yanılgısını düzeltir; taş ve çakıl gibi kaba maddelerin dahi inkârcıların aleyhine ilahi bir mühimmat ve yakıt haline gelebileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yeryüzündeki ufak, sert çakıl taşları, ocak yakıtı kırıntıları ve rüzgârın fırlattığı taş tanecikleridir.
- Soyut anlam: İnsanın sığındığı sahte güçlerin ufalanıp kaskatı kesilmesi ve nihayetinde kendi helakini besleyen kör bir yakıt veya savrulan bir darbe haline gelmesidir.
- Sistematik karşılık: İlahlaştırılan yapay nesnelerin ontolojik olarak aşağılanıp doğrudan cezalandırma aracına ve sistemik atığa dönüştürülmesi mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli: $$A(t) = \int_{\Omega} \rho(x, t) \, v(x, t)^2 \, dx + \sum_{i=1}^n \delta(x - x_i) \, E_i$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $A(t)$ zamana bağlı toplam yıkım ve yakıt enerjisini gösterir. $\rho(x, t)$ uzaydaki taş ve çakıl partiküllerinin yoğunluk dağılımıdır; $v(x, t)$ kasırganın bu partiküllere kazandırdığı hız vektörünün büyüklüğüdür ve karesi fırlatmanın kinetik tahribatını ifade eder. $\Omega$ azabın kuşattığı mekânsal hacimdir. İkinci terimdeki $\delta$ Dirac delta fonksiyonudur ve $x_i$ noktalarında konumlanmış olan $n$ adet sahte ilah veya putu temsil eder; $E_i$ ise bu putların ateşe atıldıklarında açığa çıkardıkları içsel yakıt potansiyelidir. Model, kökün hem mekanik taş savurma (حاصب) hem de cehennem ocağını besleyen yakıt olma (حصب) yönlerini tek bir dinamik fonksiyonda birleştirir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/ayet/17:68.md) — حَاصِبًا

أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا

Meal (IK): Kara tarafında sizi yere batırmasından veya başınıza taş yağdırmasından emin mi oldunuz? Sonra kendiniz için bir vekil de bulamazsınız.

### [Enbiya 21:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/ayet/21:98.md) — حَصَبُ

إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ

Meal (IK): Siz ve Allah’tan başka taptıklarınız, şüphesiz ki cehennem odunusunuz. Oraya gireceksiniz.

### [Ankebut 29:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/ayet/29:40.md) — حَاصِبًا

فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Her birini suçüstü yakaladık. Kimine taşlar savuran kasırga gönderdik, kimini bir çığlık tuttu, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah; onlara zulmetmiyordu, ama onlar, kendi kendilerine zulmediyorlardı.

### [Kamer 54:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/ayet/54:34.md) — حَاصِبًا

إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ

Meal (IK): Biz de üzerlerine taş yağdıran bir rüzgar yolladık. Ancak Lut’un ailesi müstesna. Onları seher vakti kurtardık.

### [Mülk 67:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/ayet/67:17.md) — حَاصِبًا

أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ

Meal (IK): Yoksa gökte olanın; başınıza taş göndermesinden emin mi oldunuz? Benim tehdidimin nasıl olduğunu yakında bileceksiniz.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hasb (sad) : Çakıl demektir.
Hatab(ha), Odun demektir. Fitnenin kaynağına mecazdır. Gizli haber alma teşkilatları daha çok kadınları kullanarak haber toplarlar. Sonra o haberleri değerlendirerek fitne çıkarırlar ve o fitne ile topluluklarını çökertirler.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد والباء معهما
ح ص ب، ص ح ب، ص ب ح، مستعملات
حصب:
الحَصْبُ: رَمْيُكَ بالحَصْباء أي صِغار الحَصَى أو كِبارها. وفي فِتنةِ عُثمان: تَحاصَبُوا حتّى ما أُبصِرَ أديمُ السَماء. والحَصْبَةُ معروفة تخرُجُ بالجَنْب، حُصِبَ فهو مَحصُوب. والحَصَبُ: الحَطَب للتَنُّور أو في وقَود أمّا ما دام غيرَ مُسَتْعمل للسُجُور فلا يُسَمَّى حصباً. والحاصِب: الريحُ تَحمِلُ التُرابَ وكذلك ما تَناثَر من دِقاق البَرَد والثّلج، قال الأعشى:
لنا حاصِبٌ مثلُ رِجْلِ الدَّبَى		وجأواءُ تُبرِق عنها الهُيُوبا
يصف جَيشاً جَعَلَه بمنزلةِ الريح الحاصب يُثير الأرض. والمُحَصَّب: موضع الجِمار. والتَحصيبُ: النَّومَ بالشِعْب الذي مَخرَجُه إلى الأبْطَح ساعةً من اللَّيل ثم يُخرَجُ إلى مَكّة.
صحب:
الصّاحِبُ: يجمعُ بالصَّحْب، والصُّحبان والصُحْبة والصِحاب. والأَصحابُ: جماعة الصَّحْبِ. والصِّحابة مصدرُ قولِك صاحَبَكَ اللهُ وأَحْسَنَ صِحابتَكَ. ويُقالُ عندَ الوَداع: مُصاحَباً مُعافىً. ويقال: صَحِبَكَ اللهُ أي: حفظك، ولا يُقال: مصحوب، والصّاحبُ يكونُ في حالٍ نعتاً، ولكنَّه عَمَّ في الكلام فجرى مَجرى الاسمِ، كقولك: صاحبُ مال، أي: ذو مالٍ، وصاحبُ زيدٍ، أي: أخو زيدٍ ألا تَرى أنّ الألفَ والّلام لا تدخلانِ، على قياس الضّارب زيداً، لأنّه لم يُشْتَقّ من قولك: صَحِبَ زَيْداً، فإذا أَرَدْتَ ذلك المعنى قُلتَ: هو الصاحب زيداً. وأَصْحَبَ الرجُلُ:إذا كان ذا صاحبٍ. وتقول: إنَّك لَمِصْحابٌ لنا بما تُحِبُّ، قال:
فقد أراك لنا بالوُدِّ مِصْحابا
وكلُّ شَيءٍ لاءَمَ شَيئاً فقد استَصْحَبَه، قال:
إنَّ لك الفضل على صاحبـي		والمِسْكُ قد يَستَصْحِبُ الرامِكا
ويقال: جِلدٌ مُصْحِب: إذا كان عليه شَعْرُه وصُوفه.
صبح:
تقول: صَبَحنَي فلانٌ: إذا أتاك صبَاحاً. وناوَلكَ الصَبُّوح صباحاً، قال طرفة بن العبد:
متى تَأْتِني أصبَحْـكَ كـأسـاً َرِويَّةً		وإنْ كنتَ عنها ذا غِنىً فاغْنَ وازْدَدِ
وتقول في الحرب: صَبَحناهم. أي غادَيناهم بالخَيْل ونادَوا: يا صَباحاه، إذا استَغاثُوا. ويومُ الصبَّاح: يومُ الغارة، قال الأعشى:
ويمنَعُه يَومَ الصَّبـاح مَـصُـونةٌ		سِراعاً إلى الداعي تَثُوبُ وتُركَبُ
يَعني أنَّ الخَيْل تَمنَع هذا المصطَبح يَوْمَ الصبَّاح، المصونة: الخيْل، تثوب: تَرْجع. وكان يَنْغَبي أن يقول: تُركَبُ وتَثُوب، فاضطُرَّ إلى ما قاله. وهذا مثل قوله تعالى: "اقَتَرَبَتِ الساعةُ وانشَقَّ القَمَرُ" إنَّما معناه: انشَقَّ القَمَرُ واقَتَرَبتِ الساعةُ. وكما قال ابن أحمر:
فاستَعرِفا ثم قُولا في مَقامِكُما		هذا بَعيرٌ لنا قد قامَ فانعَقَرا
مَعناهُ: قد انعَقَرَ فقامَ. والصَّبْحُ: سَقْيُكَ من أتاكَ صبَوحاً من لَبَنٍ وغيره. والصَّبُوح: ما يُشرَب بالغَداة فما دونَ القائلة، وفِعلك الاصطِباح. والصبَّوَح: الخمرَ، قال الأعشى:
ولقد غَدوتُ على الصَّبُوحِ معي		شَرْبٌ كِرامٌ من بَنـي رُهْـمِ
واستصَبَح القومْ بالغَدَاوات. والمُصْبَحُ: الموضع الذي يُصبَحُ فيه، قال:
بعيدةُ المُصْبَح من مُمساها
والمِصباحُ:السِراج بالمِسرَجة، والمِصباحُ: نفْسُ السراج وهو قُرْطُه الذي تَراهُ في القِنديل وغيره، والقِراطة لغة. والمِصباح من الإبِل: ما يَبْرُك في مُعَرَّسه فلا ينهضُ وإنْ أُثيرَ حتى يُصبحَ، قال:
أَعْيَس في مَبْرَكهِ مِصباحا
والمَصابيحُ من النُجُوم: أعلامُ الكَواِكب، الواحدُ مِصباح، وقَوْلُ الله -عزَّ وجَلَّ-: "فأَخَذَتْهُمُ الصَيْحُة مُصبحين" أي بعدَ طُلُوع الفجر وقبلَ طُلُوع الشمس. وصَبَحْتُ القومَ ماءَ كذا، وصبَّحْتُهم أيضاً: أَتَيْتُهم من الصَباح، قال:
وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفاءَ قَـفْـرةٍ		وقد حَلَّقَ النَّجْمُ اليَمانيُّ فاستَوَى
والصُّبْح الصَّباحُ: هما أوَّل النَهار. والصَّبَحُ: شِدَّةُ حُمْرةٍ في الشَّعْر، وهو أصْبَحُ. والأَصْبَحيَّةُ والأَصْبَحيُّ : غِلاظ السياط وجيادها ، وتقول : أصبَحَ الصبح صَباحاً وصَباحَةً. وصَبُحَ الرجلُ صَباحةً وصُبْحةً، قال ذو الرمة:
وتَجلو بفَرْعٍ مـن أَراكٍ كـأنَّـه		من العَنْبَر الهِنْديِّ والمِسْكُ أصْبَحُ
أراد به أذَكى ريحاً. ونَزَل رجلٌ بقَومٍ فَعَشَّوه فجَعَل يقولُ: إذا كانَ غدٌ وأصَبْتُ من الصَّبُوح مَضَيْتُ في حاجَة كذا أراد أن يُوجبَ الصَّبَوح عليهم ففَطٍنُوا له فقالوا: أَعَنْ صبَوحٍ تُرَقِّقُ. أي: تُحسِن كلامَكَ فذَهَبَتْ مَثَلاً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح ص ب**، **ص ح ب**، **ص ب ح**; kullanılanlar

**حصب**:
**الحَصْبُ**: senin **الحَصْباء** ile atmandır; yani çakıl taşlarının küçükleri veya büyükleri. **عُثمان** fitnesinde: “Göğün yüzü görülmeyinceye kadar birbirlerine çakıl attılar.” **الحَصْبَةُ** bilinen (hastalık)tır; böğürde çıkar; **حُصِبَ**; o hâlde o **مَحصُوب**tur. **الحَصَبُ**: tandır için yahut yakıtta odun; ancak **السُجُور** için kullanılmadıkça ona **حصباً** denmez. **الحاصِب**: rüzgârdır; toprağı taşır; aynı şekilde dolu ve karın ince tanelerinden saçılan şey de (böyledir). **الأعشى** dedi:
لنا **حاصِبٌ** مثلُ رِجْلِ الدَّبَى		وجأواءُ تُبرِق عنها الهُيُوبا
Bir orduyu vasfeder; onu, yeri kaldırıp savuran **الريح الحاصب** mertebesinde kıldı. **المُحَصَّب**: **الجِمار** yeridir. **التَحصيبُ**: gecenin bir saatinde çıkışı **الأبْطَح**’a olan vadicikte uyumaktır; sonra **مَكّة**’ye çıkılır.

**صحب**:
**الصّاحِبُ**: **الصَّحْب** ile, **الصُّحبان** ile, **الصُحْبة** ile ve **الصِحاب** ile çoğul yapılır. **الأَصحابُ**: **الصَّحْبِ** topluluğudur. **الصِّحابة** senin “**صاحَبَكَ اللهُ** ve **أَحْسَنَ صِحابتَكَ**” sözünün mastarıdır. Vedada şöyle denir: “**مُصاحَباً مُعافىً**.” Ve denir ki: “**صَحِبَكَ اللهُ**” yani: seni korudu; “**مصحوب**” denmez. **الصّاحبُ** bir hâlde sıfat olur; fakat sözde genelleşti de isim gibi yürüdü; senin “mal sahibi” demen gibi; yani: mal sahibi (malı olan). Ve “Zeyd’in sahibi” (demek) gibi; yani: Zeyd’in kardeşi. Görmez misin ki **الألف** ve **الّلام** girmez; “Zeyd’i döven” kıyasına göre; çünkü senin “**صَحِبَ زَيْداً**” sözünden türetilmemiştir. O mânayı istediğinde şöyle dersin: “O, Zeyd’i arkadaş edinen **الصاحب**tır.” **أَصْحَبَ** adam: bir sahibi/arkadaşı olan kimse olduğunda (denir). Ve dersin ki: “Sen, sevdiğin şeyle bize karşı elbette **مِصْحابٌ**sın.” Dedi:
فقد أراك لنا بالوُدِّ **مِصْحابا**
Her şey bir şeye uyum sağladıysa onu **استَصْحَبَه** olmuştur. Dedi:
إنَّ لك الفضل على صاحبـي		و**المِسْكُ** قد يَستَصْحِبُ الرامِكا
Ve denir: **جِلدٌ مُصْحِب**; üzerinde kılı ve yünü bulunduğunda.

**صبح**:
Dersin ki: “Falan beni **صَبَحنَي** etti”; sana sabahleyin geldiğinde. Ve sana sabahleyin **الصَبُّوح** verdi. **طرفة بن العبد** dedi:
متى تَأْتِني أصبَحْـكَ كـأسـاً َرِويَّةً		وإنْ كنتَ عنها ذا غِنىً فاغْنَ وازْدَدِ
Ve savaşta dersin: “Onları **صَبَحناهم**”; yani atlarla onlara sabah vakti baskın yaptık. Ve “**يا صَباحاه**” diye çağırdılar; yardım istediklerinde. **يومُ الصبَّاح**: baskın günüdür. **الأعشى** dedi:
ويمنَعُه يَومَ الصَّبـاح مَـصُـونةٌ		سِراعاً إلى الداعي تَثُوبُ وتُركَبُ
Yani: atlar, bu sabah baskınına uğrayanı **يَوْمَ الصبَّاح**’ta engeller. **المصونة**: atlardır. **تثوب**: döner. “**تُركَبُ** ve **تَثُوب**” demesi gerekirdi; fakat söylediğine mecbur kaldı. Bu, Yüce Allah’ın sözü gibidir: “**اقَتَرَبَتِ الساعةُ وانشَقَّ القَمَرُ**”; ancak mânası: “**انشَقَّ القَمَرُ** ve **اقَتَرَبتِ الساعةُ**”dır. Ve **ابن أحمر**’in dediği gibi:
فاستَعرِفا ثم قُولا في مَقامِكُما		هذا بَعيرٌ لنا قد قامَ فانعَقَرا
Mânası: “**انعَقَرَ** oldu da **قامَ** oldu”dur. **الصَّبْحُ**: sabahleyin sana gelene süt ve başkasıyla senin içirmen/sulaman. **الصَّبُوح**: kuşluk vaktine kadar, öğle istirahati vaktinden aşağısında içilen şeydir; fiilin **الاصطِباح**tır. **الصبَّوَح**: şaraptır. **الأعشى** dedi:
ولقد غَدوتُ على **الصَّبُوحِ** معي		شَرْبٌ كِرامٌ من بَنـي رُهْـمِ
Kavim sabah vakitlerinde **استصَبَح** etti. **المُصْبَحُ**: içinde sabahlanılan yerdir. Dedi:
بعيدةُ **المُصْبَح** من مُمساها
**المِصباحُ**: kandillikteki kandildir. **المِصباحُ**: kandilin kendisidir; o, senin kandilde ve başkasında gördüğün fitilidir; **القِراطة** bir lehçedir. Develerden **المِصباح**: gece konak yerinde çöker de, dürtülse bile sabah oluncaya kadar kalkmayan şeydir. Dedi:
أَعْيَس في مَبْرَكهِ **مِصباحا**
Yıldızlardan **المَصابيحُ**: gezegenlerin alametleridir; teki **مِصباح**tır. Yüce Allah’ın sözü: “**فأَخَذَتْهُمُ الصَيْحُة مُصبحين**”; yani fecrin doğuşundan sonra ve güneşin doğuşundan önce. “Kavmi şu suya **صَبَحْتُ** ettim” ve onları ayrıca **صبَّحْتُهم**: sabah tarafından onlara geldim. Dedi:
وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفاءَ قَـفْـرةٍ		وقد حَلَّقَ النَّجْمُ اليَمانيُّ فاستَوَى
**الصُّبْح** ve **الصَّباحُ**: ikisi gündüzün evvelidir. **الصَّبَحُ**: saçta kızıllığın şiddetidir; o kimse **أصْبَحُ**tur. **الأَصْبَحيَّةُ** ve **الأَصْبَحيُّ**: kamçıların kalınları ve iyileridir. Ve dersin ki: **أصبَحَ الصبح**; **صَباحاً** ve **صَباحَةً** (oldu). Adam **صَبُحَ**; **صَباحةً** ve **صُبْحةً** (oldu). **ذو الرمة** dedi:
وتَجلو بفَرْعٍ مـن أَراكٍ كـأنَّـه		من العَنْبَر الهِنْديِّ و**المِسْكُ** أصْبَحُ
Bununla daha hoş koku demek istedi. Bir adam bir kavme indi; ona akşam yemeği yedirdiler; o da şöyle demeye başladı: “Yarın olunca ve **الصَّبُوح**tan elde edince, şu iş için gittim.” Onlara **الصَّبَوح**u vacip kılmak istedi; onu anladılar da dediler ki: “Bir **صبَوحٍ** yüzünden mi yumuşak konuşuyorsun?” Yani: sözünü güzelleştiriyorsun; böylece mesel oldu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحصباء: الحصى. وأرض حَصِبَةٌ ومَحْصَبَةٌ بالفتح: ذاتُ حصباء. وحَصَّبْتُ المسجد تحصيباً، إذا فرشتَه بها. والمُحَصَّبُ: موضع الجِمار بمنى. وحَصَبْتُ الرجل أَحْصِبُهُ بالكسر، أي رميته بالحصباء. وحَصَبَ في الأرض: ذهبَ فيها. والحاصب: الريح الشديدة التي تُثير الحصباء. وكذلك الحَصِبَةُ. قال لبيد:
جَرَّتْ عليها أَنْ خَوَتْ من أَهْلِهاأذيالَها كُلُّ عَصوفٍ حَصِـبَـهْ
وأحصب الفرسُ: أثار الحصباءَ في عَدْوِهِ، والحَصْبَةُ: بَثْرٌ يخرج بالجسد، وقد يثحَرَّكُ. تقول منه: حَصِبَ جِلْدُهُ بالكسر يَحْصَبُ. والحَصَبُ: ما يُحْصَبُ به في النار، أي يُرْمى. قال أبو عبيدة في قوله تبارك وتعالى: "حَصَبُ جَهَنَّمَ": كُلُّ ما ألقيته في النار فقد حَصَبْتَها به.

##### Türkçe

**الحصباء**: **الحصى**. Ve (bir) yer **حَصِبَةٌ** ve **مَحْصَبَةٌ** (fetha ile): **حصباء** sahibi (olan). Ve mescidi **حَصَّبْتُ** onu **تحصيباً**; yani onu onunla döşediğin zaman. Ve **المُحَصَّبُ**: Minâ’da **الجِمار** yeri. Ve adamı **حَصَبْتُ** onu **أَحْصِبُهُ** (kesre ile), yani onu **بالحصباء** ile attım. Ve **حَصَبَ** yerde: onda gitti. Ve **الحاصب**: **الحصباء**yı kaldırıp savuran şiddetli rüzgâr. Ve yine **الحَصِبَةُ**. Lebîd dedi ki:
جَرَّتْ عليها أَنْ خَوَتْ من أَهْلِهاأذيالَها كُلُّ عَصوفٍ حَصِـبَـهْ

