# حصد (ح-ص-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hasad: Biçilen ekin demektir

- Harfler: ح - ص - د
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَصِيدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Biçilmiş | 2 | 2 | [10:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/10:24.md) |
| [الْحَصِيدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%90.md) | الْفَعِيلِ | Biçilmiş | 1 | 1 | [50:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/50:9.md) |
| [حَصَادِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعَالِهِ | Onun hasadı | 1 | 1 | [6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/6:141.md) |
| [حَصَدْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Biçtiniz | 1 | 1 | [12:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/12:47.md) |
| [وَحَصِيدٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8C.md) | وَفَعِيلٌ | Ve biçilmiş | 1 | 1 | [11:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/11:100.md) |

## Mücavir kökler — 57 mücavir (73 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Ekin demektir
2. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Ekel pas demektir
3. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Bitki
4. [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir
5. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Su
6. [رمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Nar meyvesi veya ağacı demektir
7. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
8. [زخرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Süs, desen demektir
9. [سنبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Başaklar
10. [مسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Dün
11. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bulanık su demektir
12. [دأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · De’b (hemze) : Dabbe yürüyen hayvandır
13. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zeytindir
14. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Benzeşen
15. [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
16. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bahçe demektir
17. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
18. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seneler
19. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hurma ağacıdır
20. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Aşırı gidenler
21. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Meyve demektir
22. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yırtıcı hayvan demektir
23. [قصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Anlatırız
24. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
25. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Nezle” konaklama yeri demektir
26. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Birkan yanardağ demektir
27. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
28. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
29. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
30. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
31. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
32. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
33. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kasaba
34. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
35. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
36. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Az
37. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
38. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
39. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
40. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
41. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hilal yeni ay demektir
42. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kıdr kazandır
43. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
44. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
45. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
46. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
47. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
48. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
49. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
50. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
51. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
52. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
53. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
54. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
55. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
56. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
57. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حصد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md), [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Olgunlaşan bitkiyi dipten kesip devirme ve düğümü sıkıca pekiştirme |
| Çekirdek Özet 2 | Sürecin nihayete erip semerenin devşirilmesi veya helak ile kökten kesilip yere serilme |
| Çekirdek Özet 3 | Amel ve eylemlerin kaçınılmaz ontolojik hasılatı ve döngüsel hesaplaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir tarımsal eyleme indirgeyerek ahlaki ve ontolojik sonuç yasasını gözden kaçırma |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حص | Sıkıştırma, kuşatma, ayırma, pay etme ve açığa çıkarma (örnek kökler: [حصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8.md), [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md), [حصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84.md), [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md), [حصحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AD%D8%B5.md)) | د | Kapı ve kesinti imgesiyle hareketin tamamlanıp ürünün gövdeden kesin biçimde koparılması ve sürecin kapanışı |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevirme, sınır koyma, muhafaza etme ve dış etkilerden ayırma |
| ص | Olta, bitki | Eğilme, yakalama, topraktan yükselme veya sıkıca tutunma |
| د | Kapı | Geçiş, hareketin sınırına varma, son bulma ve kapanma |
| حصد | Sınırı belirlenmiş bitkinin döngü kapısına ulaşıp kesilmesi | Çevrelenip olgunlaşan bitkinin döngüsünün kapıya, yani nihai sınıra dayanarak dipten kesilip devrilmesi ve sürecin tamamlanması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ekinin veya otun orakla dipten kesilip biçilmesi; ipin katlarının çözülmeyecek şekilde sıkıca bükülüp pekiştirilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ savaşta düşmanın orakla biçilir gibi kılıçtan geçirilmesini şu beyitte ifade eder: قالوا البقيَّةَ والهِنْديٌّ يحصُدُهُمْ / ولا بقيَّة إلاّ الثَأرُ فانكَشَفُـوا |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rimme çöl bitkilerinin rüzgârla dökülen tohum ve hasadını anlatırken şöyle der: عليهِنَّ رفضاً من حِصاد القُلاقِلِ |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Luğa, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حصد kökü, tarımsal üretimin döngüsel evresi olan biçme ve devşirme eylemiyle doğrudan örtüşen kadim bir ortak mirasa dayanır. Batı ve Doğu Sami kollarında düzenli ses ve anlam denklikleri mevcuttur. Klasik Süryanicede ܚܨܕ (ḥṣad) ve Yahudi Babil Aramicesinde חֲצַד (ḥăṣad) fiilleri doğrudan «ekin biçmek, hasat etmek» manasında kullanılır. Arapçadaki kök, bu somut eylemin yanında ipin sıkı bükülmesi (iḥkâm) ve birikimin nihai akıbete varması yönündeki soyut semantik genişlemeyi de muhafaza etmiştir. Süreç tamamlama ve kökten kesme ekseni, Sami muhitinde hem tarımsal hasat hem de mecazi olarak ölüm ve ceza bağlamlarında paralel bir seyir izlemiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Birbirine bağlı iki eksen: Kesip devirme ve sıkıca pekiştirme | Ekinin kesilerek derlenmesi fiziksel boyutu, ipin muhkem bükülmesi (ḥablun muḥṣad) ise kuvvet ve tamamlanma boyutunu kurar | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ܚܨܕ (ḥṣad) ve Aramice חֲצַד (ḥăṣad) | Kuzeybatı Sami dillerinde ekin biçme, hasat kaldırma fiiliyle ses ve anlam bakımından tam soydaştır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve diğer Afro-Asyatik izler | Güney Arabistan kitabelerinde tarımsal üretim ve vergilendirme terimleriyle paralellik arz eder | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Luğa, HALOT, Payne Smith.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حصد | Anlamlı | Biçmek, hasat etmek, pekiştirmek | Ekinin orakla kesilmesi, ipin sağlam bükülmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur’an’da geçmez |
| صحد | Anlamlı | Şiddetli sıcak olmak, parlamak | Güneşin şiddetle yakması, sert ve yalçın taş | Kur’an’da geçmez |
| [صدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AD.md) | Anlamlı | Sesini yükseltmek, açıkça haykırmak | Kuşun veya insanın yüksek ve net ses çıkarması | Kur’an’da geçmez |
| [دحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B5.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur’an’da geçmez |
| دصح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حصد | Merkez | Biçme ve semereyi devşirme | Ekinin olgunluk evresine ulaştıktan sonra dipten kesilip devrilmesi ve sürecin toplanması | Olgunlaşma şartı taşır; hem tarımsal mahsul hem nihai helak için kullanılır |
| [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) | Komşu | Meyve veya dalı koparıp alma | Ağacın üzerindeki meyveyi kesip toplama; boyuna kesme | حصد gibi dipten devirme değil, meyveyi daldan ayırma hareketidir |
| [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) | Komşu | Parçalara ayırarak kırma ve kesme | Bir bütünü ufak parçalara ayıracak şiddette kırma veya kesme | حصد gibi düzenli bir devşirme değil, imha ve parçalama odaklıdır |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Kesip ayırma | Bir şeyin devamlılığını kesintiye uğratma, parçayı bütünden ayırma | Genel bir kesme eylemidir; hasattaki gibi olgunlaşma ve ürün devşirme unsuru içermez |
| [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) | Zıt | Tohumu toprağa saçma, ekme | Sürecin başlangıcı; tohumun toprağa gömülüp filizlenmeye bırakılması | حصد tohumun gelişim döngüsünün nihayete erip kesilmesidir; zıt kutbudur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حصد | Ekin biçmek, süreci kesip devşirmek | Ekinin dipten kesilmesi, amellerin sonucuna ulaşması ve helak olma | Kesin |
| Latince | metere, messis | Ekin biçmek, hasat | Ekinin toplanmasını karşılar; helak ve pekiştirme mecazlarını tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | reap, harvest | Hasat etmek, biçmek, sonucunu almak | Tarımsal faaliyeti ve mecazi amellerin karşılığını karşılar; kökten imha anlamı bağlama bağlıdır | Kesin |
| Almanca | ernten, mähen | Biçmek, hasat kaldırmak | Biçme eylemini ve meyveleri toplamayı verir; helak nüansı dışarıda kalır | Güçlü |
| Fransızca | moissonner, récolter | Hasat etmek, devşirmek | Ürünün toplanması ve karşılığın görülmesi manasını taşır; dipten söküp yok etme tonu zayıftır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَصَادِهِ | Meşru tarımsal hasat ve ürün toplama zamanı | Nimetin olgunlaşıp devşirildiği gün yoksulun hakkının verilmesini emreden bağlam (En'âm [6:141](https://lisan.digital/tr/ayet/6:141.md)) |
| حَصَدْتُمْ | Geleceğe yönelik iktisadi tedbir ve biçilen ürün | Kıtlık yıllarına hazırlık amacıyla biçilen ekinin başağında bırakılmasını öğütleyen kıssa bağlamı (Yûsuf [12:47](https://lisan.digital/tr/ayet/12:47.md)) |
| الْحَصِيدِ | Biçilen, devşirilen tahıl ve hububat | Gökten inen bereketli su ile bitirilen biçilmeye hazır taneler (Kâf [50:9](https://lisan.digital/tr/ayet/50:9.md)) |
| حَصِيدًا | Kökünden kesilip yere serilmiş, helak edilmiş kavim | İlahi azap ile yeryüzünden kazınan, ayakta hiçbir şeyi kalmayan toplumlar (Enbiyâ [21:15](https://lisan.digital/tr/ayet/21:15.md), Yûnus [10:24](https://lisan.digital/tr/ayet/10:24.md)) |
| وَحَصِيدٌ | Tarih sahnesinden silinmiş, izi kalmamış medeniyet | Helak edilen şehirlerin kalıntılarından bahseden, bir kısmı ayakta bir kısmı biçilmiş ekin gibi yok olmuş bağlam (Hûd [11:100](https://lisan.digital/tr/ayet/11:100.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve ceza | Toplumların helakinin sebepsiz değil, kendi ektiklerinin hasadı olduğu vurgusu | Nedensellik ve amellerin ontolojik sonucu |
| Fıkıh | Zekât ve öşür hukuku | Öşrün tahakkuk vakti olarak hasat gününün (yevme hasâdihî) belirlenmesi | Mülkiyetin kemale ermesi ve mali mükellefiyetin doğumu |
| Tefsir | Temsil ve teşbih tahlili | Yeryüzü hayatının cazibesi ve ansızın biçilmiş ekine dönmesi metaforu | Dünyanın geçiciliği ve sürecin kaçınılmaz sonu |
| Hadis | Dil ve ahlak terbiyesi | İnsanı cehenneme sürükleyen amillerin dillerin hasadı (hasâidü elsinetihim) olduğu tespiti | Sözlerin birikip sahibini helake götüren meyveye dönüşmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi hesap ve ahlaki mukadderat | Amel-karşılık dengesi | Sürecin nihai muhasebesini yapma | İnsan ne ekerse onu biçer ilkesi gereğince dünyevi eylemlerin uhrevi meyvesine ulaşmasıdır | Kesin |
| İlmi | Döngüsel süreçler ve entropi | Termal veya biyolojik döngü sonu | Sistemin çıktısını toplama | Büyüme ve olgunlaşma eğrisinin tepe noktasına varıp durması ve ürünün ayrıştırılmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki düzen ve devletlerin çöküşü | Tarihsel tasfiye | Yozlaşan iktidarın sahneden çekilmesi | Zulümde haddi aşan toplumsal yapıların kökten kesilerek tarih sahnesinden silinmesidir | Kesin |
| İktisadi | Tarımsal üretim ve kriz yönetimi | Katma değerin toplanması ve stok | Gelir dağılımı ve rezerv oluşturma | Ürünün toplanarak hakkının ödenmesi ve kıtlık dönemlerine karşı başağında muhafaza edilmesidir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun integrali veya akümülasyonun sınır değeri | Zaman boyunca biriken sürekli fonksiyon değerlerinin belirli bir sınırda toplanarak nihai bir yekûna ulaşması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik doyum ve medeniyet tasfiyesi | Bir medeniyetin kültürel ve kurumsal potansiyelini tüketip olgunlaştıktan sonra çözülüş ve tasfiye evresine girmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca mekanik tarımsal bir işleme indirgeyerek ahlaki ve ontolojik hesap boyutundan koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حصد sadece buğday biçmek değil; amellerin, tarihin, sözlerin ve medeniyetlerin kaçınılmaz akıbetine ulaşıp kökten devrilmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki helak tasvirlerini tesadüfi bir felaket sanmak; oysa Kur'an helaki, toplumun kendi ektiği kötülüğün doğal hasadı olarak gösterir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın determinist ve ahlaki nedensellik yasasını (eylem-sonuç ilişkisini) en somut tarımsal metaforla açıklayan anahtar köktür |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünya hayatının faniliğini anlatan temsillerde, helak kıssalarında, yusuf kıssasındaki iktisadi modelde ve öşür ahkâmında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İlahi cezanın keyfi olduğu algısını yıkar; cezanın, bireyin ve toplumun kendi fiillerinin olgunlaşmış hasılatı olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bitkinin veya ekinin olgunluk evresinde orak ile kökünden kesilip yere yatırılması ve ipin sağlamca bükülüp sağlamlaştırılması.
- Soyut anlam: Bir sürecin kemale ererek birikimini tüketmesi, eylemlerin kaçınılmaz sonucuna ulaşması ve sistemin nihai muhasebe ile tasfiye edilmesi.
- Sistematik karşılık: Dini planda amellerin karşılığı, iktisadi planda hasat ve rezerv dengesi, siyasi planda ise vadesi dolmuş medeniyetlerin ilahi yasa gereği tasfiyesidir.
- LaTeX modeli: $$H(t) = \delta(t - T) \int_0^T A(\tau) \, d\tau$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A(\tau)$, zaman içinde ekilen amel, eylem veya biyolojik büyüme fonksiyonunu temsil eder. $\int_0^T A(\tau) \, d\tau$ ifadesi, $0$ anından kemal vakti olan $T$ hasat anına kadar biriken toplam potansiyeli ve mahsulü gösterir. $\delta(t - T)$ ise hasadın ancak ekinin olgunlaştığı veya toplumun vadesinin dolduğu tam $T$ vaktinde devreye giren ani, kesici ve nihai sonlandırıcı müdahaleyi simgeler; bu iki unsurun çarpımı olan $H(t)$, biçilme ve tasfiye eylemini ($H$) matematiksel olarak modeller.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/6:141.md) — حَصَادِهِ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Çardaklı ve çardaksız bağları, tatları değişik ekin ve hrumaları, zeytin ve narı, birbirine benzer ve benzemez şekilde yaratıp yetiştirmiş olan O’dur. Her biri mahsul verdiği zaman, mahsulünden yeyin, hasad edildiği gün de, hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

### [Yunus 10:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/10:24.md) — حَصِيدًا

إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Dünya hayatının misali; sadece gökten indirdiğimiz su gibidir. Onunla, insan ve hayvanların yiyerek beslendikleri bitkiler bol bol yetişir; yeryüzü renk renk, çeşit çeşit masullerle süslenir. Ve yerin sahibleri bütün bunlara kadir olduklarını sandıkları sırada; geceleyin veya gündüzün emrimiz geliverirde orayı hiç birşey bitirmemişe çeviririz. Daha dün birşey yokmuş gibi olur. İşte Biz, ayetlerimizi düşünen insanlar için böylece açıklarız.

### [Hud 11:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/11:100.md) — وَحَصِيدٌ

ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ

Meal (IK): Bunlar; o kasabanın haberleridir ki, sana anlatıyoruz. Onların bir kısmı hala duruyor, bir kısmı ise silinip gitmiştir.

### [Yusuf 12:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/12:47.md) — حَصَدْتُمْ

قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Yedi sene alıştığınız biçimde ekin. Yediğiniz bir mikdar dışında biçtiklerinizi başağında bırakın.

### [Enbiya 21:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/21:15.md) — حَصِيدًا

فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ

Meal (IK): Bu haykırmaları devam edip dururken Biz; onları, biçilmiş bir ot, sönmüş bir ocak haline getirdik.