Ve at **أحصب**: koşusunda **الحصباء**yı kaldırdı. Ve **الحَصْبَةُ**: bedende çıkan bir kabarcık; ve hareketlenebilir. Ondan dersin ki: derisi **حَصِبَ** (kesre ile) **يَحْصَبُ**. Ve **الحَصَبُ**: ateşte onunla **يُحْصَبُ** olunan şey; yani atılır. Ebû Ubeyde, Yüce ve Mübarek olanın sözü hakkında: "**حَصَبُ جَهَنَّمَ**": ateşe her ne attıysan, onu onunla **حَصَبْتَها** (demiştir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ب
حصب ، حبص ، صبح ، صحب : مستعملة .
حصب : قال الليث : الحَصَبُ : الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّور أو في وَقُودٍ ، فأمَّا ما دام غير مستعمل لِلسُّجُورِ فلا يُسمَّى حَصَباً ، قال : والحَصْبُ : رَمْيُك بالحَصْبَاء : والحَصْبَاءُ : صغارُها وكِبَارُها . وفي الحديث الذي جاء في مقتل عُثمان ح قال : ( تَحاصبُوا في المسجد حتى ما أُبْصِرَ أَديمُ السماء ) أي ترامَوْا بالحصْباء . وقال الفراء في قوله : ( إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ? للَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ ) ( الأنبيَاء : 98 ) ذُكِرَ أنَّ الحَصَبَ في لغة أهلِ اليمنِ الحَطَب ، وروي عن عَلِيّ أنه قرأ
 ( حَطَبُ جَهَنَّم ) . قلت : ويقال : حَصَبْتُه أحْصِبُه حَصْباً إذا رَمَيْتَه بالحصْباء ، والحجَرُ المرْمِيّ به حَصَب ، كما يقال : نَفَضْتُ الشيء نَفْضاً ، والمنْفُوضُ نَفَضٌ فمعنى قوله : ( حَصَبُ جَهَنَّمَ ) ( الأنبيَاء : 98 ) أي يُلْقَوْنَ فيها كما يُلْقَى الحَطَبُ في النار . وقال الفرّاء : الحَصَبُ في لغة أهل نجد : ما رَمَيْتَ به في النار ، وحَصَبْتُ الرجلَ حصْباً إذا رمَيْتَه ، وقول الله : ( بِ ? لنُّذُرِ إِنَّآ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَ ? صِباً ) ( القَمَر : 34 ) أي عذاباً يَحْصِبهم أي يَرْميهم بحِجارة من سِجِّيل . ويقال للريح التي تَحْمِل التُّرابَ والحَصى حَاصِبٌ ، وللسَّحَابِ يَرْمي بالبَرَد والثَّلْج حاصِبٌ لأنه يَرْمِي بهما رَمْياً ، وقال الأعْشَى : لَنَا حَاصِبٌ مثلُ رِجْل الدَّبَى وجَأْواءُ تُبْرِقُ عنْهَا الهَيوبَا أراد بالحاصِبِ الرُّماة . وفي الحديث أنَّ عُمَرَ أمَرَ بِتَحْصيبِ المَسْجِدِ وذلك أن يُلْقَى فيه الحَصى الصغار ، ليكون أَوْثَر للمُصلِّي وأغْفَرَ لِما يُلْقَى فيه من الأقْشَاب والخَراشِيِّ والأقْذَار . ويقال لموضع الجِمَارِ بمِنى المُحَصَّب . وأما التَّحْصِيب فهو النَّوْمُ بالشِّعْبِ الذي مَخْرَجُه إلى الأبْطَح ساعةً من اللَّيْل ثم يَخْرُجُ إلى مكَّة ، وكان مَوْضِعاً نَزَل به رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) من غير أَنْ يَسُنَّه للناس ، فمن شَاء حَصَّبَ ومن شَاءَ لم يُحصِّب . والحَصْبَةُ : بَثْرَةٌ تَخْرُج بالإنسان ويجوز الحَصَبَة ، وهُما لُغتان قالهما الفرَّاء ، وقد حُصِبَ الرجلُ فهو مَحْصوب . وروى أبو عُبَيد عن اليَزيدي : أرضٌ مَحْصَبةٌ : ذاتُ حَصْبَاء ومَحصاةٌ : ذاتُ حصًى . قال أبو عُبَيد : وأرضٌ مَحْصَبَةٌ : ذاتُ حَصْبَة ومَجْدَرَةٌ : ذاتُ جُدَرِيّ . قال : وقال الأصمعيُّ : الإحْصَابُ أن يُثِيرَ الحَصَى في عَدْوه . ومكان حاصِبٌ : ذو حَصْبَاء ، والحاصِبُ : العددُ الكثيرُ من الرَّحَّالَة ، وهو معنى قوله : لَنَا حاصِبٌ مِثلُ رِجْلِ الدَّبَى شمر عن ابن الأعرابي : الحَاصِبُ من التُّراب : ما كان فيه الحَصْبَاء . وقال ابن شُمَيْل : الحَاصبُ : الحَصْباءُ في الريح يقال : كان يوْمُنا ذا حاصِبٍ ، وريحٌ حاصِبٌ ، وقد حَصَبَتْنا تَحْصِبُنا . وريحٌ حَصِبَةٌ : فيها حَصْبَاء ، وقال ذو الرُّمَّة : حَفِيفُ نافِجَة عُثْنونُها حَصِب صحب : قال الليث : الصَّحْبُ جمع الصاحب ، والأصحابُ : جماعةُ الصَّحْب ، ويجمع الصاحِبُ أَيْضاً صُحْباناً وصُحْبَةً وصِحَاباً وصَحَابةً ، قال : والصَّحَابة مصدر قولك : صاحَبَك الله وأحْسَن صَحَابتك . وتقول للرّجُل : عند التوديع : مُعاناً مُصاحَباً ، ومن قال : مُعانٌ مُصَاحَبٌ فمعناه أنْتَ مُعانٌ مُصاحَبٌ . قال : والصُّحْبةُ : مصدر قولك : صَحِب
يَصْحَبُ . وقال غيرُه : يقال : صاحِبٌ وأَصْحَابٌ كما يقال شَاهِدٌ وأشْهاد ، وناصِرٌ وأنصَارٌ ، ومَنْ قال : صاحِبٌ وصُحْبة فهو كقولك : فَارِهٌ وفُرْهَة ، وغُلامٌ رائِقٌ ، والجميعُ رُوقة . ويُقَال : إنَّه لمِصْحابٌ لنا بِمَا يُحَبُّ وقال الأعْشَى : فَقَدْ أراكِ لنا بالوُدِّ مِصْحَاباً وقد أَصْحَبَ الرجلُ إذا كان ذا أَصْحاب ، أَصْحَب إذا انْقَادَ ، وقال أبو عُبَيد : صَحِبْتُ الرجلَ من الصُّحْبة ، وأصْحَبْتُ أي انْقَدْتُ له ، وأنشد : تَوالِيَ رِبْعِيِّ السِّقابِ فأَصْحَبَا وكل شيء لازم شيئاً فقد استصحبه ، ومنه قوله : إنّ لك الفضل على صاحبِي والمسك قد يَسْتَصْحِبُ الرَّامِكا وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : ( وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ ) ( الأنبيَاء : 43 ) قال : يعني الآلهة لا تمنع أنفسها ولا هم منا يُصْحَبُون يَعْني يُجَارون أي الكفار ، ألا ترى أن العرب تقول : أنا جارٌ لك ، ومعناه أُجِيرُك وأمْنَعُك ، فقال : يُصْحبون بالإجارَة ، وقال قَتادة : لا يُصْحَبون من الله بخير . وقال أبو عثمان المازني : أصْحَبْتُ الرجلَ أي مَنْعتُه ، وأنشد قولَ الهُذَليّ : يَرْعَى برَوْض الحَزْنِ من أَبِّه قُرْبانَه في عانةٍ تُصْحَبُ أبُّه : كَلَؤُه . قُرْيانه : مجارى الماء إلى الرياض ، الواحد قَرِيّ ، قال : تُصْحَبُ : تُمْنَع وتُحْفَظَ ، وهو من قول الله : ( وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ ) ( الأنبيَاء : 43 ) أي يمنعون ، وقال غيره : هو من قَوْلك صَحِبَك الله أي حفظك وكان لكَ جارا . أبو عُبَيد عن الأصمعي وأبي عَمْرو : أدِيمٌ مُصْحِب إذا كان على الجلد شَعْرُه أو صُوفُه أو وَبَرُه ، وقال ابن بُزُرْج : إنه يَتَصحَّب من مجالستنا أي يستحي منها ، وإذا قيل : فلان يَتَسحَّبُ علينا بالسين فمعناه أنه يتمادخ ويَتَدَلَّل . ويقال : أصْحَبَ الماءُ إذا عَلاه العَرْمَضُ فهو ماءٌ مُصْحِبٌ . وفُلانٌ صاحِبُ صِدْق . صبح : قال الليث : الصُّبح والصَّبَاح هما أوّل النهار ، وهو الإصباح أيضاً ، قال الله : ( فَالِقُ ? لإِصْبَاحِ ) ( الأنعَام : 96 ) يعني الصُّبْحَ ، وأنشد : أفْنَى رَباحاً وذوي رَباحِ تَنَاسُخُ الإمساءِ والإصْبَاح يُرِيدُ به المَسَاءَ والصَّبَاح . وقال الفرّاءُ مثله وزاد : فإن قال الإمساء والأصْبَاح فهو جمع المسَاءِ والصُّبْح ومثله الإبكار والأبْكار . وقال الليث : التَّصبُّح : النومُ بالغداة ، وفي حديث أم زرع أنها قالت : ( وعنده أقول فلا أُقَبَّح ، وأَرْقُدُ فأَتصَبَّح ) والرَّقْدَةُ تُسمّى الصَّبْحَة والصُّبْحَة ، وقد كرهها بعْضهُم . أبو عُبَيد عن الأصمعي : المِصبَاح : الناقةُ التي تُصبِح في مَبْركها ولا تَرْتَعُ حتى يرتفع النَّهار .
قال : وهذا مِمّا يُسْتَحَبُّ من الإبل . وقال الليث : المِصبَاح من الإبل : ما يَبْرك في مُعَرَّسِه فلا يثُور وإن أُثيرَ حتى يُصبِح . وقال الليث : الصَّبُوحُ : الخَمْرُ ، وأنشد : ولقد غدوتُ إلى الصَّبُوح مَعِي شَرْبٌ كِرَامٌ من بني رُهْمِ والصَّبْحُ : سَقْيُك أخاك صَبُوحاً من لبن ، قال : والصَّبُوحُ : ما شُرِبَ بالغداة فما دون القَائلَة ، وفعلك الاصْطِبَاحُ . وقيل للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) متى تَحِلّ لنا المَيْتَة ؟ فقال : ( ما لم تَصْطَبِحُوا أو تَغْتَبِقُوا أو تَجْتَفِئُوا بَقْلاً فشَأْنَكم بها ) . قال : أبو عُبَيد : معناه إنما لكم منها الصَّبُوح ، وهو الغداء ، والغَبُوق وهو العَشَاء ، يقول : فليس لكم أن تجمعوهما من الميْتَة . قال : ومنه قول سَمُرَة لبنيه : يُجزىء من الضَّارُورَةِ صَبُوحٌ أو غَبُوقٌ . قلت : وقال غير أبي عُبَيد في تفسيره : معناه : سُئِل متى تحل لنا المَيْتَة ؟ أجابهم ، فقال : إذا لم تجدوا من اللبن صَبُوحاً تَتَبَلَّغُونَ به ولا غَبُوقاً تَجْتَزِئُونَ به ، ولم تَجِدُوا مع عَدَمكم الصَّبُوحَ والغَبُوقَ بَقْلَةً تأكلُونها وتَهْجَأ غَرَثَكم حَلَّت لكم المَيْتَةُ حينئذٍ ، وكذلك إذا وجدَ الرجلُ غَداء أو عَشَاءً من الطعام لم تحلّ له . وهذا التفسير واضح بَيِّن الصواب إن شاء الله . ويقال : صَبَحْتُ فُلاَناً أي أَتَيْتُه صباحاً ، وأما قول بُجَيْر بن زُهَيْر المُزَني وكان أسلم : صَبَحَناهم بأَلفٍ من سُلَيْمٍ وسَبْعٍ من بني عُثمان وَافي فمعناه أَتَيْنَاهم صبَاحاً بألف رجل من سُلَيْم . وقال الرَّاجز : نَحنُ صَبَحْنَا عامِراً في دَارِها جُرْداً تَعَادَى طَرفَيْ نَهَارها يريد أتيناها صباحاً بخيل جُرْدٍ . ويقال : صَبَحْتُ فُلاَناً أي ناولتُه صَبُوحاً من لَبَنٍ أو خَمْر أَصْبَحُه صَبْحاً ، ومنه قول طَرَفَة : متى تأْتِني أَصْبَحْك كأساً رَوِيَّةً أي أَسقِيك كَأْساً . وقال سيبويه : أَصْبَحْنا وأَمْسَيْنَا أي صِرْنا في حين ذاك ، وأما صَبَّحْنَا ومَسَّيْنا فمعناه أَتَيْنَاهُ صَبَاحاً وَمَساءً . وقال شمر : قال أبو عدنان : الفرقُ بين صَبَّحنَا وصَبَحْنَا أنه يقال : صبَّحْنَا بَلَدَ كذا وكذا ، وصَبَّحْنَا فُلاَناً فهذه مشددة ، وصَبَحْنَا أهلها خَيْراً أو شَرّاً ، وأنشد : صَبَحْناهُم هِنْدِيَّةً بأكُفِّنا محرّبةً تذري سَوَاعِدُهُم صُعْدَا ويقال أيضاً : صَبَّحتُه خيراً أو شرّاً . وقال النابغة : وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه على كل مَنْ عَادَى من الناس عَالِيا ويقال : صَبَّحه بكذا ومسّاه بكذا كل ذلك جائز .
والتَّصْبِيحُ على وجوه ، يقال : صَبَّحْتُ القوم الماء إذا سَرَيْتَ بهم حتى تُورِدَهم الماءَ صبَاحاً ، ومنه قوله : وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفَاءِ قَفْرَةٍ وقد حَلَّقِ النَّجمُ اليَمَانِيُّ فاسْتَوى أراد سَرَيْتُ بهم حتى انتهيتُ بهم إلى ذلك الماء صَبَاحاً . وتقول : صَبَّحْتُ القوم تَصْبِيحاً إذا أتيتهم مع الصباح ، ومنه قول عَنْتَرَة يصفُ خَيْلاً : وَغداةَ صَبَّحْنَ الجِفارَ عَوَابِساً يَهْدي أَوَائِلَهُنَّ شُعث شُزَّبُ أي أَتَيْنِ الجِفارَ صباحاً يعني خَيْلاً عليها فُرْسَانها . ويقال : صَبَّحْتُ القومَ إذا سَقَيْتَهم الصَّبُوح . والتَّصْبِيحُ : الغَداء . يقال : قَرِّب إلى تَصْبِيحي . وفي حديث المَبْعَث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتيماً في حِجْر أبي طالب ، وكان يُقَرَّبُ إلى الصِّبْيَان تَصْبِيحُهم فيختلسون ويَكُفَّ أي يُقَرّبُ إليهم غداؤهم ، وهو اسم بُنِي على تَفْعيل مثل التَّرعيب للسنام المُقَطَّع ، والتنبيتُ : اسم لِمَا نبت من الغِرَاس ، والتَّنوير : اسم لنَوْرِ الشجر . والصَّابِحُ : الذي يَصْبَح إبِلَه الماء أي يسقيها صباحاً ، ومنه قول أبي زُبَيْد : حين لاحَتْ للصَّابح الجوزاء وتلك السّقْيَةُ تسميها العرب الصُّبْحة وليست بناجعة عند العرب . وقال أبو الهيثم : الصَّبُوحُ : اللَّبَنُ يُصْطَبَحُ ، والنَّاقة التي تُحْلَبُ في ذلك الوقت صَبُوح أيضاً ، يقال : هذه النَّاقة صَبُوحِي وغَبُوقِي ، قال : وأنشدنا أبو لَيْلَى الأعرابي : مالي لا أسقي حُبَيِّبَاتي صَبَائِحِي غَبَائِقِي قَيْلاَتِي قال : والقَيْلُ : اللبن الذي يُشْرَبُ وَقْتَ الظهيرة ، والقَيْلُ والْقَالَةُ : الناقة التي تُحْلَبُ في ذلك الوقت ، وقَيَّلْتُ القومَ إذا سَقَيْتَهم القَيْل ، قال : واقْتَلْتُ اقْتِيالا إذا شَرِبْتَ القَيْلَ . والعرب تقول إذا نَذِرَتْ بغارة من الخيل تفجؤهم صباحاً : يا صباحاه ، يُنْذِرُون الحَيَّ أَجْمَعَ بالنداء العالي . وقال الليث : المِصْبَاحُ : السِّرَاجُ بالمِسْرَجة ، والمِصْبَاح نَفْسُ السِّرَاج ، وهو قُرْطُه الذي تراه في القِنْدِيل وغيره ، والقِرَاطُ لغة ، وهو قول الله جلّ وعزّ : ( ? لْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ ? لزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ ) ( النُّور : 35 ) . ومصَابيحُ النجوم : أعلامُ الكواكب ، واحدها مِصْباح ، وقول الله جلّ وعزّ : ( فَأَخَذَتْهُمُ ? لصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ ) ( الحِجر : 83 ) أي أخذتهم الهَلكَةُ وقت دخولهم في الصَّباح . والمُصْبَح : الموضع الذي تُصْبِح فيه ، والمُمْسى : المكان الذي تُمْسي فيه ، وقوله : قَرِيبَةُ المُصْبَح من مُمْسَاها والمُصْبَحُ أيضاً : الإصْبَاحُ ، يقال : أصْبَحْنَا إصْبَاحاً ومُصْبَحاً ، ومن أمثال العرب :
 ( أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّقُ ) يُضْرَبُ مثلاً لمن يُجَمْجِمُ ولا يُصَرِّح ، وقد يُضْرَبُ أيضاً لمنْ يُوَرِّي عن الخَطْبِ العظيم بكناية عنه ، ولمن يُوجِبُ عليك ما لا يجب بكلام يُلَطِّفه ، وأصله أن رجلاً من العرب نزل برجل من العرب عشاء فَغَبَقَه لبناً ، فلما روى عَلِقَ يُحَدِّثُ أُمَّ مَثْواه بحديث يُرَقِّقُهُ ، وقال في خلال كلامه : إذا كان غدا اصطبحنا وفعلنا ، فَفَطِن له المَنْزولُ عليه ، وقال : أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّق . وروي عن الشعبي أنَّ رجلاً سأله عن رجل قبَّل أمّ امرأته ، فقال له الشَّعْبِي : أَعَن صَبُوحٍ تُرَقِّق حَرُمَت عليه امرأتُه ، ظنّ الشَّعْبِي أنه كنى بتقبيله إيّاها عن جِمَاعها . وقال أبو عُبَيد : السِّيَاطُ الأصْبَحِيَّة منسوبة إلى ذِي أَصْبَح : ملك من ملوك حِمْيَر . وقال الليث : الصَّبَح : شدة الحُمرة في الشَّعَر . وقال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : الاَّصْبَحُ : قريب من الأَصْهَب . وروى شمر عن أبي نصْر قال : في الشَّعر الصُّبْحَةُ والمُلْحَةُ ، ورجل أَصْبَحُ اللِّحية : للذي يعلو شَعر لِحيته بياض مُشْربٌ حُمرة ، ورجل أصبح بَيِّن الصُّبحة ، وقد اصْبَاحَّ شعره ، ومن ذلك قيل : دَمٌ صُبَاحِيٌّ لِشَدّة حمرته ، قال أبو زُبيد : عَبِيطٌ صُبَاحِيٌّ من الجَوْفِ أَشْقَرا وقال شمر : الأَصْبَحُ . الذي يكون في سَوَادِ شعرَه حُمْرَة ، ومنه صُبْحُ النَّهارِ مُشْتَقٌّ من الأَصْبَح . وقال الليث : الصَّبِيحُ : الوضيء الوجه ، وقد صَبُخَ يَصْبُح صَباحَةً ، وأما مِن الأصْبَح فيقال صَبِحَ يَصْبَح صَبَحاً فهو أصْبَح الشَّعَر . قلت : ولون الصُّبْح الصادِق يَضربُ إلى الحُمْرَة قليلاً كأنها لونُ الشفق الأول في أول الليل . ويقال للرَّجُل يُنَبَّه من سِنَةِ الغَفْلَةِ أَصْبِحْ أي انْتبه وأَبْصِر رُشدَك وما يُصْلِحُك ، وقال رؤبة : أَصْبِحْ فَمَا مِنْ بَشَرٍ مَأْرُوشِ أي بَشَرٍ مَعِيب ، وقولُ الشَّمَّاخ : وتَشْكُو بِعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكَابَها وقِيل المُنَادِي أَصْبَح القومُ أَدْلجِي يسأل السائل عنه فيقول : الإِدْلاَجُ : سَيْرُ الليل ، فكيف يقول : أصبح القوم وهو يأمُر بالإدْلاَج ، والجواب فيه أن العرب إذا قَرَّبَتْ المكانَ تُرِيدُه تقول : قد بَلَغْنَاه ، وإذا قرَّبت للسَّارِي طلوعَ الصُّبْح وإن كان غَيْرَ طالع تقول : أصبحنا ، وأراد بقوله : أصْبَح القومُ : دنا وقتُ دخولهم في الصباح : وإنما فسّرت هذا البيت لأن بعض الناس فَسَّره بعينه على غير ما هو عليه . وصَبَاح : حَيّ من العرب ، ومن أسماء العرب صُبح وصُبَيْح ومُصَبِّح وصَباحٌ وصَبيحٌ . ومن أمثالهم السائرة في وصف الكذّاب قولهم : ( أكذب من الآخِذِ الصَّبْحان ) . قال شمر : هكذا قال ابن الأعرابي قال : وهو الحُوار الذي قد شرب فروِي فإذا أردت
أن تستدر به أمَّه لم يشرب لريِّه درتها ، قال : ويقال أيضاً : فلان أكذَبُ من الأَخِيذَ الصبْحَان . قال أبو عَدْنان : الأخِيذُ : الأسِيرُ ، والصَّبْحَانُ : الذي قد اصطبح فروى ، وقال ابن الأعْرَابي : هو رجل كان عند قوم فصَبَحُوه حين نهض عنهم شاخصاً ، فأخذه قوم وقالوا : دُلّنا على حيث كنت فقال : إنّما بِتُّ القَفْر ، فبَيْنَا هُم كذلك إذ قعد يَبُول فعلموا أنه بات قريباً عند قوم فاستدلوا به عليهم واسْتَبَاحُوهم . أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : أتيتُه ذَاتَ الصَّبُوح وذَاتَ الغَبُوق إذا أتاه غُدْوَة وعَشِيَّةً ، وذَا صَبَاح وذا مَسَاء ، وذَاتَ الزُّمَيْن وذَاتَ العُوَيْم أي مذ ثلاثة أزمان وأَعْوَام .

##### Türkçe

ح ص ب
**حصب** , **حبص** , **صبح** , **صحب** : kullanımdadır.

**حصب** : **الليث** dedi: **الحَصَبُ**: **تَنُّور**a yahut bir **وَقُود**a atılan **الحَطَب**tır; fakat **السُّجُورِ** için kullanılmamış olduğu müddetçe ona **حَصَب** denilmez. Dedi: **الحَصْبُ**: senin **الحَصْبَاء** ile atmandır; **الحَصْبَاءُ**: onun küçükleri ve büyükleridir. Ve **عُثمان**’ın öldürülmesi hakkında gelen hadiste: dedi: ( **تَحاصبُوا في المسجد حتى ما أُبْصِرَ أَديمُ السماء** ) yani **الحَصْباء** ile birbirlerine attılar. Ve **الفراء** şu sözü hakkında dedi: ( **إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ? للَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ** ) ( **الأنبيَاء : 98** ) Yemen ehlinin dilinde **الحَصَب**ın **الحَطَب** olduğu zikredildi; **عَلِيّ**’den rivayet olundu ki o,
( **حَطَبُ جَهَنَّم** ) diye okudu. Dedim: **حَصَبْتُه أحْصِبُه حَصْباً** denir; onu **الحَصْباء** ile attığın zaman. Ve onunla atılan taş **حَصَب**tır; nitekim “**نَفَضْتُ** şeyi **نَفْضاً**” denir, ve silkelenen **نَفَضٌ**dur. Şu sözünün manası: ( **حَصَبُ جَهَنَّمَ** ) ( **الأنبيَاء : 98** ) yani onlar oraya, odunun ateşe atıldığı gibi atılırlar. Ve **الفرّاء** dedi: Necd ehlinin dilinde **الحَصَب**: ateşe attığın şeydir; ve **حَصَبْتُ الرجلَ حصْباً**: onu attığın zaman. Ve Allah’ın sözü: ( **بِ ? لنُّذُرِ إِنَّآ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَ ? صِباً** ) ( **القَمَر : 34** ) yani onları **سِجِّيل**den taşlarla atan bir azap. Ve toprağı ve çakılı taşıyan rüzgâra **حَاصِبٌ** denir; ve dolu ile kar atan buluta **حاصِبٌ** denir; çünkü ikisini atışla atar. Ve **الأعْشَى** dedi:
لَنَا حَاصِبٌ مثلُ رِجْل الدَّبَى
وجَأْواءُ تُبْرِقُ عنْهَا الهَيوبَا
**الحاصِب** ile atıcıları kastetti. Ve hadiste: **عُمَر** mescidin **بِتَحْصيبِ**ini emretti; bu, içine küçük çakılların atılmasıdır; namaz kılan için daha elverişli ve içine atılan **الأقْشَاب** ve **الخَراشِيِّ** ve **الأقْذَار** için daha örtücüdür. Ve **مِنى**’daki **الجِمَار** yerinin mevkiine **المُحَصَّب** denir. **التَّحْصِيب** ise, çıkışı **الأبْطَح**’a olan **الشِّعْب**de gecenin bir saatinde uyumaktır; sonra Mekke’ye çıkar. Bu, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) insanların üzerine sünnet kılmaksızın konakladığı bir yerdi; dileyen **حَصَّبَ** eder, dileyen **لم يُحصِّب** etmez. Ve **الحَصْبَةُ**: insanda çıkan bir kabarcıktır; **الحَصَبَة** de caizdir; ikisi iki lugattır, **الفرَّاء** onları söylemiştir. Ve adam **حُصِبَ** olur; o halde o **مَحْصوب**dur. Ve **أبو عُبَيد** **اليَزيدي**’den rivayet etti: **أرضٌ مَحْصَبةٌ**: **حَصْبَاء** sahibi; ve **مَحصاةٌ**: **حصًى** sahibi. **أبو عُبَيد** dedi: ve **أرضٌ مَحْصَبَةٌ**: **حَصْبَة** sahibi; ve **مَجْدَرَةٌ**: **جُدَرِيّ** sahibi. Dedi: ve **الأصمعيُّ** dedi: **الإحْصَابُ**: koşusunda çakılı kaldırıp savurmasıdır. Ve **مكان حاصِبٌ**: **حَصْبَاء** sahibi; ve **الحاصِبُ**: çok sayıdaki yolcu topluluğudur; bu, “لَنَا حاصِبٌ مِثلُ رِجْلِ الدَّبَى” sözünün manasıdır. **شمر** **ابن الأعرابي**’den: toprağın **الحَاصِبُ**i: içinde **الحَصْبَاء** bulunan şeydir. Ve **ابن شُمَيْل** dedi: **الحَاصبُ**: rüzgâr içindeki **الحَصْباء**dır; “günümüz **ذا حاصِبٍ** idi” denir; ve “**ريحٌ حاصِبٌ**”; ve “bizi **حَصَبَتْنا تَحْصِبُنا**”. Ve **ريحٌ حَصِبَةٌ**: içinde **حَصْبَاء** olan. Ve **ذو الرُّمَّة** dedi:
حَفِيفُ نافِجَة عُثْنونُها حَصِب

**صحب** : **الليث** dedi: **الصَّحْبُ** **الصاحب**ın cem‘idir; **الأصحابُ**: **الصَّحْب**ın topluluğudur. Ve **الصاحِبُ** da **صُحْباناً** ve **صُحْبَةً** ve **صِحَاباً** ve **صَحَابةً** olarak cem‘ edilir. Dedi: **الصَّحَابة** senin “**صاحَبَك الله** ve **أحْسَن صَحَابتك**” sözünün masdarıdır. Ve erkeğe vedalaşmada dersin: **مُعاناً مُصاحَباً**; kim “**مُعانٌ مُصَاحَبٌ**” derse manası: sen **مُعانٌ مُصاحَبٌ**sın. Dedi: **الصُّحْبةُ**: senin “**صَحِب يَصْحَبُ**” sözünün masdarıdır. Başkası dedi: “**صاحِبٌ** ve **أَصْحَابٌ**” denir; nitekim “**شَاهِدٌ** ve **أشْهاد**”, “**ناصِرٌ** ve **أنصَارٌ**” denildiği gibi. Kim “**صاحِبٌ** ve **صُحْبة**” derse, bu senin “**فَارِهٌ** ve **فُرْهَة**” demen gibidir; ve “**غُلامٌ رائِقٌ**”, ve hepsi **رُوقة**dur. Ve denir: “O, bize, sevilen şeyde **لمِصْحابٌ**dur.” Ve **الأعْشَى** dedi:
فَقَدْ أراكِ لنا بالوُدِّ مِصْحَاباً
Ve adam **أَصْحَبَ** eder; **أَصْحاب** sahibi olduğu zaman. **أَصْحَب**: boyun eğdiği zaman. Ve **أبو عُبَيد** dedi: “Adamı **صَحِبْتُ**: **الصُّحْبة**den; ve **أصْحَبْتُ**: yani ona boyun eğdim.” Ve şu beyti okudu:
تَوالِيَ رِبْعِيِّ السِّقابِ فأَصْحَبَا
Ve her şey bir şeye yapışıp bağlı olduysa onu **استصحبه** etmiştir. Ondandır şu sözü:
إنّ لك الفضل على صاحبِي
والمسك قد يَسْتَصْحِبُ الرَّامِكا
Ve **الفراء** yüce ve aziz olanın şu sözü hakkında dedi: ( **وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ** ) ( **الأنبيَاء : 43** ) dedi: yani ilâhlar kendilerini engellemezler; ve onlar bizden **يُصْحَبُون** değildirler; yani korunup kollanmazlar; yani kâfirler. Görmez misin ki Araplar der: “Ben sana **جارٌ**ım”; manası: seni korurum ve seni engellerim. Dedi: **يُصْحبون** himaye ile. Ve **قَتادة** dedi: Allah’tan bir hayır ile **لا يُصْحَبون**. Ve **أبو عثمان المازني** dedi: “Adamı **أصْحَبْتُ**”: yani onu engelledim. Ve **الهُذَليّ**in sözünü okudu:
يَرْعَى برَوْض الحَزْنِ من أَبِّه
قُرْبانَه في عانةٍ تُصْحَبُ
**أبُّه**: onun otu. **قُرْيانه**: suyun çayırlıklara akış yollarıdır; teki **قَرِيّ**. Dedi: **تُصْحَبُ**: engellenir ve korunur; bu, Allah’ın sözü: ( **وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ** ) ( **الأنبيَاء : 43** )dandır; yani engellenirler. Başkası dedi: bu, senin “**صَحِبَك الله**” sözündendir; yani seni korudu ve sana komşu oldu. **أبو عُبَيد** **الأصمعي** ve **أبي عَمْرو**’dan: **أدِيمٌ مُصْحِب**: derinin üzerinde onun kılı yahut yünü yahut tüyü olduğu zaman. Ve **ابن بُزُرْج** dedi: “Bizim meclisimizden **يَتَصحَّب** eder”: yani ondan utanır. Ve “falanca bize **يَتَسحَّبُ** (س ile)” denildiğinde manası: o, nazlanır ve cilvelenir. Ve denir: su **أصْحَبَ** etti; **العَرْمَضُ** onun üzerine çıktığı zaman; o halde o su **مُصْحِبٌ**dür. Ve falanca **صاحِبُ صِدْق**tur.

**صبح** : **الليث** dedi: **الصُّبح** ve **الصَّبَاح** ikisi de gündüzün evvelidir; o, **الإصباح** da olur. Allah dedi: ( **فَالِقُ ? لإِصْبَاحِ** ) ( **الأنعَام : 96** ) yani **الصُّبْح**. Ve şu beyti okudu:
أفْنَى رَباحاً وذوي رَباحِ
تَنَاسُخُ الإمساءِ والإصْبَاح
Bununla **المَسَاء** ve **الصَّبَاح**ı kasteder. Ve **الفرّاءُ** da onun benzerini söyledi ve ekledi: eğer **الإمساء** ve **الأصْبَاح** derse, bu **المسَاءِ** ve **الصُّبْح**un cem‘idir; bunun benzeri **الإبكار** ve **الأبْكار**dır. Ve **الليث** dedi: **التَّصبُّح**: kuşluk vaktinde uyumaktır. **أم زرع** hadîsinde o dedi ki: ( **وعنده أقول فلا أُقَبَّح ، وأَرْقُدُ فأَتصَبَّح** ) ve **الرَّقْدَةُ**ya **الصَّبْحَة** ve **الصُّبْحَة** denir; bazıları onu kerih görmüştür. **أبو عُبَيد** **الأصمعي**’den: **المِصبَاح**: sabahleyin çöktüğü yerde sabahlayan ve gündüz yükselinceye kadar otlamayan dişi devedir. Dedi: bu, develerden sevilip istenen şeylerdendir. Ve **الليث** dedi: develerden **المِصبَاح**: konakladığı yerde çöker; kımıldatılmaya çalışılsa da kımıldamaz; sabahlayıncaya kadar. Ve **الليث** dedi: **الصَّبُوحُ**: şaraptır. Ve şu beyti okudu:
ولقد غدوتُ إلى الصَّبُوح مَعِي
شَرْبٌ كِرَامٌ من بني رُهْمِ
Ve **الصَّبْحُ**: kardeşine sütten **صَبُوح** içirmen. Dedi: **الصَّبُوحُ**: kuşlukta içilen, **القَائلَة**den aşağı olan şeydir; fiilin **الاصْطِبَاحُ**tır. Ve Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) denildi: leş ne zaman bize helâl olur? O dedi: ( **ما لم تَصْطَبِحُوا أو تَغْتَبِقُوا أو تَجْتَفِئُوا بَقْلاً فشَأْنَكم بها** ). Dedi: **أبو عُبَيد**: manası, ondan size ancak **الصَّبُوح** vardır; o da öğündür; ve **الغَبُوق** ki o da akşam yemeğidir; der ki: onu leşten ikisini bir araya getirmeniz yoktur. Dedi: ve ondandır **سَمُرَة**’nin oğullarına sözü: “Zaruretten **صَبُوحٌ** yahut **غَبُوقٌ** yeter.” Dedim: **أبو عُبَيد** dışındakiler onun tefsirinde dedi: manası: “Leş ne zaman bize helâl olur?” diye soruldu; onlara cevap verdi; dedi ki: sütten kendisiyle geçineceğiniz bir **صَبُوح** bulmadığınızda, kendisiyle yetineceğiniz bir **غَبُوق** bulmadığınızda, ve **الصَّبُوح** ile **الغَبُوق**un yokluğuyla beraber yiyeceğiniz bir **بَقْلَة** bulmadığınızda ve açlığınızı dindirecek olduğunda, o vakit leş size helâl olur; aynı şekilde, adam yiyecekten bir öğün yahut akşam yemeği bulduğunda ona helâl olmaz. Ve bu tefsir, inşallah, açık ve apaçık doğru olandır. Ve denir: “**صَبَحْتُ فُلاَناً**”: yani ona sabah geldim. **بُجَيْر بن زُهَيْر المُزَني** (Müslüman olmuştu) sözünde:
صَبَحَناهم بأَلفٍ من سُلَيْمٍ
وسَبْعٍ من بني عُثمان وَافي
Manası: onlara sabahleyin, **سُلَيْم**den bin adam ile geldik. Ve **الرَّاجز** dedi:
نَحنُ صَبَحْنَا عامِراً في دَارِها
جُرْداً تَعَادَى طَرفَيْ نَهَارها
Yani ona sabahleyin, kır atlardan oluşan atlılarla geldik. Ve denir: “**صَبَحْتُ فُلاَناً**”: yani ona sütten yahut şaraptan bir **صَبُوح** verdim; “**أَصْبَحُه صَبْحاً**”. Ondandır **طَرَفَة**’nin sözü:
متى تأْتِني أَصْبَحْك كأساً رَوِيَّةً
Yani sana bir kadeh içiririm. Ve **سيبويه** dedi: “**أَصْبَحْنا** ve **أَمْسَيْنَا**”: yani o vakitte olduk. Ama “**صَبَّحْنَا** ve **مَسَّيْنا**”nın manası: ona sabah ve akşam geldik. Ve **شمر** dedi: **أبو عدنان** dedi: “**صَبَّحنَا**” ile “**صَبَحْنَا**” arasındaki fark: “**صبَّحْنَا** belde filân filân” denir; ve “**صَبَّحْنَا** falancayı”; bu şeddelidir. Ve “**صَبَحْنَا** ehline hayır yahut şer” denir. Ve şu beyti okudu:
صَبَحْناهُم هِنْدِيَّةً بأكُفِّنا
محرّبةً تذري سَوَاعِدُهُم صُعْدَا
Ve yine denir: “**صَبَّحتُه** hayır yahut şer ile.” Ve **النابغة** dedi:
وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه
على كل مَنْ عَادَى من الناس عَالِيا
Ve denir: “**صَبَّحه** bununla” ve “**مسّاه** bununla”; bunların hepsi caizdir.

Ve **التَّصْبِيحُ** çeşitli yönler üzeredir: denir: “**صَبَّحْتُ القوم الماء**”: onlarla gece yürüdüğün zaman, onları sabahleyin suya vardırman. Ondandır şu sözü:
وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفَاءِ قَفْرَةٍ
وقد حَلَّقِ النَّجمُ اليَمَانِيُّ فاسْتَوى
Manası: onlarla gece yürüdüm; onları o suya sabahleyin ulaştırdım. Ve dersin: “**صَبَّحْتُ القوم تَصْبِيحاً**”: sabahla beraber onlara geldiğin zaman. Ondandır **عَنْتَرَة**’nin atları vasfederken sözü:
وَغداةَ صَبَّحْنَ الجِفارَ عَوَابِساً
يَهْدي أَوَائِلَهُنَّ شُعث شُزَّبُ
Yani **الجِفار**a sabah geldiler; yani üzerinde süvarileri bulunan atlar. Ve denir: “**صَبَّحْتُ القومَ**”: onlara **الصَّبُوح** içirdiğin zaman. Ve **التَّصْبِيحُ**: öğündür. Denir: “**قَرِّب إلى تَصْبِيحي**.” Ve **المَبْعَث** hadîsinde: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **أبي طالب**’in himayesinde yetimdi; çocuklara **تَصْبِيحُهم** yaklaştırılırdı; onlar kapışırlar, o ise elini çekerdi; yani onlara öğünleri yaklaştırılırdı. O, **تَفْعيل** üzere bina edilmiş bir isimdir; nitekim **التَّرعيب** kesilmiş hörgüç için; ve **التنبيتُ**: fidanlardan biten şeyin adı; ve **التَّنوير**: ağacın çiçeğinin adı. Ve **الصَّابِحُ**: develerini sabahleyin suya götüren, yani sabahleyin sulayan kimsedir. Ondandır **أبي زُبَيْد**’in sözü:
حين لاحَتْ للصَّابح الجوزاء
Ve o sulamaya Araplar **الصُّبْحة** adını verir; Araplar katında faydalı değildir. Ve **أبو الهيثم** dedi: **الصَّبُوحُ**: sabah içilen süttür; ve o vakitte sağılan dişi deveye de **صَبُوح** denir. Denir: “Bu dişi deve benim **صَبُوحِي**m ve **غَبُوقِي**mdir.” Dedi: **أبو لَيْلَى الأعرابي** bize şu beyti okuttu:
مالي لا أسقي حُبَيِّبَاتي
صَبَائِحِي غَبَائِقِي قَيْلاَتِي
Dedi: **القَيْلُ**: öğle vaktinde içilen süttür. Ve **القَيْلُ** ile **الْقَالَةُ**: o vakitte sağılan dişi devedir. Ve “**قَيَّلْتُ القومَ**”: onlara **القَيْل** içirdiğim zaman. Dedi: ve “**اقْتَلْتُ اقْتِيالا**”: **القَيْل** içtiğim zaman. Ve Araplar, atlılardan bir baskının sabahleyin ansızın kendilerine gelmesinden korktuklarında: “**يا صباحاه**” derler; yüksek sesle çağırarak bütün mahalleyi uyarırlar. Ve **الليث** dedi: **المِصْبَاحُ**: kandillikteki **السِّرَاج**dır; ve **المِصْبَاح** bizzat **السِّرَاج**dır; o, **القِنْدِيل** ve başkasında gördüğün onun fitil yuvasıdır; **القِرَاطُ** da bir lugattır. Bu, yüce ve aziz olanın sözüdür: ( **? لْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ ? لزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ** ) ( **النُّور : 35** ). Ve yıldızların **مصَابيحُ**ı: gezegenlerin alametleridir; teki **مِصْباح**. Ve yüce ve aziz olanın sözü: ( **فَأَخَذَتْهُمُ ? لصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ** ) ( **الحِجر : 83** ) yani sabaha girişleri vaktinde onları helâk aldı. Ve **المُصْبَح**: sabahladığın yerdir; ve **المُمْسى**: akşamladığın yerdir. Ve şu sözü: “**قَرِيبَةُ المُصْبَح من مُمْسَاها**”. Ve **المُصْبَحُ** ayrıca: **الإصْبَاحُ**tır; “**أصْبَحْنَا إصْبَاحاً ومُصْبَحاً**” denir. Ve Arapların darbımesellerinden:
( **أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّقُ** )
Açıkça söylemeyip geveleyen kimseye mesel olarak vurulur; ayrıca büyük bir işi kinaye ile örtüp gizleyene; ve sana gerekmediği halde, onu yumuşatan bir sözle sana gerekli kılana da vurulur. Aslı: Araplardan bir adam, Araplardan bir adamın yanına akşam indi; o da ona sütle **فَغَبَقَه** etti. Doyunca, kaldığı yerin annesine, onu yumuşattığı bir sözle konuşmaya başladı; sözünün arasında dedi ki: “Yarın olunca **اصطبحنا** ederiz ve yaparız.” Ev sahibi onu anladı ve dedi: “**أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّق**.” Ve **الشعبي**’den rivayet olundu: bir adam ona, bir adamın karısının annesini öpmesi hakkında sordu; **الشَّعْبِي** ona dedi: “**أَعَن صَبُوحٍ تُرَقِّق**; karısı ona haram oldu.” **الشَّعْبِي**, onu öpmesini, onunla cima‘a kinaye sandı. Ve **أبو عُبَيد** dedi: **السِّيَاطُ الأصْبَحِيَّة**: **ذِي أَصْبَح**’a nispetlidir; o, **حِمْيَر** krallarından bir kraldır. Ve **الليث** dedi: **الصَّبَح**: saçta kızıllığın şiddetidir. Ve **أبو عُبَيد** dedi: **الأصمعي** dedi: **الاَّصْبَحُ**: **الأَصْهَب**e yakındır. Ve **شمر** **أبي نصْر**’dan rivayet etti; dedi: saçta **الصُّبْحَةُ** ve **المُلْحَةُ** vardır. Ve **رجل أَصْبَحُ اللِّحية**: sakalının kılına, kızıllıkla karışık bir beyazlık üstün gelen kimse içindir. Ve “**رجل أصبح بَيِّن الصُّبحة**”; ve “**اصْبَاحَّ شعره**”. Ve bundan dolayı, kızıllığının şiddetinden ötürü “**دَمٌ صُبَاحِيٌّ**” denildi. **أبو زُبيد** dedi:
عَبِيطٌ صُبَاحِيٌّ من الجَوْفِ أَشْقَرا
Ve **شمر** dedi: **الأَصْبَحُ**: saçının siyahlığında kızıllık bulunan kimsedir; ondan **صُبْحُ النَّهارِ** **الأَصْبَح**tan türemiştir. Ve **الليث** dedi: **الصَّبِيحُ**: yüzü aydınlık olan. Ve “**صَبُخَ يَصْبُح صَباحَةً**”. Ama **الأصْبَح**tan: “**صَبِحَ يَصْبَح صَبَحاً**”; o, saçça **أصْبَح**tır. Dedim: **الصُّبْح الصادِق**ın rengi azıcık kızıllığa çalar; sanki gecenin evvelindeki ilk şafağın rengidir. Ve gaflet uykusundan uyandırılan adama “**أَصْبِحْ**” denir; yani uyan, doğru yolunu ve seni ıslah eden şeyi gör. Ve **رؤبة** dedi:
أَصْبِحْ فَمَا مِنْ بَشَرٍ مَأْرُوشِ
Yani ayıplı bir insan yoktur. Ve **الشَّمَّاخ**ın sözü:
وتَشْكُو بِعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكَابَها
وقِيل المُنَادِي أَصْبَح القومُ أَدْلجِي
Soran, bunun hakkında sorar da der ki: **الإِدْلاَجُ**: gecenin yürüyüşüdür; nasıl “kavim sabahladı” der de **الإدْلاَج**ı emreder? Cevap: Araplar, istedikleri mekânı yaklaştırdıklarında “ona vardık” derler; ve gece yürüyene, **الصُّبْح**un doğuşunu yaklaştırdıklarında, henüz doğmamış olsa da “**أصبحنا**” derler. “**أصْبَح القومُ**” sözüyle: sabaha giriş vakti yaklaştı, demek istedi. Bu beyti, bazı insanların onu olduğu şeyin dışında tefsir etmesinden dolayı tefsir ettim. Ve **صَبَاح**: Araplardan bir kabiledir. Ve Arapların isimlerindendir: **صُبح** ve **صُبَيْح** ve **مُصَبِّح** ve **صَباحٌ** ve **صَبيحٌ**. Ve yalancıyı vasfetmede dolaşan mesellerinden sözleri: ( **أكذب من الآخِذِ الصَّبْحان** ). **شمر** dedi: **ابن الأعرابي** böyle dedi. Dedi: o, içip doyduğu zaman, anasını sağdırmak istediğinde, doymuşluğundan onun memesini emmeyen yavru devedir. Dedi: ayrıca “falanca **أكذَبُ من الأَخِيذَ الصبْحَان**” denir. **أبو عَدْنان** dedi: **الأخِيذُ**: esirdir; **الصَّبْحَانُ**: sabah içip doyan kimsedir. Ve **ابن الأعْرَابي** dedi: o, bir kavmin yanında olan bir adamdı; onlardan ayrılıp giderken onu sabah içirdiler; bir kavim onu yakaladı ve dediler: “Bize nerede olduğun yeri göster.” O dedi: “Ben ancak ıssızda geceledim.” Onlar böyle iken o oturup bevletti; onun, bir kavmin yanında yakın bir yerde gecelediğini anladılar; onunla onlara yol buldular ve onları **اسْتَبَاحُوهم** ettiler. Bana **المنذري** haber verdi; **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den; dedi: “**ذَاتَ الصَّبُوح** ve **ذَاتَ الغَبُوق**” (ona sabah ve akşam geldiği zaman); ve “**ذَا صَبَاح** ve **ذا مَسَاء**”; ve “**ذَاتَ الزُّمَيْن** ve **ذَاتَ العُوَيْم**” yani üç zaman ve yıllardan beri.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والصاد وما يثلثهما)
  (حصف) الحاء والصاد والفاء أصلٌ واحد، وهو تشدُّدٌ يكون في الشيءِ وصلابةٌ وقوَّة. فيقال لرَكانة العقْل حصافة، وللعَدْوِ الشديد إحصاف. يقال فرسٌ مِحْصَفٌ وناقة مِحْصافٌ. ويقال كتيبة محصوفةٌ، إذا تَجمَّع أصحابُها وقلّ الخَلَل فيهم. قال الأعشى:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])  ويقال "مخصوفة"، وهذا له قياسٌ آخر وقد ذكر في بابه. ويقال استحصَفَ على بني فلانٍ الزّمانُ، إذا اشتدّ. وفرْجٌ مستحصِفٌ. وقال:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])  والحَصَف: بَثْر صِغارٌ يَستحصِف لها الجِلْد.
  (حصل) الحاء والصاد واللام أصلٌ واحد منقاس، وهو جمع الشيء، ولذلك سمِّيت حَوصلةُ *الطائر؛ لأنّه يجمع فيها. ويقال حصَّلت الشيءَ تحصيلا. وزعم ناسٌ من أهل اللغة أنّ أصل التحصيل استخراجُ الذهب أو الفضّة من الحجر أو من تراب المَعدِن؛ ويقال لفاعله المحصِّل. قال:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])  فإن كان كذا فهو القياسُ، والباب كلُّه محمول عليه.
  والحَصَل: البلح قبل أن يشتدّ ويظهر ثَفارِيقُه، الواحدةُ حَصَلة. قال:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  السّدَى: البَلَح الذاوي، الواحدة سَداة. وهذا أيضاً من الباب، أعني الحصَل، لأنه حُصِّل من النخلة.
  ومما شذّ عن الباب وما أدري ممّ اشتقاقه، قولهم: حَصِلَ الفرسُ، إذا اشتكى بَطْنَهُ عن أكل التُّراب.([5])
  (حصم) الحاء والصاد والميم أصلٌ قليل الكَلِم، إلاّ أنه تكسُّر في الشيء، يقال: انحصم العود، إذا انكسر. قال ابن مُقْبل:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])  ومما اشتقّ منه حُصام([7]) الدّابة، وهو رُدَامه. والقياس قريب.
  (حصن) الحاء والصاد والنون أصلٌ واحد منقاس، وهو الحفظ والحِياطة والحِرز. فالحِصن معروف، والجمع حصون. والحاصِن والحَصَان: المرأة المتعفِّفة الحاصنةُ فرْجَها. قال:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])  وقال حسّان في الحَصان:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])  والفعل من هذا حَصُن. قال أحمد بن يحيى ثعلب: كلّ امرأةٍ عفيفة فهي مُحْصَنة ومُحْصِنة، وكل امرأة متزوِّجةٍ فهي محصَنة لا غير. قال: ويقال لكلِّ ممنوعٍ مُحْصَن، وذكر ناسٌ أنّ القُفْل يسمَّى مُحْصَناً. ويقال أحْصَنَ الرّجُل فهو مُحْصَنٌ. وهذا أحدُ ما جاء على أفعل فهو مُفْعَل.
  (حصو/ي) الحاء والصاد والحرف المعتل ثلاثة أصول: الأول المنع، والثاني العَدُّ والإطاقة، والثالث شيءٌ من أجزاء الأرض.
  فالأوَّل الحصو. قال الشيبانيّ: هو المنع؛ يقال حصوته أي منعته. قال:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])  والأصل الثاني: أحصيت الشيءَ، إذا عَدَدْته وأطْقته. قال الله تعالى: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. وقال تعالى: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].
  والأصل الثالث: الحصى، وهو معروف. يقال أرضٌ مَحْصاةٌ، إذا كانت ذاتَ حصَى. وقد قيل حَصِيتْ تَحْصَى.
  ومما اشتقّ منه الحصاة؛ يقال ما له حصاةٌ، أي ما له عقل. وهو من هذا؛ لأن في الحصى قوةً وشدّة. والحصاة: العقل، لأنّ به تماسُكَ الرّجل وقوّة نفسه. قال:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])  ويقال لكلِّ قطعةٍ من المسك حَصَاة؛ فهذا تشبيهٌ لا قياس.
  وإذا هُمِز فأصْله تجمُّع الشيء؛ يقال أحصأتُ الرّجلَ، إذا أروَيته من الماء، وحَصِئَ هو. ويقال حَصأ الصبيُّ من اللبن، إذا ارتضَعَ حتى تمتلئَ مَعِدته، وكذلك الجَدْي.
  (حصب) الحاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من أجزاء الأرض، ثم يشتقّ منه، وهو الحصباء، وذلك جنسٌ من الحَصَى. ويقال حَصَبْتُ الرّجلَ بالحَصبَاء. وريحٌ حاصب، إذا أتَتْ بالغُبار. فأمّا الحَصْبَةُ فَبثْرةٌ تخرج بالجَسدِ، وهو مشبَّه بالحَصْباء. فأمَّا المُحَصَّب بمِنىً فهو موضع الجِمار. قال ذو الرمة:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])  يريد نفر اليمانينَ حين ينْصرفون. والهديل هاهنا: أصوات الحمام. أراد أنّها ذَكَرت الطير في أهلها فحنّت إليها.
  ومن الباب الإحصاب: أن يُثِير الإنسانُ الحصَى في عَدْوِه. ويقال أرض مَحْصَبَةٌ، ذاتُ حَصْباء. فأمّا قولُهم حَصَّب القوم عن صاحبهم *يُحَصِّبون، فذلك تَوَلِّيهِمْ عنه مسرِعين كالحاصب، وهي الريح الشديدة. فهذا محمولٌ على الباب.
  ويقال إنّ الحصِبَ من الألبان الذي لا يُخرِج زُبدَه، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنه كأنه من بَرْده يشتدّ حتى يصير كالحصباء فلا يُخرج زُبْداً([13]).
  (حصد) الحاء والصاد والدال أصلان: [أحدهما] قطْع الشيء، والآخر إحكامه. وهما متفاوتان.
  فالأول حصدتُ الزّرعَ وغيرَه حَصْدا. وهذا زمَنُ الحَصاد والحِصاد. وفي الحديث: "وهَلْ يكُبُّ الناسَ على مَناخِرِهم في النار إلا حصائدُ ألسنتهم". فإن الحصائد جمع حَصِيدة، وهو كلُّ شيءٍ قيل في الناس باللِّسان وقُطِع به عليهم. ويقال حَصَدْتُ واحتصَدْت، والرجل محتصِد. قال:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])  والأصل الآخر قولهم حَبْلٌ مُحْصَدٌ، أي مُمَرٌّ مفتول.
ومن الباب شجرةٌ حَصْداء، أي كثيرة الورق؛ ودِرْع حصداء: مُحْكَمة؛ واستحصدَ القومُ، إذا اجتَمَعوا.
   (حصر) الحاء والصاد والراء أصلٌ واحد، وهو الجمع والحَبْس والمنع. قال أبو عمرو: الحَصِير الجَنْبُ. قال الأصمعيّ: الحصير ما بين العِرْق الذي يظهر في جنب البعير والفَرَس معترضاً، فما فوقه إلى منقطع الجنب فهو الحصير. وأيَّ ذلك [كان] فهو من الذي ذكرناه من الجَمْع، لأنّه مجمع الأضلاع.
  والحَِصر: العَيُّ، كأنَّ الكلام حُبِس عنه ومُنِع منه. والحَصَر: ضِيقُ الصَّدْر. ومن الباب([15]) الحُصْر، وهو اعتقال البَطْن؛ يقال منه حُصِر وأُحْصِر. والناقة الحَصُور، وهي الضيِّقة الإحليل؛ والقياس واحد. فأمَّا الإحصار فأن يُحْصَرَ الحاجُّ عن البيت بمرضٍ([16]) أو نحوه. وناسٌ يقولون: حَصَره المرض وأحصره العدُوّ.
  وروى أبو عبيدٍ عن أبي عمرو: حَصَرَني الشيء وأحصرني، إذا حبَسني، وذكر قول ابنِ ميّادة:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])  والكلام في حَصَره وأحصره، مشتبهٌ عندي غايةَ الاشتباه؛ لأنّ ناساً يجمعون بينهما وآخرون يَفْرِقون، وليس فَرْقُ مَنْ فَرَقَ بينَ ذلك ولا جَمْعُ مَن جمعَ ناقضاً القياسَ الذي ذكرناه، بل الأمرُ كلُّه دالٌّ على الحبْس.
ومن الباب الحَصُور الذي لا يأتي النِّساء؛ فقال قوم: هو فَعول بمعنى مفعول، كأنّه حَصِر أي حُبِس. وقال آخرون: هو الذي يأبَى النساء([18]) كأنّه أحجَمَ هو عنهنَّ، كما يقال رجل حَصُورٌ، إذا حَبَس رِفدَه ولم يُخْرِجْ ما يخرجه النّدامَى. قال الأخطل:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])  ومن الباب الحَصِر بالسِّرّ، وهو الكتوم له. قال جرير:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])  والحصير في قولـه عز وجل: ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8]، وهو المحْبِس. والحصير في قول لبيد:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  هو الملك. والحصَار: وِسادةٌ تحشَى وتجعل لقادمة الرَّحْل؛ يقال احتَصَرْت البعير احتصارا([22]).

----------------------------------------------------------------------
([1]) ديوان الأعشى 27 واللسان (حصف). وفي الديوان: "إلى مخضرة".
([2]) للنابغة الذبياني في ديوانه 32، والبيت ملفق من بيتين وهما:
وإذا طعنت في مستهدف *** رابى المجسة بالعبير مقرمدوإذا نزعت نزعت من مستحصف *** نزع الحزور بالرشاء المحصد([3]) البيت لعمرو بن قعاس المرادي، كما في الخزانة (1: 459) وكتاب سيبويه (1: 359). وأنشده في اللسان (حصل) بدون نسبة. وفي "رجل" أوجه الإعراب الثلاثة.
([4]) الثفاريق: جمع ثفروق، بضم الثاء المثلثة، وهو قمع البسرة والتمرة. وفي الأصل واللسان: "تغاريقه"، تحريف. وفي المخصص (11: 121): "إذا استبان البسر ونبت أقماعه وتدحرج قيل حصل النخل، وهو الحصل".
([5]) استشهد به في اللسان والمخصص على تسكين الصاد للضرورة، وأنشده كذلك في اللسان (سدا).
([6]) البيت في اللسان (حصم).
([7]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. والدابة، يذكر ويؤنث.
([8]) نسب في الحماسة بشرح المرزوقي 208 إلى إياس بن قبيصة الطائي.
([9]) ديوان حسان 324 واللسان (حصن، رزن). يقوله في شأن أم المؤمنين عائشة.
([10]) لبشير الفريري، كما في اللسان (حصى).
([11]) لكعب بن سعد الغنوي، كما في اللسان (حصى). ونبه الأزهري إلى طرفة، وهو في ديوانه ص52.
([12]) ديوان ذي الرمة 345 واللسان (هدل).
([13]) لم يذكر "الحصب" في اللسان. وفي القاموس: "وككتف: اللبن لا يخرج زبده من برده".
([14]) للطرماح في ديوانه 113 واللسان (خوم). وكلمة "مثل" ساقطة من الأصل. وإثباتها مما سيأتي في
(خام 237) واللسان. وفي الديوان:
إنما الناس مثل نابتة الزر *** ع متى يأن يأت محتصده([15]) في الأصل: "وهو من الباب".
([16]) في الأصل: "عرض"، صوابه من المجمل.
([17]) البيت في المجمل واللسان (شغل).
([18]) في الأصل: "يأتي النساء".
([19]) ديوان الأخطل 116 واللسان (6: 2، 51).
([20]) ديوان جرير 578 واللسان (حصر)، وورد محرفا في اللسان.
([21]) البيت بتمامه كما في ديوان لبيد 29:
ومقامة غلب الرقاب كأنهم *** جن لدى طرف الحصير قيام([22]) وكذلك يقال حصره وأحصره.