### [Kaf 50:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/ayet/50:9.md) — الْحَصِيدِ

وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ

Meal (IK): Gökten bereketli bir su indirdik de onunla bahçeler ve biçilecek taneler bitirdik.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hasad: Biçilen ekin demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء الصاد والدال معهما
ح ص د، ص د ح يستعملان فقط
حصد:
الحَصْد: جَزُّ البُرِّ ونحوه. وقَتْلُ الناس أيضاً حَصْدٌ. وقول الله تعالى: "فجَعَلْناهُم حَصيداً" أي كالحَصيد المَحصُود. والحَصيدةُ: المَزْرَعة إذا حُصِدَت كُلُّها، والجميع الحَصائد، قال الأعشى:
قالوا البقيَّةَ والهِنْديٌّ يحصُدُهُمْ		ولا بقيَّة إلاّ الثَأرُ فانكَشَفُـوا
نَصَبَ البقيّةَ بفِعْل مُضمَر أي ألقَوا. وقوله تعالى: "وحَبّ الحَصيد" أي وحَبّ البُرِّ المَحصُود. وأحصَدَ البُرُّ: إذا أَنَى حَصاده أي: حانَ وقتُ جَزازه. والحِصَاد: اسمُ البُرِّ المَحصُودِ وبَعدَما يُحصَد، قال ذو الرمة:
عليهِنَّ رفضاً من حِصاد القُلاقِلِ
وقوله تعالى: "يوم حَصاده" وحِصاده، يُريدُ الوَقْتَ للجزاز. والأحصَدُ: المِحْصَد: وهو المُحْكِم فتله وصنعته من حَبل ودِرع ونحوه. ويقال للخَلْقِ الشَديد أَحصَدُ فهو مُحصَد ومُستَحصِد، وَتَرٌ أحصَدُ، قال:
من نَزْعِ أَحصَدَ مُسْتَأرِبِ
أي مُحكَم الأَرْب ومثله مُؤَرَّب الخَلْق أي مُحكَمُة، ومُستَأْرِب مُستَفْعِل، والدِرعُ الحَصْداء: المُحْكَمة.
صدح:
الصَّدْح: من شدَّة صَوت الديك والغُراب ونحوهما، قال أبو النَجم يصف الحمار:
مُحَشْرِجاً ومرةً صَدُوحا
والصادحةُ: المُغَنِيَّةُ. وصَيْدَح: اسمُ ناقَةِ ذي الرُمَّة، لا ينصَرِفُ، ولو كانَ اسماً عاملاً لا نصرف، قال:
فقلت: لصَيْدَحَ انتَجِعي بِلالا

##### Türkçe

باب **الحاء** **الصاد** و**الدال** معهما
**ح ص د**، **ص د ح** yalnızca kullanılırlar

**حصد**:
**الحَصْد**: buğdayın ve benzerinin biçilmesidir. İnsanların öldürülmesi de **حَصْد**’dur. Yüce Allah’ın sözü: “فجَعَلْناهُم حَصيداً” yani biçilmiş **الحَصيد** gibi. **الحَصيدةُ**: tamamı biçildiği zaman ekinliktir; çoğulu **الحَصائد**’dir. A‘şâ dedi ki:
قالوا البقيَّةَ والهِنْديٌّ يحصُدُهُمْ		ولا بقيَّة إلاّ الثَأرُ فانكَشَفُـوا
**البقيّةَ**’yi gizli bir fiil ile nasb etti; yani “attılar” (ألقَوا). Yüce Allah’ın sözü: “وحَبّ الحَصيد” yani biçilmiş buğdayın tanesi. **أحصَدَ** buğday: hasadı olgunlaştığı zaman; yani biçilmesinin vakti geldi. **الحِصَاد**: biçilmiş buğdayın adı ve biçildikten sonradır. Zû’r-Rumme dedi ki:
عليهِنَّ رفضاً من حِصاد القُلاقِلِ
Yüce Allah’ın sözü: “يوم حَصاده” ve **حِصاده**; biçme için vakti kasteder. **الأحصَدُ**: **المِحْصَد**: o, ip ve zırh ve benzeri şeylerden bükümü ve yapımı sağlam olandır. Şiddetli yaratılışa **أَحصَدُ** denir; o da **مُحصَد** ve **مُستَحصِد** olur. **وَتَرٌ أحصَدُ**. Dedi ki:
من نَزْعِ أَحصَدَ مُسْتَأرِبِ
Yani, ihtiyacı sağlamlaştırılmış; bunun benzeri **مُؤَرَّب الخَلْق** yani sağlamlaştırılmıştır. **مُستَأْرِب** **مُستَفْعِل**’dir. **الدِرعُ الحَصْداء**: sağlam olan.

**صدح**:
**الصَّدْح**: horozun ve karganın ve ikisinin benzerinin sesinin şiddetindendir. Ebû’n-Necm eşeği vasfederek dedi ki:
مُحَشْرِجاً ومرةً صَدُوحا
**الصادحةُ**: şarkıcı kadındır. **وصَيْدَح**: Zû’r-Rumme’nin devesinin adıdır; munsarif olmaz. Eğer âmile (etken) bir isim olsaydı da munsarif olmazdık. Dedi ki:
فقلت: لصَيْدَحَ انتَجِعي بِلالا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَصَدْتُ الزَرْعَ وغيرَهُ أَحْصِدُهُ وأحصُدُهُ حَصْداً. والزرع محصودٌ وحَصِيد وحَصدةٌ وحَصَد بالتحريك. وحصائدُ ألسنتهم التي في الحديث، هو ما قيل في الناس باللسان وقُطِعَ به عليهم. والمِحْصَدُ: المِنْجَلُ. وأَحْصَدَ الزرعُ واستحصد: حانَ له أن يُحْصَدَ. وهذا زمن الحَصادِ والحِصاد. وحبل يُحْصَدٌ: أي محكَمٌ مَفْتول، وحَصِدٌ بكسر الصاد. واستحصد الحبلُ، أي استحكم. واسْتَحْصَدَ القومُ، أي اجتمعوا وتظافروا. وأًحْصَدْتُ الحبلَ: فَتَلءتُه. ورجل مُحْصَد الرأي، أي سَديده.

##### Türkçe

**حَصَدْتُ** **الزَرْعَ** ve ondan başkasını; onu **أَحْصِدُهُ** ve **أحصُدُهُ** (diye) **حَصْداً** (biçmek).

Ve **الزرع** **محصودٌ**dur; ve **حَصِيد** ve **حَصدةٌ** ve harekeli olarak **حَصَد**.

Ve hadisteki **حصائدُ ألسنتهم**: o, insanlarda dil ile söylenmiş ve onunla aleyhlerine (hüküm) kesilmiş olandır.

Ve **المِحْصَدُ**: **المِنْجَلُ**.

Ve **أَحْصَدَ الزرعُ** ve **استحصد**: onun **يُحْصَدَ** olması için vakti geldi.

Ve bu, **الحَصادِ** ve **الحِصاد** zamanıdır.

Ve **حبل يُحْصَدٌ**: yani sağlam, sıkı bükülmüş; ve **حَصِدٌ** (sad’ın kesresiyle).

Ve **استحصد الحبلُ**: yani sağlamlaştı.

Ve **اسْتَحْصَدَ القومُ**: yani toplandılar ve birbirlerine destek oldular.

Ve **أًحْصَدْتُ الحبلَ**: onu büktüm.

Ve **رجل مُحْصَد الرأي**: yani onun (görüşü) isabetlidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص د
حصد ، صدح ، دحص
استعمل من وجوهها : حصد ، صدح ، دحص .
حصد : قال الليث : الحَصْد : جَزُّك البُرّ ونحوه من النَّبات ، وقَتْلُ الناس حَصْدٌ أيضاً ، قال الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى ? جَعَلْنَ ? هُمْ حَصِيداً خَ ? مِدِينَ ) ( الأنبيَاء : 15 ) هؤلاء قوم قتلوا رسولا بُعِث إليهم فعاقبهم الله وقتلهم مَلِكٌ من ملوك الأعاجم ، فقال الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى ? جَعَلْنَ ? هُمْ حَصِيداً خَ ? مِدِينَ ( أي كالزرع المحصود . وقال الأعشى : قالوا البقِيَّةَ والهِنْديُّ يَحْصُدُهم ولا بقيَّة إلا الثَّأرُ فانكَشَفوا قال : والحَصِيدة : المزرعة إذا حُصِدت كلّها ، والجميع الحصائد ، وأحصدَ البُرُّ إذا أتى حَصادُه . والحَصاد : اسم للبُرِّ المحصود بعدما يُحْصَد ، وأنشد : إلى مُقْعَدات تَطْرَحُ الريحُ بالضُّحى عليهن رَفْضاً من حَصادِ القُلاقل قلت : وحَصاد كل شجرة : ثمرتها ، وحَصاد البقول البَرِّيَّة : ما تناثر مِنْ حِبتها عند هَيْجِها والقُلاقِل : بقلة بَرِّية يُشْبِه حَبُّها حَبّ السِّمْسِم ، ولها أكمام كأكمامها ، وأراد بحصاد القُلاقل : ما تناثر منه بعد هَيْجه . وحصاد البَرْوَقِ : حَبَّة
سوداء ، ومنه قول ابن فَسْوة : كأن حَصاد البَرْوَق الجَعْدِ جائِلٌ بِذِفْرى عِفِرْناةٍ خلافَ المَعَذَّر شبَّه ما يَقطُر من ذِفْراها إذا عَرِقت بحب البَرْوَق الذي جعله حصاده ، لأن ذلك العَرَق يتحبَّب فيقطُر أسوَد . وقول الله جلّ وعزّ : ( وَءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ ) ( الأنعَام : 141 ) يريد والله أعلم يوم حَصْدِه وجَزارِه ، يقال : حِصاد وحَصاد ، وجِزاز وجَزاز ، وجِداد وجَداد ، وقِطاف وقَطاف . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن حَصاد الليل وعن جَداده . قال أبو عُبَيد : يقال : إنه إنما نهى عن ذلك ليلاً من أجل المساكين أنهم كانوا يَحْضُرُونه فَيتُصدَّقُ عليهم ، ومنه قوله : ( وَءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ ( ، وإذا فُعِل ذلك ليلاً فهو فِرَارٌ من الصَّدقة ، ويقال : بل نُهِي عنه لمكان الهوامِّ ألا تصيب الناس إذا حَصَدوا ليلاً . قال أبو عُبَيد : والقول الأول أحبُّ إليّ . وقول الله جلّ وعزّ : ( جَنَّ ? تٍ وَحَبَّ ) ( ق : 9 ) قال الفرّاء : هذا مما أُضيف إلى نفسه ، وهو مثل قوله : ( جَحِيمٍ إِنَّ هَ ? ذَا ) ( الواقِعَة : 95 ) ومثله قوله : ( نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ ) ( ق : 16 ) والحبْلُ هو الوريد نفسه فأُضيف إلى نفسه ، لاختلاف لفظ الإسمين . وقال الزَّجَّاج : نصب قولَه : وحَبَّ الحصيد أي وأنبَتْنا فيها حَبَّ الحَصِيد ، فجمع بذلك جميع ما يُقْتات من حَبِّ الحِنْطة والشعير وكلِّ ما حُصِد ، كأنه قال : وحَبَّ النبْتِ الحَصِيد . وقال الليث : أراد حَبّ البُرّ المحصود . وقولُ الزجّاج أصح لأنه أعَمّ . وقال الليث : الحَصَدُ : مصدر الشيء الأَحْصَد ، وهو المُحْكم فَتْله وصَنْعته من الحبال والأوتار والدُّروع قال : ويقال للخَلْق الشديد أحْصَدُ مُحْصَد ، حَصِدٌ مُسْتَحْصِد ، وكذلك وَتر أَحْصَدُ : شديد الفَتْل . وقال الجعْدِيُّ : مِنْ نَزْعِ أَحْصدَ مُسْتَأْرِب أي شديد مُحكَم . وقال آخر : خُلِقْتُ مشروراً مُمَرّاً مُحْصَدا قال : والدِّرْع الحَصْداء : المُحْكَمة ، قلت : ورأْي مُستحصِد : مُحْكَم . و قال لَبِيد : وخَصْمٍ كَنادِي الجِنّ أَسْقَطْت شأوَهم بمستحْصِدٍ ذي مِرَّة وضُرُوع أي برأي مُحْكم وثيق ، والصُّرُوع والضُّرُوع : الضُّروب والقُوَى . واستحصد أمْرُ القوم واستَحْصفَ إذا استحكم . وقال الأصمعي : الْحَصادُ : نَبْتٌ له قَصَب يَنبَسِط في الأرض ، له وُرَيْقَه على طرف قَصَبه . وقال ذو الرمّة : قادَ الحَصادَ والنَّصِيَّ الأغْيَدَا شمر : الحَصْد : شجر ، وأنشد : فيه حُطامٌ مِن اليَنْبُوتِ والحَصَد
ويروى : والخضد ، وهو ما تثنى وتكسر وخُضِد ، وفي الحديث : ( وهل يَكُبُّ الناس على مناخِرهم في النارِ إلاّ حَصائِدُ أَلْسنتهم . قال أبو عُبَيد : أراد بالحصائد ما قالَتْه الألسنةُ ، شُبِّه بما يُحصد من الزرع إذا جُزَّ ، ويقال : أَحْصَد الزرعُ إذا آن حصاده : وحَصَدَه واحتصده بمعنى واحد واستحصَدَ الزرعُ وأَحصَدَ واحِد . صدح : قال الليث : الصَّدْحُ : من شدة صوْتِ الدِّيك والغراب ونحوهما . وقال أبو النجم : مُحَشرِجاً ومَرَّةً صَدُوحَا قال : القَيْنة الصادحةُ : المُغَنِّيَة . وصَيْدح : اسم ناقة ذي الرّمّة ، وفيها يقول : فقلتُ : لِصَيْدَحَ انتَجِعي بِلاَلاً شمر عن ابن الأعرابي قال : الصَّدَحُ : الأسوَدُ . وقال ابن شميل : الصَّدَح أنشزُ من العُنَّاب قليلا وأشدُّ حُمْرة ، وحُمْرتُه تضرب إلى السواد . وقال غيره : الصِّدْحَانُ : آكامٌ صغار صِلاَبُ الحِجَارَةِ ، وَاحِدُها صَدَحٌ . دحص : أهمله الليث ، وهو مستعمل ، يقال : دَحَصَتِ الذَّبِيحَةُ بِرِجْلَيْها عند الذَّبْح إذا فحصت . وقال علْقَمَة بن عَبْدة : رغَا فَوْقَهُم سَقْبُ السَّمَاءِ فَدَاحِصٌ بِشِكَّتِه لم يُسْتَلَبْ وسَلِيبُ قال : أصابهم ما أصاب قوم ثَمُود حين عقروا الناقة فَرَغَا سَقْبُها ، وجعله سقب السَّماء . لأنه رُفِعَ إلى السماء لمَّا عُقِرَت أُمُّه . والدَّاحِصُ : الذي يبحث بيديه ورجليه وهو يَجُودُ بنفسه كالمَذْبُوحِ .

##### Türkçe

ح ص د
**حصد** ، **صدح** ، **دحص**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **حصد** ، **صدح** ، **دحص** .

**حصد** : Leys dedi: **الحَصْد**: senin buğdayı ve onun benzerini bitkiden biçmendir; insanların öldürülmesi de **حَصْد**’dur ayrıca. Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **حَتَّى ? جَعَلْنَ ? هُمْ حَصِيداً خَ ? مِدِينَ** ) (el-Enbiyâ: 15). Bunlar, kendilerine gönderilmiş bir resûlü öldürmüş bir kavimdir; Allah onları cezalandırdı ve onları acem krallarından bir kral öldürdü. Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **حَتَّى ? جَعَلْنَ ? هُمْ حَصِيداً خَ ? مِدِينَ** ) (yani biçilmiş ekin gibi). A‘şâ dedi:
Dediler: “Bâkıye!”; oysa Hintli onları biçiyor;
Bâkıye yoktur, ancak öç vardır; derken dağılıp açıldılar.
Dedi: **الحَصِيدة**: tamamı biçildiği zaman ekinliktir; çoğulu **الحصائد**’dir. **أحصدَ** buğday: onun hasadı geldiği zaman. **الحَصاد**: biçildikten sonra biçilmiş buğday için bir isimdir. Şu beyit okunmuştur:
Kuşluk vakti rüzgârın üzerlerine attığı oturaklara doğru,
Üzerlerinde **القُلاقل** hasadından bir döküntü olarak.
Dedim: Her ağacın **حَصاد**’ı: onun meyvesidir. Yabânî baklagillerin **حَصاد**’ı: olgunlaşması sırasında tanesinden saçılan şeydir. **القُلاقِل**: yabânî bir ottur; tanesi susam tanesine benzer; onun kılıfları da onun kılıfları gibidir. **القُلاقل** hasadıyla muradı: olgunlaşmasından sonra ondan saçılan şeydir. **البَرْوَق**’un hasadı: siyah bir tanedir. Bundan, İbn Fasve’nin sözü:
Sanki kıvırcık **البَرْوَق**’un hasadı, dolaşan bir şeydir,
Bir **عِفِرْناة**’ın **ذِفْرى**sında, **المَعَذَّر**’in tersine.
Onun **ذِفْرى**sından, terlediği zaman damlayan şeyi, hasadı kıldığı **البَرْوَق** tanesine benzetti; çünkü o ter taneciklenir de siyah olarak damlar. Allah, azîz ve celîl, sözü: ( **وَءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ** ) (el-En‘âm: 141). Muradı—Allah daha iyi bilir—onun biçildiği ve kesildiği gündür. Denir: **حِصاد** ve **حَصاد**; **جِزاز** ve **جَزاز**; **جِداد** ve **جَداد**; **قِطاف** ve **قَطاف**. Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki gece hasadını ve onun **جَداده**’sini yasakladı. Ebû Ubeyd dedi: Denir ki, bunu ancak geceleyin, miskinler onu hazır bulunur da kendilerine sadaka verilir diye yasakladı; bundan da onun sözü: ( **وَءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ** ). Eğer bu geceleyin yapılırsa, bu sadakadan kaçıştır. Denir ki: Bilakis, haşereler sebebiyle yasaklandı; geceleyin biçtikleri zaman insanlara isabet etmesin diye. Ebû Ubeyd dedi: Birinci söz bana daha sevimlidir. Allah, azîz ve celîl, sözü: ( **جَنَّ ? تٍ وَحَبَّ** ) (Kâf: 9). Ferrâ dedi: Bu, kendisine izafe edilmiş şeylerdendir; onun benzeri şu sözdür: ( **جَحِيمٍ إِنَّ هَ ? ذَا** ) (el-Vâkıa: 95). Bunun benzeri de onun sözü: ( **نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ** ) (Kâf: 16). **الحبْلُ** bizzat damarın kendisidir; iki ismin lafzı farklı olduğu için kendisine izafe edildi. Zeccâc dedi: Onun sözünü nasb etti: **وحَبَّ الحصيد**; yani “ve onda **حَبَّ الحَصِيد**’i bitirdik”; böylece buğday ve arpa tanesinden ve biçilen her şeyden yenilen bütün şeyi cem etti; sanki dedi ki: “ve biçilmiş bitkinin tanesini.” Leys dedi: Muradı biçilmiş buğday tanesidir. Zeccâc’ın sözü daha sahihtir; çünkü daha geneldir. Leys dedi: **الحَصَدُ**: **الأَحْصَد** olan şeyin masdarıdır; o da iplerden, kirişlerden ve zırhlardan bükümünün ve yapımının sağlam olanıdır. Dedi: Şiddetli yaratılışa **أحْصَدُ مُحْصَد** denir; **حَصِدٌ مُسْتَحْصِد**. Keza **وَتر أَحْصَدُ**: bükümü şiddetli. Ca‘dî dedi: **مِنْ نَزْعِ أَحْصدَ مُسْتَأْرِب**; yani şiddetli, sağlam. Bir başkası dedi: **خُلِقْتُ مشروراً مُمَرّاً مُحْصَدا**. Dedi: **الدِّرْع الحَصْداء**: sağlam yapılmış olan. Dedim: **رأْي مُستحصِد**: sağlam. Lebîd dedi:
Ve cinlerin çağırıcısı gibi bir hasmın; onların yarışını düşürdüm,
Güç ve **ضُرُوع** sahibi, sağlam bir (şey) ile.
Yani sağlam, sıkı bir görüş ile. **الصُّرُوع** ve **الضُّرُوع**: darbeler ve kuvvetlerdir. Kavmin işi **استحصد** oldu ve **استَحْصفَ** oldu: sağlamlaştığı zaman. Asma‘î dedi: **الْحَصادُ**: kamışı olan bir bitkidir; yerde yayılır; kamışının ucunda küçük yaprakçığı vardır. Zû’r-Rumme dedi:
**قادَ الحَصادَ والنَّصِيَّ الأغْيَدَا**
Şemmer: **الحَصْد**: ağaçtır. Şu beyit okunmuştur:
İçinde **اليَنْبُوتِ**’tan ve **الحَصَد**’dan kırıntı vardır.
Rivayet olunur: **والخضد**; o, bükülen ve kırılan şeydir; ve **خُضِد**. Hadiste: ( İnsanları ateşte burunları üzerine deviren şey, ancak dillerinin **حَصائِدُ**’idir. ) Ebû Ubeyd dedi: **الحصائد** ile muradı, dillerin söylediği şeydir; ekinden biçilen şey gibi benzetildi, o biçildiği zaman. Denir: **أَحْصَد** ekin: hasadı geldiği zaman; **حَصَدَه** ve **احتصده** bir mânâdadır. Ekin **استحصَد** oldu ve **أَحصَد** oldu: birdir.