ـ

##### Türkçe

(حâ ve صâd ve bunların üçlülenenleri bâbı)
  (**حصف**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyde bulunan bir katılaşma, sertlik ve kuvvettir. Akıl metanetine **حصافة** denir; şiddetli koşuya **إحصاف** denir. **فرسٌ مِحْصَفٌ** ve **ناقة مِحْصافٌ** denir. Ve **كتيبة محصوفةٌ** denir; sahipleri toplandığı ve içlerinde gedik az olduğu zaman. A‘şâ dedi:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])
Ve “**مخصوفة**” denir; bu ise başka bir kıyasa göredir ve kendi bâbında zikredilmiştir. Ve **استحصَفَ** denir: filân oğullarına zaman şiddetlendiği vakit. Ve **فرْجٌ مستحصِفٌ**. Ve dedi:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])
Ve **الحَصَف**: derinin kendisi için katılaştığı küçük çıbanlardır.
  (**حصل**) **الحاء** ve **الصاد** ve **اللام** kıyaslı tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan dolayı kuşun **حَوصلةُ**’sine ad verilmiştir; çünkü onda toplar. Ve “**حصَّلتُ** şeyi **تحصيلا**” denir. Dil ehlinden bir topluluk, **التحصيل**’in aslının taşdan yahut maden toprağından altın veya gümüş çıkarmak olduğunu iddia etti; bunu yapana **المحصِّل** denir. Dedi:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])
Eğer böyle ise, o kıyastır; bâbın tamamı bunun üzerine taşınmıştır.
  Ve **الحَصَل**: sertleşmeden ve **ثَفارِيقُه** ortaya çıkmadan önceki hurmadır; tekili **حَصَلة**. Dedi:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  **السّدَى**: solmuş hurmadır; tekili **سَداة**. Bu da bâbdandır; yani **الحصَل**; çünkü hurma ağacından “elde edilmiştir” (**حُصِّل**).
  Ve bâbdan şâz olup da neyin türevi olduğunu bilmediğim şeylerden: “**حَصِلَ** at” demeleridir; toprak yemekten dolayı karnı ağrıdığı zaman.([5])
  (**حصم**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الميم** az sözlü bir asıldır; ancak şeyde kırılmadır. “**انحصم** dal” denir; kırıldığı zaman. İbn Mukbil dedi:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])
Ve ondan türeyenlerdendir: binitin **حُصام**’ı([7]); o da onun **رُدَامه**’dır. Kıyas yakındır.
  (**حصن**) **الحاء** ve **الصاد** ve **النون** kıyaslı tek bir asıldır; o da koruma, kuşatma ve sığınaktır. **الحِصن** bilinir; çoğulu **حصون**. Ve **الحاصِن** ve **الحَصَان**: iffetiyle kendini tutan, ferci’ni koruyan kadındır. Dedi:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])
Ve Hassân **الحَصان** hakkında dedi:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])
Ve bunun fiili **حَصُن**’dur. Ahmed b. Yahyâ Sa‘leb dedi: Her iffetli kadın **مُحْصَنة** ve **مُحْصِنة**’dir; her evli kadın ise yalnız **محصَنة**’dir. Dedi: Her men‘ edilmiş şeye **مُحْصَن** denir; bir topluluk da kilidin **مُحْصَناً** diye adlandırıldığını zikretti. Ve “**أحْصَنَ** adam” denir; o da **مُحْصَنٌ**’dır. Bu, **أفعل** kalıbında gelip **مُفْعَل** olanlardan biridir.
  (**حصو/ي**) **الحاء** ve **الصاد** ve illetli harf üç asıldır: birincisi men‘, ikincisi sayma ve güç yetirme, üçüncüsü yerin parçalarından bir şey.
  Birincisi: **الحصو**. Şeybânî dedi: o men‘dir; “**حصوته**” yani onu men‘ ettim, denir. Dedi:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])
İkinci asıl: “**أحصيتُ** şeyi” denir; onu saydığım ve ona güç yetirdiğim zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. Ve Teâlâ dedi: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].
  Üçüncü asıl: **الحصى**; o bilinir. “**أرضٌ مَحْصاةٌ**” denir; çakıllı olduğu zaman. Ve “**حَصِيتْ تَحْصَى**” denmiştir.
  Ve ondan türeyenlerdendir: **الحصاة**; “onun **حصاةٌ**’si yoktur” denir; yani aklı yoktur. Bu da bundandır; çünkü çakılda kuvvet ve şiddet vardır. Ve **الحصاة**: akıldır; çünkü onunla adamın tutarlılığı ve nefsinin kuvveti vardır. Dedi:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])
Ve miskten her parçaya **حَصَاة** denir; bu bir benzetmedir, kıyas değildir.
  Hemzelenirse aslı şeyin toplanmasıdır; “**أحصأتُ** adamı” denir; ona sudan kandırıncaya dek içirdiğim zaman; o da **حَصِئَ** olur. Ve “**حَصأ** çocuk sütten” denir; midesi doluncaya kadar emdiği zaman; oğlak da böyledir.
  (**حصب**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da yerin parçalarından bir cinstir; sonra ondan türetilir. O da **الحصباء**’dır; bu, **الحَصَى**’dan bir cinstir. Ve “**حَصَبْتُ** adamı **بالحَصبَاء**” denir. Ve **ريحٌ حاصب**: tozla geldiği zaman. **الحَصْبَةُ** ise bedende çıkan bir çıbandır; **الحَصْباء**’ya benzetilmiştir. **المُحَصَّب** (Minâ’da) ise **الجِمار** yeridir. Zû’r-Rumme dedi:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])
Yemenlilerin döndükleri vakitki topluluğu kasteder. Buradaki **الهديل**: güvercin sesleridir. Ehli içindeki kuşu hatırladı da ona özlem duydu, demek istedi.
  Ve bâbdandır: **الإحصاب**; insanın koşusunda çakılı kaldırıp savurmasıdır. Ve “**أرض مَحْصَبَةٌ**” denir; **حَصْباء** sahibi. “**حَصَّب** kavim, arkadaşlarından” sözlerine gelince; “**يُحَصِّبون**”: onların ondan, **الحاصب** gibi—ki o şiddetli rüzgârdır—hızla uzaklaşmalarıdır. Bu, bâb üzerine taşınmıştır.
  Ve denir ki: sütlerden **الحصِب**; kaymağını çıkarmayan şeydir; bu da bâbdandır; çünkü sanki soğukluğundan katılaşıp **الحصباء** gibi olur da kaymak çıkarmaz.([13])
  (**حصد**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الدال** iki asıldır: [birincisi] şeyin kesilmesi, ikincisi onun sağlamlaştırılmasıdır. İkisi farklıdır.
  Birincisi: “**حصدتُ** ekini ve başkasını **حَصْدا**.” Bu, **الحَصاد** ve **الحِصاد** zamanıdır. Hadiste: “İnsanları burunları üzerine ateşe kapaklatan, dillerinin **حصائدُ**’inden başka nedir?” Çünkü **الحصائد** **حَصِيدة**’nin çoğuludur; o da insanlarda dille söylenip onlara karşı kesilip biçilen her şeydir. Ve “**حَصَدْتُ**” ve “**احتصَدْت**” denir; adam **محتصِد**’dir. Dedi:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])
Diğer asıl: “**حَبْلٌ مُحْصَدٌ**” sözleridir; yani bükülmüş, sağlamca burulmuş.
Ve bâbdandır: **شجرةٌ حَصْداء**; yani yaprağı çok. Ve **دِرْع حصداء**: sağlamlaştırılmış. Ve “**استحصدَ** kavim” denir; toplandıkları zaman.
   (**حصر**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الراء** tek bir asıldır; o da toplama, hapsetme ve men‘dir. Ebû Amr dedi: **الحَصِير** yan taraftır. Asma‘î dedi: **الحصير**, devenin ve atın yanında enlemesine görünen damar ile birlikte olan yer; onun üstünden yanın bittiği yere kadar olan kısımdır; işte o **الحصير**’dir. Hangisi olursa olsun, söylediğimiz toplama cinsindendir; çünkü kaburgaların toplandığı yerdir.
  Ve **الحَِصر**: dilsizliktir; sanki söz ondan hapsedilmiş ve men‘ edilmiştir. Ve **الحَصَر**: göğüs darlığıdır. Ve bâbdandır([15]) **الحُصْر**; o da karın tutulmasıdır; ondan “**حُصِر**” ve “**أُحْصِر**” denir. Ve **الناقة الحَصُور**: idrar yolu dar olan dişi devedir; kıyas birdir. **الإحصار** ise hacının hastalıkla([16]) veya benzeriyle Beyt’ten alıkonmasıdır. Bir topluluk “hastalık onu **حَصَره** etti, düşman onu **أحصره** etti” der.
  Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti: “**حَصَرَني** şey ve **أحصرني**” denir; beni hapsettiği zaman. Ve İbn Meyyâde’nin sözünü zikretti:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])
**حَصَره** ve **أحصره** hakkında söz, bende son derece karışıktır; çünkü bir topluluk ikisini bir araya getirir, başkaları ayırır. Ayıranın ayırması da, birleştirenin birleştirmesi de, zikrettiğimiz kıyası bozucu değildir; bilakis işin tamamı hapsetmeye delâlet eder.
Ve bâbdandır: kadınlara gelmeyen **الحَصُور**; bir topluluk dedi ki: o, mef‘ûl mânasında **فَعول**’dür; sanki **حَصِر** yani hapsedildi. Başkaları dedi ki: o, kadınları reddedendir; sanki onlardan kendisi geri durmuş gibidir. Nitekim “adam **حَصُورٌ**” denir; ihsanını hapsettiği ve meclis arkadaşlarının çıkardığını çıkarmadığı zaman. Ahtal dedi:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])
Ve bâbdandır: sırda **الحَصِر**; o, onu gizleyendir. Cerîr dedi:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])
Azîz ve celîl olanın sözü: ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8] içindeki **الحصير**: hapishanedir. Lebîd’in sözündeki **الحصير**:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  o, meliktir. Ve **الحصَار**: doldurulup eyerin ön kısmına konulan yastıktır; “**احتَصَرْت** deveyi **احتصارا**” denir.([22])

([1]) A‘şâ’nın divanı 27 ve **اللسان** (**حصف**). Divanda: “إلى مخضرة”.

([2]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir, divanında 32; beyit iki beyitten derlenmiştir; ikisi de şunlardır:
وإذا طعنت في مستهدف *** رابى المجسة بالعبير مقرمد
وإذا نزعت نزعت من مستحصف *** نزع الحزور بالرشاء المحصد

([3]) Beyit, **عمرو بن قعاس المرادي**’nindir; **الخزانة** (1: 459) ve **كتاب سيبويه** (1: 359)’de olduğu gibi. **اللسان** (**حصل**)’de nisbet olmaksızın okuttu. “**رجل**”de i‘râbın üç vechi vardır.

([4]) **الثفاريق**: **ثفروق**’un cem‘idir; **الثاء** **المثلثة**’nin zammesiyle; o, **البسرة** ve **التمرة**’nin hunisidir. Asılda ve **اللسان**’da: “تغاريقه”; tahriftir. **المخصص** (11: 121)’de: “إذا استبان البسر ونبت أقماعه وتدحرج قيل حصل النخل، وهو الحصل”.

([5]) **اللسان** ve **المخصص**’ta, zaruret için **الصاد**’ın sükûnuna delil getirdi; onu yine **اللسان** (**سدا**)’da böyle okuttu.

([6]) Beyit **اللسان** (**حصم**)’dadır.

([7]) Bu lafız, tedavüldeki mu‘cemlerde vârid olmamıştandır. **الدابة**, müzekker de söylenir müennes de.

([8]) **الحماسة**’de, **شرح المرزوقي** 208’de **إياس بن قبيصة الطائي**’ye nisbet edildi.

([9]) Hassân’ın divanı 324 ve **اللسان** (**حصن**، **رزن**). Onu, müminlerin annesi **عائشة** hakkında söyler.

([10]) **بشير الفريري**’nindir; **اللسان** (**حصى**)’da olduğu gibi.

([11]) **كعب بن سعد الغنوي**’nindir; **اللسان** (**حصى**)’da olduğu gibi. **الأزهري**, **طرفة**’ye dikkat çekti; o, divanında s.52’dedir.

([12]) **ذي الرمة**’nin divanı 345 ve **اللسان** (**هدل**).

([13]) **اللسان**’da “**الحصب**”ı zikretmedi. **القاموس**’ta: “وككتف: اللبن لا يخرج زبده من برده”.

([14]) **الطرماح**’ındır; divanında 113 ve **اللسان** (**خوم**). “مثل” kelimesi asıldan düşmüştür. Onu ispat, (خام 237) ve **اللسان**’da geleceklerdendir. Divanda:
إنما الناس مثل نابتة الزر *** ع متى يأن يأت محتصده

([15]) Asılda: “وهو من الباب”.

([16]) Asılda: “عرض”; doğrusu **المجمل**’dendir.

([17]) Beyit **المجمل** ve **اللسان** (**شغل**)’dadır.

([18]) Asılda: “يأتي النساء”.

([19]) Ahtal’ın divanı 116 ve **اللسان** (6: 2، 51).

([20]) Cerîr’in divanı 578 ve **اللسان** (**حصر**); **اللسان**’da tahrif edilmiş olarak vârid olmuştur.

([21]) Beyit, tamamıyla, Lebîd’in divanı 29’da olduğu gibidir:
ومقامة غلب الرقاب كأنهم *** جن لدى طرف الحصير قيام

([22]) Kezâ, **حصره** ve **أحصره** denir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ص ب
حصبـت الريـح بالحصبـاء وريح حاصب وحصبوه‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ هل أحصبه لكم ‏"‏ وتحاصبوا وفي فتنـة عثمـان رضـي اللـه عنـه‏:‏ ‏"‏ تحاصبـوا حتـى مـا أبصـروا أديـم السمـاء ‏"‏‏.‏
وحصبـوا المسجد‏:‏ بسطوا فيه الحصباء‏.‏
وأرض محصبة‏:‏ ذات حصى‏.‏
وتقـول‏:‏ هـذا حاصـب وليـس بصاحـب‏.‏
‏"‏ وهـم حصـب جهنـم ‏"‏‏.‏
وحصبـت النـار‏:‏ طرحته فيها‏.‏
وبتنا بالمحصب وهو موضع الجمار‏.‏
وأحصب الفرس في عدوه‏:‏ أثار الحصى وفرس ملهب محصب‏.‏
وحصب‏:‏ ثارت به ومن المجاز‏:‏ حصبوا عنه‏:‏ أسرعوا في الهرب كأنهم ريح حاصب‏.‏

##### Türkçe

ح ص ب
**حصبـت** rüzgâr **بالحصبـاء** ile (çakıl ile) attı; ve **ريح حاصب** (çakıl savuran rüzgâr); ve **حصبوه**.
Ve hadiste: “**هل أحصبه لكم**” ve **تحاصبوا**; ve Osman fitnesinde, Allah ondan razı olsun: “**تحاصبـوا حتـى مـا أبصـروا أديـم السمـاء**”.
Ve **وحصبـوا المسجد**: onda **الحصباء**yı yaydılar.
Ve **أرض محصبة**: çakıllı olan.
Ve dersin ki: bu **حاصـب**tir, **بصاحـب** değildir.
“**وهـم حصـب جهنـم**”.
Ve **وحصبـت النـار**: onu onun içine attım.
Ve **وبتنا بالمحصب**; ve o, **الجمار**ın yeri olan bir mevzidir.
Ve **وأحصب الفرس في عدوه**: çakılı kaldırdı; ve **فرس ملهب محصب**.
Ve **وحصب**: onunla kabardı; ve mecazdan: **حصبوا عنه**: sanki **ريح حاصب** imişler gibi kaçışta süratlendiler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَصْبةُ والحَصَبةُ والحَصِبةُ، بسكون الصاد وفتحها وكسرها: البَثْر الذي يَخْرُج بالبَدَن ويظهر في الجِلْد، تقول منه: حَصِبَ جِلدُه، بالكسر، يَحْصَبُ، وحُصِبَ فهو مَحْصُوبٌ. وفي حديث مَسْرُوقٍ: أَتَيْنا عبدَاللّهِ في مُجَدَّرِينَ ومُحَصَّبِينَ، هم الذين أَصابَهم الجُدَرِيُّ والحَصْبةُ. والحَصَبُ والحَصْبةُ: الحجارةُ والحصى، واحدته حَصَبةٌ، وهو نادر. والحَصْباء: الحَصى، واحدته حَصَبة، كقَصَبةٍ وقَصَباءَ؛ وهو عند سيبويه اسم للجمع. وفي حديث الكَوْثَرِ: فأَخرج من حَصْبائه، فإِذا ياقُوتٌ أَحمرُ، أَي حَصاه الذي في قَعْره. وأَرضٌ حَصِبةٌ ومَحْصَبةٌ، بالفتح: كثيرة الحَصباءِ. قال الأَزهري: أَرض مَحْصَبةُ: ذاتُ حَصْباء، ومَحْصاةٌ: ذاتُ حَصى. قال أَبو عبيد: وأَرضٌ مَحْصَبةٌ: ذاتُ حَصْبةٍ، ومَجْدَرةٌ: ذاتُ جُدَرِيٍّ، ومكانٌ حاصِبٌ: ذُو حَصْباء. وفي الحديث: أَنه نَهى عن مَسِّ الحَصْباءِ في الصلاةِ، كانوا يُصَلُون على حَصْباءِ المسجد، ولا حائلَ بين وجوههم وبَيْنَها، فكانوا إِذا سجدوا، سَوَّوْها بأَيديهم، فنُهُوا عن ذلك، لأَنه فِعْلٌ من غير أَفعالِ الصلاة، والعَبَثُ فيها لا يجوز، وتَبْطُلُ به إِذا تكرَّر؛ومنه الحديث: إِن كان لا بدّ من مَسِّ الحَصْباءِ فواحدةً، أَي مَرَّةً واحدة، رُخِّصَ له فيها، لأَنها غير مكرّرة. ومكانٌ حَصِبٌ: ذُو حَصْباء على النَّسَب، لأَنا لم نَسْمع له فِعْلاً؛ قال أَبو ذُؤَيْب:
فكَرَعْنَ في حَجَراتِ عَذْبٍ بارِدٍ،  * حَصِبِ البِطاحِ، تَغِيبُ فيه الأَكْرُعُ والحَصْبُ: رَمْيُكَ بالحَصْباءِ.
حَصَبَهُ يَحْصِبُه حَصْباً(1)
(1 قوله «حصبه يحصبه» هو من باب ضرب وفي لغة
من باب قتل ا هـ مصباح.): رماه بالحَصْباءِ وتحاصَبُوا: تَرامَوْا بالحَصْباءِ، والحَصْباءُ: صِغارُها وكِبارُها. وفي الحديث الذي جاءَ في مَقْتَل عثمان، رضي اللّه عنه، قال: إِنهم تَحاصَبُوا في المسجد، حتى ما أُبْصِرَ أَدِيمُ السماءِ، أَي تَرامَوْا بالحَصْباءِ. وفي حديث ابن عمر: أَنه رأَى رَجلين يَتَحدّثان، والإِمامُ يَخْطُب، فَحَصَبَهما أَي رَجَمَهُما بالحَصْباءِ ليُسَكّتَهُما. والإِحْصابُ: أَن يُثِيرَ الحَصى في عَدْوِه. وقال اللحياني: يكون ذلك في الفَرَس وغيره مـما يَعْدُو؛ تقول منه: أَحْصَبَ الفرسُ وغيره. وحَصَّبَ الموضعَ: أَلقَى فيه الحَصى الصِّغار، وفَرَشَه بالحَصْباءِ. وفي الحديث: أَن عُمر، رضي اللّه عنه، أَمَرَ بتَحْصِيبِ المسجد، وذلك أَن يُلقَى فيه الحَصى الصغارُ، ليكون أَوْثرَ للـمُصَلِّي، وأَغْفَرَ لِما يُلْقى فيه من الأَقْشابِ والخَراشِيِّ والأَقْذارِ. والحَصْباءُ: هو الحَصى الصغار؛ ومنه الحديث الآخَرُ: أَنه حَصَّبَ المسجدَ وقال هو أَغْفَرُ للنُّخَامةِ، أَي أَسْتَرُ للبُزاقة، إِذا سقَطَت فيه؛ والأَقْشابُ: ما يَسْقُط من خُيوطِ خِرَقٍ، وأَشياء تُسْتَقْذَر. والـمُحصَّب: موضع رَمْيِ الجِمار بِمِنىً، وقيل: هو الشِّعْبُ الذي مَخْرَجُه إِلى الأَبْطَحِ، بين مكة ومِنى، يُنامُ فيه ساعةً من الليل، ثم يُخرج إِلى مكة، سُمّيا بذلك للحَصى الذي فيهما. ويقال لموضع الجمار أَيضاً: حِصاب، بكسر الحاءِ. قال الأَزهري: التَّحْصِيبُ النَّوْمُ بالشِّعْبِ، الذي مَخْرَجُه إِلى الأَبْطَحِ ساعةً مِن الليلِ، ثم يُخْرَجُ إِلى مكةَ، وكان موضعاً نَزَلَ به رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، مِن غير أَن سَنَّه للناسِ، فَمَن شاءَ حَصَّبَ، ومن شاءَ لم يُحَصِّبْ؛ ومنه حديث عائشةَ، رضي اللّه عنها: ليس التَّحْصِيبُ بشيءٍ، أَرادت به النومَ بالـمُحَصَّبِ، عند الخُروجِ من مَكةَ، ساعةً والنُّزُولَ به. ورُوِي عن عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال: يَنْفِرُ الناسُ كُلُّهم إِلاَّ بَنِي خُزَيْمَةَ، يعني قريشاً لا يَنْفِرُون في النَّفْرِ الأَوّل. قال وقال: يا آلَ خُزَيْمَةَ حَصِّبُوا أَي أَقِيموُا بالـمُحَصَّبِ. قال أَبو عبيد: التَّحْصِيبُ إذا نَفَر الرَّجلُ مِن مِنى إِلى مكة، للتَّوْدِيعِ، أَقامَ بالأَبْطَحِ حتى يَهْجَعَ بها ساعةً مِنَ الليل، ثم يَدْخُل مكة. قال: وهذا شيءٌ كان يُفْعَل، ثم تُرِكَ؛ وخُزَيْمَةُ هم قُرَيْش وكِنانةُ، وليس فيهم أَسَدٌ. وقال القعنبي: التَّحْصِيبُ: نُزولُ الـمُحَصَّب بمكة. وأَنشد: فَلِلّهَ عَيْنا مَن رَأَى مِنْ تَفَرُّقٍ *  أَشَتَّ، وأَنْأَى مِنْ فِراقِ الـمُحَصَّبِ وقال الأَصمعي: الـمُحَصَّبُ: حيث يُرْمَى الجمارُ؛ وأَنشد: أَقامَ ثَلاثاً بالـمُحَصَّبِ مِن مِنًى،  *  ولَـمَّا يَبِنْ، للنَّاعِجاتِ، طَرِيقُ وقال الراعي:
أَلم تَعْلَمي، يا أَلأَمَ النَّاسِ، أَنَّني  *  بِمَكَّةَ مَعْرُوفٌ، وعِندَ الـمُحَصَّبِ يريد موضع الجِمار.
والحاصِبُ: رِيحٌ شَدِيدة تَحْمِل التُّرابَ والحَصْباءَ؛ وقيل: هو ما تَناثَر من دُقاقِ البَرَد والثَّلْجِ. وفي التنزيل: إِنَّا أَرْسَلْنا عليهم حاصِباً؛ وكذلك الحَصِبةُ؛ قال لبيد: جَرَّتْ عَلَيها، أَنْ خَوَتْ مِنْ أَهْلِها،  *  أَذْيالَها، كلُّ عَصُوفٍ حَصِبَهْ(1) (1 قوله «جرت عليها» كذا هو في بعض نسخ الصحاح أيضاً والذي في التكملة جرت عليه.) وقوله تعالى: إِنَّا أَرْسَلْنا عليهم حاصِباً؛ أَي عَذاباً يَحْصِبُهم أَي يَرْمِيهم بحجارة مِن سِجِّيل؛ وقيل: حاصِباً أَي ريحاً تَقْلَعُ الحَصْباء لقوّتها، وهي صغارها وكبارها. وفي حديث علي، رضي اللّه عنه، قال للخَوارج: أَصابَكم حاصِبٌ أَي عَذابٌ من اللّه، وأَصله رُميتم بالحَصْباءِ من السماءِ. ويقال للرِّيحِ التي تَحْمِل الترابَ والحَصى: حاصِبٌ، وللسَّحابِ يَرْمِي بالبَرَد والثَّلْج: حاصِبٌ، لأَنه يَرْمِي بهما رَمْياً؛ قال الأَعشى: لنا حاصِبٌ مِثْلُ رِجْلِ الدَّبَى،  * وجَأْواءُ تُبْرقُ عنها الهَيُوبا أَراد بالحاصِب: الرُّماةَ. وقال الأَزهري: الحاصِبُ: العَدَدُ الكَثِيرُ من الرَّجَّالةِ، وهو معنى قوله:
لنا حاصِبٌ مِثْلُ رِجْلِ الدَّبَى
ابن الأَعرابي: الحاصِبُ مِن التّراب ما كان فيه الحَصْباء. وقال ابن شميل: الحاصِبُ: الحَصْباء في الرِّيح، كان يَوْمُنا ذا حاصِبٍ. ورِيحٌ حاصِبٌ، وقد حصَبَتْنا تَحْصِبُنا. وريحٌ حَصِبةٌ: فيها حَصباء. قال ذو الرمة: حَفِيفُ نافِجةٍ، عُثْنُونُها حَصِب
والحَصَبُ: كُلُّ ما أَلقَيْتَه في النَّار من حَطَب وغيره. وفي التنزيل: إِنَّكم وما تَعْبُدُون مِن دُونِ اللّه حَصَبُ جَهَنَّم. قال الفرَّاءُ: ذكر أَن الحَصَبَ في لغة أَهل اليمن الحَطَبُ. ورُوِي عن علي، كرّم اللّه وجهه: أَنه قرأَ حَطَبُ جَهَنَّمَ. وكلُّ ما أَلْقَيْتَه في النار، فقد حَصَبْتَها به، ولا يكون الحَصَبُ حَصَباً، حتى يُسْجَر به. وقيل: الحَصَبُ: الحَطَبُ عامّةً. وحَصَبَ النارَ بالحَصَبِ يَحْصُبها حَصْباً: أَضْرَمَها. الأَزهري: الحَصَبُ: الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّور، أَو في وَقُودٍ، فأَمـّا ما دام غير مستعمل للسُّجُورِ، فلا يسمى حَصَباً. وحَصَبْتُه أَحْصِبُه: رمَيْته بالحَصْباءِ. والحَجرُ الـمَرْمِيُّ به: حَصَبٌ، كما يقال: نَفَضْتُ الشيءَ نَفْضاً، والمنفوضُ نَفَضٌ، فمعنى قوله حَصَبُ جهنم أَي يُلْقَوْن فيها، كما يُلْقَى الحَطَبُ في النارِ. وقال الفرَّاءُ: الحَصَبُ في لغة أَهل نجد: ما رَمَيْتَ به في النار. وقال عكرمة: حَصَبُ جهنم: هو حَطَبُ جهنم بالحَبَشية. وقال ابن عرفة: إِن كان أَراد أَن العرب تكملت به فصار عَرَبيةً، وإِلا فليس في القرآن غيرُ العربيةِ. وحَصَبَ في الأَرض: ذَهَبَ فيها. وحَصَبةُ: اسم رجل، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: أَلَسْتَ عَبْدَعامِرِ بنِ حَصَبَهْ
ويَحْصَبُ: قبيلةٌ، وقيل: هي يَحْصُبُ، نقلت من قولك حَصَبَه بالحصى، يَحْصُبُه، وليس بقويّ. وفي الصحاح: ويَحْصِبُ، بالكسر: حَيٌّ من اليمن، وإِذا نسبت إِليه قلت: يَحْصَبِيٌّ، بالفتح، مثل تَغْلِبَ وتَغْلَبِيٍّ.

##### Türkçe

**الحَصْبةُ** ve **الحَصَبةُ** ve **الحَصِبةُ**; **الصاد**’ın sükûnuyla, fethasıyla ve kesrasıyladır: bedende çıkan ve deride görünen kabarcık; ondan şöyle dersin: derisi **حَصِبَ** oldu, kesra ile, **يَحْصَبُ**; ve **حُصِبَ** oldu, o hâlde o **مَحْصُوبٌ**dur. Ve Mesrûk’un hadisinde: “Biz Abdullah’a, **مُجَدَّرِينَ** ve **مُحَصَّبِينَ** olarak geldik”; onlar, **الجُدَرِيُّ** ve **الحَصْبةُ** isabet edenlerdir.

Ve **الحَصَبُ** ve **الحَصْبةُ**: taşlar ve çakıl; onun bir tanesi **حَصَبةٌ**’dir; ve bu nadirdir.

Ve **الحَصْباء**: çakıl; onun bir tanesi **حَصَبة**’dir; **قَصَبةٍ** ve **قَصَباءَ** gibi; ve o, Sîbeveyh’e göre cem‘ için bir isimdir. Ve **الكَوْثَرِ** hadîsinde: “Onun **حَصْبائه**’sinden çıkardı; bir de ne göreyim, kırmızı bir yakut”; yani onun dibindeki çakılı.

Ve **حَصِبةٌ** ve **مَحْصَبةٌ** bir yer, fetha ile: **الحَصْباء**’sı çok. Ezherî dedi: **مَحْصَبةُ** bir yer: **حَصْباء** sahibi; ve **مَحْصاةٌ**: **حَصى** sahibi. Ebû Ubeyd dedi: ve **مَحْصَبةٌ** bir yer: **حَصْبةٍ** sahibi; ve **مَجْدَرةٌ**: **جُدَرِيٍّ** sahibi; ve **حاصِبٌ** bir mekân: **حَصْباء** sahibi. Ve hadiste: “Namazda **الحَصْباءِ**’a dokunmaktan nehyetti”;
onlar mescidin **حَصْباء**’sı üzerinde namaz kılıyorlardı ve yüzleri ile onun arasında bir engel yoktu; secde ettiklerinde onu elleriyle düzlüyorlardı; bundan nehyedildiler; çünkü o, namaz fiillerinden olmayan bir fiildir; ve namazda oyun/oyalanma câiz olmaz; tekrar ederse onunla namaz bozulur; ve ondan hadîs: “Eğer **الحَصْباءِ**’a dokunmak mutlaka gerekirse, bir defa”; yani bir tek defa; onda ona ruhsat verildi; çünkü o tekrarlı değildir.

Ve **حَصِبٌ** bir mekân: nisbet üzere **حَصْباء** sahibi; çünkü onun için bir fiil işitmedik;
Ebû Züeyb dedi:
فكَرَعْنَ في حَجَراتِ عَذْبٍ بارِدٍ،  * حَصِبِ البِطاحِ، تَغِيبُ فيه الأَكْرُعُ

Ve **الحَصْبُ**: senin **الحَصْباءِ** ile atmandır.
**حَصَبَهُ** **يَحْصِبُه** **حَصْباً**(1)
(1 “**حصبه يحصبه**” sözü **ضرب** bâbındandır; bir dilde **قتل** bâbındandır; “مصباح”ta böyle.): onu **الحَصْباءِ** ile attı; ve **تحاصَبُوا**: birbirlerine **الحَصْباءِ** ile attılar; ve **الحَصْباءُ**: onun küçükleri ve büyükleri.

Osman’ın öldürülmesi hakkında gelen hadiste, Allah ondan razı olsun, dedi: “Onlar mescidde **تَحاصَبُوا**, öyle ki göğün derisi görülmedi”; yani birbirlerine **الحَصْباءِ** ile attılar. Ve İbn Ömer hadîsinde: imam hutbe okurken iki adamın konuştuğunu gördü de onları **فَحَصَبَهما**; yani onları susturmak için ikisini **الحَصْباءِ** ile taşladı.

Ve **الإِحْصابُ**: koşuşunda çakılı kaldırıp savurmasıdır. Lihyânî dedi: bu, at ve koşan başkası hakkında olur; ondan şöyle dersin: at ve başkası **أَحْصَبَ**.

Ve **حَصَّبَ** yeri: içine küçük çakıl attı; ve onu **الحَصْباءِ** ile döşedi.

Ve hadiste: Ömer, Allah ondan razı olsun, mescidin **تَحْصِيبِ**ini emretti; bu da, içine küçük çakıl atılmasıdır; namaz kılan için daha elverişli ve içine atılan **الأَقْشابِ** ve **الخَراشِيِّ** ve **الأَقْذارِ** için daha örtücü olsun diye. Ve **الحَصْباءُ**: küçük çakıldır; ve ondan diğer hadîs: “Mescidi **حَصَّبَ** etti ve ‘o, **النُّخَامةِ** için daha **أَغْفَرُ**dur’ dedi”; yani tükürük için daha örtücüdür, içine düştüğünde; ve **الأَقْشابُ**: bez parçalarının ipliklerinden düşen şeyler ve iğrenç sayılan şeyler.

Ve **الـمُحصَّب**: Minâ’da cemrelerin atıldığı yer; ve denildi ki: o, çıkışı **الأَبْطَحِ**’a olan, Mekke ile Minâ arasındaki vadiciktir; geceden bir saat orada uyunur, sonra Mekke’ye çıkılır; ikisi de, içlerindeki çakıl sebebiyle böyle adlandırıldı. Cemrelerin yerine ayrıca: **حِصاب** da denir, **الحاءِ**’ın kesrası ile. Ezherî dedi: **التَّحْصِيبُ**, çıkışı **الأَبْطَحِ**’a olan vadicikte geceden bir saat uyumaktır; sonra Mekke’ye çıkılır; ve o, Resûlullah’ın, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, insanlara sünnet kılmaksızın konakladığı bir yerdi; dileyen **حَصَّبَ**, dileyen **لم يُحَصِّبْ**; ve ondan Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsi: “**التَّحْصِيبُ** bir şey değildir”; bununla, Mekke’den çıkışta **الـمُحَصَّبِ**’de bir saat uyumayı ve oraya inmeyi kastetti. Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: “İnsanların hepsi **يَنْفِرُ** eder, yalnız Benî Huzeyme hariç”; yani Kureyş, ilk **النَّفْرِ**de **يَنْفِرُون** etmezler. Dedi ve dedi: “Ey Âl-i Huzeyme, **حَصِّبُوا**”; yani **الـمُحَصَّبِ**’de ikamet edin. Ebû Ubeyd dedi: **التَّحْصِيبُ**, kişi Minâ’dan Mekke’ye vedâ için **نَفَرَ** ettiğinde, **الأَبْطَحِ**’da geceden bir saat uyuklayıncaya kadar kalır, sonra Mekke’ye girer. Dedi: bu, yapılan bir şeydi, sonra terk edildi; ve Huzeyme, Kureyş ve Kinâne’dir; içlerinde Esed yoktur. Ka‘nebî dedi: **التَّحْصِيبُ**: Mekke’de **الـمُحَصَّب**’e inmek. Ve inşâd etti:
فَلِلّهَ عَيْنا مَن رَأَى مِنْ تَفَرُّقٍ *  أَشَتَّ، وأَنْأَى مِنْ فِراقِ الـمُحَصَّبِ
Asma‘î dedi: **الـمُحَصَّبُ**: cemrelerin atıldığı yer. Ve inşâd etti:
أَقامَ ثَلاثاً بالـمُحَصَّبِ مِن مِنًى،  *  ولَـمَّا يَبِنْ، للنَّاعِجاتِ، طَرِيقُ
Râ‘î dedi:
أَلم تَعْلَمي، يا أَلأَمَ النَّاسِ، أَنَّني  *  بِمَكَّةَ مَعْرُوفٌ، وعِندَ الـمُحَصَّبِ
Cemrelerin yerini kasteder.

Ve **الحاصِبُ**: toprağı ve **الحَصْباءَ**’yı taşıyan şiddetli bir rüzgâr; ve denildi ki: o, dolu ve karın ince tanelerinden saçılan şeydir. Ve tenzîlde: “Biz onların üzerine **حاصِباً** gönderdik”; ve كذلك **الحَصِبةُ**; Lebîd dedi:
جَرَّتْ عَلَيها، أَنْ خَوَتْ مِنْ أَهْلِها،  *  أَذْيالَها، كلُّ عَصُوفٍ حَصِبَهْ(1)
(1 “**جرت عليها**” sözü, صحاح’ın bazı nüshalarında da böyledir; tekmilede olan ise “**جرت عليه**”dir.)

Ve Yüce sözü: “Biz onların üzerine **حاصِباً** gönderdik”; yani onları **يَحْصِبُهم** olan bir azap; yani onları **سِجِّيل**’den taşlarla atar; ve denildi ki: **حاصِباً** yani kuvvetinden dolayı **الحَصْباء**’yı söküp kaldıran bir rüzgâr; o da onun küçükleri ve büyükleridir. Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Hâricîlere dedi: “Size bir **حاصِبٌ** isabet etti”; yani Allah’tan bir azap; aslı: gökten **الحَصْباءِ** ile atıldınız. Toprağı ve çakılı taşıyan rüzgâra **حاصِبٌ** denir; dolu ve karı atan buluta **حاصِبٌ** denir; çünkü ikisini atarcasına atar; A‘şâ dedi:
لنا حاصِبٌ مِثْلُ رِجْلِ الدَّبَى،  * وجَأْواءُ تُبْرقُ عنها الهَيُوبا
**الحاصِب** ile, atıcıları kastetti. Ezherî dedi: **الحاصِبُ**: yaya askerlerden çok sayı; ve bu, şu sözünün mânâsıdır:
لنا حاصِبٌ مِثْلُ رِجْلِ الدَّبَى
İbnü’l-A‘râbî: **الحاصِبُ**, içinde **الحَصْباء** bulunan topraktandır. İbn Şümeyl dedi: **الحاصِبُ**: rüzgârda **الحَصْباء**’dır; günümüz **ذا حاصِبٍ** idi. Ve **حاصِبٌ** bir rüzgâr; ve bizi **حصَبَتْنا**; bizi **تَحْصِبُنا**. Ve **حَصِبةٌ** bir rüzgâr: içinde **حَصباء** vardır. Zü’r-Rumme dedi:
حَفِيفُ نافِجةٍ، عُثْنُونُها حَصِب

Ve **الحَصَبُ**: odun ve başkası olmak üzere ateşe attığın her şeydir. Ve tenzîlde: “Şüphesiz siz ve Allah’tan başka taptıklarınız **حَصَبُ** cehennemdir.” Ferrâ dedi: **الحَصَب**ın Yemen ehlinin dilinde odun olduğunu zikretti. Ali’den, Allah yüzünü keremli kılsın, rivayet edildi: **حَطَبُ جَهَنَّمَ** diye okudu. Ateşe attığın her şeyle, onu onunla **حَصَبْتَ** olursun; ve **الحَصَبُ**, onunla ateş yakılıncaya kadar **حَصَباً** olmaz. Ve denildi ki: **الحَصَبُ**: genel olarak odun.

Ateşi **حَصَبَ** ile **حَصَبَ** etti, onu **يَحْصُبها** **حَصْباً**: onu alevlendirdi.
Ezherî: **الحَصَبُ**: tandıra yahut yakacağa atılan odundur; fakat yakma için kullanılmadığı müddetçe ona **حَصَباً** denmez.

Onu **حَصَبْتُه** **أَحْصِبُه**: onu **الحَصْباءِ** ile attım. Ve onunla atılan taş: **حَصَبٌ**dur; nasıl ki “bir şeyi **نَفَضْتُ** **نَفْضاً**” denir ve silkelenen şey **نَفَضٌ**dur; öyleyse “**حَصَبُ** cehennem” sözünün mânâsı: onlar oraya atılırlar; nasıl ki odun ateşe atılır. Ferrâ dedi: **الحَصَبُ**, Necd ehlinin dilinde ateşe attığın şeydir. İkrime dedi: “**حَصَبُ** cehennem”: Habeşçe “cehennem odunu”dur. İbn Arafe dedi: eğer Araplar onu kullanıp tamamladı da Arapça olduysa; yoksa Kur’ân’da Arapçadan başka yoktur. Ve yerde **حَصَبَ**: onda gitti. Ve **حَصَبةُ**: bir adam adıdır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
أَلَسْتَ عَبْدَعامِرِ بنِ حَصَبَهْ
Ve **يَحْصَبُ**: bir kabiledir; ve denildi ki: o **يَحْصُبُ**dur; “onu çakılla **حَصَبَه**; onu **يَحْصُبُه**” sözünden nakledildi; ve güçlü değildir. Ve صحاح’ta: ve **يَحْصِبُ**, kesra ile: Yemen’den bir hayy; ona nisbet ettiğinde şöyle dersin: **يَحْصَبِيٌّ**, fetha ile; **تَغْلِبَ** ve **تَغْلَبِيٍّ** gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ص ب * * الحَصْبَاءُ * بالمد الحصى ومنه * المُحَصَّبُ * وهو موضع الجمار بمنى و * الحَاصِبُ * الريح الشديدة تثير الحصباء و * الحَصَبُ * بفتحتين ما تحصب به النار أي ترمي وكل ما ألقيته في النار فقد * حصَبْتَها * به وبابه ضرب

##### Türkçe

* ح ص ب * * **الحَصْبَاءُ** * medd ile: çakıl; ondan: * **المُحَصَّبُ** * ve o, Minâ’da cemrelerin yeridir; ve * **الحَاصِبُ** *: şiddetli rüzgâr, **الحصباء**’yı kaldırır; ve * **الحَصَبُ** * iki fetha ile: ateşin kendisiyle **تحصب** edildiği şey; yani atar. Ve ateşe her ne attıysan, onunla onu **حصَبْتَها** etmişsindir; ve bâbı: **ضرب**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحصبة ويحرك، والحصبة كفرحة وهذه عن الفراء: بثر يخرج بالجسد، ومنه تقول: قد حصب، بالضم، كما تقول: قد جدر، فهو محصوب ومجدور وحصب كسمع يحصب فهو محصوب أيضا، والمحصب كالمجدر وفي حديث مسروق  أتينا عبد الله في مجدرين ومحصبين  هم الذين أصابهم الجدري والحصبة.
 والحصب، محركة، والحصبة بفتح فسكون: الحجارة، واحدتها حصبة، محركة كقصبة وهو نادر وحصبته: رميته بها، والحجر المرمي به حصب، كما يقال نفضت الشيء نفضا، والمنفوض نفض، والحصب: الحطب عامة وقال الفراء: هي لغة اليمن وكل ما يرمى به في النار من حطب وغيره فهو حصب وهو لغة أهل نجد، كما روي عن الفراء أيضا، أو لا يكون الحطب حصبا حتى يسجر به، وفي التنزيل  إنكم وما تعبدون من دون الله حصب جهنم  . وحصب النار بالحصب يحصبها حصبا: أضرمها، وقال الأزهري الحصب: الحطب الذي يلقى في تنور أو في وقود فأما ما دام غير مستعمل للسجور فلا يسمى حصبا، وقال عكرمة: حصب جهنم هو حطب جهنم بالحبشية، قال ابن عرفة: إن كان أراد أن العرب تكلمت به فصار عربية وإلا فليس في القرآن غير العربية.
 والحصباء: الحصى، واحدتها حصبة محركة كقصبة، وحصباء كقصباء، وهو عند سيبويه اسم للجمع، وفي حديث الكوثر  فأخرج من حصبائه فإذا ياقوت أحمر  أي حصاه الذي في قعره، وفي الحديث  أنه نهى عن مس الحصباء في الصلاة  كانوا يصلون على حصباء المسجد ولا حائل بين وجوههم وبينها، فكانوا إذا سجدوا سووها بأيديهم، فنهوا عن ذلك لأنه فعل من غير أفعال الصلاة، والعبث فيها لا يجوز وتبطل به إذا تكرر، ومنه الحديث  إن كان لا بد من مس الحصباء فواحدة  أي مرة واحدة رخص له فيها لأنها غير مكررة.
 وأرض حصبة، كفرحة ومحصبة بالفتح: كثيرتها، أي الحصباء وقال الأزهري: محصبة: ذات حصبة ومجدرة: ذات جدري، ومكان حاصب ذو حصباء، كحصب، على النسب، لأنا لم نسمع له فعلا، قال أبو ذؤيب:
  فكرعن في حجرات عذب بـارد                      حصب البطاح تغيب فيه الأكرع والحصب: رميك بالحصباء، حصبه يحصبه حصبا: رماه بها وفي حديث ابن عمر أنه رأى رجلين يتحدثان والإمام يخطب فحصبهما  أي رجمها بالحصباء وحصب المكان: بسطها فيه أي ألقى فيه الحصباء الصغار وفرشه بالحصباء وفي الحديث  أنه حصب المسجد وقال: هو أغفر للنخامة  أي أستر للبزاقة إذا سقطت فيه كحصبه، في الحديث  أن عمر رضي الله عنه أمر بتحصيب المسجد  .
 والحصباء هو الحصى الصغار.
 وحصب عن صاحبه: تولى عنه مسرعا، كحاصب الريح كأحصب، وفي الأرض: ذهب فيها.
 وفي الحديث الذي جاء في مقتل عثمان رضي الله عنه قال:  إنهم تحاصبوا في المسجد حتى ما أبصر أديم السماء  أي تراموا بها والحصباء: صغارها وكبارها.

  والإحصاب: أن يثير الحصى في عدوه، وقال اللحياني: يكون ذلك في الفرس وغيره مما يعدو، تقول منه: أحصب الفرس وغيره إذا أثار الحصباء في جريه، وفرس ملهب محصب.
 وليلة الحصبة بالفتح فالسكون هي الليلة التي بعد أيام التشريق، وقال الأزهري: التحصيب: النوم بالمحصب اسم الشعب الذي مخرجه إلى الأبطح بين مكة ومنى يقام فيه ساعة من الليل ثم يخرج إلى مكة، سمي به للحصباء الذي فيه، وكان موضعا نزل به رسول الله صلى الله عليه وسلم من غير أن سنه للناس، فمن شاء حصب ومن شاء لم يحصب. ومنه حديث عائشة رضي الله عنها  ليس التحصيب بشيء  أرادت به النوم بالمحصب عند الخروج من مكة ساعة والنزول به، وروي عن عمر أنه قال  ينفر الناس كلهم إلا بني خزيمة - يعني قريشا - لا ينفرون في النفر الأول، قال: وقال: يا آل خزيمة حصبوا  أي أقيموا بالمحصب، وقال أبو عبيد: التحصيب إذا نفر الرجل من منى إلى مكة للتوديع أقام بالأبطح حتى يهجع بها ساعة من الليل، ثم يدخل مكة، قال: وهذا شيء كان يفعل ثم ترك، وخزيمضة هم قريش وكنانة، وليس فيهم أسد، وقال القعنبي: التحصيب: نزول المحصب، بمكة، وانشد:
  فلله عينا من رأى من تـفـرق                      أشت وأنأى من فراق المحصب أو هو، أي المحصب: موضع رمي الجمار بمنى قاله الأصمعي، وأنشد:
  أقام ثلاثا بالمحصب من منى                      ولما يبن للناعجات طـريق وقال الراعي:
  ألم تعلمي يا ألأم الناس أنـنـي                      بمكة معروف وعند المحصب يريد موضع الجمار، ويقال له أيضا: حصاب بكسر الحاء.
 والحاصب ريح شديدة تحمل التراب والحصباء أو هو ما تناثر من دقاق الثلج والبرد، وفي التنزيل  إنا أرسلنا عليهم حاصبا  وكذلك الحصبة قال لبيد:
  جرت عليها أن خوت من أهلها                      أذيالها كل عصوف حصـبـه وقوله:  إنا أرسلنا عليهم حاصبا  أي عذابا يحصبهم، أي يرميهم بحجارة من سجيل، وقيل: حاصبا، أي ريحا تقلع الحصباء لقوتها، وهي صغارها وكبارها، وفي حديث علي رضي الله عنه قال للخوارج  أصابكم حاصب  أي عذاب من الله، وأصله رميتم بالحصباء من السماء، ويقال للريح التي تحمل التراب والحصى: حاصب والحاصب: السحاب لأنه يرمي بهما أي الثلج والبرد رميا، وقال الأزهري: الحاصب: العدد الكثير من الرجالة، وهو معنى قول الأعشى:
  لنا حاصب مثل رجل الدبى وقيل المراد به الرماة، وعن ابن الأعرابي: الحاصب من التراب ما كان فيه الحصباء. وقال ابن شميل: الحاصب: الحصباء في الريح، كان يومنا ذا حاصب، وريح حاصب وحصبة: فيها حصباء، قال لبيد:
  جرت عليها أن خوت من أهلها                      أذيالها كل عصوف حصـبـه وتقول: هو حاصب، ليس بصاحب.
 والحصب، محركة، وضبطه الصاغاني بالفتح: انقلاب الوتر عن القوس قال:
  لا كزة السير ولا حصوب ويقال: هو وهم إنما هو الحضب، بالضاد المعجمة لا غير، كما سيأتي.
 وحصبة بهاء من غير لام اسم رجل، عن ابن الأعرابي، وأنشد:

  ألست عبد عامر بن حصبه وحصبة من بني أزنم، جد ثعلبة بن الحارث اليربوعي، له ذكر في السير.
 والحصب ككتف هو اللبن لا يخرج زبده، من برده.
 وحصيب كزبير: ع باليمن وهو وادي زبيد حرسها الله تعالى وسائر بلاد المسلمين، حسن الهواء فاقت نساؤه حسنا وجمالا وظرافة ورقة، ومنه قولهم المشهور إذا دخلت أرض الحصيب فهرول أي أسرع في المشي لئلا تفتتن بهن.
 ويحصب بن مالك مثلثة الصاد: حي بها أي باليمن، وهو من حمير، ذكر الحافظ ابن حزم في جمهرة الأنساب أن يحصب أخوذي أصبح جد الإمام مالك رضي الله عنه وقيل هي يحصب، نقلت من قولك: حصبه بالحصى يحصبه، وليس بقوي والنسبة إليها مثلثة أيضا لا بالفتح فقط، كما زضعم الجوهري وعبارته في الصحاح: ويحصب، بالكسر: حي من اليمن، وإذا نسبت إليه قلت: يحصبي، بالفتح مثل تغلب وتغلبي، وهكذا قاله أبو عبيد.
 قلت: ونقل شيخنا عن ابن مالك في شرح الكافية ما نصه: الجيد في النسب إلى تغلب ونحوه من الرباعي الساكن الثاني المكسور الثالث إبقاء الكسرة، والفتح عند أبي العباس، وهو مطرد، وعند سيبويه مقصور على السماع، ومن المنقول بالفتح والكسر تغلبي ويحصبي ويثربي، انتهى، ونقل عن بعض شيوخه أن فتح العين المكسورة من الرباعي شاذ يحفظ ما ورد منه ولا يقاس عليه، صححه بعض، وقالوا: هو مذهب سيبويه والخليل، وقال بعض: إنه يقاس، وعزي للمبرد وابن السراج والرماني والفارسي، وتوسط أبو موسى الحامض فقال: المختار أن لا يفتح، ونقل أبو القاسم البطليوسي أن جواز الوجهين فيه مذهب الجمهور، وإنما خالف فيه أبو عمرو، فالجوهري إنما ذكر ما صح عنده كما هو من عادته، وهو رأي المبرد ومن وافقه، ويعضده النظر، وهو أن العرب دائما تميل إلى التخفيف ما أمكن، فحسب المجد أن يقلده لأنه في مقام الاجتهاد والنظر، وهو كلام ليس عليه غبار.
 ويحصب كيضرب: قلعة بالأندلس. سميت بمن نزل بها من اليحصبيين من حمير، فكان الظاهر فيه التثليث أيضا كما جرى عليه مؤرخو الأندلس. سميت بمن نزل بها من اليحصبيين من حمير، فكان الظاهر فيه التثليث أيضا كما جرى عليه مؤرخو الأندلس، منها سعيد بن مقرون بن عفان، له رحلة وسماع، والنابغة بن إبراهيم بن عبد الواحد، المحدثان روى الأخير عن محمد بن وضاح، ومات سنة 313 والقاضي عياض بن موسى اليحصبي صاحب الشفاء والمطالع في اللغة، وأبو محمد عبد الله بن محمد بن معدان اليحصبي الأندلسي، كتب عنه السلفي، وكذا أخوه أبو الحسن علي، محدثون، ذكرهما الصابوني.
 وبريدة بن الحصيب كزبير ابن الحارث بن الأعرج الأسلمي أبو الحصيب صحابي، دفن بمرو ومحمد بن الحصيب بن أوس بن عبد الله بن بريدة حفيده، وجده عبد الله دفن بجاورسة إحدى قرى مرو.
 وتحصب الحمام: خرج إلى الصحراء لطلب الحب.
 ومن المجاز: حصبوا عنه: أسرعوا في الهرب، كما في الأساس.

  والأحصبان: تثنية الأحصب، قال أبو سعيد: اسم موضع باليمن، ينسب إليه أبو الفتح أحمد بن عبد الرحمن بن الحسين الأحصبي الوراق، كذا في المعجم.
 ويحصب أيضا: مخلاف فيه قصر زيدان، يزعمون أنه لم يبن قط مثله، وبينه وبين ذمار ثمانية فراسخ، ويقال له: علو يحصب، وبينه وبين قصر السموأل ثمانية فراسخ، وسفل يحصب: مخلاف آخر كذا في المعجم.

##### Türkçe

**الحصبة** ve harekesi verilir; ve **الحصبة** (kefereḥa gibi) — bu, el-Ferrâ’dan: bedende çıkan bir kabarcık(lar)dır; ondan dolayı şöyle dersin: “**قد حصب**” (ötre ile), tıpkı “**قد جدر**” dediğin gibi; o hâlde o **محصوب** ve **مجدور**dur. Ve **حَصَبَ** (semiʿa gibi) **يَحْصِبُ**; o da **محصوب**dur. Ve **المحصب** (el-mecdûr gibi). Ve Mesrûk hadîsinde: “İki **مجدور** ve iki **محصب** hâlinde iken Abdullah’a geldik” — onlar, **الجدري** ve **الحصبة** isabet edenlerdir.