**صدح** : Leys dedi: **الصَّدْحُ**: horozun ve karganın ve benzerlerinin sesinin şiddetindendir. Ebû’n-Necm dedi: **مُحَشرِجاً ومَرَّةً صَدُوحَا**. Dedi: **القَيْنة الصادحةُ**: şarkıcı kadın. **وصَيْدح**: Zû’r-Rumme’nin devesinin adıdır; onda şöyle der: **فقلتُ : لِصَيْدَحَ انتَجِعي بِلاَلاً**. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الصَّدَحُ**: siyah. İbn Şümeyl dedi: **الصَّدَح**: **العُنَّاب**’dan biraz daha kabarıktır ve daha şiddetli kırmızıdır; kırmızılığı siyaha çalar. Başkası dedi: **الصِّدْحَانُ**: taşları sert küçük tümseklerdir; onun teki **صَدَح**’tır.

**دحص** : Leys onu ihmâl etti; hâlbuki kullanılır. Denir: **دَحَصَتِ الذَّبِيحَةُ بِرِجْلَيْها** kesim sırasında, eğer debelenip eşelendi ise. Alkame b. Abde dedi:
**رغَا فَوْقَهُم سَقْبُ السَّمَاءِ فَدَاحِصٌ بِشِكَّتِه لم يُسْتَلَبْ وسَلِيبُ**
Dedi: Onlara, Semûd kavmine, deveyi boğazladıkları zaman isabet eden şey isabet etti; onun yavrusu böğürdü; onu **سَقْبُ السَّمَاءِ** kıldı; çünkü annesi boğazlandığı zaman göğe kaldırıldı. **الدَّاحِصُ**: can verirken, boğazlanmış gibi, elleriyle ve ayaklarıyla eşeleyen kimsedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والصاد وما يثلثهما)
  (حصف) الحاء والصاد والفاء أصلٌ واحد، وهو تشدُّدٌ يكون في الشيءِ وصلابةٌ وقوَّة. فيقال لرَكانة العقْل حصافة، وللعَدْوِ الشديد إحصاف. يقال فرسٌ مِحْصَفٌ وناقة مِحْصافٌ. ويقال كتيبة محصوفةٌ، إذا تَجمَّع أصحابُها وقلّ الخَلَل فيهم. قال الأعشى:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])  ويقال "مخصوفة"، وهذا له قياسٌ آخر وقد ذكر في بابه. ويقال استحصَفَ على بني فلانٍ الزّمانُ، إذا اشتدّ. وفرْجٌ مستحصِفٌ. وقال:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])  والحَصَف: بَثْر صِغارٌ يَستحصِف لها الجِلْد.
  (حصل) الحاء والصاد واللام أصلٌ واحد منقاس، وهو جمع الشيء، ولذلك سمِّيت حَوصلةُ *الطائر؛ لأنّه يجمع فيها. ويقال حصَّلت الشيءَ تحصيلا. وزعم ناسٌ من أهل اللغة أنّ أصل التحصيل استخراجُ الذهب أو الفضّة من الحجر أو من تراب المَعدِن؛ ويقال لفاعله المحصِّل. قال:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])  فإن كان كذا فهو القياسُ، والباب كلُّه محمول عليه.
  والحَصَل: البلح قبل أن يشتدّ ويظهر ثَفارِيقُه، الواحدةُ حَصَلة. قال:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  السّدَى: البَلَح الذاوي، الواحدة سَداة. وهذا أيضاً من الباب، أعني الحصَل، لأنه حُصِّل من النخلة.
  ومما شذّ عن الباب وما أدري ممّ اشتقاقه، قولهم: حَصِلَ الفرسُ، إذا اشتكى بَطْنَهُ عن أكل التُّراب.([5])
  (حصم) الحاء والصاد والميم أصلٌ قليل الكَلِم، إلاّ أنه تكسُّر في الشيء، يقال: انحصم العود، إذا انكسر. قال ابن مُقْبل:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])  ومما اشتقّ منه حُصام([7]) الدّابة، وهو رُدَامه. والقياس قريب.
  (حصن) الحاء والصاد والنون أصلٌ واحد منقاس، وهو الحفظ والحِياطة والحِرز. فالحِصن معروف، والجمع حصون. والحاصِن والحَصَان: المرأة المتعفِّفة الحاصنةُ فرْجَها. قال:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])  وقال حسّان في الحَصان:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])  والفعل من هذا حَصُن. قال أحمد بن يحيى ثعلب: كلّ امرأةٍ عفيفة فهي مُحْصَنة ومُحْصِنة، وكل امرأة متزوِّجةٍ فهي محصَنة لا غير. قال: ويقال لكلِّ ممنوعٍ مُحْصَن، وذكر ناسٌ أنّ القُفْل يسمَّى مُحْصَناً. ويقال أحْصَنَ الرّجُل فهو مُحْصَنٌ. وهذا أحدُ ما جاء على أفعل فهو مُفْعَل.
  (حصو/ي) الحاء والصاد والحرف المعتل ثلاثة أصول: الأول المنع، والثاني العَدُّ والإطاقة، والثالث شيءٌ من أجزاء الأرض.
  فالأوَّل الحصو. قال الشيبانيّ: هو المنع؛ يقال حصوته أي منعته. قال:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])  والأصل الثاني: أحصيت الشيءَ، إذا عَدَدْته وأطْقته. قال الله تعالى: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. وقال تعالى: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].
  والأصل الثالث: الحصى، وهو معروف. يقال أرضٌ مَحْصاةٌ، إذا كانت ذاتَ حصَى. وقد قيل حَصِيتْ تَحْصَى.
  ومما اشتقّ منه الحصاة؛ يقال ما له حصاةٌ، أي ما له عقل. وهو من هذا؛ لأن في الحصى قوةً وشدّة. والحصاة: العقل، لأنّ به تماسُكَ الرّجل وقوّة نفسه. قال:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])  ويقال لكلِّ قطعةٍ من المسك حَصَاة؛ فهذا تشبيهٌ لا قياس.
  وإذا هُمِز فأصْله تجمُّع الشيء؛ يقال أحصأتُ الرّجلَ، إذا أروَيته من الماء، وحَصِئَ هو. ويقال حَصأ الصبيُّ من اللبن، إذا ارتضَعَ حتى تمتلئَ مَعِدته، وكذلك الجَدْي.
  (حصب) الحاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من أجزاء الأرض، ثم يشتقّ منه، وهو الحصباء، وذلك جنسٌ من الحَصَى. ويقال حَصَبْتُ الرّجلَ بالحَصبَاء. وريحٌ حاصب، إذا أتَتْ بالغُبار. فأمّا الحَصْبَةُ فَبثْرةٌ تخرج بالجَسدِ، وهو مشبَّه بالحَصْباء. فأمَّا المُحَصَّب بمِنىً فهو موضع الجِمار. قال ذو الرمة:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])  يريد نفر اليمانينَ حين ينْصرفون. والهديل هاهنا: أصوات الحمام. أراد أنّها ذَكَرت الطير في أهلها فحنّت إليها.
  ومن الباب الإحصاب: أن يُثِير الإنسانُ الحصَى في عَدْوِه. ويقال أرض مَحْصَبَةٌ، ذاتُ حَصْباء. فأمّا قولُهم حَصَّب القوم عن صاحبهم *يُحَصِّبون، فذلك تَوَلِّيهِمْ عنه مسرِعين كالحاصب، وهي الريح الشديدة. فهذا محمولٌ على الباب.
  ويقال إنّ الحصِبَ من الألبان الذي لا يُخرِج زُبدَه، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنه كأنه من بَرْده يشتدّ حتى يصير كالحصباء فلا يُخرج زُبْداً([13]).
  (حصد) الحاء والصاد والدال أصلان: [أحدهما] قطْع الشيء، والآخر إحكامه. وهما متفاوتان.
  فالأول حصدتُ الزّرعَ وغيرَه حَصْدا. وهذا زمَنُ الحَصاد والحِصاد. وفي الحديث: "وهَلْ يكُبُّ الناسَ على مَناخِرِهم في النار إلا حصائدُ ألسنتهم". فإن الحصائد جمع حَصِيدة، وهو كلُّ شيءٍ قيل في الناس باللِّسان وقُطِع به عليهم. ويقال حَصَدْتُ واحتصَدْت، والرجل محتصِد. قال:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])  والأصل الآخر قولهم حَبْلٌ مُحْصَدٌ، أي مُمَرٌّ مفتول.
ومن الباب شجرةٌ حَصْداء، أي كثيرة الورق؛ ودِرْع حصداء: مُحْكَمة؛ واستحصدَ القومُ، إذا اجتَمَعوا.
   (حصر) الحاء والصاد والراء أصلٌ واحد، وهو الجمع والحَبْس والمنع. قال أبو عمرو: الحَصِير الجَنْبُ. قال الأصمعيّ: الحصير ما بين العِرْق الذي يظهر في جنب البعير والفَرَس معترضاً، فما فوقه إلى منقطع الجنب فهو الحصير. وأيَّ ذلك [كان] فهو من الذي ذكرناه من الجَمْع، لأنّه مجمع الأضلاع.
  والحَِصر: العَيُّ، كأنَّ الكلام حُبِس عنه ومُنِع منه. والحَصَر: ضِيقُ الصَّدْر. ومن الباب([15]) الحُصْر، وهو اعتقال البَطْن؛ يقال منه حُصِر وأُحْصِر. والناقة الحَصُور، وهي الضيِّقة الإحليل؛ والقياس واحد. فأمَّا الإحصار فأن يُحْصَرَ الحاجُّ عن البيت بمرضٍ([16]) أو نحوه. وناسٌ يقولون: حَصَره المرض وأحصره العدُوّ.
  وروى أبو عبيدٍ عن أبي عمرو: حَصَرَني الشيء وأحصرني، إذا حبَسني، وذكر قول ابنِ ميّادة:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])  والكلام في حَصَره وأحصره، مشتبهٌ عندي غايةَ الاشتباه؛ لأنّ ناساً يجمعون بينهما وآخرون يَفْرِقون، وليس فَرْقُ مَنْ فَرَقَ بينَ ذلك ولا جَمْعُ مَن جمعَ ناقضاً القياسَ الذي ذكرناه، بل الأمرُ كلُّه دالٌّ على الحبْس.
ومن الباب الحَصُور الذي لا يأتي النِّساء؛ فقال قوم: هو فَعول بمعنى مفعول، كأنّه حَصِر أي حُبِس. وقال آخرون: هو الذي يأبَى النساء([18]) كأنّه أحجَمَ هو عنهنَّ، كما يقال رجل حَصُورٌ، إذا حَبَس رِفدَه ولم يُخْرِجْ ما يخرجه النّدامَى. قال الأخطل:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])  ومن الباب الحَصِر بالسِّرّ، وهو الكتوم له. قال جرير:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])  والحصير في قولـه عز وجل: ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8]، وهو المحْبِس. والحصير في قول لبيد:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  هو الملك. والحصَار: وِسادةٌ تحشَى وتجعل لقادمة الرَّحْل؛ يقال احتَصَرْت البعير احتصارا([22]).

----------------------------------------------------------------------
([1]) ديوان الأعشى 27 واللسان (حصف). وفي الديوان: "إلى مخضرة".
([2]) للنابغة الذبياني في ديوانه 32، والبيت ملفق من بيتين وهما:
وإذا طعنت في مستهدف *** رابى المجسة بالعبير مقرمدوإذا نزعت نزعت من مستحصف *** نزع الحزور بالرشاء المحصد([3]) البيت لعمرو بن قعاس المرادي، كما في الخزانة (1: 459) وكتاب سيبويه (1: 359). وأنشده في اللسان (حصل) بدون نسبة. وفي "رجل" أوجه الإعراب الثلاثة.
([4]) الثفاريق: جمع ثفروق، بضم الثاء المثلثة، وهو قمع البسرة والتمرة. وفي الأصل واللسان: "تغاريقه"، تحريف. وفي المخصص (11: 121): "إذا استبان البسر ونبت أقماعه وتدحرج قيل حصل النخل، وهو الحصل".
([5]) استشهد به في اللسان والمخصص على تسكين الصاد للضرورة، وأنشده كذلك في اللسان (سدا).
([6]) البيت في اللسان (حصم).
([7]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. والدابة، يذكر ويؤنث.
([8]) نسب في الحماسة بشرح المرزوقي 208 إلى إياس بن قبيصة الطائي.
([9]) ديوان حسان 324 واللسان (حصن، رزن). يقوله في شأن أم المؤمنين عائشة.
([10]) لبشير الفريري، كما في اللسان (حصى).
([11]) لكعب بن سعد الغنوي، كما في اللسان (حصى). ونبه الأزهري إلى طرفة، وهو في ديوانه ص52.
([12]) ديوان ذي الرمة 345 واللسان (هدل).
([13]) لم يذكر "الحصب" في اللسان. وفي القاموس: "وككتف: اللبن لا يخرج زبده من برده".
([14]) للطرماح في ديوانه 113 واللسان (خوم). وكلمة "مثل" ساقطة من الأصل. وإثباتها مما سيأتي في
(خام 237) واللسان. وفي الديوان:
إنما الناس مثل نابتة الزر *** ع متى يأن يأت محتصده([15]) في الأصل: "وهو من الباب".
([16]) في الأصل: "عرض"، صوابه من المجمل.
([17]) البيت في المجمل واللسان (شغل).
([18]) في الأصل: "يأتي النساء".
([19]) ديوان الأخطل 116 واللسان (6: 2، 51).
([20]) ديوان جرير 578 واللسان (حصر)، وورد محرفا في اللسان.
([21]) البيت بتمامه كما في ديوان لبيد 29:
ومقامة غلب الرقاب كأنهم *** جن لدى طرف الحصير قيام([22]) وكذلك يقال حصره وأحصره.