Ve **الحصب** (harekeli), ve **الحصبة** (fetha sonra sükûn): taşlar; tekili **حصبة** (harekeli) (kaṣaba gibi) — ve o nadirdir. Ve “**حصبته**”: onu onunla taşladım. Ve kendisiyle atılan taş **حصب**tır; tıpkı “şeyi **نفضا** silkeledim” denildiği gibi; ve silkelenen **نفض**tır. Ve **الحصب**: genel olarak odun. El-Ferrâ dedi: o Yemen dilidir; ve ateşe odun ve başkası olarak atılan her şey **حصب**tır; ve o Necd ehlinin dilidir; el-Ferrâ’dan da böyle rivayet olundu; yahut odun, onunla tutuşturulmadıkça **حصب** olmaz. Ve tenzîlde: “Şüphesiz siz ve Allah’tan başka taptıklarınız, cehennemin **حصب**ıdır.” Ve “ateşi **الحصب** ile **حَصَبَ** — **يَحْصِبُها** **حصبا**”: onu alevlendirdi. El-Ezherî dedi: **الحصب**: tandıra yahut yakıta atılan odundur; fakat tutuşturma için kullanılmamış oldukça ona **حصب** denmez. İkrime dedi: **حصب جهنم** Habeşçe olarak cehennem odunudur. İbn Arafe dedi: eğer Arapların onunla konuştuğunu kastettiyse, Arapça oldu; yoksa Kur’ân’da Arapçadan başkası yoktur.

Ve **الحصباء**: çakıl; tekili **حصبة** (harekeli) (kaṣaba gibi). Ve **حصباء** (kaṣbâ’ gibi); ve o, Sîbeveyh’e göre cem‘ için bir isimdir. Kevser hadîsinde: “Onun **حصبائه**’sinden çıkardı; bir de ne göreyim, kırmızı yakut” yani dibindeki çakılı. Ve hadîste: “Namazda **الحصباء**’ya dokunmaktan nehyetti.” Mescidin **حصباء**’sı üzerinde namaz kılarlardı; yüzleri ile onun arasında bir engel yoktu; secde ettiklerinde onu elleriyle düzlerlerdi; bundan nehyedildiler; çünkü bu, namaz fiillerinden olmayan bir fiildir; namazda oyalanmak câiz değildir; tekrar edilirse onunla namaz bozulur. Ve ondan hadîs: “**الحصباء**’ya dokunmak mutlaka gerekirse, bir kere.” yani bir kere; tekrar olmadığı için ona ruhsat verildi.

Ve “**أرض حصبة**” (kefereḥa gibi) ve “**مُحَصَّبة**” (fetha ile): onun çok olanı; yani **الحصباء**. El-Ezherî dedi: **محصبة**: **حصبة** sahibi; ve **مجدرة**: **جدري** sahibi. Ve “**مكان حاصب**”: **حصباء** sahibi; ( **حصب** gibi) nisbet üzere; çünkü onun için bir fiil işitmedik. Ebû Züeyb dedi:

فكرعن في حجرات عذب بـارد
حصب البطاح تغيب فيه الأكرع

Ve **الحصب**: senin **الحصباء** ile taşlamandır. “**حصبه يحصبه حصبا**”: onu onunla taşladı. İbn Ömer hadîsinde: imam hutbe okurken konuşan iki adam gördü de “**فحصبهما**” — yani onları **الحصباء** ile taşladı. Ve “**حَصَبَ المكان**”: onu orada yaydı; yani oraya küçük **حصباء** attı ve onu **حصباء** ile döşedi. Ve hadîste: “Mescidi **حَصَبَ** etti ve dedi: ‘Bu, sümüğe daha çok örterdir.’” yani içine düştüğünde tükürüğe daha çok örtücüdür. Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: mescidin **تحصيب** edilmesini emretti.

Ve **الحصباء**: küçük çakıldır.

Ve “**حَصَبَ عن صاحبه**”: ondan süratle yüz çevirdi; **حاصب الريح** gibi, **أحصب** gibi. Ve “yerde”: onda gitti.

Osman’ın (Allah ondan razı olsun) öldürülmesi hakkında gelen hadîste dedi: “Mescidde birbirlerine **تحاصبوا** ettiler; öyle ki göğün derisini görmez oldu.” yani onunla birbirlerine taş attılar. Ve **الحصباء**: onun küçüğü ve büyüğü.

Ve **الإحصاب**: koşusunda çakılı kaldırmasıdır. El-Lihyânî dedi: bu, atta ve koşan başkasında olur. Ondan dersin: “**أحصب الفرس** ve başkası” — koşusunda **الحصباء**’yı kaldırdığı zaman. Ve “**فرس ملهب محصب**”.

Ve “**ليلة الحصبة**” (fetha sonra sükûn): teşrîk günlerinden sonraki gecedir. El-Ezherî dedi: **التحصيب**: **المحصب**’de uyumaktır; o, Mekke ile Minâ arasında, el-Ebtah’a çıkan boğazın adıdır; geceden bir saat orada kalınır, sonra Mekke’ye çıkılır; içindeki **الحصباء** sebebiyle onunla adlandırıldı. Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) insanların üzerine sünnet kılmaksızın orada konaklamış bir yerdi; dileyen **حَصَبَ** eder, dileyen **لم يحصب**. Ondan Âişe (Allah ondan razı olsun) hadîsi: “**ليس التحصيب بشيء**” — bununla, Mekke’den çıkışta bir saat **المحصب**’de uyumayı ve orada konaklamayı kastetti. Ömer’den rivayet olundu ki dedi: “İnsanların hepsi **ينفر** eder; yalnız Benî Huzeyme — yani Kureyş — ilk **نفر**de **لا ينفرون**.” dedi; ve dedi: “Ey Âl-i Huzeyme, **حصبوا**!” yani **المحصب**’de ikamet edin. Ebû Ubeyd dedi: **التحصيب**: kişi vedâ için Minâ’dan Mekke’ye **نفر** ettiğinde, el-Ebtah’ta geceden bir saat uyuklayıncaya kadar kalır; sonra Mekke’ye girer. Dedi: bu, yapılırdı sonra terk edildi. Ve **خزيمضة**: Kureyş ve Kinâne’dir; onların içinde Esed yoktur. El-Ka‘nebî dedi: **التحصيب**: Mekke’de **المحصب**’e inmektir. Ve inşâd etti:

فلله عينا من رأى من تـفـرق
أشت وأنأى من فراق المحصب

Yahut o — yani **المحصب**: Minâ’da cemrelerin atıldığı yerdir; el-Asma‘î söyledi. Ve inşâd etti:

أقام ثلاثا بالمحصب من منى
ولما يبن للناعجات طـريق

Er-Râ‘î dedi:

ألم تعلمي يا ألأم الناس أنـنـي
بمكة معروف وعند المحصب

Cemrelerin yerini kastediyor. Ona ayrıca “**حصاب**” (hâ’nın kesresiyle) da denir.

Ve **الحاصب**: toprağı ve **الحصباء**’yı taşıyan şiddetli rüzgâr; yahut ince kar ve doludan saçılan şeydir. Tenzîlde: “Şüphesiz biz onların üzerine bir **حاصبا** gönderdik.” Ve aynı şekilde **الحصبة**. Lebîd dedi:

جرت عليها أن خوت من أهلها
أذيالها كل عصوف حصـبـه

Ve onun sözü: “Şüphesiz biz onların üzerine bir **حاصبا** gönderdik” yani onları **يحصبهم** eden bir azap; yani onları siccîlden taşlarla taşlayan. Ve denildi: **حاصبا** yani kuvvetinden dolayı **الحصباء**’yı söküp atan bir rüzgâr; ve o, onun küçüğü ve büyüğüdür. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde, Hâricîlere dedi: “Size bir **حاصب** isabet etti.” yani Allah’tan bir azap. Aslı: gökten **الحصباء** ile taşlandınız. Ve toprağı ve çakılı taşıyan rüzgâra **حاصب** denir. Ve **الحاصب**: buluttur; çünkü onunla — yani kar ve dolu ile — atar. El-Ezherî dedi: **الحاصب**: yaya askerlerden çok sayıdır; ve bu, el-A‘şâ’nın sözünün mânâsıdır:

لنا حاصب مثل رجل الدبى

Ve denildi: bununla kastedilen okçulardır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الحاصب** topraktan, içinde **الحصباء** bulunan şeydir. İbn Şümeyl dedi: **الحاصب**: rüzgâr içindeki **الحصباء**’dır; günümüz **ذا حاصب** idi; ve **ريح حاصب** ve **حصبة**: içinde **حصباء** olan. Lebîd dedi:

جرت عليها أن خوت من أهلها
أذيالها كل عصوف حصـبـه

Ve dersin: o **حاصب**tır; **صاحب** değildir.

Ve **الحصب** (harekeli) — es-Sâgânî onu fetha ile ضبط etti: yayın kirişi’nin yaydan dönmesidir. Dedi:

لا كزة السير ولا حصوب

Ve denilir: bu bir vehimdir; ancak o **الحضب**’dır; yalnız **الضاد** (mu‘ceme) iledir; ileride geleceği üzere.

Ve **حصبة** (hâ ile, lâm’sız) bir adam adıdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:

ألست عبد عامر بن حصبه

Ve **حصبة** Benî Eznem’dendir; es-siyer’de zikri olan Sa‘lebe b. el-Hâris el-Yerbû‘î’nin dedesidir.

Ve **الحصب** (ketif gibi): soğukluğundan dolayı kaymağı çıkmayan süttür.

Ve **حصيب** (Zübeyr gibi): Yemen’de bir yer adıdır; o, Zebîd vadisidir — Allah Teâlâ onu ve Müslümanların diğer beldelerini korusun — havası güzeldir; kadınları güzellik, cemal, zarafet ve incelikçe güzel oldu. Ondan onların meşhur sözü: “**أرض الحصيب**”e girdiğinde **فهرول** — yani yürüyüşte acele et — onlarla fitneye düşmeyesin diye.

Ve **يحصب بن مالك** — **الصاد**’ın teslîsiyle: orada, yani Yemen’de bir kabiledir; o, Himyer’dendir. Hâfız İbn Hazm, **جمهرة الأنساب**’da zikretti ki **يحصب**: İmam Mâlik’in (Allah ondan razı olsun) dedesi **أخوذي أصبح**’ın kardeşidir. Ve denildi: o **يحصب**’dır; “onu çakılla taşladı” sözünden nakledildi: “**حصبه بالحصى يحصبه**”; fakat güçlü değildir. Ve ona nisbet de teslîs iledir; yalnız fetha ile değil; el-Cevherî’nin zannettiği gibi. Ve onun **الصحاح**’taki ibaresi: “**ويحصب** (kesre ile): Yemen’den bir kabiledir; ona nisbet ettiğinde ‘**يحصبي**’ dersin; fetha ile; tıpkı **تغلب** ve **تغلبي** gibi.” Ebû Ubeyd de böyle dedi.

Ben derim: şeyhimiz, İbn Mâlik’ten **شرح الكافية**’deki nassı nakletti: “**تغلب** ve benzeri, ikinci harfi sâkin, üçüncüsü meksûr olan rubâ‘îye nisbetin iyisi, kesreyi ibkâ etmektir; fetha Ebü’l-Abbâs’a göredir; ve o muttariddir; Sîbeveyh’e göre ise semâ‘a mahsustur. Fetha ve kesre ile nakledilenlerden: **تغلبي** ve **يحصبي** ve **يثربي**.” bitti. Bazı şeyhlerinden nakletti ki rubâ‘îde meksûr ayn’ın fethası şâzdır; ondan vârid olan ezberlenir, ona kıyas edilmez. Bazıları bunu sahih gördü; ve dediler: bu, Sîbeveyh ve Halîl’in mezhebidir. Bazıları dedi: ona kıyas edilir; ve Müberred’e, İbnü’s-Serrâc’a, Rummânî’ye ve Fârisî’ye nisbet edildi. Ebû Mûsâ el-Hâmid orta yol tuttu da dedi: seçilen, fetha edilmemesidir. Ebü’l-Kâsım el-Batliyûsî nakletti ki onda iki vecih de câizdir; bu, cumhurun mezhebidir; yalnız Ebû Amr muhalefet etti. El-Cevherî ancak kendisinde sahih olanı zikretti; âdeti üzere; ve o, Müberred’in ve ona muvafakat edenin görüşüdür. Ve nazar onu destekler; o da şudur: Araplar daima mümkün oldukça hafifletmeye meyleder. Öyleyse, içtihad ve nazar makamında olduğu için, şerefe onun taklidi yeter; bu, üzerinde toz olmayan bir sözdür.

Ve **يحصب** (yaḍrib gibi): Endülüs’te bir kaledir. Himyer’den **اليحصبيين**’den oraya inen kimseyle adlandırıldı; bu sebeple onda da teslîs zâhir olurdu; Endülüs tarihçileri bunun üzere yürüdüler. Ondan Sa‘îd b. Makrûn b. Affân — onun yolculuğu ve semâ‘ı vardır — ve en-Nâbiğa b. İbrâhîm b. Abdülvâhid; iki muhaddis; sonuncusu Muhammed b. Vaddâh’tan rivayet etti; 313 yılında öldü. Ve **القاضي عياض بن موسى اليحصبي**: **الشفاء** ve dilde **المطالع** sahibi. Ve Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Ma‘dân el-Yahsubî el-Endelüsî; es-Silefî ondan yazdı; ve aynı şekilde kardeşi Ebû’l-Hasen Ali; muhaddislerdir; es-Sâbûnî ikisini zikretti.

Ve **بريدة بن الحصيب** (Zübeyr gibi): el-Hâris b. el-A‘rac el-Eslemî’nin oğlu; künyesi Ebû’l-Hasîb; sahâbîdir; Merv’de defnedildi. Ve onun torunu: Muhammed b. el-Hasîb b. Evs b. Abdullah b. Bureyde; ve onun dedesi Abdullah, Merv köylerinden biri olan Câvârisa’da defnedildi.

Ve “**تحصب الحمام**”: tane aramak için çöle çıktı.

Ve mecazdan: “**حصبوا عنه**”: kaçışta acele ettiler; **الأساس**’ta olduğu gibi.

**والأحصبان**: **الأحصب**’in tesniyesidir. Ebû Saîd dedi ki: Yemen’de bir yer adıdır; ona nisbet edilir: **أبو الفتح أحمد بن عبد الرحمن بن الحسين الأحصبي الوراق**; Mu‘cem’de böyle(ce)dir.

Ve **يحصب** da: içinde Zeydân kasrı bulunan bir **مخلاف**tır; onun, asla onun benzeri inşa edilmemiş olduğunu iddia ederler; onunla Zimâr arasında sekiz fersah vardır; ona: **علو يحصب** denir; onunla **قصر السموأل** arasında sekiz fersah vardır; ve **سفل يحصب**: başka bir **مخلاف**tır; Mu‘cem’de böyle(ce)dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَصَبَهُ
1 حَصَبَهُ حصب حصبه حصبة , (S, A, Msb, K,) aor. حَصِبَ (S, A, Msb) and حَصُبَ , (Msb,) inf. n. حَصْبٌ, (Msb, TA,) He threw at him, or pelted him with, pebbles, (S, A,* K,) or small pebbles. (Msb.) And hence, in a general sense, He pelted him. (Har p. 234.) And حَصَبَتِ الرِّيحُ بِالحَصْبَآءِ [The wind cast, or drove along, or tore up, the pebbles, or small pebbles]. (A.)― -b2- Also, (A,) or ↓ حصّبهُ, inf. n. تَحْصِيبٌ, (S,) or both, (Msb, K,) but the latter has an intensive signification, (Msb,) He spread pebbles in it, (A, K,) namely, a mosque, (A,) or a place; (K;) he strewed it, namely, a mosque, (S, Msb,) &c., (Msb,) with pebbles, (S,) or with small pebbles. (Msb.) ― -b3- حَصَبَ بِهِ النَّارَ He threw it (anything) into the fire. (AO, S.) ― -b4- حَصَبَ النَّارَ He threw حَصَب [or firewood, &c.,] into the fire. (A.) [Also,] inf. n. as above, He kindled the fire, or made it to blaze or flame, with حَصَب. (TA.) -A2- حَصَبُوا عَنْهُ (tropical:) They hastened from him, or it, in flight. (A, TA.) ― -b2- حَصَبَ عَنْ صَاحِبِهِ (assumed tropical:) He turned away from his companion; as also ↓ احصب. (K.) ― -b3- حَصَبَ فِى الأَرْضِ (assumed tropical:) i. q. ذَهَبَ فِيهَا [which has two meanings: he went away in, or into, the country, or land: and he discharged his excrement: the former seems to be here meant]. (S.) -A3- حُصِبَ; (K; [in a copy of the A حَصُبَ, but this is probably a mistranscription, as appears to be indicated by its being there added that the part. n. is مَحْصُوبٌ;]) and حَصِبَ, aor. حَصَبَ , (K,) inf. n. حَصَبٌ, (KL,) or حَصَبٌ; (TK, and indicated in the K;) [and app. ↓ حُصِّبَ also; (see مَحْصُوبٌ;)] He broke forth with حَصْبَة [i. e. measles, or spotted fever]. (K, KL.) The second of these verbs signifies as above, said of a person's skin. (S.)

حصّبهُ
2 حصّبهُ حصب حصبه حصبة : see 1. -A2- Also حصّب, (T, TA,) inf. n. تَحْصِيبٌ, (T, Mgh, K,) He (a pilgrim) slept [or stopped to sleep] in El-Mohassab (↓ المُحَصَّب), (T, Mgh, * K,) which is the name of the way between the mountains opening upon the part called الأَبْطَحُ, (T, K,) between Mekkeh and Minè, (T, Msb,) so called from the pebbles in it, (T, TA,) and also called ↓ الحَصْبَآءُ, (Msb,) for an hour, or a short time, (سَاعَة,) of the night, (T, Mgh, K,) in returning from Minè to Mekkeh: (T, Mgh, * TA:) this was formerly done in imitation of Mohammad; but it is said to be voluntary; not obligatory. (T, TA.) Also He slept at that place after going forth from Mekkeh. (TA.) ↓ المُحَصَّبُ is also the name of the place where the pebbles are cast in Minè; (As, S, A, Mgh, Msb, K;) also called ↓ حِصَابٌ. (TA.) -A3- حُصِّبَ: see 1.

احصب
4 احصب احصب أحصب حصب , (S, A, K,) inf. n. اـِحْصَابٌ, (TA,) He (a horse, S, A, or other beast &c., TA) struck up the pebbles in his running. (S, A, K.) ― -b2- See also 1.

تحاصبوا
6 تحاصبوا تحاصبوا They pelted one another with pebbles. (A, K.)

حَصَبٌ
حَصَبٌ حصب Stones; as also ↓ حَصْبَةٌ, n. un. ↓ حَصَبَةٌ, which is extr. [as n. un. of حَصْبَةٌ, but not of حَصَبٌ]. (K.) ― -b2- A stone that is thrown; like نَفَضٌ in the sense of مَنْفُوضٌ. (TA.) ― -b3- Firewood, (K,) in a general sense; (TA;) in the dial. of El-Yemen: (Fr, TA:) or what is thrown into a fire, (A 'Obeyd, S, K,) of firewood and of other things; (TA;) in the dial. of Nejd: (Fr, TA:) or firewood prepared for fuel: (Msb:) or firewood with which a fire is lighted; firewood not being so called until it is thus used. (K.) حَصَبُ جَهَنَّمَ, in the Kur [xxi. 98], signifies, in the Abyssinian language, accord. to 'Ikrimeh, The firewood [or fuel] of Hell. (TA.)

حَصِبٌ
حَصِبٌ حصب [Pebbly]. You say أَرْضٌ حَصِبَةٌ and ↓ مَحْصَبَةٌ (T, S, A, K) A land containing, (T, S,) or abounding with, (A, K,) pebbles. (T, S, A, K.) And ↓ مَكَانٌ حَاصِبٌ A place containing pebbles. (TA.) ― -b2- See also حَاصِبٌ.

حَصْبَةٌ
حَصْبَةٌ حصب حصبه حصبة [A single throwing of pebbles]. ― -b2- [Hence, app., because immediately following the day of the last throwing of pebbles in the Valley of Minè,] لَيْلَةُ الحَصْبَةِ The night [next] after the days called أَيَّامُ التَّشْرِيقِ [which are the 11th and 12th and 13th of Dhu-l-Hijjeh]. (K.) ― -b3- See also حَصَبٌ. -A2- Also, (S, A, Msb, K,) and ↓ حَصِبَةٌ, (S, Msb, K,) and (sometimes, S) ↓ حَصَبَةٌ, (S, K,) [Measles, or spotted fever;] a certain cutaneous eruption: (S, A, Msb, K:) by some, [contr. to general authority,] said to be small-pox. (Msb.)

حَصَبَةٌ
حَصَبَةٌ حصب حصبه حصبة : see حَصَبٌ, and حَصْبَآءُ: -A2- and see also حَصْبَةٌ

حَصِبَةٌ
حَصِبَةٌ حصب حصبه حصبة : see حَصْبَةٌ.

حَصْبَآءُ
حَصْبَآءُ حصبآء Pebbles: (S, A, K:) or small pebbles: (Msb:) accord. to Sb, a quasi-pl. n.: (TA:) sing. ↓ حَصَبَةٌ. (K.) ― -b2- See also 2.

حِصَابٌ
حِصَابٌ حصاب : see 2.

حَاصِبٌ
حَاصِبٌ حاصب [A thrower, or pelter, of stones]. You say, هُوَ حَاصِبٌ لَيْسَ بِصَاحِبٍ [He is a pelter of stones (app. meaning a calumniator): he is not a friend]. (A, TA.) [Hence also,] حَاصِبٌ, (S, K,) or رِيحٌ حَاصِبٌ, (A,) A violent wind that raises the pebbles; (S, A; *) as also ↓ حَصِبَةٌ: (S:) or a wind that bears along the dust (K, TA) and pebbles: (TA:) and a wind casting down pebbles from the sky: or a wind that tears up the pebbles. (TA. [See the Kur liv. 34, &c.]) ― -b2- And hence, (assumed tropical:) A punishment from God. (TA.) ― -b3- Dust containing pebbles. (IAar, TA.) See also حَصِبٌ. ― -b4- Clouds (سَحَابٌ) casting down snow and hail: (K:) or clouds (سحاب), because of their casting down snow and hail. (TA.) ― -b5- Pebbles [borne] in the wind. (ISh, TA.) You say, كَانَ يَوْمُنَا ذَا حَاصِبٍ [Our day was one in which pebbles were blown about by the wind]. (TA.) ― -b6- Small particles of snow and hail scattered about. (K.) ― -b7- A large number of men on foot. (Az, TA.)

مَحْصَبَةٌ
مَحْصَبَةٌ محصبه محصبة : see حَصِبٌ.

مُحَصَّبٌ
مُحَصَّبٌ محصب : see مَحْصُوبٌ: -A2- and see also 2, in two places.

مَحْصُوبٌ
مَحْصُوبٌ محصوب Affected with the cutaneous eruption termed حَصْبَة [i. e. measles, or spotted fever]; (A, K;) as also ↓ مُحَصَّبٌ (TA.)

##### Türkçe

**حَصَبَهُ**
1 **حَصَبَهُ** حصب حصبه حصبة, (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **حَصِبَ** (S, A, Msb) ve **حَصُبَ**, (Msb,) mastarı **حَصْبٌ**, (Msb, TA,) Ona çakıl taşlarıyla, (S, A,* K,) yahut küçük çakıl taşlarıyla taş attı, onu taşladı. (Msb.) Ve bundan dolayı, genel bir mânada, Onu taşladı. (Har p. 234.) Ve **حَصَبَتِ الرِّيحُ بِالحَصْبَآءِ** [Rüzgâr çakıl taşlarını, yahut küçük çakıl taşlarını savurdu, yahut sürükledi, yahut yerinden söküp kaldırdı]. (A.)― -b2- Yine, (A,) yahut ↓ **حصّبهُ**, mastarı **تَحْصِيبٌ**, (S,) yahut ikisi de, (Msb, K,) fakat ikincisi şiddet (mübalağa) mânası taşır, (Msb,) İçine çakıl taşı döşedi, (A, K,) yani bir mescide, (A,) yahut bir yere; (K;) onu serpti, yani bir mescidi, (S, Msb,) vb., (Msb,) çakıl taşlarıyla, (S,) yahut küçük çakıl taşlarıyla. (Msb.) ― -b3- **حَصَبَ بِهِ النَّارَ** Onu (herhangi bir şeyi) ateşe attı. (AO, S.) ― -b4- **حَصَبَ النَّارَ** Ateşe **حَصَب** [yahut odun vb.] attı. (A.) [Yine,] mastarı yukarıdaki gibi, **حَصَب** ile ateşi yaktı, yahut onu alevlendirdi/parlattı. (TA.) -A2- **حَصَبُوا عَنْهُ** (mecaz:) Ondan, yahut ondan (o şeyden), kaçışta aceleyle uzaklaştılar. (A, TA.) ― -b2- **حَصَبَ عَنْ صَاحِبِهِ** (farazî mecaz:) Arkadaşından yüz çevirdi; ↓ **احصب** da böyledir. (K.) ― -b3- **حَصَبَ فِى الأَرْضِ** (farazî mecaz:) **ذَهَبَ فِيهَا** ile aynı mânadadır [iki mânası vardır: memlekette/arzda gidip uzaklaştı yahut içine girdi; ve dışkısını yaptı: burada birincisi kastedilmiş görünür]. (S.) -A3- **حُصِبَ**; (K; [A’nın bir nüshasında **حَصُبَ**, fakat bu muhtemelen yanlış yazımdır; zira orada ism-i mef‘ûlün **مَحْصُوبٌ** olduğu ilâve edilmiştir;]) ve **حَصِبَ**, muzâri‘i **حَصَبَ**, (K,) mastarı **حَصَبٌ**, (KL,) yahut **حَصَبٌ**; (TK, ve K’da işaret edilmiştir;) [ve görünüşe göre ↓ **حُصِّبَ** de; (bk. **مَحْصُوبٌ**;)] **حَصْبَة** ile (yani kızamık yahut benekli humma ile) döküntü çıkardı. (K, KL.) Bu iki fiilden ikincisi, yukarıdaki mânada, bir kimsenin derisi hakkında söylenir. (S.)

**حصّبهُ**
2 **حصّبهُ** حصب حصبه حصبة: bk. 1. -A2- Yine **حصّب**, (T, TA,) mastarı **تَحْصِيبٌ**, (T, Mgh, K,) O (hacı) **المُحَصَّب**’de (↓ **المُحَصَّب**) uyudu [yahut uyumak üzere konakladı], (T, Mgh, * K,) ki bu, dağlar arasındaki, **الأَبْطَحُ** denilen kısma açılan yolun adıdır, (T, K,) Mekke ile Minâ arasında, (T, Msb,) içindeki çakıl taşlarından dolayı böyle adlandırılmıştır, (T, TA,) ve ayrıca ↓ **الحَصْبَآءُ** diye de adlandırılır, (Msb,) gecenin bir saati, yahut kısa bir vakti, (**سَاعَة,**) (T, Mgh, K,) Minâ’dan Mekke’ye dönüşte: (T, Mgh, * TA:) bu, eskiden Muhammed’e uymak için yapılırdı; fakat gönüllü olduğu, farz olmadığı söylenir. (T, TA.) Yine, Mekke’den çıktıktan sonra o yerde uyudu. (TA.) ↓ **المُحَصَّبُ** ayrıca Minâ’da çakıl taşlarının atıldığı yerin adıdır; (As, S, A, Mgh, Msb, K;) ayrıca ↓ **حِصَابٌ** diye de adlandırılır. (TA.) -A3- **حُصِّبَ**: bk. 1.