ـ

##### Türkçe

(حâ ve صâd ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
  (حصف) **الحاء** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyde bulunan bir katılaşma, sertlik ve kuvvettir. Akıl metanetine **حصافة** denir; şiddetli koşuya **إحصاف**. Denir: **فرسٌ مِحْصَفٌ** ve **ناقة مِحْصافٌ**. Ve denir: **كتيبة محصوفةٌ**; sahipleri toplandığı ve içlerindeki gedik az olduğu zaman. A‘şâ dedi:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])
Ve denir: "**مخصوفة**"; bu ise başka bir kıyasa göredir ve kendi bâbında zikredilmiştir. Ve denir: **استحصَفَ** falan oğullarına karşı zaman; şiddetlendiği zaman. Ve **فرْجٌ مستحصِفٌ**. Ve dedi:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])
Ve **الحَصَف**: derinin onun için katılaştığı küçük çıbanlardır.
  (حصل) **الحاء** ve **الصاد** ve **اللام** ölçülü tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bu yüzden **حَوصلةُ** **الطائر** diye adlandırıldı; çünkü onda toplar. Ve denir: **حصَّلت** şeyi **تحصيلا**. Dil ehlinden bir topluluk iddia etti ki **التحصيل**in aslı, altını veya gümüşü taştan yahut maden toprağından çıkarmaktır; yapanına **المحصِّل** denir. Dedi:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])
Eğer böyle ise, o kıyastır; bâbın tamamı ona hamledilmiştir.
  Ve **الحَصَل**: hurmanın, sertleşmeden ve **ثَفارِيقُه** ortaya çıkmadan önceki hâlidir; bir tanesi **حَصَلة**. Dedi:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  **السّدَى**: solmuş hurmadır; bir tanesi **سَداة**. Bu da bâbdandır; yani **الحصَل**; çünkü hurma ağacından elde edilmiştir.
  Ve bâbdan şâz olan ve neyin iştikakı olduğunu bilmediğim şeylerden: onların “**حَصِلَ** at” demeleri; toprak yemekten dolayı karnı ağrıdığı zaman.([5])
  (حصم) **الحاء** ve **الصاد** ve **الميم** az kelimeli bir asıldır; ancak şeyde kırılmadır. Denir: **انحصم** dal; kırıldığı zaman. İbn Mukbil dedi:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])
Ve ondan türeyenlerden: binitin **حُصام**ı([7]); o da onun **رُدَامه**dır. Kıyas yakındır.
  (حصن) **الحاء** ve **الصاد** ve **النون** ölçülü tek bir asıldır; o da koruma, kuşatma ve sığınaktır. **الحِصن** bilinir; çoğulu **حصون**. **الحاصِن** ve **الحَصَان**: iffetli, ferciğini koruyan kadındır. Dedi:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])
Ve Hassân **الحَصان** hakkında dedi:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])
Bundan fiil **حَصُن**dur. Ahmed b. Yahyâ Sa‘leb dedi: Her iffetli kadın **مُحْصَنة** ve **مُحْصِنة**dir; her evli kadın ise yalnızca **محصَنة**dir. Dedi: Her men edilmiş şeye **مُحْصَن** denir; bir topluluk da kilidin **مُحْصَناً** diye adlandırıldığını zikretti. Ve denir: **أحْصَنَ** adam; o da **مُحْصَنٌ**dur. Bu, **أفعل** üzere gelip **مُفْعَل** olan şeylerden biridir.
  (حصو/ي) **الحاء** ve **الصاد** ve illetli harf üç asıldır: birincisi men etme, ikincisi sayma ve güç yetirme, üçüncüsü yerin parçalarından bir şey.
  Birincisi **الحصو**dur. Şeybânî dedi: O men etmedir; denir: **حصوته** yani onu men ettim. Dedi:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])
İkinci asıl: **أحصيت** şeyi; onu saydığın ve ona güç yetirdiğin zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. Ve dedi: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].
  Üçüncü asıl: **الحصى**; o bilinir. Denir: **أرضٌ مَحْصاةٌ**; çakıllı olduğu zaman. Ve **حَصِيتْ تَحْصَى** denilmiştir.
  Ve ondan türeyenlerden **الحصاة**; denir: “Onun **حصاة**si yoktur”; yani onun aklı yoktur. Bu da bundandır; çünkü çakılda kuvvet ve sertlik vardır. Ve **الحصاة**: akıldır; çünkü onunla adamın tutarlılığı ve nefsinin kuvveti vardır. Dedi:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])
Ve miskten her parçaya **حَصَاة** denir; bu bir benzetmedir, kıyas değildir.
  Hemzelendiği zaman aslı şeyin toplanmasıdır; denir: **أحصأتُ** adamı; onu suyla kandırdığım zaman; o da **حَصِئَ** olur. Ve denir: **حَصأ** çocuk sütten; midesi doluncaya kadar emdiği zaman; oğlak da böyledir.
  (حصب) **الحاء** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da yerin parçalarından bir cinstir; sonra ondan türetilir. O da **الحصباء**dır; bu, **الحَصَى**dan bir cinstir. Ve denir: **حَصَبْتُ** adamı **بالحَصبَاء** ile. Ve **ريحٌ حاصب**; tozla geldiği zaman. **الحَصْبَةُ** ise bedende çıkan bir çıbandır; **الحَصْباء**ya benzetilmiştir. **المُحَصَّب** (Minâ’da) ise cemrelerin yeridir. Zû’r-Rumme dedi:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])
Yemenlilerin döndükleri vakit topluluğunu kasteder. **الهديل** burada: güvercin sesleridir. Ehli içinde kuşu hatırladı da ona özlem duydu demek istedi.
  Ve bâbdan **الإحصاب**: insanın koşusunda çakılı kaldırmasıdır. Ve denir: **أرض مَحْصَبَةٌ**; **حَصْباء**lı, yani çakıllı. “Kavim, arkadaşlarından **حَصَّب** etti; **يُحَصِّبون**” sözüne gelince: bu, onların ondan hızlıca yüz çevirmeleridir; **الحاصب** gibi; o da şiddetli rüzgârdır. Bu, bâba hamledilmiştir.
  Ve denir: sütlerden **الحصِب**; kaymağını çıkarmayan şeydir; bu da bâbdandır; çünkü sanki soğukluğundan katılaşıp **الحصباء** gibi olur da kaymak çıkarmaz([13]).
  (حصد) **الحاء** ve **الصاد** ve **الدال** iki asıldır: [birincisi] şeyin kesilmesi, diğeri onun sağlamlaştırılmasıdır. İkisi farklıdır.
  Birincisi: **حصدتُ** ekini ve başkasını **حَصْدا**. Bu, **الحَصاد** ve **الحِصاد** zamanıdır. Hadiste: “İnsanları ateşte burunları üzerine yüzüstü düşüren, dillerinin **حصائد**inden başka nedir?” Çünkü **الحصائد**, **حَصِيدة**nin çoğuludur; o da insanlar hakkında dille söylenen ve onunla aleyhlerine hüküm kesilen her şeydir. Ve denir: **حَصَدْتُ** ve **احتصَدْت**; adam **محتصِد**dir. Dedi:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])
Diğer asıl onların “**حَبْلٌ مُحْصَدٌ**” sözüdür; yani bükülmüş, sağlamca burulmuş.
Ve bâbdan: **شجرةٌ حَصْداء**; yani yaprağı çok. Ve **دِرْع حصداء**: sağlamlaştırılmış. Ve **استحصدَ** kavim; toplandıkları zaman.
   (حصر) **الحاء** ve **الصاد** ve **الراء** tek bir asıldır; o da toplama, hapsetme ve men etmedir. Ebû Amr dedi: **الحَصِير** yan taraftır. Asma‘î dedi: **الحصير**, devenin ve atın yan tarafında enlemesine görünen damar ile yanın kesildiği yere kadar onun üstünde kalan şeydir; o, **الحصير**dir. Hangisi olursa olsun, zikrettiğimiz toplama cinsindendir; çünkü o, kaburgaların toplandığı yerdir.
  Ve **الحَِصر**: tutukluktur; sanki söz ondan hapsedilmiş ve men edilmiştir. Ve **الحَصَر**: göğüs darlığıdır. Ve bâbdan([15]) **الحُصْر**; o da karın tutulmasıdır; ondan **حُصِر** ve **أُحْصِر** denir. Ve **الناقة الحَصُور**: idrar yolu dar olan dişi devedir; kıyas birdir. **الإحصار** ise hacının hastalık([16]) veya benzeriyle Beyt’ten alıkonmasıdır. Bir topluluk der ki: hastalık onu **حَصَره**, düşman onu **أحصره**.
  Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti: “**حَصَرَني** şey ve **أحصرني**”; beni hapsettiği zaman. Ve İbn Meyyâde’nin sözünü zikretti:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])
**حَصَره** ve **أحصره** hakkında söz, bende son derece karışıktır; çünkü bir topluluk ikisini birleştirir, başkaları ayırır. Ayıranın ayırması da birleştirenin birleştirmesi de zikrettiğimiz kıyası bozucu değildir; bilakis işin tamamı hapsetmeye delâlet eder.
Ve bâbdan: kadınlara gelmeyen **الحَصُور**. Bir topluluk dedi: O, mef‘ûl manasında **فَعول**dür; sanki **حَصِر** yani hapsedildi. Başkaları dedi: O, kadınları reddedendir([18]); sanki onlardan kendisi geri durmuş gibidir. Nitekim “**رجل حَصُورٌ**” denir; ihsanını hapsettiği ve meclis arkadaşlarının çıkardığını çıkarmadığı zaman. Ahtal dedi:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])
Ve bâbdan: sırda **الحَصِر**; o, onu gizleyendir. Cerîr dedi:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])
Ve onun (Azze ve Celle’nin) sözü: ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8] içindeki **الحصير**; o, hapishanedir. Ve Lebîd’in sözündeki **الحصير**:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  o, meliktir. Ve **الحصَار**: doldurulup eyerin ön kısmına konulan yastıktır; denir: **احتَصَرْت** deveyi **احتصارا**([22]).

([1]) A‘şâ’nın divanı 27 ve Lisân (**حصف**). Divanda: “إلى **مخضرة**”.

([2]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir, divanında 32; beyit iki beyitten derlenmiştir; ikisi de şunlardır:
وإذا طعنت في مستهدف *** رابى المجسة بالعبير مقرمد
وإذا نزعت نزعت من مستحصف *** نزع الحزور بالرشاء المحصد

([3]) Beyit, Hızâne (1: 459) ve Sîbeveyh’in Kitabı’nda (1: 359) olduğu üzere, Amr b. Ku‘âs el-Murâdî’nindir. Lisân’da (**حصل**) nisbet olmaksızın okumuştur. “**رجل**”de i‘râbın üç vechi vardır.

([4]) **الثفاريق**: **ثفروق**’un çoğuludur; **الثاء** **المثلثة**’nin zammesiyle; o, **البسرة** ve **التمرة**’nin hunisidir. Asılda ve Lisân’da: “**تغاريقه**”, tahriftir. Muhaṣṣaṣ’ta (11: 121): “**البسر** belirginleşip hunileri bittiğinde ve yuvarlanıp düştüğünde ‘**حصل النخل**’ denir; o da **الحصل**’dir.”

([5]) Lisân ve Muhaṣṣaṣ’ta, zaruret için **الصاد**’ın sükûnuna delil getirilmiştir; Lisân’da (**سدا**) da onu böyle okumuştur.

([6]) Beyit Lisân’da (**حصم**)dır.

([7]) Bu lafız, tedavüldeki sözlüklerde vârid olmamış şeylerdendir. **الدابة**, müzekker de söylenir müennes de.

([8]) Hamâse’de, Merzûkî şerhi 208’de, İyâs b. Kubaysa et-Tâî’ye nisbet edilmiştir.

([9]) Hassân divanı 324 ve Lisân (**حصن**، **رزن**). Onu, Müminlerin Annesi Âişe hakkında söyler.

([10]) Beşîr el-Ferîrî’nindir; Lisân’da (**حصى**) olduğu üzere.

([11]) Ka‘b b. Sa‘d el-Ganevî’nindir; Lisân’da (**حصى**) olduğu üzere. Ezherî, Tarfâ’ya dikkat çekmiştir; o, divanında s.52’dedir.

([12]) Zü’r-Rumme divanı 345 ve Lisân (**هدل**).

([13]) Lisân’da “**الحصب**”ı zikretmemiştir. Kâmûs’ta: “Ve **ككتف**: soğuğundan dolayı sütün kaymağı çıkmaz.”

([14]) Tırimmâh’ındır, divanında 113 ve Lisân (**خوم**). “**مثل**” kelimesi asıldan düşmüştür. Onu ispat, ileride gelecek olan (خام 237) ve Lisân’dandır. Divanda:
إنما الناس **مثل** نابتة الزر *** ع متى يأن يأت محتصده

([15]) Asılda: “Ve o, bâbdandır.”

([16]) Asılda: “**عرض**”; doğrusu, Mücmel’dendir.

([17]) Beyit Mücmel’de ve Lisân’da (**شغل**)dır.

([18]) Asılda: “**يأتي النساء**”.

([19]) Ahtal divanı 116 ve Lisân (6: 2، 51).

([20]) Cerîr divanı 578 ve Lisân (**حصر**); Lisân’da muharref olarak vârid olmuştur.

([21]) Beyit, bütünüyle, Lebîd divanı 29’da olduğu üzere:
ومقامة غلب الرقاب كأنهم *** جن لدى طرف الحصير قيام

([22]) Kezâ, **حصره** ve **أحصره** denir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الحصد قطع الزرع، وزمن الحصاد والحصاد، كقولك: زمن الجداد والجداد، وقال تعالى: ﴿وآتوا حقه يوم حصاده﴾ [الأنعام/141]، فهو الحصاد المحمود في إبانه، وقوله عز وجل: ﴿حتى إذا أخذت الأرض زخرفها وازينت وظن أهلها أنهم قادرون عليها أتاها أمرنا ليلا أو نهارا فجعلناها حصيدا كأن لم تغن بالأمس﴾ [يونس/24]، فهو الحصاد في غير إبانه على سبيل الإفساد، ومنه استعير: حصدهم السيف، وقوله عز وجل: ﴿منها قائم وحصيد﴾ [هود/100]، فحصيد إشارة إلى نحو ما قال: ﴿فقطع دابر القوم الذين ظلموا﴾ [الأنعام/45]، ﴿وحب الحصيد﴾ [ق/9]، أي: ما يحصد مما منه القوت، وقال صلى الله عليه وسلم: (وهل يكب الناس على مناخرهم في النار إلا حصائد ألسنتهم) (هذا شطر من حديث ذكره النووي في أربعينه، وعزاه للترمذي، وقال: حديث حسن صحيح. وهو في عارضة الأحوذي 10/88؛ وأخرجه أحمد 5/231؛ وراجع شرح السنة 1/26؛ وأخرجه ابن ماجه 2/1315) فاستعارة.
وحبل محصد (أي: ممر مفتول)، ودرع حصداء (أي: محكمة)، وشجرة حصداء (أي: كثيرة الورق)، كل ذلك منه، وتحصد القوم: تقوى بعضهم ببعض.

##### Türkçe

- **الحصد**’ın aslı ekini kesmektir; ve **الحصاد**’ın zamanı ve **الحصاد**; senin “**الجداد**’ın zamanı ve **الجداد**” demen gibi. Yüce Allah dedi ki: ﴿وآتوا حقه يوم حصاده﴾ [الأنعام/141]; o, vaktinde olan övülmüş **الحصاد**’dır. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: ﴿حتى إذا أخذت الأرض زخرفها وازينت وظن أهلها أنهم قادرون عليها أتاها أمرنا ليلا أو نهارا فجعلناها حصيدا كأن لم تغن بالأمس﴾ [يونس/24]; o, bozma yoluyla vaktinde olmayan **الحصاد**’dır. Ondan ödünç alınmıştır: “Kılıç onları biçti.” Ve Aziz ve Celil olanın sözü: ﴿منها قائم وحصيد﴾ [هود/100]; böylece **حصيد**, onun şu dediği gibi bir şeye işarettir: ﴿فقطع دابر القوم الذين ظلموا﴾ [الأنعام/45]. Ve ﴿وحب الحصيد﴾ [ق/9]; yani: ondan azığın olduğu, ondan biçilen şey. Ve sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: (İnsanları yüzüstü burunları üzerine ateşe düşüren, dillerinin **حصائد**’inden başka bir şey midir?) (Bu, Nevevî’nin Kırk’ında zikrettiği bir hadisin yarısıdır; onu Tirmizî’ye nispet etti ve “hasen sahih hadis” dedi. Ve o, **عارضة الأحوذي** 10/88’dedir; Ahmed 5/231’de onu çıkarmıştır; ve **شرح السنة** 1/26’ya müracaat et; ve İbn Mâce 2/1315’te onu çıkarmıştır.) Böylece bir istiâredir.

Ve **حبل محصد** (yani: bükülmüş bir geçit), ve **درع حصداء** (yani: sağlam), ve **شجرة حصداء** (yani: yaprağı çok), bunların hepsi ondandır. Ve **تحصد القوم**: bazısı bazısıyla kuvvetlendi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ص د
حصـد الزرع‏:‏ جره فهو حصيد وجمعه حصائد وهذا زمان الحصاد ‏"‏ وآتوا حقه يوم حصاده ‏"‏ وأخذوا حصاد الشجر أي ثمره‏.‏
وأحصد الزرع واستحصد‏.‏
وأحصد الحبل وأحصفه وحبل محصد محصف وقد استحصد الحبل إذا استحكم فتله‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ حصدهم بالسيف‏:‏ قتلهم ‏"‏ وهل يكب الناس على مناخرهم في النار إلا حصائد ألسنتهم ‏"‏ ومن زرع الشر حصد الندامة‏.‏

##### Türkçe

ح ص د
**حصد** ekini: onu biçti; o da **حصيد**dir; çoğulu **حصائد**dir; ve bu, **الحصاد** zamanıdır: “Ve onun hakkını, onun **حصاده** gününde veriniz”; ve **حصاد** ağacını aldılar, yani onun meyvesini.
Ve ekin **أحصد** oldu ve **استحصد** oldu.
Ve ipi **أحصد** etti ve onu **أحصف** etti; ve **محصد محصف** bir ip; ve ip, bükümü sağlamlaştığı zaman **استحصد** olmuştur.
Ve mecazdandır: onları kılıçla **حصد** etti: onları öldürdü: “İnsanları burunları üzerine ateşe ancak dillerinin **حصائد**i mi yüzüstü düşürür?”; ve kim şerri ekerse pişmanlığı biçer.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَصْدُ: جزك البر ونحوه من النبات.
حَصَدَ الزرع وغيره من النبات يَحْصِدُه ويَحْصُدُه حَصْداً وحَصاداً وحِصاداً؛ عن اللحياني: قطعه بالمِنْجَلِ؛ وحَصَده واحتصده بمعنى واحد. والزرع محصود وحَصِيدٌ وحَصِيدَةٌ وحَصَدٌ، بالتحريك؛ ورجل حاصد من قوم حَصَدةٍ وحُصَّاد.
والحَصَاد والحِصاد: أَوانُ الحَصْد. والحَِصَادُ والحَصِيدُ والحَصَد: الزرع والبر المحصود بعدما يحصد؛ وأَنشد:
إِلى مُقْعَدات تَطْرَحُ الريحُ بالضحى،
عليهنَّ رَفْضاً من حَصَادِ القُلاقل
وحَصاد كل شجرة: ثمرتها. وحَصاد البقول البرية: ما تناثر من حبتها عند هَيْجها. والقلاقل: بقلة برية يشبه حبها حب السمسم ولها أَكمام كأَكمامها؛ وأَراد بحصاد القلاقل ما تناثر منه بعد هيجه. وفي حديث ظبيانَ: يأْكلون حَصِيدَها؛ الحصيد المحصود فعيل بمعنى مفعول. وأَحْصَدَ البر والزرع: حان له أَن يُحصد؛ واسْتَحْصَد: دعا إِلى ذلك من نفسه. وقال ابن الأَعرابي: أَحصد الزرع واستحصد سواء.
والحَصِيد: أَسافل الزرع التي تبقى لا يتمكن منها المِنْجل. والحَصِيد: المَزْرَعَة لأَنها تُحْصَد؛ الأَزهري: الحصيدة المزرعة إِذا حصدت كلها، والجمع الحصائد. والحصيدُ: الذي حَصَدَتْه الأَيدي؛ قاله أَبو حنيفة، وقيل هو الذي انتزعته الرياح فطارت به.
والمُحْصدُ: الذي قد جف وهو قائم.
والحَصَدُ: ما أَحصَدَ من النبات وجف؛ قال النابغة:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ،
فيه رُكام من اليَنْبوتِ والحَصَدِ
(* في ديوان النابغة: والخَضَد).
وقوله عز وجل: وآتوا حقه يوم حَصاده؛ يريد، والله أَعلم، يوم حَصْده وجزازه.
يقال: حِصاد وحَصاد وجِزاز وجَزاز وجِداد وجَداد وقِطاف وقَطاف، وهذان من الحِصاد والحَصاد.
وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، نهى عن حَِصاد الليل وعن جداده؛ الحَِصاد، بالفتح والكسر: قَطْعُ الزرع؛ قال أَبو عبيد: إِنما نهى عن ذلك ليلاً من أَجل المساكين لأَنهم كانوا يحضرونه فيتصدق عليهم؛ ومنه قوله تعالى: وآتوا حقه يوم حصاده؛ وإِذا فعل ذلك ليلاً فهو فرار من الصدقة؛ ويقال: بل نهى عن ذلك لأَجل الهوام أَن تصيب الناس إِذا حَصَدوا ليلاً. قال أَبو عبيد: والقول الأَول أَحبُّ إِليّ.
وقول الله تعالى: وحَبَّ الحصيد؛ قال الفراء: هذا مما أُضيف إِلى نفسه وهو مثل قوله تعالى: إِن هذا لهو حق اليقين؛ ومثله قوله تعالى: ونحن أَقرب إِليه من حبل الوريد؛ والحبل: هو الوريد فأُضيف إِلى نفسه لاختلاف لفظ الاسمين. وقال الزجاج: نصب قوله وحبَّ الحصيد أَي وأَنبتنا فيها حب الحصيد فجمع بذلك جميع ما يقتات من حب الحنطة والشعير وكل ما حصد، كأَنه قال: وحب النبت الحصيد؛ وقال الليث: أَراد حب البر المحصود، قال الأَزهري: وقول الزجاج أَصح لأَنه أَعم.
والمِحْصَدُ، بالكسر: المنجل. وحَصَدَهم يَحْصَِدُهم حَصْداً: قتلهم؛ قال الأَعشى:
قالوا البَقِيَّةَ، والهنْدِيُّ يَحْصُدُهم،
ولا بَقِيَّةَ إِلاَّ الثَّارُ، وانكَشَفوا
وقيل للناس: حَصَدٌ، وقوله تعالى: حتى جعلناهم حصيداً خامدين، مِن هذا؛ هؤلاء قوم قتلوا نبيّاً بعث إِليهم فعاقبهم الله وقتلهم ملك من ملوك الأَعاجم فقال الله تعالى: حتى جعلناهم حصيداً خامدين؛ أَي كالزرع المحصود. وفي حديث الفتح: فإِذا لقيتموهم غداً أَن تحْصُدوهم حَصْداً أَي تقتلوهم وتبالغوا في قتلهم واستئصالهم، مأْخوذ من حَصْدِ الزرع؛ وكذلك قوله: يزرعها اللَّهُ من جَنْبٍ ويَحْصُدُها،
فلا تقوم لما يأْتي به الصُّرَمُ
كأَنه يخلقها ويميتها، وحَصَدَ الرجلُ حَصْداً؛ حكاه اللحياني عن أَبي طيبة وقال: هي لغتنا، قال: وإِنما قال هذا لأَن لغة الأَكثر إِنما هو عَصَدَ.
والحَصَدُ: اشتداد الفتل واستحكام الصناعة في الأَوتار والحبال والدروع؛ حبل أَحْصَدُ وحَصِدٌ ومُحْصَدٌ ومُسْتَحْصِدٌ؛ وقال الليث: الحَصَدُ مصدرُ الشيء الأَحْصَدِ، وهو المحكم فتله وصنعته من الحبال والأَوتار والدروع. وحبل مُحْصَدٌ أَي محكم مفتول. وحَصِد، بكسر الصاد، وأَحصدت الحبل: فتلته. ورجل مُحْصَدُ الرأْي: محكمه سديده، على التشبيه بذلك، ورأْي مُسْتَحْصَدٌ: محكم؛ قال لبيد:
وخَصْمٍ كنادي الجنِّ، أَسقطت شَأْوَهم
بمُسْتَحْصَدٍ ذي مِرَّة وضُروع
أَي برأْي محكم وثيق. والصُّروع والضُّروع: الضُّروب والقُوَى. واستحصد أَمر القوم واستحصف إِذا استحكم. واستَحْصَل الحبل أَي استحكم. ويقال للخَلْقِ الشديد: أَحْصَدُ مُحْصَدٌ حَصِدٌ مُسْتَحْصِد؛ وكذلك وتَرٌ أَحصد: شديد الفتل؛ قال الجعدي:
مِنْ نَزِعٍ أَحْصَدَ مُسْتأْرِب
أَي شديد محكم؛ وقال آخر:
خُلِقْتَ مشروراً مُمَرّاً مُحْصَدا
واسْتَحْصَدَ حَبْله: اشتدّ غضبه. ودرع حَصداء: صلبة شديدة محكمة. واستحصد القوم أَي اجتمعوا وتضافروا.
والحَصَادُ: نبات ينبت في البَرَّاق على نِبْتَة الخافورِ يُخْبَطُ للغَنَم. وقال أَبو حنيفة: الحَصادُ يشبه السَّبَطَ؛ قال ذو الرمة في وصف ثور وحشي:
قاظَ الحَصادَ والنَّصِيَّ الأَغْيَدا
والحَصَدُ: نبات أَو شجر؛ قال الأَخطل:
تَظَلُّ فيه بناتُ الماءِ أَنْجِيَةً،
وفي جَوانبه اليَنْبوتُ والحَصَدُ
الأَزهري: وحَصاد البَرْوَق حبة سوداء؛ ومنه قول ابن فَسْوَة: كأَنَّ حَصادَ البَرْوَق الجَعْدِ حائلٌ
بِذِفْرَى عِفِرْناةٍ، خلافَ المُعَذَّرِ
شبه ما يقطر من ذفراها إِذا عرقت بحب البروَق الذي جعله حصاده، لأَن ذلك العرق يتحبب فيقطر أَسود. وروي عن الأَصمعي: الحصاد نبت له قصب ينبسط في الأَرض وُرَيْقُه على طَرَف قَصَبه؛ وأَنشد بيت ذي الرمة في وصف ثور الوحش. وقال شمر: الحَصَدُ شجر؛ وأَنشد:
فيه حُطام من اليَنْبُوت والحَصَد
ويروى: والخَضَد وهو ما تثنى وتكسر وخُضِدَ.
الجوهري: الحَصادُ والحَصَدُ نبتان، فالحصاد كالنَّصِيِّ والحصد شجر، واحدته حَصَدَةٌ. وحصائد الأَلسنة التي في الحديث: هو ما قيل في الناس باللسان وقطع به عليهم. قال الأَزهري: وفي الحديث: وهل يكبّ الناس على مناخرهم في النار إِلاَّ حصائد أَلسنتهم؟ أَي ما قالته الأَلسنة وهو ما يقتطعونه من الكلام الذي لا خير فيه، واحدتها حَصيدَةٌ تشبيهاً بما يُحْصَدُ من الزرع إِذا جذ، وتشبيهاً للسان وما يقتطعه من القول بحد المنجل الذي يحصد به.
وحكى ابن جني عن أَحمد بن يحيى: حاصود وحواصيد ولم يفسره، قال ابن سيده: ولا أَدري ما هو.

##### Türkçe

**الحَصْدُ**: buğdayı ve onun benzeri bitkiden olanı biçmendir.

**حَصَدَ** ekini ve bitkiden başkasını **يَحْصِدُه** ve **يَحْصُدُه** (diye) **حَصْداً** ve **حَصاداً**
ve **حِصاداً**; Lihyânî’den: onu **المِنْجَلِ** ile kesti; ve **حَصَده** ile **احتصده** bir tek mânâdadır.
Ve ekin **محصود** ve **حَصِيدٌ** ve **حَصِيدَةٌ** ve **حَصَدٌ**dur, hareke ile; ve bir adam, bir kavimden **حاصد**dır,
**حَصَدةٍ** ve **حُصَّاد** (kavminden).

Ve **الحَصَاد** ve **الحِصاد**: **الحَصْد**ın vaktidir. Ve **الحَِصَادُ** ve **الحَصِيدُ** ve **الحَصَد**:
biçildikten sonra biçilen ekin ve biçilen buğdaydır; ve (şu beyit) okudu:
إِلى مُقْعَدات تَطْرَحُ الريحُ بالضحى،
عليهنَّ رَفْضاً من **حَصَادِ القُلاقل**
Ve her ağacın **حَصاد**ı: meyvesidir. Ve yabani baklagillerin **حَصاد**ı:
**هَيْج**i sırasında tanesinden saçılan şeydir. Ve **القلاقل**: yabani bir bakladır; tanesi susam tanesine benzer ve onun kılıfları gibi kılıfları vardır;
ve **حَصادِ القُلاقل** ile, onun **هيجه**inden sonra ondan saçılanı kastetti. Ve **ظبيانَ** hadîsinde: “onun **حَصِيدَها**sını yerler”; **الحصيد** biçilen (şey)dir; **فعيل** vezninde **مفعول** mânâsınadır. Ve **أَحْصَدَ** buğday ve ekin:
onun biçilmeye zamanı geldi; ve **اسْتَحْصَد**: kendi nefsinden buna çağırdı. İbnü’l-A‘râbî dedi:
**أَحصد** ekin ve **استحصد** eşittir.

Ve **الحَصِيد**: oraktan güç yetirilemeyen, kalan ekinin alt kısımlarıdır. Ve **الحَصِيد**:
biçildiği için tarladır; Ezherî: **الحصيدة** tarladır, tamamı biçildiği zaman; çoğulu **الحصائد**dir. Ve **الحصيدُ**: ellerin biçtiği (şey)dir; bunu Ebû Hanîfe söyledi;
ve denildi ki: rüzgârların söküp uçurduğu şeydir.

Ve **المُحْصدُ**: ayakta iken kurumuş olandır.

Ve **الحَصَدُ**: bitkiden **أَحصَدَ** olan ve kuruyan şeydir; Nâbiga dedi:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ،
فيه رُكام من اليَنْبوتِ و**الحَصَدِ**
(* Nâbiga divanında: **والخَضَد**).

Ve O’nun, azze ve celle, sözü: “**حَصاده** günü onun hakkını verin”; murad eder—Allah daha iyi bilir—onun **حَصْد** günü ve onun biçmesidir.

Denir: **حِصاد** ve **حَصاد** ve **جِزاز** ve **جَزاز** ve **جِداد** ve **جَداد** ve **قِطاف** ve **قَطاف**; ve bu ikisi **الحِصاد** ve **الحَصاد**dandır.

Ve hadîste: onun—sallallahu aleyhi ve sellem—gece **حَِصاد**ından ve onun **جداد**ından nehyetti;
**الحَِصاد**, fetha ve kesra ile: ekini kesmektir; Ebû Ubeyd dedi: ancak bunu geceleyin miskinler sebebiyle nehyetti; çünkü onlar ona hazır bulunurlardı da onlara sadaka verilirdi; ve ondan O’nun sözü: “**حصاده** günü onun hakkını verin”; ve eğer bunu geceleyin yaparsa, bu sadakadan kaçıştır;
ve denir ki: bilakis bunu, geceleyin biçtikleri zaman insanlara isabet etmesi için haşereler sebebiyle nehyetti. Ebû Ubeyd dedi: birinci söz bana daha sevgilidir.

Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**وحَبَّ الحصيد**”; Ferrâ dedi: bu, kendisine izafe edilen şeydendir;
ve o, O’nun sözü gibidir: “Şüphesiz bu, elbette **حق اليقين**dir”; ve benzeri O’nun sözü: “ve biz ona **حبل الوريد**den daha yakınız”; ve **الحبل**: o, **الوريد**dir; iki ismin lafzı farklı olduğu için kendisine izafe edildi. Zeccâc dedi:
**وحبَّ الحصيد** sözünün nasbı, yani “ve onda **حب الحصيد**i bitirdik”tir; böylece buğday ve arpa tanesinden ve biçilen her şeyden yenilen bütün şeyi topladı; sanki dedi ki: “ve biten **الحصيد** tanesi”; Leys dedi: biçilen buğdayın tanesini kastetti. Ezherî dedi: Zeccâc’ın sözü daha sahihdir; çünkü daha geneldir.

Ve **المِحْصَدُ**, kesra ile: oraktır. Ve **حَصَدَهم يَحْصَِدُهم حَصْداً**: onları öldürdü;
A‘şâ dedi:
قالوا البَقِيَّةَ، والهنْدِيُّ يَحْصُدُهم،
ولا بَقِيَّةَ إِلاَّ الثَّارُ، وانكَشَفوا
Ve insanlara **حَصَدٌ** denildi; ve O’nun sözü: “ta ki onları **حصيداً** sönmüşler kıldık”; bu(ndan)dır; bunlar, kendilerine gönderilen bir peygamberi öldüren bir kavimdir; Allah onları cezalandırdı ve Acem krallarından bir kral onları öldürdü; Allah Teâlâ dedi: “ta ki onları **حصيداً** sönmüşler kıldık”; yani biçilen ekin gibi.

Ve fetih hadîsinde: “yarın onlarla karşılaştığınızda onları **حَصْداً** **تحْصُدوهم**”; yani onları öldürün ve onları öldürmede ve köklerini kazımada mübalağa edin; ekini **حَصْد** etmekten alınmıştır; ve yine onun sözü:
يزرعها اللَّهُ من جَنْبٍ ويَحْصُدُها،
فلا تقوم لما يأْتي به الصُّرَمُ
sanki onu yaratır ve onu öldürür; ve **حَصَدَ** adam **حَصْداً**; Lihyânî bunu Ebû Taybe’den nakletti ve dedi: bu bizim lugatımızdır; dedi: bunu ancak şunun için söyledi: çoğunluğun lugatı ancak **عَصَدَ**dır.

Ve **الحَصَدُ**: bükümün şiddetlenmesi ve sanatın sağlamlaşmasıdır; tellerde, iplerde ve zırhlarda;
ip **أَحْصَدُ** ve **حَصِدٌ** ve **مُحْصَدٌ** ve **مُسْتَحْصِدٌ**dür; Leys dedi: **الحَصَدُ**, **الأَحْصَدِ** olan şeyin masdarıdır; o, iplerden, tellerden ve zırhlardan bükümü ve sanatı sağlam olandır. Ve **حبل مُحْصَدٌ**: yani sağlam bükülmüş. Ve **حَصِد**—**الصاد**ın kesriyle—ve **أَحصدت الحبل**: onu büktüm. Ve **رجل مُحْصَدُ الرأْي**: onun sağlamı, onun isabetlisi; buna benzetme üzere; ve **رأْي مُسْتَحْصَدٌ**: sağlamdır; Lebîd dedi:
وخَصْمٍ كنادي الجنِّ، أَسقطت شَأْوَهم
بمُسْتَحْصَدٍ ذي مِرَّة وضُروع
yani sağlam, sıkı bir görüş ile. Ve **الصُّروع** ve **الضُّروع**: darbeler ve kuvvetlerdir. Ve **استحصد** kavmin işi ve **استحصف**: sağlamlaştığı zaman. Ve **استَحْصَل الحبل**: yani sağlamlaştı. Ve şiddetli yaratılışa denir: **أَحْصَدُ مُحْصَدٌ حَصِدٌ مُسْتَحْصِد**; ve yine **وتَرٌ أَحصد**: bükümü şiddetli; Ca‘dî dedi:
مِنْ نَزِعٍ أَحْصَدَ مُسْتأْرِب
yani şiddetli, sağlam; ve bir başkası dedi:
خُلِقْتَ مشروراً مُمَرّاً مُحْصَدا
Ve **اسْتَحْصَدَ حَبْله**: öfkesi şiddetlendi. Ve **درع حَصداء**: katı, şiddetli, sağlam.

Ve **استحصد القوم**: yani toplandılar ve birbirlerine destek oldular.