**احصب**
4 **احصب** احصب أحصب حصب, (S, A, K,) mastarı **اـِحْصَابٌ**, (TA,) O (at, S, A, yahut başka bir hayvan vb., TA) koşarken çakıl taşlarını sıçrattı. (S, A, K.) ― -b2- Yine bk. 1.

**تحاصبوا**
6 **تحاصبوا** تحاصبوا Birbirlerini çakıl taşlarıyla taşladılar. (A, K.)

**حَصَبٌ**
**حَصَبٌ** حصب Taşlar; ↓ **حَصْبَةٌ** da böyledir; bunun tekili ↓ **حَصَبَةٌ**’dir; ki bu, [↓ **حَصْبَةٌ**’nin tekili olarak] nadirdir [fakat **حَصَبٌ**’ün tekili değildir]. (K.) ― -b2- Atılan bir taş; مَنْفُوضٌ mânasında **نَفَضٌ** gibidir. (TA.) ― -b3- Odun, (K,) genel mânada; (TA;) Yemen lehçesinde: (Fr, TA:) yahut ateşe atılan şey; (A 'Obeyd, S, K,) odun ve başka şeylerden; (TA;) Necd lehçesinde: (Fr, TA:) yahut yakıt için hazırlanmış odun: (Msb:) yahut ateşin yakıldığı odun; odun, bu şekilde kullanılıncaya kadar böyle adlandırılmaz. (K.) **حَصَبُ جَهَنَّمَ**, Kur’ân’da [xxi. 98], ‘İkrime’ye göre Habeş dilinde, Cehennemin odunu [yahut yakıtı] demektir. (TA.)

**حَصِبٌ**
**حَصِبٌ** حصب [Çakıllı]. Şöyle dersin: **أَرْضٌ حَصِبَةٌ** ve ↓ **مَحْصَبَةٌ** (T, S, A, K) Çakıl taşı bulunan, (T, S,) yahut çakıl taşı çok olan, (A, K,) bir arazi. (T, S, A, K.) Ve ↓ **مَكَانٌ حَاصِبٌ** Çakıl taşı bulunan bir yer. (TA.) ― -b2- Yine bk. **حَاصِبٌ**.

**حَصْبَةٌ**
**حَصْبَةٌ** حصب حصبه حصبة [Çakıl taşı atmanın bir defası]. ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre, Minâ vadisindeki son taş atma gününün hemen ardından geldiği için,] **لَيْلَةُ الحَصْبَةِ** **أَيَّامُ التَّشْرِيقِ** denilen günlerden [ki bunlar Zilhicce’nin 11., 12. ve 13. günleridir] sonraki gece. (K.) ― -b3- Yine bk. **حَصَبٌ**. -A2- Yine, (S, A, Msb, K,) ve ↓ **حَصِبَةٌ**, (S, Msb, K,) ve (bazen, S) ↓ **حَصَبَةٌ**, (S, K,) [Kızamık yahut benekli humma;] belirli bir deri döküntüsü: (S, A, Msb, K:) bazılarına göre, [genel otoriteye aykırı olarak,] çiçek hastalığıdır. (Msb.)

**حَصَبَةٌ**
**حَصَبَةٌ** حصب حصبه حصبة: bk. **حَصَبٌ**, ve **حَصْبَآءُ**: -A2- ve ayrıca bk. **حَصْبَةٌ**

**حَصِبَةٌ**
**حَصِبَةٌ** حصب حصبه حصبة: bk. **حَصْبَةٌ**.

**حَصْبَآءُ**
**حَصْبَآءُ** حصبآء Çakıl taşları: (S, A, K:) yahut küçük çakıl taşları: (Msb:) Sb’ye göre, çoğul benzeri bir isimdir: (TA:) tekili ↓ **حَصَبَةٌ**. (K.) ― -b2- Yine bk. 2.

**حِصَابٌ**
**حِصَابٌ** حصاب: bk. 2.

**حَاصِبٌ**
**حَاصِبٌ** حاصب [Taş atan, taşlayan]. Şöyle dersin: **هُوَ حَاصِبٌ لَيْسَ بِصَاحِبٍ** [O taşlayıcıdır (görünüşe göre iftiracı mânasında): dost değildir]. (A, TA.) [Bundan dolayı ayrıca,] **حَاصِبٌ**, (S, K,) yahut **رِيحٌ حَاصِبٌ**, (A,) çakıl taşlarını kaldıran şiddetli bir rüzgâr; (S, A; *) ↓ **حَصِبَةٌ** da böyledir: (S:) yahut tozu (K, TA) ve çakıl taşlarını sürükleyen bir rüzgâr: (TA:) ve gökten çakıl taşları indiren bir rüzgâr: yahut çakıl taşlarını yerinden söküp kaldıran bir rüzgâr. (TA. [Kur’ân liv. 34 vb.’ye bk.]) ― -b2- Ve bundan dolayı, (farazî mecaz:) Allah’tan bir azap. (TA.) ― -b3- İçinde çakıl taşları bulunan toz. (IAar, TA.) Ayrıca bk. **حَصِبٌ**. ― -b4- Kar ve dolu indiren bulutlar (**سَحَابٌ**): (K:) yahut kar ve dolu indirmelerinden dolayı bulutlar (**سحاب**). (TA.) ― -b5- Rüzgârda [taşınan] çakıl taşları. (ISh, TA.) Şöyle dersin: **كَانَ يَوْمُنَا ذَا حَاصِبٍ** [Günümüz, rüzgârın çakıl taşlarını savurduğu bir gün idi]. (TA.) ― -b6- Etrafa saçılmış kar ve dolunun küçük parçacıkları. (K.) ― -b7- Yaya erkeklerden büyük bir topluluk. (Az, TA.)

**مَحْصَبَةٌ**
**مَحْصَبَةٌ** محصبه محصبة: bk. **حَصِبٌ**.

**مُحَصَّبٌ**
**مُحَصَّبٌ** محصب: bk. **مَحْصُوبٌ**: -A2- ve ayrıca bk. 2, iki yerde.

**مَحْصُوبٌ**
**مَحْصُوبٌ** محصوب **حَصْبَة** denilen deri döküntüsüyle (yani kızamık yahut benekli humma ile) etkilenmiş; (A, K;) ↓ **مُحَصَّبٌ** da böyledir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَصَبَ
حَصَبَ I ,  U ( n. ac. حَصْب 1 ),
a.  Threw pebbles at, pelted.

b.  see II .

حَصِبَ
حَصِبَ A ( n. ac. حَصَب 4 ),
a.  Had the measles.

حَصَّبَ
حَصَّبَ II ,
a.  Strewed, paved with pebbles.

أَحْصَبَ
أَحْصَبَ IV ,
a.  Kicked up the pebbles ( horse ).

حَصْبَة
حَصْبَة 1t ,
a.  see 4t .

حَصَب
حَصَب 4 ,
a.  Pebbles, stones.

b.  Fuel, firewood.

حَصَبَة
حَصَبَة 4t ,
a.  Measles.

حَاْصِب
حَاْصِب 21 , ( pl. حَوَاْصِبُ 41 ),
a.  Violent wind.

حَصْبَآءُ
حَصْبَآءُ 42 ,
a.  Pebbles.

##### Türkçe

**حَصَبَ**
**حَصَبَ** I , U (mast. **حَصْب** 1),
a. Çakıl taşları attı, taşladı.

b. II’ye bak.

**حَصِبَ**
**حَصِبَ** A (mast. **حَصَب** 4),
a. Kızamık oldu.

**حَصَّبَ**
**حَصَّبَ** II,
a. Çakıl taşları serpti, çakıl taşlarıyla döşedi.

**أَحْصَبَ**
**أَحْصَبَ** IV,
a. Çakıl taşlarını sıçrattı (at).

**حَصْبَة**
**حَصْبَة** 1t,
a. 4t’ye bak.

**حَصَب**
**حَصَب** 4,
a. Çakıl taşları, taşlar.

b. Yakıt, odun.