Ve **الحَصَادُ**: **البَرَّاق**ta **نِبْتَة الخافورِ** üzerinde biten bir bitkidir; koyun için silkelenir. Ebû Hanîfe dedi: **الحَصادُ** **السَّبَطَ**a benzer; Zü’r-Rumme vahşi öküz vasfında dedi:
قاظَ الحَصادَ والنَّصِيَّ الأَغْيَدا
Ve **الحَصَدُ**: bir bitki yahut ağaçtır; Ahtal dedi:
تَظَلُّ فيه بناتُ الماءِ أَنْجِيَةً،
وفي جَوانبه اليَنْبوتُ والحَصَدُ
Ezherî: ve **حَصاد البَرْوَق** siyah bir tanedir; ve ondan İbn Fasve’nin sözü:
كأَنَّ حَصادَ البَرْوَق الجَعْدِ حائلٌ
بِذِفْرَى عِفِرْناةٍ، خلافَ المُعَذَّرِ
Onun terlediği zaman **ذِفْرَى**sından damlayan şeyi, **البروَق** tanesine benzetti; onu onun **حَصاد**ı kıldı; çünkü o ter, taneciklenir de siyah olarak damlar. Asma‘î’den rivayet olundu: **الحصاد** kamışı olan bir bitkidir; yere yayılır; yaprakçığı kamışının ucundadır; ve vahşi öküz vasfında Zü’r-Rumme’nin beytini okudu. Şemmer dedi: **الحَصَدُ** bir ağaçtır; ve (şu beyti) okudu:
فيه حُطام من اليَنْبُوت والحَصَد
Ve rivayet olunur: **والخَضَد**; o, bükülen ve kırılan şeydir; ve **خُضِدَ**.

Cevherî: **الحَصادُ** ve **الحَصَدُ** iki bitkidir; **الحصاد** **النَّصِيِّ** gibi, **الحصد** ise ağaçtır; onun bir teki **حَصَدَةٌ**dır. Ve hadîste olan **حصائد الأَلسنة**: dil ile insanlar hakkında söylenen ve onunla aleyhlerine kesilip biçilen şeydir. Ezherî dedi: ve hadîste: “İnsanları yüzüstü ateşe düşüren, ancak dillerinin **حصائد**i değil midir?” yani dillerin söylediği şey; o, hayır olmayan sözden kestikleri şeydir; onun bir teki **حَصيدَةٌ**dır; ekinden biçilen şeye benzetme olarak, o biçildiği zaman; ve dilin ve sözden kestiği şeyin, onunla biçilen orak ağzına benzetilmesi olarak.

İbn Cinnî, Ahmed b. Yahyâ’dan **حاصود** ve **حواصيد** (şeklini) nakletti ve onu açıklamadı. İbn Sîde dedi: onun ne olduğunu bilmiyorum.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ص د * * حَصَدَ * الزرع وغيره أي قطعه وبابه ضرب ونصر فهو * مَحْصُودٌ * و * حَصيدٌ * و * حَصيدةٌ * و * حَصَدٌ * بفتحتين و * حَصَائِدُ * الألسنة الذي في الحديث هو ما قيل في الناس باللسان وقُطع به عليهم و * المِحْصَدُ * المنجل وزنا ومعنى و * أحْصَدَ * الزرع و * اسْتَحْصَدَ * أي حان له أن * يُحْصَد * وهذا زمن * الحِصَاد * بفتح الحاء وكسرها

##### Türkçe

* **ح ص د** * * **حَصَدَ** * ekini ve başkasını, yani onu kesti; ve onun bâbı **ضرب** ve **نصر**’dır; o hâlde o, * **مَحْصُودٌ** * ve * **حَصيدٌ** * ve * **حَصيدةٌ** * ve iki fetha ile * **حَصَدٌ** * ve * **حَصَائِدُ** *’dir. Dillerin **حَصَائِدُ**’i ki hadiste olan odur: insanlarda dil ile söylenen ve onunla aleyhlerine kesilip (hüküm verilmiş) olan şeydir. Ve * **المِحْصَدُ** * orak(tır); vezin ve mânâca. Ve * **أحْصَدَ** * ekin(i). Ve * **اسْتَحْصَدَ** * yani onun için * **يُحْصَد** * olmasının vakti geldi. Ve bu, **الحِصَاد** zamanıdır; **الحاء**’ın fethasıyla ve kesresiyle.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حصد الزرع وغيره من النبات يحصده، بالكسر، ويحصده، بالضم، حصدا، بفتح فسكون، وحصادا، بالفتح، وحصادا، بالكسر، عن اللحياني: قطعه بالمنجل. وأصل الحصاد في الزرع، كاحتصده قال الطرماح:
  إنما نحن مثل خأمة زرع                      فمتى يأن يأت محتصده وهو حاصد، من قوم حصدة، محركة، وحصاد، بضم فتشديد. والحصاد، بالفتح: أوانه، ويكسر. والحصاد: نبت ينبت في البراق على نبتة الخافور يخبط الغنم، وفي بعض النسخ: يخبط للغنم. وقال أبو حنيفة: الحصاد يشبه السبط. وروي عن الأصمعي: الحصاد: نبت له قصب ينبسط في الأرض، وريقه على طرف قصبه. وفي الصحاح: الحصاد كالنصي. والحصاد: الزرع المحصود، كالحصد، محركة، والحصيد، كأمير، والحصيدة، بزيادة الهاء، وأنشد:
  إلى مقعدات تطرح الريح بالضحى                      عليهن رفضا من حصاد القلاقـل أراد بحصاد القلاقل: ما تنأثر منه بعد هيجه. وأحصد البر والزرع: حان أن يحصد ، كاستحصد، قاله ابن الأعرابي. وقيل استحصد: دعأ إلى ذلك من نفسه. وأحصد الحبل: فتله فتلا محكما.

  والحصيدة: أسافل الزرع التي تبقى لا يتمكن منها المنجل. والحصيد: المزرعة، لأنها تحصد. وقال الأزهري: الحصيدة المزرعة إذا حصدت كلها. والجمع الحصائد. والحصيد: الذي حصدته الأيدي. قاله أبو حنيفة. وقيل هو الذي انتزعته الرياح فطارت به. والمحصد، كمجمل: ما جف وهو قائم. والحصد، محركة: نبات، واحدته حصدة، أو شجر، قال الأخطل:
  تظل فيه بنأت الماء أنـجـية                      وفي جوانبه الينبوت والحصد والحصد: ما جف من النبات وأحصد، قال النابغة:
  يمده كل واد متـرع لـجـب                      فيه حطام من الينبوت والحصد والحصد: اشتدأد الفتل، واستحكام الصناعة في الأوتار والحبال والدروع، يقال: حبل أحصد وحصد، ككتف، ومحصد، كمكرم، ومستحصد على صيغة اسم الفاعل، وقال الليث: الحصد مصدر الشيء الأحصد، وهو المحكم فتله وصنعته، وحبل محصد، أي محكم مفتول، ووتر أحصد: شديد الفتل.
 ودرع حصداء: ضيقة الحلق محكمة صلبة شديدة. وشجرة حصداء: كثيرة الورق نقلهما الصاغاني.
 وحصد الرجل: مات، حكاه اللحياني عن أبي طيبة، وقال هي لغتنا، ولغة الأكثر: عصد، بالعين المهملة. واستحصد الرجل غضب، أو اشتد غضبه واستحصد القوم: اجتمعوا وتضافروا. واستحصد الحبل استحكم، وكذلك أمر القوم، كاستحصف. والمحصد كمنبر: المنجل الذي يجز به الزرع. ومن المجاز: رجل محصد الرأي، كمجمل: سديده محكمه، على التشبيه بالحبل المحصد. ورأي مستحصد: محكم.
 ومما يستدرك عليه: حصاد كل شجرة: ثمرتها. وحصاد كل شجرة: ثمرتها. وحصاد البقول البرية: ما تناثر من حبتها عند هيجها. وحب الحصيد ممأ أضيف إلى نفسه، وقال الليث: أراد حب البر المحصود. ومن المجاز: حصدهم بالسيف يحصدهم حصدا: قتلهم، أو بالغ في قتلهم، واستأصلهم، مأخوذ من حصد الزرع.
 وفي التهذيب: وحصاد البروق: حبة سوداء، ومنه قول ابن فسوة:
  كأن حصاد البروق الجعد جائل                      بذفرى عفرناة خلاف المعذر وحصائد الألسنة: أي ما قالته الألسنة، وهو ما يقتطعونه من الكلام الذي لا خير فيه، واحدتها حصيدة، تشبيها بما يحصد من الزرع إذا جز، وتشبيها للسان وما يقتطعه من لاقول بحد المنجل الذي يحصد به.
 وحكى ابن جني عن أحمد بن يحيى: حاصود وحواصيد، ولم يفسره. قال ابن سيده: ولا أدري ما هو.
 ومن المجاز: من زرع الشر حصد الندامة.

##### Türkçe

**حصد** ekini ve bitkiden başka şeyleri biçti; onu, kesre ile, biçer; onu, damme ile, biçer; **حصدا** (fetha ile sonra sükûn ile) ve **حصادا** (fetha ile) ve **حصادا** (kesre ile); el-Lihyânî’den: onu orakla kesti. Biçmenin aslı ekinde(edir); **كاحتصده** gibi. et-Tırmâh dedi ki:
  Biz ancak ekin **خأمة**si gibiyiz;                      ne zaman ki onun **محتصده**si gelsin, gelir. O, biçendir; **قوم حصدة**’den (harekeli), ve **حصاد** (damme ile sonra şedde ile). **الحصاد** (fetha ile): onun zamanı; ve kesrelenir. **الحصاد**: **البراق**’ta **الخافور** bitkisi üzerinde biten bir bitkidir; koyun(lar) onu dallarından silkeler; bazı nüshalarda: koyun(lar) için silkelenir. Ebû Hanîfe dedi: **الحصاد** **السبط**’a benzer. el-Asma‘î’den rivayet edildi: **الحصاد**: kamışı olan bir bitkidir; yerde yayılır; yaprağı kamışının ucundadır. **الصحاح**’ta: **الحصاد** **النصي** gibi(dir). **الحصاد**: biçilmiş ekin; **كالحصد** (harekeli) ve **الحصيد** (emîr gibi) ve **الحصيدة** (ه artırılmasıyla). Ve inşâd etti:
  Oturanlara doğru, kuşluk vakti rüzgâr atar                      onların üzerine, **حصاد القلاقـل**’den döküntü olarak. **حصاد القلاقل** ile murad etti: onun kabarmasından sonra ondan saçılan şey. **أحصد** buğday ve ekin: biçilme vakti geldi; **كاستحصد**; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve denildi: **استحصد**: kendi nefsinden buna çağırdı. **أحصد** ip: onu sağlam bir büküşle büktü.

  **الحصيدة**: oraktan güç yetirilemeyen, kalan ekinin alt kısımlarıdır. **الحصيد**: ekinliktir; çünkü biçilir. el-Ezherî dedi: **الحصيدة** ekinliktir; bütünü biçildiği zaman. Çoğulu **الحصائد**’dir. **الحصيد**: ellerin biçtiği şeydir. Bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ve denildi: o, rüzgârların söküp de onunla uçurduğu şeydir. **المحصد** (mucmel gibi): ayakta iken kuruyan şeydir. **الحصد** (harekeli): bir bitkidir; tekili **حصدة**’dir; yahut bir ağaçtır. el-Ahtal dedi ki:
  Orada, suyu uzaklaştırmakla hızlı(lar) kalır;                      ve onun yanlarında **الينبوت** ve **الحصد** vardır. **الحصد**: bitkiden kuruyan şeydir; ve **أحصد**. en-Nâbiga dedi ki:
  Onu, dolu gür bir vadi uzatır;                      onda **الينبوت** ve **الحصد**’dan kırıntı vardır. **الحصد**: bükmenin şiddetlenmesi ve yayların, iplerin ve zırhların yapımında sağlamlaşmadır; denir ki: **حبل أحصد** ve **حصد** (ketif gibi) ve **محصد** (mukrim gibi) ve **مستحصد** fâil ismi kalıbı üzere. el-Leys dedi: **الحصد** **الشيء الأحصد**’ın masdarıdır; o, büküşü ve yapımı sağlam olandır. Ve **حبل محصد**: yani sağlam bükülmüş. Ve **وتر أحصد**: büküşü şiddetli.
 **درع حصداء**: halkaları dar, sağlam, katı, şiddetli. Ve **شجرة حصداء**: yaprağı çok. İkisini de es-Sâgânî nakletti.
 **حصد** adam: öldü; el-Lihyânî bunu Ebû Taybe’den hikâye etti; ve dedi: bu bizim lugatımızdır; çoğunluğun lugatı: **عصد** (ihmâl edilmiş ع ile). **استحصد** adam: öfkelendi; yahut öfkesi şiddetlendi. **استحصد** kavim: toplandılar ve birbirlerine destek oldular. **استحصد** ip: sağlamlaştı; kavmin işi de böyledir; **كاستحصف** gibi. **المحصد** (minber gibi): onunla ekinin kesildiği oraktır. Mecazdan: **رجل محصد الرأي** (mucmel gibi): onun doğru olanı, sağlam olanı; sağlam ip ile benzetme üzere. Ve **رأي مستحصد**: sağlam.
 Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: her ağacın **حصاد**’ı: meyvesidir. Her ağacın **حصاد**’ı: meyvesidir. Yabani baklagillerin **حصاد**’ı: kabarması sırasında tanesinden saçılan şeydir. **حب الحصيد**: kendisine izâfe olunmuş şeyden; el-Leys dedi: biçilmiş buğdayın tanesini murad etti. Mecazdan: onları kılıçla **حصدهم**; onları **حصدا** biçti: onları öldürdü; yahut onları öldürmede mübalağa etti; ve köklerini kazıdı; ekini biçmekten alınmıştır.
 **التهذيب**’de: **حصاد البروق**: siyah bir tanedir; ve ondan İbn Fesve’nin sözü:
  Sanki **حصاد البروق** kıvırcık dolaşan                      **بذفرى عفرناة**’da, **المعذر**’e aykırı. **حصائد الألسنة**: yani dillerin söylediği şeyler; o, hayır olmayan sözden kestikleri şeydir; tekili **حصيدة**’dir; ekinden kesildiği zaman biçilen şeye benzetme olarak; ve dilin ve onun kötü sözden kestiği şeyin, onunla biçilen orağın ağzına benzetilmesi olarak.
 İbn Cinnî, Ahmed b. Yahyâ’dan **حاصود** ve **حواصيد**’i hikâye etti; onu açıklamadı. İbn Sîde dedi: ve ben onun ne olduğunu bilmiyorum.
 Mecazdan: kim şerrin ekinini ekerse pişmanlığı biçer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَصَدَ
1 حَصَدَ حصد , (S, A, Mgh, &c.,) aor. حَصُدَ and حَصِدَ , inf. n. حَصْدٌ (S, Mgh, Msb, K) and حَصَادٌ (Lh, Mgh, K) and حِصَادٌ, (Lh, K,) He reaped, or cut (A, Mgh, K) with the مِنْجَل, (K,) seed-produce, (S, A, Mgh, Msb, K,) and plants, or herbage; (S, * K;) originally used in relation to seed-produce; (TA;) as also ↓ احتصد. (K.) ― -b2- [Hence,] حَصَدَهُمْ بِالسَّيْفِ (tropical:) [He reaped, or mowed, them down with the sword]: (A:) he slew them: or he exerted his utmost power or ability, or exceeded the ordinary bounds, in slaying them: (TA:) he exterminated them [with the sword]. (Msb, TA.) ― -b3- And مَنْ زَرَعَ الشَّرَّ حَصَدَ النَّدَامَةَ (tropical:) [He who sows evil reaps repentance]. (A.) -A2- حَصِدَ, (L,) [aor. حَصَدَ ,] inf. n. حَصَدٌ, (L, K,) It (a rope, and a bow-string,) was, or became, strongly twisted, and firmly, or compactly, made; (L, K; *) as also ↓ استحصد: (S, * A, L, K: *) and it (a coat of mail) was, or became, [close in its rings, (see حَصِدَ,) and] firm, and compactly made. (L, K. *)

احصد
4 احصد احصد أحصد حصد It (seed-produce) attained to the proper time for its being reaped; as also ↓ استحصد: (S, Mgh, Msb, K:) or the latter, (assumed tropical:) it. invited the act of reaping. (TA.) -A2- He twisted a rope (S, K) firmly. (TA.) ― -b2- [He made firm, in a general sense. (Golius as from the KL; but not in my copy of that work.)]

8 اـِحْتَصَدَ see 1.

10 اـِسْتَحْصَدَ see 4: -A2- and see also 1. ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) It (the affair, or state, of a people) became established, or settled, firmly, soundly, thoroughly, or well. (TA.) ― -b3- It (a people, or party) collected together, or assembled, and rendered mutual aid. (S, K.) ― -b4- He was, or became, angry: (K:) or violently angry. (TA.)

حَصَدٌ
حَصَدٌ حصد : see حَصِيدٌ.

حَبْلٌ حَصِدٌ
حَبْلٌ حَصِدٌ حبل حصد and ↓ مُحْصَدٌ (S, K) and ↓ أَحْصَدُ and ↓ مُسْتَحْصِدٌ (K) A rope strongly twisted, and firmly, or compactly, made: (S, K:) and وَتَرٌ

أَحْصَدُ
أَحْصَدُ ذ a bow-string strongly twisted: (TA:) and ↓ دِرْعٌ حَصْدَآءُ a coat of mail close in its rings, compact and strong. (L, K.)

حَصَادٌ
حَصَادٌ حصاد The time, or season, of reaping; as also ↓ حِصَادٌ. (K, TA. [In the CK, each is erroneously made to be with ة.]) One says, [also, using each as an inf. n.,] هٰذَا زَمَنُ الحَصَادِ, (S, A,) or أَوَانُ الحَصَادِ, (Msb,) and ↓ الحِصَادِ, (S, Msb,) [This is the time, or season, of reaping: for] both are also inf. ns. of حَصَدَ in the first of the senses explained above. (Lh, K.) -A2- See also حَصِيدٌ. ― -b2- Also What remains upon the ground, of seed-produce, among the lower parts of the stalks of that which has been reaped;  and so حَصَائِدُ, pl. of ↓ حَصِيدٌ and ↓ حَصِيدَةٌ. (Mgh.) ― -b3- And What falls off, and becomes scattered, of seeds of wild leguminous plants when they dry up. (L.) ― -b4- And The fruit, or produce, of any tree. (L.)

حِصَادٌ
حِصَادٌ حصاد : see حَصَادٌ, in two places.

حَصِيدٌ
حَصِيدٌ حصيد Reaped seed-produce; (S, A, Mgh, Msb, K;) as also ↓ حَصِيَدةٌ (S, Mgh, K) and ↓ مَحْصُودٌ and ↓ حَصَدٌ (S, Msb, K) and ↓ حَصَادٌ, which last is originally an inf. n.: (Mgh:) pl. of the first, (A, Mgh,) and of the second, (Mgh,) حَصَائِدُ. (A, Mgh.) And حَبُّ الحَصِيدِ [see Kur l. 9] Grain that is reaped: (L:) grain of wheat and of barley and of anything that is reaped; as though for حَبُّ النَّبْتِ الحَصِيدِ: (Zj:) or grain of reaped wheat. (Lth.) ― -b2- See also حَصَادٌ. ― -b3- It is also said to signify Seed-produce torn up and carried away by the wind. (L.) ― -b4- Also (assumed tropical:) Slain [or mowed down] with the sword, like seed-produce reaped. (Jel in xxi. 15.) ― -b5- حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ, occurring in a trad., means (tropical:) The words that their tongues utter, and [as it were] cut off, against others; (S, A, * L;) being words wherein is no good: the tongue being likened to a reapinghook; and the words that it utters, to reaped seed-produce: حصائد, here, is pl. of ↓ حَصِيدَةٌ. (L.) ― -b6- See also what next follows.

حَصِيدَةٌ
حَصِيدَةٌ حصيد حصيده حصيدة : see حَصِيدٌ, in two places: ― -b2- and حَصَادٌ. ― -b3- Also The lower parts of seed-produce, which the reaping-hook does not reach.. (K.) ― -b4- Also A place of seed-produce: (K:) or ↓ حَصِيدٌ has this signification; such a place being so called because it is reaped: حَصِيدَةٌ, accord. to Az, signifies a field of which all the produce has been reaped: the pl. is حَصَائِدُ. (L.) ― -b5- A place of reaping. (Msb.)

حَاصِدٌ
حَاصِدٌ حاصد A reaper: pl. حَصَدَةٌ and حُصَّادٌ. (K.)

أَحْصَدُ
أَحْصَدُ ذ ; fem. حَصْدَآءُ: see حَصِدٌ, in three places. ― -b2- Also شَجَرَةٌ حَصْدَآءُ A tree abounding with leaves [and therefore compact]. (K.)

مُحْصَدٌ
مُحْصَدٌ محصد : see حَصِدٌ. ― -b2- [Hence,] مُحْصَدُ الرَّأْىِ (tropical:) A man whose judgment, or opinion, is well, or rightly, directed, (S, K,) and sound, or firm. (TA.) -A2- What has dried up while standing [of seed-produce]. (K.)

مُحْصِدٌ
مُحْصِدٌ محصد Seed-produce that has attained to the proper time, or season, for its being reaped; as also ↓ مُسْتَحْصِدٌ. (Mgh, Msb.)

مِحْصَدٌ
مِحْصَدٌ محصد A reaping-hook, syn. مِنْجَلٌ, (S, K,) with which seed-produce is cut. (TA.)

مَحْصُودٌ
مَحْصُودٌ محصود : see حَصِيدٌ.

مُسْتَحْصِدٌ
مُسْتَحْصِدٌ مستحصد : see مُحْصِدُ: -A2- and see حَصِدٌ. ― -b2- [Hence,] رَأْىٌ مُسْتَحْصِدٌ (tropical:) Sound, or firm, judgment or opinion. (TA.)

##### Türkçe

حَصَدَ
1 **حَصَدَ** حصد, (S, A, Mgh, &c.,) muzâri‘ı **حَصُدَ** ve **حَصِدَ**, mastarı **حَصْدٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **حَصَادٌ** (Lh, Mgh, K) ve **حِصَادٌ**, (Lh, K,) O, ekin mahsulünü (S, A, Mgh, Msb, K) ve bitkileri yahut otu; (S, * K;) **مِنْجَل** ile (K,) biçti yahut kesti (A, Mgh, K); aslında ekin mahsulü hakkında kullanılırdı; (TA;) **احتصد** da böyledir. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **حَصَدَهُمْ بِالسَّيْفِ** (mecaz:) [Onları kılıçla biçti]: (A:) onları öldürdü: yahut onları öldürmede bütün gücünü yahut kudretini sarf etti, yahut olağan sınırları aştı: (TA:) onları [kılıçla] kökünden yok etti. (Msb, TA.) ― -b3- Ve **مَنْ زَرَعَ الشَّرَّ حَصَدَ النَّدَامَةَ** (mecaz:) [Kim kötülük ekerse pişmanlık biçer]. (A.)
-A2- **حَصِدَ**, (L,) [muzâri‘ı **حَصَدَ** ,] mastarı **حَصَدٌ**, (L, K,) O (bir ip ve bir yay kirişi) sıkı bükülmüş ve sağlam, yahut sıkı dokunmuş oldu yahut oldu; (L, K; *) **استحصد** da böyledir: (S, * A, L, K: *) ve o (bir zırh) [halkalarında sıkı, (bk. **حَصِدَ**, ) ve] sağlam, ve sıkı dokunmuş oldu yahut oldu. (L, K. *)

احصد
4 **احصد** احصد **أحصد** حصد O (ekin mahsulü) biçilmesi için uygun vakte ulaştı; **استحصد** da böyledir: (S, Mgh, Msb, K:) yahut ikincisi, (farzedilen mecaz:) o, biçme fiilini davet etti. (TA.) -A2- O, bir ipi (S, K) sağlamca büktü. (TA.) ― -b2- [O, genel anlamda sağlam kıldı. (Golius, KL’den olarak; fakat o eserin nüshamda değil.)]

8 **اـِحْتَصَدَ**: 1’e bak.

10 **اـِسْتَحْصَدَ**: 4’e bak: -A2- ve ayrıca 1’e de bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] (farzedilen mecaz:) O (iş, yahut bir kavmin hâli) sağlamca, sıhhatle, bütünüyle, yahut iyi bir şekilde yerleşik oldu yahut yerleşti. (TA.) ― -b3- O (bir kavim, yahut fırka) bir araya toplandı, yahut toplandı, ve karşılıklı yardım etti. (S, K.) ― -b4- O öfkelendi yahut öfkeli oldu: (K:) yahut şiddetle öfkelendi. (TA.)

حَصَدٌ
**حَصَدٌ** حصد : **حَصِيدٌ**’e bak.

حَبْلٌ حَصِدٌ
**حَبْلٌ حَصِدٌ** حبل حصد ve ↓ **مُحْصَدٌ** (S, K) ve ↓ **أَحْصَدُ** ve ↓ **مُسْتَحْصِدٌ** (K) Sıkı bükülmüş ve sağlam, yahut sıkı dokunmuş bir ip: (S, K:) ve **وَتَرٌ**

أَحْصَدُ
**أَحْصَدُ** ذ sıkı bükülmüş bir yay kirişi: (TA:) ve ↓ **دِرْعٌ حَصْدَآءُ** halkaları sıkı, sıkı dokunmuş ve güçlü bir zırh. (L, K.)

حَصَادٌ
**حَصَادٌ** حصاد Biçme vakti yahut mevsimi; ↓ **حِصَادٌ** da böyledir. (K, TA. [CK’de, her biri yanlışlıkla ة ile yapılmıştır.]) Denir ki, [her birini mastar olarak da kullanarak,] **هٰذَا زَمَنُ الحَصَادِ**, (S, A,) yahut **أَوَانُ الحَصَادِ**, (Msb,) ve ↓ **الحِصَادِ**, (S, Msb,) [Bu, biçme vaktidir yahut mevsimidir: çünkü] ikisi de yukarıda açıklanan mânâların birincisinde **حَصَدَ**’ın mastarlarıdır. (Lh, K.) -A2- Ayrıca **حَصِيدٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca Biçilmiş olanın saplarının alt kısımları arasında, ekin mahsulünden, yerde kalan şey; ve böylece **حَصَائِدُ**, ↓ **حَصِيدٌ** ve ↓ **حَصِيدَةٌ**’nin çoğuludur. (Mgh.) ― -b3- Ve Ayrıca Kuruyunca yabani baklagil bitkilerinin tohumlarından düşüp saçılan şey. (L.) ― -b4- Ve Ayrıca Herhangi bir ağacın meyvesi yahut ürünü. (L.)

حِصَادٌ
**حِصَادٌ** حصاد : iki yerde **حَصَادٌ**’a bak.

حَصِيدٌ
**حَصِيدٌ** حصيد Biçilmiş ekin mahsulü; (S, A, Mgh, Msb, K;) ↓ **حَصِيَدةٌ** (S, Mgh, K) ve ↓ **مَحْصُودٌ** ve ↓ **حَصَدٌ** (S, Msb, K) ve ↓ **حَصَادٌ** da böyledir; bu sonuncu aslında bir mastardır: (Mgh:) birincinin (A, Mgh,) ve ikincinin (Mgh,) çoğulu **حَصَائِدُ**’dür. (A, Mgh.) Ve **حَبُّ الحَصِيدِ** [bk. Kur l. 9] Biçilmiş tane: (L:) buğdayın ve arpanın ve biçilen her şeyin tanesi; sanki **حَبُّ النَّبْتِ الحَصِيدِ** için: (Zj:) yahut biçilmiş buğday tanesi. (Lth.) ― -b2- Ayrıca **حَصَادٌ**’a bak. ― -b3- Ayrıca Rüzgârın söküp götürdüğü ekin mahsulü mânâsına geldiği de söylenir. (L.) ― -b4- Ayrıca (farzedilen mecaz:) Biçilmiş ekin mahsulü gibi, kılıçla öldürülmüş [yahut biçilmiş]. (Jel in xxi. 15.) ― -b5- Bir hadiste geçen **حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ**, (mecaz:) Dillerinin başkalarına karşı söylediği ve [sanki] kestiği sözler demektir; (S, A, * L;) içinde hayır olmayan sözlerdir: dil, orakla; onun söylediği sözler de biçilmiş ekin mahsulüyle benzetilmiştir: buradaki **حصائد**, ↓ **حَصِيدَةٌ**’nin çoğuludur. (L.) ― -b6- Ayrıca bundan sonra gelen şeye bak.

حَصِيدَةٌ
**حَصِيدَةٌ** حصيد حصيده حصيدة : iki yerde **حَصِيدٌ**’e bak: ― -b2- ve **حَصَادٌ**. ― -b3- Ayrıca Orakın ulaşmadığı ekin mahsulünün alt kısımları. (K.) ― -b4- Ayrıca Ekin mahsulü yeri: (K:) yahut ↓ **حَصِيدٌ** bu mânâdadır; böyle bir yer, biçildiği için böyle adlandırılır: Az’a göre **حَصِيدَةٌ**, bütün mahsulü biçilmiş bir tarla demektir: çoğulu **حَصَائِدُ**’dür. (L.) ― -b5- Biçme yeri. (Msb.)

حَاصِدٌ
**حَاصِدٌ** حاصد Bir biçici: çoğulu **حَصَدَةٌ** ve **حُصَّادٌ**. (K.)

أَحْصَدُ
**أَحْصَدُ** ذ ; müennesi **حَصْدَآءُ**: üç yerde **حَصِدٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca **شَجَرَةٌ حَصْدَآءُ** Yaprakça bol [ve bu sebeple sık] bir ağaç. (K.)

مُحْصَدٌ
**مُحْصَدٌ** محصد : **حَصِدٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **مُحْصَدُ الرَّأْىِ** (mecaz:) Hükmü yahut görüşü iyi yahut doğru yöneltilmiş, (S, K,) ve sağlam yahut metin bir adam. (TA.) -A2- Ayakta iken kurumuş olan (ekin mahsulü). (K.)

مُحْصِدٌ
**مُحْصِدٌ** محصد Biçilmesi için uygun vakte yahut mevsime ulaşmış ekin mahsulü; ↓ **مُسْتَحْصِدٌ** de böyledir. (Mgh, Msb.)

مِحْصَدٌ
**مِحْصَدٌ** محصد Bir biçme orağı, **مِنْجَلٌ** eşanlamlısı, (S, K,) ekin mahsulünün onunla kesildiği. (TA.)

مَحْصُودٌ
**مَحْصُودٌ** محصود : **حَصِيدٌ**’e bak.

مُسْتَحْصِدٌ
**مُسْتَحْصِدٌ** مستحصد : **مُحْصِدُ**’e bak: -A2- ve **حَصِدٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **رَأْىٌ مُسْتَحْصِدٌ** (mecaz:) Sağlam yahut metin hüküm yahut görüş. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَصَدَ
حَصَدَ I ,  U ( n. ac. حَصْد 1 ,  حَصَاْد 22 ,  حِصَاْد 23 ),
a.  Reaped, mowed.

حَصِدَ
حَصِدَ A ( n. ac. حَصَد 4 ),
a.  Was firmly twisted, solid, compact.

أَحْصَدَ
أَحْصَدَ IV ,
a.  Was ripe, ready for reaping.

اِحْتَصَدَ
اِحْتَصَدَ VIII ,
a.  Reaped, mowed.

اِسْتَحْصَدَ
اِسْتَحْصَدَ X ,
a.  Banded, leagued together.

b.  see IV .

حَصِد
حَصِد 5 ,
a.  Strongly twisted, compact & strong in make.

مِحْصَد
مِحْصَد 20 , ( pl. مَحَاْصِدُ 44 ),
a.  Reaping-hook, sickle.

حَاْصِد
حَاْصِد 21 , ( pl. حَصَدَة 4t ,  حُصَّاْد 29 ),
a.  Reaper, mower.

حَصَاْد
حَصَاْد 22 ,  حِصَاْد 23 ,
a.  Harvest.

b.  Crop.

حَصِيْد
حَصِيْد 25 ,
a.  Reaped ( corn ).

حَصِيْدَة
حَصِيْدَة 25t , ( pl. حَصَاْئِدُ 46 ),
a.  Harvest; harvest field.

b.  Gleanings ( wheat ).

حَصَّاْد
حَصَّاْد 28 ,
a.  see 21 .

حَصَائِد الأَلْسِنَة
حَصَائِد الأَلْسِنَة
a.  Slanders calumniators, evil speakers.

##### Türkçe

**حَصَدَ**
**حَصَدَ** I , U ( mastar-ı aslî: **حَصْد** 1 , **حَصَاْد** 22 , **حِصَاْد** 23 ),
a. Biçti, orakladı.

**حَصِدَ**
**حَصِدَ** A ( mastar-ı aslî: **حَصَد** 4 ),
a. Sıkıca bükülmüş, katı, sıkı/kompakt oldu.

**أَحْصَدَ**
**أَحْصَدَ** IV ,
a. Olgunlaştı, biçmeye hazır oldu.

**اِحْتَصَدَ**
**اِحْتَصَدَ** VIII ,
a. Biçti, orakladı.

**اِسْتَحْصَدَ**
**اِسْتَحْصَدَ** X ,
a. Bir araya bağlandı, ittifak etti.

b. IV’e bak.

**حَصِد**
**حَصِد** 5 ,
a. Şiddetle bükülmüş, sıkı ve yapıca güçlü.

**مِحْصَد**
**مِحْصَد** 20 , (çoğulu: **مَحَاْصِدُ** 44 ),
a. Biçme kancası, orak.

**حَاْصِد**
**حَاْصِد** 21 , (çoğulu: **حَصَدَة** 4t , **حُصَّاْد** 29 ),
a. Biçen, orakçı.

**حَصَاْد**
**حَصَاْد** 22 , **حِصَاْد** 23 ,
a. Hasat.

b. Ekin, mahsul.

**حَصِيْد**
**حَصِيْد** 25 ,
a. Biçilmiş (ekin).

**حَصِيْدَة**
**حَصِيْدَة** 25t , (çoğulu: **حَصَاْئِدُ** 46 ),
a. Hasat; hasat tarlası.

b. Başak artıkları (buğday).