**حَصَبَة**
**حَصَبَة** 4t,
a. Kızamık.

**حَاْصِب**
**حَاْصِب** 21, (çoğ. **حَوَاْصِبُ** 41),
a. Şiddetli rüzgâr.

**حَصْبَآءُ**
**حَصْبَآءُ** 42,
a. Çakıl taşları.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حصب
حَصَبَ - يَحْصِبُ - حَصَب - حَاصِب
حَصَبَ - يَحْصِبُ + الكائن أو المكان: يصير كثير الحصب: يصير كثير الحصى والبحص والحجارة الصغيرة
حَصَب: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " حَصَبَ - يَحْصِبُ ": الحجارة الصغيرة
﴿إنكم وما تعبدون من دون الله حصب جهنم﴾: حجارة جهنم الصغيرة (النار التي وقودها الناس والحجارة )
حَاصِب: اسم فاعل صفة مشبهة من " حَصَبَ - يَحْصِبُ ": الشيء الكثير الحصب
ريح حاصب : ريح كثيرة الحصب: ريح شديدة عاصفة تحمل الحجارة الصغيرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " مكونات الأرض والمادة كجزيئات متدرجة بالكبر"، وهي:
صَخَرَ - يَصْخُرُ، حَصِبَ - يَحْصَبُ، تَرِبَ - يَتْرَبُ، غَبَرَ - يَغْبُرُ، هَبَا - يَهْبُوْ، ذَرَّ - يَذُرُّ
حصب
 	﴿إنكم وما تعبدون من دون الله حصب جهنم أنتم لها واردون(98)﴾ الأنبياء
الحاصب
 ﴿أم أمنتم من في السماء أن يرسل عليكم حاصبا فستعلمون كيف نذير(17)﴾ الملك ﴿أفأمنتم أن يخسف بكم جانب البر أو يرسل عليكم حاصبا ثم لا تجدوا لكم وكيلا(68)﴾ الإسراء
 	﴿فكلا أخذنا بذنبه فمنهم من أرسلنا عليه حاصبا ومنهم من أخذته الصيحة ومنهم من خسفنا به الأرض ومنهم من أغرقناوما كان الله ليظلمهم ولكن كانوا أنفسهم يظلمون(40)﴾ العنكبوت ﴿إنا أرسلنا عليهم حاصبا إلا آل لوط نجيناهم بسحر(34)﴾ الفمر
جاء في التفسير : حاصب : الريح القاصف التي تقذف بالحصى والحجارة والحصباء
الحصباء: الحصى الصغار
حصب جهنم: حطب ووقود - حجارة جهنم التي توقد
مختار الصحاح
● [حصب] ح ص ب: الحَصْبَاءُ بالمد الحصى ومنه المُحَصَّبُ وهو موضع الجمار بمنى و الحَاصِبُ الريح الشديدة تثير الحصباء و الحَصَبُ بفتحتين ما تحصب به النار أي ترمي وكل ما ألقيته في النار فقد حصَبْتَها به وبابه ضرب
الراغب:
حضب
- الحضب: الوقود، ويقال لما تسعر به النار: محضب، وقرئ: (حضب جهنم) (سورة الأنبياء آية 98. وهي قراءة شاذة، قرأ بها ابن عباس واليماني. راجعك المحتسب 2/66؛ والبحر 6/340).
ملخص اللسان
1.     حَصِبَ جِلدُه يَحْصَبُ، وحُصِبَ فهو مَحْصُوب: البَثْر الذي يَخْرُج بالبَدَن ويظهر في الجِلْد،
2.     والحَصَبُ والحَصْبةُ: الحجارةُ والحصى،
3.     والحَصْباء: الحَصى،
4.     وحَصَّبَ الموضعَ: أَلقَى فيه الحَصى الصِّغار،
5.     والحاصِبُ: رِيحٌ شَدِيدة تَحْمِل التُّرابَ والحَصْباءَ؛
6.     إِنَّا أَرْسَلْنا عليهم حاصِباً؛ أَي عَذاباً يَحْصِبُهم  أَي يَرْمِيهم بحجارة مِن سِجِّيل؛
7.     حاصِباً أَي ريحاً تَقْلَعُ  الحَصْباء لقوّتها،
8.     والحَصَبُ: كُلُّ ما أَلقَيْتَه في النَّار من حَطَب وغيره.
9.      الحَصَبَ :الحَطَبُ.
10.                        وحَصَبَ النارَ بالحَصَبِ يَحْصُبها حَصْباً: أَضْرَمَها.
11.                        فأَخرج من حَصْبائه، فإِذا ياقُوتٌ أَحمرُ، أَي حَصاه الذي في قَعْره.
12.                        أَرض مَحْصَبةُ: ذاتُ حَصْباء،
13.                        والحَصْبُ: رَمْيُكَ بالحَصْباءِ.
14.                         رماه بالحَصْباءِ وتحاصَبُوا: تَرامَوْا بالحَصْباءِ،
15.                         والحَصْباءُ: صِغارُها وكِبارُها.
16.                         أَنه رأَى رَجلين يَتَحدّثان، والإِمامُ يَخْطُب، فَحَصَبَهما أَي رَجَمَهُما بالحَصْباءِ ليُسَكّتَهُما.
17.                         والإِحْصابُ: أَن يُثِيرَ الحَصى في عَدْوِه.
18.                        أَن عُمر، رضي اللّه عنه، أَمَرَ بتَحْصِيبِ المسجد، وذلك أَن يُلقَى فيه الحَصى الصغارُ،
19.                        والـمُحصَّب: موضع رَمْيِ الجِمار بِمِنىً،
20.                        التَّحْصِيبُ النَّوْمُ بالشِّعْبِ،
21.                        ليس التَّحْصِيبُ بشيءٍ، أَرادت به النومَ بالـمُحَصَّبِ، ع
22.                        التَّحْصِيبُ إذا نَفَر الرَّجلُ مِن مِنى إِلى مكة، للتَّوْدِيعِ،
23.                        التَّحْصِيبُ: نُزولُ الـمُحَصَّب بمكة.
24.                        الـمُحَصَّبُ: حيث يُرْمَى الجمارُ؛
25.                        أَصابَكم حاصِبٌ أَي عَذابٌ من اللّه،
26.                        الحاصِب: الرُّماةَ.
27.                         الحاصِبُ: العَدَدُ  الكَثِيرُ من الرَّجَّالةِ،
28.                        الحاصِبُ: الحَصْباء في الرِّيح،
29.                        وريحٌ حَصِبةٌ: فيها حَصباء.
30.                        الحَصَبُ: الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّور، أَو في وَقُودٍ،
31.                         حَصَبُ جهنم أَي يُلْقَوْن فيها، كما يُلْقَى الحَطَبُ في النارِ.
32.                        الحَصَبُ: ما رَمَيْتَ به في النار.
33.                        حَصَبُ جهنم: هو حَطَبُ جهنم بالحَبَشية.
34.                        وحَصَبَ في الأَرض: ذَهَبَ فيها.
لسان العرب
● - حصب: الحَصْبةُ والحَصَبةُ والحَصِبةُ، بسكون الصاد وفتحها وكسرها: البَثْر الذي يَخْرُج بالبَدَن ويظهر في الجِلْد، تقول منه: حَصِبَ جِلدُه، بالكسر، يَحْصَبُ، وحُصِبَ فهو مَحْصُوبٌ. وفي حديث مَسْرُوقٍ: أَتَيْنا عبدَاللّهِ في مُجَدَّرِينَ ومُحَصَّبِينَ، هم الذين أَصابَهم الجُدَرِيُّ والحَصْبةُ.  والحَصَبُ والحَصْبةُ: الحجارةُ والحصى، واحدته حَصَبةٌ، وهو نادر.  والحَصْباء: الحَصى، واحدته حَصَبة، كقَصَبةٍ وقَصَباءَ؛ وهو عند سيبويه اسم للجمع. وفي حديث الكَوْثَرِ: فأَخرج من حَصْبائه، فإِذا ياقُوتٌ أَحمرُ، أَي حَصاه الذي في قَعْره.  وأَرضٌ حَصِبةٌ ومَحْصَبةٌ، بالفتح: كثيرة الحَصباءِ. قال الأَزهري: أَرض مَحْصَبةُ: ذاتُ حَصْباء، ومَحْصاةٌ: ذاتُ حَصى. قال أَبو عبيد: وأَرضٌ مَحْصَبةٌ: ذاتُ حَصْبةٍ، ومَجْدَرةٌ: ذاتُ جُدَرِيٍّ، ومكانٌ حاصِبٌ: ذُو حَصْباء. وفي الحديث: أَنه نَهى عن مَسِّ الحَصْباءِ في الصلاةِ،  \<ص:319>  كانوا يُصَلُون على حَصْباءِ المسجد، ولا حائلَ بين وجوههم وبَيْنَها، فكانوا إِذا سجدوا، سَوَّوْها بأَيديهم، فنُهُوا عن ذلك، لأَنه فِعْلٌ من غير أَفعالِ الصلاة، والعَبَثُ فيها لا يجوز، وتَبْطُلُ به إِذا تكرَّر؛ومنه الحديث: إِن كان لا بدّ من مَسِّ الحَصْباءِ فواحدةً، أَي مَرَّةً واحدة، رُخِّصَ له فيها، لأَنها غير مكرّرة.  ومكانٌ حَصِبٌ: ذُو حَصْباء على النَّسَب، لأَنا لم نَسْمع له فِعْلاً؛  قال أَبو ذُؤَيْب:  فكَرَعْنَ في حَجَراتِ عَذْبٍ بارِدٍ،  * حَصِبِ البِطاحِ، تَغِيبُ فيه الأَكْرُعُ  والحَصْبُ: رَمْيُكَ بالحَصْباءِ.  حَصَبَهُ يَحْصِبُه حَصْباً(1)  (1 قوله «حصبه يحصبه» هو من باب ضرب وفي لغة  من باب قتل ا هـ مصباح.): رماه بالحَصْباءِ وتحاصَبُوا: تَرامَوْا بالحَصْباءِ، والحَصْباءُ: صِغارُها وكِبارُها.  وفي الحديث الذي جاءَ في مَقْتَل عثمان، رضي اللّه عنه، قال: إِنهم تَحاصَبُوا في المسجد، حتى ما أُبْصِرَ أَدِيمُ السماءِ، أَي تَرامَوْا بالحَصْباءِ. وفي حديث ابن عمر: أَنه رأَى رَجلين يَتَحدّثان، والإِمامُ يَخْطُب، فَحَصَبَهما أَي رَجَمَهُما بالحَصْباءِ ليُسَكّتَهُما.  والإِحْصابُ: أَن يُثِيرَ الحَصى في عَدْوِه. وقال اللحياني: يكون ذلك في الفَرَس وغيره مـما يَعْدُو؛ تقول منه: أَحْصَبَ الفرسُ وغيره.  وحَصَّبَ الموضعَ: أَلقَى فيه الحَصى الصِّغار، وفَرَشَه بالحَصْباءِ.  وفي الحديث: أَن عُمر، رضي اللّه عنه، أَمَرَ بتَحْصِيبِ المسجد، وذلك أَن يُلقَى فيه الحَصى الصغارُ، ليكون أَوْثرَ للـمُصَلِّي، وأَغْفَرَ لِما يُلْقى فيه من الأَقْشابِ والخَراشِيِّ والأَقْذارِ. والحَصْباءُ: هو الحَصى الصغار؛ ومنه الحديث الآخَرُ: أَنه حَصَّبَ المسجدَ وقال هو أَغْفَرُ للنُّخَامةِ، أَي أَسْتَرُ للبُزاقة، إِذا سقَطَت فيه؛ والأَقْشابُ: ما يَسْقُط من خُيوطِ خِرَقٍ، وأَشياء تُسْتَقْذَر.  والـمُحصَّب: موضع رَمْيِ الجِمار بِمِنىً، وقيل: هو الشِّعْبُ الذي  مَخْرَجُه إِلى الأَبْطَحِ، بين مكة ومِنى، يُنامُ فيه ساعةً من الليل، ثم يُخرج إِلى مكة، سُمّيا بذلك للحَصى الذي فيهما. ويقال لموضع الجمار أَيضاً: حِصاب، بكسر الحاءِ. قال الأَزهري: التَّحْصِيبُ النَّوْمُ بالشِّعْبِ، الذي مَخْرَجُه إِلى الأَبْطَحِ ساعةً مِن الليلِ، ثم يُخْرَجُ إِلى مكةَ، وكان موضعاً نَزَلَ به رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، مِن غير أَن سَنَّه للناسِ، فَمَن شاءَ حَصَّبَ، ومن شاءَ لم يُحَصِّبْ؛ ومنه حديث عائشةَ، رضي اللّه عنها: ليس التَّحْصِيبُ بشيءٍ، أَرادت به النومَ بالـمُحَصَّبِ، عند الخُروجِ من مَكةَ، ساعةً والنُّزُولَ به. ورُوِي عن عمر، رضي  اللّه عنه، أَنه قال: يَنْفِرُ الناسُ كُلُّهم إِلاَّ بَنِي خُزَيْمَةَ، يعني قريشاً لا يَنْفِرُون في النَّفْرِ الأَوّل. قال وقال: يا آلَ خُزَيْمَةَ حَصِّبُوا أَي أَقِيموُا بالـمُحَصَّبِ. قال أَبو عبيد: التَّحْصِيبُ إذا نَفَر الرَّجلُ مِن مِنى إِلى مكة، للتَّوْدِيعِ، أَقامَ بالأَبْطَحِ حتى يَهْجَعَ بها ساعةً مِنَ الليل، ثم يَدْخُل مكة. قال: وهذا شيءٌ كان يُفْعَل، ثم تُرِكَ؛ وخُزَيْمَةُ هم قُرَيْش وكِنانةُ، وليس فيهم أَسَدٌ. وقال القعنبي: التَّحْصِيبُ: نُزولُ الـمُحَصَّب بمكة. وأَنشد:  فَلِلّهَ عَيْنا مَن رَأَى مِنْ تَفَرُّقٍ *  أَشَتَّ، وأَنْأَى مِنْ فِراقِ الـمُحَصَّبِ  \<ص:320>  وقال الأَصمعي: الـمُحَصَّبُ: حيث يُرْمَى الجمارُ؛ وأَنشد:  أَقامَ ثَلاثاً بالـمُحَصَّبِ مِن مِنًى،  *  ولَـمَّا يَبِنْ، للنَّاعِجاتِ، طَرِيقُ  وقال الراعي:  أَلم تَعْلَمي، يا أَلأَمَ النَّاسِ، أَنَّني  *  بِمَكَّةَ مَعْرُوفٌ، وعِندَ الـمُحَصَّبِ  يريد موضع الجِمار.  والحاصِبُ: رِيحٌ شَدِيدة تَحْمِل التُّرابَ والحَصْباءَ؛ وقيل: هو ما  تَناثَر من دُقاقِ البَرَد والثَّلْجِ. وفي التنزيل: إِنَّا أَرْسَلْنا عليهم حاصِباً؛ وكذلك الحَصِبةُ؛ قال لبيد:  جَرَّتْ عَلَيها، أَنْ خَوَتْ مِنْ أَهْلِها،  *  أَذْيالَها، كلُّ عَصُوفٍ حَصِبَهْ(1)  (1 قوله «جرت عليها» كذا هو في بعض نسخ الصحاح أيضاً والذي في التكملة جرت عليه.)  وقوله تعالى: إِنَّا أَرْسَلْنا عليهم حاصِباً؛ أَي عَذاباً يَحْصِبُهم  أَي يَرْمِيهم بحجارة مِن سِجِّيل؛ وقيل: حاصِباً أَي ريحاً تَقْلَعُ  الحَصْباء لقوّتها، وهي صغارها وكبارها. وفي حديث علي، رضي اللّه عنه، قال للخَوارج: أَصابَكم حاصِبٌ أَي عَذابٌ من اللّه، وأَصله رُميتم بالحَصْباءِ من السماءِ. ويقال للرِّيحِ التي تَحْمِل الترابَ والحَصى: حاصِبٌ، وللسَّحابِ يَرْمِي بالبَرَد والثَّلْج: حاصِبٌ، لأَنه يَرْمِي بهما رَمْياً؛ قال الأَعشى:  لنا حاصِبٌ مِثْلُ رِجْلِ الدَّبَى،  * وجَأْواءُ تُبْرقُ عنها الهَيُوبا  أَراد بالحاصِب: الرُّماةَ. وقال الأَزهري: الحاصِبُ: العَدَدُ  الكَثِيرُ من الرَّجَّالةِ، وهو معنى قوله:  لنا حاصِبٌ مِثْلُ رِجْلِ الدَّبَى  ابن الأَعرابي: الحاصِبُ مِن التّراب ما كان فيه الحَصْباء. وقال ابن شميل: الحاصِبُ: الحَصْباء في الرِّيح، كان يَوْمُنا ذا حاصِبٍ. ورِيحٌ حاصِبٌ، وقد حصَبَتْنا تَحْصِبُنا. وريحٌ حَصِبةٌ: فيها حَصباء. قال ذو الرمة:  حَفِيفُ نافِجةٍ، عُثْنُونُها حَصِب  والحَصَبُ: كُلُّ ما أَلقَيْتَه في النَّار من حَطَب وغيره. وفي  التنزيل: إِنَّكم وما تَعْبُدُون مِن دُونِ اللّه حَصَبُ جَهَنَّم. قال  الفرَّاءُ: ذكر أَن الحَصَبَ في لغة أَهل اليمن الحَطَبُ. ورُوِي عن علي، كرّم اللّه وجهه: أَنه قرأَ حَطَبُ جَهَنَّمَ. وكلُّ ما أَلْقَيْتَه في النار، فقد حَصَبْتَها به، ولا يكون الحَصَبُ حَصَباً، حتى يُسْجَر به. وقيل: الحَصَبُ: الحَطَبُ عامّةً.  وحَصَبَ النارَ بالحَصَبِ يَحْصُبها حَصْباً: أَضْرَمَها.  الأَزهري: الحَصَبُ: الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّور، أَو في وَقُودٍ،  فأَمـّا ما دام غير مستعمل للسُّجُورِ، فلا يسمى حَصَباً.  وحَصَبْتُه أَحْصِبُه: رمَيْته بالحَصْباءِ. والحَجرُ الـمَرْمِيُّ به:  حَصَبٌ، كما يقال: نَفَضْتُ الشيءَ نَفْضاً، والمنفوضُ نَفَضٌ، فمعنى قوله حَصَبُ جهنم أَي يُلْقَوْن فيها، كما يُلْقَى الحَطَبُ في النارِ. وقال الفرَّاءُ: الحَصَبُ في لغة أَهل نجد: ما رَمَيْتَ به في النار. وقال عكرمة: حَصَبُ جهنم: هو  \<ص:321>  حَطَبُ جهنم بالحَبَشية. وقال ابن عرفة: إِن كان أَراد أَن العرب تكملت به فصار عَرَبيةً، وإِلا فليس في القرآن غيرُ العربيةِ. وحَصَبَ في الأَرض: ذَهَبَ فيها. وحَصَبةُ: اسم رجل، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  أَلَسْتَ عَبْدَعامِرِ بنِ حَصَبَهْ  ويَحْصَبُ: قبيلةٌ، وقيل: هي يَحْصُبُ، نقلت من قولك حَصَبَه بالحصى، يَحْصُبُه، وليس بقويّ. وفي الصحاح: ويَحْصِبُ، بالكسر: حَيٌّ من اليمن، وإِذا نسبت إِليه قلت: يَحْصَبِيٌّ، بالفتح، مثل تَغْلِبَ وتَغْلَبِيٍّ.
مقاييس اللغة:
(حصب) الحاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من أجزاء الأرض، ثم يشتقّ منه، وهو الحصباء، وذلك جنسٌ من الحَصَى. ويقال حَصَبْتُ الرّجلَ بالحَصبَاء. وريحٌ حاصب، إذا أتَتْ بالغُبار. فأمّا الحَصْبَةُ فَبثْرةٌ تخرج بالجَسدِ، وهو مشبَّه بالحَصْباء. فأمَّا المُحَصَّب بمِنىً فهو موضع الجِمار. قال ذو الرمة:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])
يريد نفر اليمانينَ حين ينْصرفون. والهديل هاهنا: أصوات الحمام. أراد أنّها ذَكَرت الطير في أهلها فحنّت إليها.
ومن الباب الإحصاب: أن يُثِير الإنسانُ الحصَى في عَدْوِه. ويقال أرض مَحْصَبَةٌ، ذاتُ حَصْباء. فأمّا قولُهم حَصَّب القوم عن صاحبهم *يُحَصِّبون، فذلك تَوَلِّيهِمْ عنه مسرِعين كالحاصب، وهي الريح الشديدة. فهذا محمولٌ على الباب.
ويقال إنّ الحصِبَ من الألبان الذي لا يُخرِج زُبدَه، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنه كأنه من بَرْده يشتدّ حتى يصير كالحصباء فلا يُخرج زُبْداً([13]).
القاموس المحيط:
الحَصْبَةُ، ويُحَرَّكُ، وكَفَرِحَةٍ بَثْرٌ يَخْرُجُ بالجَسَدِ، وقد حُصِبَ، بالضم، فَهُوَ مَحْصوبٌ، وحَصِبَ، كَسَمِعَ. والحَصَبُ، مُحَرَّكَةً، والحَصْبَةُ الحِجارَةُ، واحِدَتُها حَصَبَةُ، مُحَرَّكَةً نادِرٌ، والحَطَبُ، وما يُرْمى به في النَّارِ حَصَبٌ، أو لا يكونُ الحَطَبُ حَصَباً حتى يُسْجَرَ به. والحَصْباءُ الحَصى، واحِدَتُها حَصَبَةٌ، كَقَصَبَةً. وأرضٌ حَصِبَةٌ، كَفَرِحَةٍ، ومَحْصَبَةٌ كَثيرَتُها.
وحَصَبَهُ: رَماهُ بها، والمَكانَ: بَسَطَها فيه، كحَصَّبَه، وعن صاحِبِهِ: تَوَلَّى، كأحْصَبَ. وتَحاصَبُوا: تَرامَوْا بها. وأحْصَبَ: أثارَ الحَصْباءَ في جَرْيِهِ. ولَيْلَةُ الحَصْبَةِ، بالفتح: التي بَعْدَ أيامِ التَّشْرِيقِ. والتَّحْصيبُ: النَّوْمُ بالمُحَصَّبِ: الشِّعْبِ الذي مَخْرَجُهُ إلى الْأَبْطَحِ ساعَةً مِنَ اللَّيْلِ، والمُحَصَّبُ: موضِعُ رَمْيَ الجِمارِ بِمِنىً. والحاصِبُ: رِيحٌ تَحْمِلُ التُّرابَ، أو هو ما تَناثَرَ من دُقاقِ الثَّلْجِ والبَرَدِ، والسَّحابُ الذي يَرْمي بهما. والحَصَبُ، مُحَرَّكَةً: انْقِلابُ الوَتَرِ عَنِ القَوْسِ، وبِهاءٍ: اسمُ رَجُلٍ. وكَكَتِفٍ: اللَّبَنُ لا يَخْرُجُ زُبْدُهُ من بَرْدِهِ. وكَزُبَيْر: ع باليَمَنِ فاقَتْ نِساؤُهُ حُسْناً، ومنه: " إذا دَخَلْتَ أرضَ الحُصَيْبِ فَهَرْول " . ويَحْصُبُ، مُثّلَّثَةٌ الصَّادِ حيٌّ بها والنِّسبةُ مُثّلَّثَةٌ أيضاً، لا بالفتح فقط كما زَعَمَ الجوهرِيُّ. وكَيَضْرِبُ: قَلْعَةٌ بالْأَنْدَلُسِ، منها: سَعْدُ بنُ مَقْرونٍ، والنَّابِغَةُ بن إبراهيم، المُحَدِّثانِ. وبُرَيْدَةُ بنُ الحُصَيْبِ، كَزُبَيْرٍ: صحَابِيُّ. ومحمدُ بنُ الحُصَيْبِ: حَفِيدُهُ. وتَحَصَّبَ الحمَامُ: خَرَجَ إلى الصَّحْراءِ لِطَلَبِ الحَبِّ.
تاج العروس:
ح ص ب
الحَصْبَةُ ويُحَرَّكُ والحَصِبَةُ كَفَرِحَةٍ وهذه عن الفَرَّاءِ : بَثْرٌ يَخْرُجُ بالجَسَدِ ومنه تقول : قد حُصِبَ بالضَّمِّ كما تقول : قد جُدِرَ فهو مَحْصُوبٌ ومَجْدُورٌ وحَصِب كَسَمعَ يَحْصَبُ فهو مَحْصُوبٌ أيضاً والمُحَصَّبُ كَالمُجَدَّرِ وفي حَدِيثِ مَسْرُوقٍ " أَتَيْنَا عَبْدَ اللهِ فِي مُجَدَّرِينَ ومُحَصَّبِينَ " هم الَّذِين أَصَابَهُمُ الجُدَرِيُّ والحَصْبَةُ
والحَصَبُ مُحَرَّكَةً والحَصْبَةُ بفَتْحٍ فَسُكُونٍ : الحِجَارَةُ وَاحِدَتُهَا حَصَبَةٌ مُحَرَّكَةً كَقَصَبَةٍ وهو نَادِرٌ وحَصَبْتُه : رَمَيْتُهُ بها والحَجَرُ المَرْمِيُّ به حَصَبٌ كما يقال نَفَضْتُ الشيءَ نَفْضاً والمَنْفُوضُ نَفَضٌ والحَصَبُ : الحَطَبُ عَامَّةً وقَال الفَرَّاءُ : هي لُغَةُ اليَمَنِ وكُلُّ ما يُرْمَى به في النَّارِ من حَطَبٍ وغَيْرِه فهو حَصَبٌ وهو لُغَةُ أَهْلِ نَجْدٍ كما رُوِيَ عن الفَرَّاءِ أَيضاً أَوْ لاَ يَكُونُ الحَطَبُ حَصَباً حَتَّى يُسْجَرَ به وفي التنزيل " إنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ " . وحَصَبَ النَّارَ بالحَصَبِ يَحْصُبُهَا حَصْباً : أَضْرَمَهَا وقال الأَزهَرِيُّ الحَصَبُ : الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّورٍ أَوْ في وَقُودٍ فأَمَّا مَا دَامَ غَيْرَ مُسْتَعْمَلٍ للسَّجُورِ فلا يُسَمَّى حَصَباً وقال عِكْرِمَةُ : حَصَبُ جَهَنَّمَ هو حَطَبُ جَهَنَّمَ بالحَبَشِيَّةِ قال ابْنُ عَرَفَةَ : إنْ كان أَرَادَ أَنَّ العَرَبَ تَكَلَّمَتْ به فَصَارَ عَرَبِيَّةً وإلاَّ فليس في القُرْآنِ غَيْرُ العَرَبِيّةِ
والحَصْبَاءُ : الحَصَى وَاحِدَتُهَا حَصَبَةٌ مُحَرَّكَةً كَقَصَبَةٍ وحَصْبَاءُ كقَصْبَاءَ وهو عندَ سيبويهِ اسمٌ للجَمْعِ وفي حَدِيثِ الكَوْثَرِ " فَأَخْرَجَ من حَصْبَائِهِ فَإذَا يَاقُوتٌ أَحْمَرُ " أي حَصَاهُ الذي في قَعْرِه وفي الحديث " أَنَّهُ نَهَى عن مَسِّ الحَصْبَاءِ في الصَّلاَةِ " كَانُوا يُصَلُّونَ على حَصْبَاءِ المَسْجِدِ ولا حَائِلَ بين وُجُوهِهِم وبينها فكانوا إذَا سَجَدُوا سَوَّوْهَا بِأَيْدِيهِمْ فَنُهُوا عن ذلك لأَنَّهُ فِعْلٌ مِنْ غير أفعالِ الصَّلاَةِ والعَبَثُ فيها لا يَجُوزُ وتَبْطُلُ به إذَا تَكَرَّرَ ومنه الحَدِيثُ " إنْ كَان لاَ بُدَّ مِنْ مَسِّ الحَصْبَاءِ فَوَاحدَةً " أَي مَرَّةً وَاحِدَةً رُخِّصَ له فِيها لأَنَّهَا غَيْرُ مُكَرَّرَةٍ
وأَرْضٌ حَصِبَةٌ كَفَرِحَةٍ ومَحْصَبَةٌ بالفَتْحِ : كَثِيرَتُهَا أَي الحَصْبَاءِ وقَال الأَزهريُّ : مَحْصَبَةٌ : ذَاتُ حَصْبَةٍ ومَجْدَرَةٌ : ذَاتُ جُدَرِيٍّ وَمكَانٌ حَاصِبٌ ذو حَصْبَاءَ كَحَصِبٍ على النَّسَبِ لأَنَّا لم نَسْمَعْ له فِعْلاً قال أَبُو ذُؤَيْبٍ :
فَكَرَعْنَ فِي حَجَرَاتِ عَذْب بارِدٍ ... حَصِبِ البِطَاحِ تَغِيبُ فِيهِ الأَكْرُعُ والحَصْبُ : رَمْيُكَ بِالحَصْباءِ حَصَبَهُ يَحْصُبُهُ حَصْباً : رَمَاهُ بها وفي حَديثِ ابن عُمَرَ أَنَّهُ رَأَى رَجُلَيْنِ يَتَحَدَّثَانِ والإِمَامُ يَخْطُبُ فَحَصَبَهُمَا " أَي رَجَمَهَا بِالحَصْبَاءِ وحَصَبَ المَكَانَ : بَسَطَهَا فيه أَيْ أَلْقَى فِيهِ الحَصْبَاءَ الصِّغَارَ وفَرَشَهُ بالحَصْبَاءِ وفي الحديثِ " أَنَّهُ حَصَبَ المَسْجِدَ وقَالَ : هُوَ أَغْفَرُ للنُّخَامَةِ " أَيْ أََسْتَرُ لِلْبُزَاقَةِ إذَا سَقَطَتْ فِيهِ كَحَصَّبَهُ في الحَدِيثِ " أَنَّ عُمَرَ رَضِيَ الله عنه أَمَرَ بِتَحْصِيبِ المَسْجِدِ "
والحَصْبَاءُ هو الحَصَى الصِّغَارُ
وحَصَبَ عن صَاحِبِهِ : تَوَلَّى عنه مُسْرِعاً كَحَاصِبِ الرِّيحِ كَأَحْصَبَ وفي الأَرْضِ : ذَهَبَ فيها
وفي الحَدِيثِ الذي جَاءَ في مَقْتَلِ عُثْمَانَ رَضِيَ اللهُ عنه قال : " إنَّهُمْ تَحَاصَبُوا فِي المَسْجِدِ حَتَّى مَا أُبْصِرَ أَدِيمُ السَّمَاءِ " أَي تَرَامَوْا بهَا والحَصْبَاءُ : صِغَارُهَا وكِبَارُهَا
والإِحْصَابُ : أَنْ يُثِيرَ الحَصَى فِي عَدْوِهِ وقال اللِّحْيَانِيُّ : يكون ذلك في الفَرَسِ وغيرِه مِمَّا يَعْدُو تَقُولُ منه : أَحْصَبَ الفَرَسُ وغَيْرُه إذَا أَثَارَ الحَصْبَاءَ فِي جَرْيِهِ وفَرَسٌ مُلْهِبٌ مُحْصِب
وَلَيْلَةُ الحَصْبَةِ بِالفَتْحِ فالسُّكُونِ هي اللَّيْلَةُ الَّتي بعد أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وقال الأَزهريُّ : التَّحْصِيبُ : النَّوْمُ بِالمُحَصَّبِ اسْمِ الشِّعْبِ الذِي مَخْرَجُهُ إلى الأَبْطَحِ بَيْنَ مَكَّةَ ومِنًى يُقَامُ فيه سَاعَةً مِن اللَّيْلِ ثمَّ يُخرَج إلى مَكَّةَ سُمِّيَ به لِلْحَصْبَاءِ الذي فيه وكان مَوْضِعاً نَزَلَ بِهِ رسُولُ الله صلى الله عليه وسلم مِن غَيْرِ أَنْ سَنَّهُ لِلنَّاسِ فَمَنْ شَاءَ حَصَّبَ ومَنْ شَاءَ لم يُحَصِّبْ . ومنه حَدِيثُ عَائِشةَ رَضِي اللهُ عنها " ليْسَ التَّحْصِيبُ بشَيْءٍ " أَرادَتْ به النَّوْمَ بالمُحَصَّبِ عند الخُرُوج مِن مَكَّةَ سَاعَةً والنُّزُولَ به ورُوِيَ عن عُمَرَ أَنَّهُ قَال " يَنْفِرُ النَّاسُ كُلُّهُمْ إلاَّ بَنِي خُزَيْمَةَ - يَعْنِي قُرَيْشاً - لا يَنْفِرُونَ فِي النَّفْرِ الأَوَّلِ قال : وقال : يا آل خُزَيْمَةَ حَصِّبُّوا " أَي أَقِيمُوا بالمُحَصَّبِ وقال أَبُو عُبَيْدٍ : التَّحْصِيبُ إذَا نَفَرَ الرَّجُلُ مِن مِنًى إلى مَكَّةَ لِلتَّوْدِيعِ أَقَامَ بالأَبْطَحِ حتى يَهْجَعَ بها سَاعَةً مِن اللَّيْلِ ثُمَّ يَدْخُل مَكَّةَ قال : وهذَا شيءٌ كان يُفعَلُ ثُمَّ تُرِكَ وخُزَيْمضةُ هم قُرَيْشٌ وكِنَانَةُ وليس فيهم أَسَدٌ وقال القَعْنَبِيّ : التَّحْصِيبُ : نُزُولُ المُحَصَّبِ بِمَكَّةَ واَنشد :
فَلِلَّهِ عَيْنَا مَنْ رَأَى مِنْ تَفَرُّقٍ ... أَشَتَّ وأَنْأَى مِنْ فِرَاقِ المُحَصَّبِ أَو هو أَي المُحَصَّبُ : مَوْضِعُ رَمْيِ الجِمَارِ بِمِنًى قاله الأَصْمَعِيُّ وأنشد :
أَقَامَ ثَلاَثاً بالمُحَصَّبِ مِنْ مِنًى ... ولَمَّا يَبِنْ لِلنَّاعِجَاتِ طَرِيقُ وقال الرَّاعي :
أَلَمْ تَعْلَمِي يا أَلأَمَ النَّاسِ أَنَّنِي ... بِمَكَّةَ مَعْرُوفٌ وعِنْدَ المُحَصَّبِ يُرِيدُ مَوْضِع الجِمَارِ ويقال له أَيْضاً : حِصَابٌ بِكَسْرِ الحَاءِ
والحَاصِبُ رِيحٌ شَدِيدَةٌ تَحْمِلُ التُّرَابَ والحَصْبَاءَ أَو هو ما تَنَاثَرَ مِن دُقَاقِ الثَّلْجِ والبَرَدِ وفي التَّنْزِيلِ " إنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِباً " وكذلك الحَصِبَةُ قَالَ لَبِيدٌ :
جَرَّتْ عَلَيْهَا أَنْ خَوَتْ مِنْ أَهْلِهَا ... أَذْيَالَهَا كُلُّ عَصُوفٍ حَصِبَهْ وقوله : " إنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِم حَاصِباً " أَي عَذَاباً يَحْصِبُهُمْ أَي يَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِن سِجِّيلٍ وقيل : حَاصِباً أَي رِيحاً تَقْلَعُ الحَصْبَاءَ لِقُوَّتِهَا وهي صِغَارُهَا وكِبَارُهَا وفي حدِيثِ عليٍّ رَضِيَ الله عنه قَالَ لِلْخَوَارِجِ " أَصَابَكُمْ حَاصِبٌ " أي عَذَابٌ مِن اللهِ وأَصْلُهُ رُمِيتُمْ بالحصْبَاءِ مِن السماءِ ويقال لِلرِّيح التي تَحْمِلُ التُّرَابَ والحَصى : حَاصِبٌ والحَاصِبُ : السَّحَابُ لأَنَّهُ يَرْمِي بِهِما أَي الثَّلْجِ والبَرَدِ رَمْياً وقال الأَزهريُّ : الحَاصِبُ : العَدَدُ الكَثِيرُ مِن الرَّجَّالةِ وهو مَعْنَى قولَ الأَعشى :
" لَنَا حَاصِبٌ مِثْلُ رِجْلِ الدَّبَى وقِيل المُرَادُ بِهِ الرُّمَاةُ وعنِ ابنِ الأَعْرَابِيِّ : الحَاصِبُ مِنَ التُّرَابِ مَا كَانَ فيه الحَصْبَاءُ . وقال ابن شُمَيْلٍ : الحَاصِبُ : الحَصْبَاءُ في الرِّيحِ كَانَ يَوْمُنَا ذَا حَاصِبٍ وَرِيحٌ حَاصِبٌ وحَصِبَةٌ : فِيهَا حَصْبَاءُ قال لبيد :
جَرَّتْ عَلَيْهَا أَنْ خَوَتْ مِنْ أَهْلِهَا ... أَذْيَالَهَا كُلُّ عَصُوفٍ حَصِبَهْ وتقول : هُو حَاصِب ليسَ بِصَاحِب
والحَصَبُ مُحَرَّكَةً وضَبَطَهُ الصاغانيُّ بالفَتْحِ : انْقِلاَبُ الوَتَرِ عن القَوْسِ قال :
" لاَ كَزَّةِ السَّيْرِ وَلاَ حَصُوبِ ويقَال : هو وَهَمٌ إنَّمَا هو الحَضْبُ بالضَّادِ المُعْجَمَةِ لا غيرُ كما سَيَأْتِي
وحَصَبَةُ بِهَاءٍ مِنْ غَيْرِ لاَم اسْمُ رَجُلٍ عن ابن الأَعْرَابِيّ وأَنشد :
" أَلَسْتَ عَبْدَ عَامِرِ بنِ حَصَبَهْ وحَصَبَةُ مِنْ بَنِي أَزْنَمَ جَدُّ ثَعْلَبَةَ بنِ الحَارِثِ اليَرْبُوعِيّ له ذِكرٌ في السِّيَرِ
والحَصِبُ كَكَتِفٍ هو اللَّبَنُ لا يَخْرُجُ زُبْدُهُ مِنْ بَرْدِه
وحُصَيْبٌ كَزُبَيْرٍ : ع باليَمَنِ وهو وَادِي زَبِيدَ حَرَسَهَا اللهُ تعالى وسَائِرَ بِلاَد المُسْلِمِينَ حَسَنُ الهَوَاءِ فَاقَتْ نِسَاؤُهُ حُسْناً وجَمَالاً وظَرَافَةً ورِقَّةً ومنه قَوْلُهُمُ المَشْهُورُ إذَا دَخَلْتَ أَرْضَ الحُصَيْبِ فَهَرْوِلْ أَي أَسْرِعْ في المَشْيِ لِئَلاَّ تُفْتَتَنَ بِهِنَّ
ويَحْصُبُ بنُ مَالِكٍ مُثَلَّثَةَ الصَّادِ : حَيٌّ بِهَا أَيْ باليَمَنِ وهو من حِمْيَرَ ذَكَرَ الحَافِظُ ابنُ حَزْمٍ في جَمْهَرَةِ الأَنْسَاب أَنَّ يَحْصُبَ أَخُوذِي أَصْبَحَ جَدِّ الإِمَامِ مَالِكٍ رَضِيَ الله عنه وقيل هي يَحْصُبُ نُقِلَتْ مِن قَوْلكَ : حَصَبَهُ بالحَصَى يَحْصُبُه وليس بِقَوِيٍّ والنِّسْبَةُ إليها مُثَلَّثَةً أَيْضاً لا بالفَتْحِ فقط كما زضعَمَ الجَوْهَرِيُّ وعِبَارَتُهُ في الصّحَاح : ويَحْصِبُ بالكَسْرِ : حَيٌّ من اليَمَنِ وإذَا نَسَبْتَ إليه قلت : يَحْصَبِيٌّ بالفَتْحِ مِثْل تَغْلِبَ وتَغْلَبِيٍّ وهكذا قالَهُ أَبُو عُبَيْد
قُلْت : ونَقلَ شَيْخُنَا عن ابنِ مَالِك في شَرْحِ الكَافِيَةِ ما نَصُّهُ : الجَيِّدُ في النَّسَبِ إلى تَغْلِبَ ونَحْوِه من الرُّبَاعِيِّ السَّاكِنِ الثَّانِي المَكْسُورِ الثَّالِثِ إبْقاءُ الكَسْرَةِ والفَتْح عنْدَ أَبي العَبَّاسِ وهو مَطَّرِدٌ وعِنْدَ سيبويهِ مَقْصُورٌ على السَّمَاعِ ومن المَنْقُولِ بالفَتْحِ والكَسْرِ تَغْلِبِيٌّ ويَحْصِبِيٌّ ويَثْرِبِيٌّ انْتَهى ونَقَلَ عنْ بَعْضِ شُيُوخِهِ أَنَّ فَتحَ العَيْنِ المَكْسُورَةِ من الرُّبَاعِيِّ شَاذّ يُحْفَظُ ما وَرَدَ منهُ ولا يُقَاسُ عَلَيْه صَحَّحَهُ بَعْضٌ وقَالُوا : هو مَذْهَبُ سِيْبَوَيْهِ والخَلِيلِ وقال بَعْضٌ : إنَّهُ يُقَاسُ وعُزِيَ لِلْمُبَرّدِ وابنِ السَّرَّاجِ والرُّمّانِيِّ والفَارِسِيِّ وتَوَسَّطَ أَبو مُوسَى الحَامِضُ فقال : المُخْتَارُ أَنْ لا يُفْتَحَ ونَقَلَ أَبُو القَاسِمِ البَطَلْيَوسِيُّ أَنَّ جَوَازَ الوَجْهَيْنِ فيه مَذْهَبُ الجُمْهُورِ وإنَّمَا خَالَفَ فيه أَبُو عَمْرو فالجَوْهريُّ إنَّمَا ذَكَرَ ما صَحَّ عِنْدَهُ كما هو مِن عادَتِهِ وهو رأْي المُبَرِّدِ ومَن وافَقَهُ ويَعْضُدُهُ النَّظَرُ وهو أَنَّ العَرَبَ دائِماً تَمِيلُ إلى التَّخْفِيفِ ما أَمكنَ فَحَسْبُ المَجْدِ أَنْ يًُقَلِّدَهُ لأنَّهُ في مَقَامِ الاجْتِهَادِ والنَظَّرِ وهو كَلامٌ ليس عَلَيْهِ غُبَارٌ
ويَحْصِبٌ كَيَضْرِب : قَلْعَةٌ بالأَنْدَلُسِ . سُمِّيَتْ بِمَن نَزَلَ بها مِن اليَحْصَبِيِّينَ مِن حِمْيَرَ فكان الظاهر فيه التَّثْلِيث أَيضاً كما جَرَى عَلَيْهِ مُؤرِّخُو الأَنْدَلُسِ . سُمِّيَتْ بِمَن نَزَلَ بها مِن اليَحْصَبِيِّينَ مِن حِمْيَرَ فكان الظاهر فيه التَّثْلِيث أَيضاً كما جَرَى عَلَيْهِ مُؤرِّخُو الأَنْدَلُسِ منها سَعِيدُ بن مَقرُونِ بنِ عَفَّانَ له رِحْلَةٌ وسَمَاعٌ والنَابِغَةُ بنُ إبْرَاهِيمَ بنِ عَبْدِ الوَاحِدِ المُحَدِّثَانِ رَوَى الأَخِيرُ عن مُحَمَّدِ بنِ وَضَّاحٍ ومَاتَ سنة 313 والقَاضِي عِيَاضُ بْنُ مُوسَى اليَحْصَبِيُّ صَاحِبُ الشِّفَاءِ والمطالع في اللُّغَةِ وأَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْدَانَ اليَحْصِبَيُّ الأَنْدَلُسِيُّ كَتَبَ عنه السِّلَفِيُّ وكذَا أَخُوهُ أَبُو الحَسَنِ عَلِيٌّ مُحَدِّثُونَ ذَكَرَهُمَا الصَّابُونِيُّ
وبُرَيْدَةُ بنُ الحُصَيْبِ كَزُبَيْرٍ ابنِ الحَارِثِ بنِ الأَعْرَجِ الأَسْلَمِيُّ أبو الحُصَيْبِ صَحَابِيٌّ دُفِنَ بِمَرْوَ ومُحَمَّدُ بنُ الحُصَيْبِ بنِ أَوْسِ بنِ عَبْدِ اللهِ بنِ بُرَيْدَةَ حَفِيدُهُ وجَدُّهُ عَبْدُ اللهِ دُفِنَ بِجَاوَرْسَةَ إحْدَى قُرَى مَرْوَ
وتَحَصَّبَ الحَمَامُ : خَرَجَ إلى الصَّحْرَاءِ لطَلَبِ الحَبِّ
ومن المجاز : حَصَبُوا عنه : أَسْرَعُوا في الهَرَبِ كما في الأَساس
والأَحْصَبَانِ : تَثْنِيَةُ الأَحْصَبِ قال أَبو سَعِيدٍ : اسْمُ مَوْضعٍ باليَمَنِ يُنْسَبُ إليه أَبو الفَتْحِ أَحمدُ بنُ عبد الرحمن بن الحُسَين الأَحْصَبِيُّ الوَرَّاقُ كذا في المعجم
ويَحْصِبُ أَيضاً : مِخْلاَفٌ فيه قَصْرُ زَيْدَانَ يَزْعُمُونُ أَنه لم يُبْنَ قَطُّ مِثْلُه وبينَهُ وبينَ ذَمَارِ ثمانيةُ فراسخَ ويقال له : عِلْوُ يَحْصِبَ وبينه وبين قَصْرِ السَّمَوْأَلِ ثَمَانِيَةُ فَراسِخَ وسِفْلُ يَحْصِب : مِخْلاَفٌ آخَرُ كذا في المعجم

_Türkçe çeviri henüz yok_