**حَصَّاْد**
**حَصَّاْد** 28 ,
a. 21’e bak.

**حَصَائِد الأَلْسِنَة**
**حَصَائِد الأَلْسِنَة**
a. İftiralar; iftiracılar, kötü konuşanlar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حصد
حَصَدَ - يَحْصُدُ (حَصَدَ - يَحْصِدُ) - حَصِيْد - حَصَاد
حَصَدَ - يَحْصُدُ (حَصَدَ - يَحْصِدُ) + كائن + شيئاً: يقطع ويجني ثمرته ويفصلها عن أصلها: يقوم بقطع المحصول الناتج من الحب أو النبات، وفصله عن باقي النبات
حَصِيْد: على وزن" فـَعيـْل" اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " حَصَدَ - يَحْصُدُ ": الثمرة أو الشيء المهم المفصول والمقطوع عن أصله
حَصَاد: على وزن " فـِعال" اسم فعل مبالغة من " حَصَدَ - يَحْصُدُ ": قطع وفصل جميع الثمر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عملية الاستحواذ من خيرات الطبيعة من النبات والحيوان"، وهي:
حَصَدَ - يَحْصُدُ (حَصَدَ - يَحْصِدُ)، صَرَمَ - يَصْرِمُ، قَضَبَ - يَقْضِبُ، قَطَفَ - يَقْطِفُ، قَرَفَ - يَقْرِفُ، صَادَ - يَصِيْدُ (صَادَ - يَصَادُ)

حصد
 	﴿قال تزرعون سبع سنين دأبا فما حصدتم فذروه في سنبله إلا قليلا مما تأكلون(47)﴾ يوسف ﴿ونزلنا من السماء ماء مباركا فأنبتنا به جنات وحب الحصيد (9)﴾ ق
حصيد
 ﴿والأرض مددناها وألقينا فيها رواسي وأنبتنا فيها من كل زوج بهيج (7) تبصرة وذكرى لكل عبد منيب (8) ونزلنا من السماء ماء مباركا فأنبتنا به جنات وحب الحصيد (9) والنخل باسقات لها طلع نضيد (10) رزقا للعباد وأحيينا به بلدة ميتا كذلك الخروج (11)﴾ ق
 	﴿ذلك من أنباء القرى نقصه عليك منها قائم وحصيد (100)﴾ هود ﴿فما زالت تلك دعواهم حتى جعلناهم حصيدا خامدين (15)﴾ الأنبياء ﴿إنما مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض مما يأكل الناس والأنعام حتى إذا أخذت الأرض زخرفها وازينت وظن أهلها أنهم قادرون عليها أتاها أمرنا ليلا أو نهارا فجعلناها حصيدا كأن لم تغن بالأمسكذلك نفصل الآيات لقوم يتفكرون(24)﴾ يونس
حصاد - حصاده
 ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين(141)﴾ الأنعام

نصنيف موضوعي
13- الحصاد - الحصيد - الصرم
- القطاف   - الصرم                 الحصاد     الحصيد    ﴿قطوفها دانية (23)﴾ الحاقة ﴿ودانية عليهم ظلالها وذللت قطوفها تذليلا (14)﴾ الإنسان ﴿إنا بلوناهم كما بلونا أصحاب الجنة إذ أقسموا ليصرمنها مصبحين (17) ولا يستثنون (18) فطاف عليها طائف من ربك وهم نائمون (19) فأصبحت كالصريم (20) فتنادوا مصبحين (21) أن اغدوا على حرثكم إن كنتم صارمين (22) فانطلقوا وهم يتخافتون (23) أن لا يدخلنها اليوم عليكم مسكين (24) وغدوا على حرد قادرين (25) فلما رأوها قالوا إنا لضالون (26) بل نحن محرومون (27) قال أوسطهم ألم أقل لكم لولا تسبحون (28) قالوا سبحان ربنا إنا كنا ظالمين (29) فأقبل بعضهم على بعض يتلاومون (30) قالوا يا ويلنا إنا كنا طاغين (31) عسى ربنا أن يبدلنا خيرا منها إنا إلى ربنا راغبون (32) كذلك العذاب ولعذاب الآخرة أكبر لو كانوا يعلمون (33)﴾ القلم ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقهيوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ الأنعام ﴿إنما مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض مما يأكل الناس والأنعام حتى إذا أخذت الأرض زخرفها وازينت وظن أهلها أنهم قادرون عليها أتاها أمرنا ليلا أو نهارا فجعلناها حصيدا كأن لم تغني بالأمس كذلك نفصل الآيات لقوم يتفكرون (24)﴾ يونس
مختار الصحاح
● [حصد] ح ص د: حَصَدَ الزرع وغيره أي قطعه وبابه ضرب ونصر فهو مَحْصُودٌ و حَصيدٌ و حَصيدةٌ و حَصَدٌ بفتحتين و حَصَائِدُ الألسنة الذي في الحديث هو ما قيل في الناس باللسان وقُطع به عليهم و المِحْصَدُ المنجل وزنا ومعنى و أحْصَدَ الزرع و اسْتَحْصَدَ أي حان له أن يُحْصَد وهذا زمن الحِصَاد بفتح الحاء وكسرها
الراغب
حصد
- أصل الحصد قطع الزرع، وزمن الحصاد والحصاد، كقولك: زمن الجداد والجداد، وقال تعالى: }وآتوا حقه يوم حصاده﴿[الأنعام/141]، فهو الحصاد المحمود في إبانه، وقوله عز وجل:﴾حتى إذا أخذت الأرض زخرفها وازينت وظن أهلها أنهم قادرون عليها أتاها أمرنا ليلا أو نهارا فجعلناها حصيدا كأن لم تغن بالأمس﴿[يونس/24]، فهو الحصاد في غير إبانه على سبيل الإفساد، ومنه استعير: حصدهم السيف، وقوله عز وجل:﴾منها قائم وحصيد﴿[هود/100]، فحصيد إشارة إلى نحو ما قال:﴾فقطع دابر القوم الذين ظلموا﴿[الأنعام/45]،﴾وحب الحصيد{ [ق/9]، أي: ما يحصد مما منه القوت، وقال صلى الله عليه وسلم: (وهل يكب الناس على مناخرهم في النار إلا حصائد ألسنتهم) (هذا شطر من حديث ذكره النووي في أربعينه، وعزاه للترمذي، وقال: حديث حسن صحيح. وهو في عارضة الأحوذي 10/88؛ وأخرجه أحمد 5/231؛ وراجع شرح السنة 1/26؛ وأخرجه ابن ماجه 2/1315) فاستعارة.
وحبل محصد (أي: ممر مفتول)، ودرع حصداء (أي: محكمة)، وشجرة حصداء (أي: كثيرة الورق)، كل ذلك منه، وتحصد القوم: تقوى بعضهم ببعض.
ملخص اللسان
1.     حَصَدَ الزرع يَحْصِدُه ويَحْصُدُه حَصْداً وحَصاداً  وحِصاداً: قطعه بالمِنْجَلِ؛
2.     الحَصْدُ: جزك البر ونحوه من النبات.
3.     والحَصَاد والحِصاد: أَوانُ الحَصْد.
4.      والحَِصَادُ والحَصِيدُ والحَصَد:  الزرع والبر المحصود بعدما يحصد؛
5.     وحَصاد كل شجرة: ثمرتها.
6.     الحَِصاد: قَطْعُ الزرع؛
7.     وحبَّ الحصيد أَي وأَنبتنا فيها حب الحصيد  , جميع ما يقتات من حب الحنطة والشعير وكل ما حصد،
8.     وحب النبت الحصيد: أَراد حب البر المحصود
9.     وحَصَدَهم يَحْصَِدُهم حَصْداً: قتلهم؛
10.                        حتى جعلناهم حصيداً خامدين؛ أَي كالزرع المحصود.
11.                       وهل يكبّ الناس على  مناخرهم في النار إِلاَّ حصائد أَلسنتهم؟ أَي ما قالته الأَلسنة وهو ما  يقتطعونه من الكلام الذي لا خير فيه،
12.                        وحَصاد البقول البرية: ما تناثر من حبتها عند  هَيْجها.
13.                        وأَحْصَدَ البر والزرع: حان  له أَن يُحصد؛
14.                        واسْتَحْصَد: دعا إِلى ذلك من نفسه.
15.                        والحَصِيد: أَسافل الزرع التي تبقى لا يتمكن منها المِنْجل.
16.                        والحَصِيد:  المَزْرَعَة لأَنها تُحْصَد؛
17.                         الحصيدة المزرعة إِذا حصدت كلها،
18.                        والحصيدُ: الذي حَصَدَتْه الأَيدي؛
19.                        والمُحْصدُ: الذي قد جف وهو قائم.
20.                        والحَصَدُ: ما أَحصَدَ من النبات وجف؛
21.                        وآتوا حقه يوم حَصاده؛ يوم حَصْده  وجزازه.
22.                        والمِحْصَدُ: المنجل.
23.                        فإِذا لقيتموهم غداً أَن تحْصُدوهم حَصْداً أَي تقتلوهم  وتبالغوا في قتلهم واستئصالهم،
24.                        والحَصَدُ: اشتداد الفتل واستحكام الصناعة في الأَوتار والحبال والدروع؛
25.                        الأَحْصَدِ، وهو المحكم فتله وصنعته من الحبال والأَوتار  والدروع.
26.                        وحبل مُحْصَدٌ أَي محكم مفتول.
27.                        وحَصِد وأَحصدت الحبل:  فتلته.
28.                        ورجل مُحْصَدُ الرأْي: محكمه سديده،
29.                        ورأْي  مُسْتَحْصَدٌ: محكم؛
30.                        أَسقطت شَأْوَهم  بمُسْتَحْصَدٍ ذي مِرَّة وضُروع  أَي برأْي محكم وثيق.
31.                        واستحصد  أَمر القوم واستحصف إِذا استحكم.
32.                        واستَحْصَل الحبل أَي استحكم.
33.                        وتَرٌ أَحصد:  شديد الفتل؛
34.                        واسْتَحْصَدَ حَبْله: اشتدّ غضبه.
35.                        ودرع حَصداء: صلبة شديدة محكمة.
36.                         واستحصد القوم أَي اجتمعوا وتضافروا.
37.                        والحَصَادُ: نبات ينبت في البَرَّاق على نِبْتَة الخافورِ يُخْبَطُ  للغَنَم.
38.                        الحَصادُ يشبه السَّبَطَ؛
39.                        والحَصَدُ: نبات أَو شجر؛
40.                        وحَصاد البَرْوَق حبة سوداء؛
41.                        الحصاد نبت له قصب ينبسط في  الأَرض وُرَيْقُه على طَرَف قَصَبه؛
42.                        الحَصَدُ شجر؛
43.                        وحصائد الأَلسنة التي في الحديث: هو ما قيل في الناس  باللسان وقطع به عليهم.
لسان العرب
● - حصد: الحَصْدُ: جزك البر ونحوه من النبات.  حَصَدَ الزرع وغيره من النبات يَحْصِدُه ويَحْصُدُه حَصْداً وحَصاداً  وحِصاداً؛ عن اللحياني: قطعه بالمِنْجَلِ؛ وحَصَده واحتصده بمعنى واحد.  والزرع محصود وحَصِيدٌ وحَصِيدَةٌ وحَصَدٌ، بالتحريك؛ ورجل حاصد من قوم  حَصَدةٍ وحُصَّاد.  والحَصَاد والحِصاد: أَوانُ الحَصْد. والحَِصَادُ والحَصِيدُ والحَصَد:  الزرع والبر المحصود بعدما يحصد؛ وأَنشد:  إِلى مُقْعَدات تَطْرَحُ الريحُ بالضحى،  عليهنَّ رَفْضاً من حَصَادِ القُلاقل  وحَصاد كل شجرة: ثمرتها. وحَصاد البقول البرية: ما تناثر من حبتها عند  هَيْجها. والقلاقل: بقلة برية يشبه حبها حب السمسم ولها أَكمام كأَكمامها؛  وأَراد بحصاد القلاقل ما تناثر منه بعد هيجه. وفي حديث ظبيانَ: يأْكلون  حَصِيدَها؛ الحصيد المحصود فعيل بمعنى مفعول. وأَحْصَدَ البر والزرع: حان  له أَن يُحصد؛ واسْتَحْصَد: دعا إِلى ذلك من نفسه. وقال ابن الأَعرابي:  أَحصد الزرع واستحصد سواء.  والحَصِيد: أَسافل الزرع التي تبقى لا يتمكن منها المِنْجل. والحَصِيد:  المَزْرَعَة لأَنها تُحْصَد؛ الأَزهري: الحصيدة المزرعة إِذا حصدت كلها،  والجمع الحصائد. والحصيدُ: الذي حَصَدَتْه الأَيدي؛ قاله أَبو حنيفة،  وقيل هو الذي انتزعته الرياح فطارت به.  والمُحْصدُ: الذي قد جف وهو قائم.  والحَصَدُ: ما أَحصَدَ من النبات وجف؛ قال النابغة:  يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ،  فيه رُكام من اليَنْبوتِ والحَصَدِ  (* في ديوان النابغة: والخَضَد).  وقوله عز وجل: وآتوا حقه يوم حَصاده؛ يريد، والله أَعلم، يوم حَصْده  وجزازه.  يقال: حِصاد وحَصاد وجِزاز وجَزاز وجِداد وجَداد وقِطاف وقَطاف، وهذان  من الحِصاد والحَصاد.  وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، نهى عن حَِصاد الليل وعن جداده؛  الحَِصاد، بالفتح والكسر: قَطْعُ الزرع؛ قال أَبو عبيد: إِنما نهى عن ذلك  ليلاً من أَجل المساكين لأَنهم كانوا يحضرونه فيتصدق عليهم؛ ومنه قوله  تعالى: وآتوا حقه يوم حصاده؛ وإِذا فعل ذلك ليلاً فهو فرار من الصدقة؛  ويقال: بل نهى عن ذلك لأَجل الهوام أَن تصيب الناس إِذا حَصَدوا ليلاً. قال  أَبو عبيد: والقول الأَول أَحبُّ إِليّ.  وقول الله تعالى: وحَبَّ الحصيد؛ قال الفراء: هذا مما أُضيف إِلى نفسه  وهو مثل قوله تعالى: إِن هذا لهو حق اليقين؛ ومثله قوله تعالى: ونحن أَقرب  إِليه من حبل الوريد؛ والحبل: هو الوريد فأُضيف إِلى نفسه لاختلاف لفظ  الاسمين. وقال الزجاج: نصب قوله وحبَّ الحصيد أَي وأَنبتنا فيها حب الحصيد  فجمع بذلك جميع ما يقتات من حب الحنطة والشعير وكل ما حصد، كأَنه قال:  وحب النبت الحصيد؛ وقال الليث: أَراد حب البر المحصود، قال الأَزهري: وقول  الزجاج أَصح لأَنه أَعم.  والمِحْصَدُ، بالكسر: المنجل. وحَصَدَهم يَحْصَِدُهم حَصْداً: قتلهم؛  قال الأَعشى:  قالوا البَقِيَّةَ، والهنْدِيُّ يَحْصُدُهم،  ولا بَقِيَّةَ إِلاَّ الثَّارُ، وانكَشَفوا  وقيل للناس: حَصَدٌ، وقوله تعالى: حتى جعلناهم حصيداً خامدين، مِن هذا؛  هؤلاء قوم قتلوا نبيّاً بعث إِليهم فعاقبهم الله وقتلهم ملك من ملوك  الأَعاجم فقال الله تعالى: حتى جعلناهم حصيداً خامدين؛ أَي كالزرع المحصود.  وفي حديث الفتح: فإِذا لقيتموهم غداً أَن تحْصُدوهم حَصْداً أَي تقتلوهم  وتبالغوا في قتلهم واستئصالهم، مأْخوذ من حَصْدِ الزرع؛ وكذلك قوله:  يزرعها اللَّهُ من جَنْبٍ ويَحْصُدُها،  فلا تقوم لما يأْتي به الصُّرَمُ  كأَنه يخلقها ويميتها، وحَصَدَ الرجلُ حَصْداً؛ حكاه اللحياني عن أَبي  طيبة وقال: هي لغتنا، قال: وإِنما قال هذا لأَن لغة الأَكثر إِنما هو  عَصَدَ.  والحَصَدُ: اشتداد الفتل واستحكام الصناعة في الأَوتار والحبال والدروع؛  حبل أَحْصَدُ وحَصِدٌ ومُحْصَدٌ ومُسْتَحْصِدٌ؛ وقال الليث: الحَصَدُ  مصدرُ الشيء الأَحْصَدِ، وهو المحكم فتله وصنعته من الحبال والأَوتار  والدروع. وحبل مُحْصَدٌ أَي محكم مفتول. وحَصِد، بكسر الصاد، وأَحصدت الحبل:  فتلته. ورجل مُحْصَدُ الرأْي: محكمه سديده، على التشبيه بذلك، ورأْي  مُسْتَحْصَدٌ: محكم؛ قال لبيد:  وخَصْمٍ كنادي الجنِّ، أَسقطت شَأْوَهم  بمُسْتَحْصَدٍ ذي مِرَّة وضُروع  أَي برأْي محكم وثيق. والصُّروع والضُّروع: الضُّروب والقُوَى. واستحصد  أَمر القوم واستحصف إِذا استحكم. واستَحْصَل الحبل أَي استحكم. ويقال  للخَلْقِ الشديد: أَحْصَدُ مُحْصَدٌ حَصِدٌ مُسْتَحْصِد؛ وكذلك وتَرٌ أَحصد:  شديد الفتل؛ قال الجعدي:  مِنْ نَزِعٍ أَحْصَدَ مُسْتأْرِب  أَي شديد محكم؛ وقال آخر:  خُلِقْتَ مشروراً مُمَرّاً مُحْصَدا  واسْتَحْصَدَ حَبْله: اشتدّ غضبه. ودرع حَصداء: صلبة شديدة محكمة.  واستحصد القوم أَي اجتمعوا وتضافروا.  والحَصَادُ: نبات ينبت في البَرَّاق على نِبْتَة الخافورِ يُخْبَطُ  للغَنَم. وقال أَبو حنيفة: الحَصادُ يشبه السَّبَطَ؛ قال ذو الرمة في وصف ثور  وحشي:  قاظَ الحَصادَ والنَّصِيَّ الأَغْيَدا  والحَصَدُ: نبات أَو شجر؛ قال الأَخطل:  تَظَلُّ فيه بناتُ الماءِ أَنْجِيَةً،  وفي جَوانبه اليَنْبوتُ والحَصَدُ  الأَزهري: وحَصاد البَرْوَق حبة سوداء؛ ومنه قول ابن فَسْوَة:  كأَنَّ حَصادَ البَرْوَق الجَعْدِ حائلٌ  بِذِفْرَى عِفِرْناةٍ، خلافَ المُعَذَّرِ  شبه ما يقطر من ذفراها إِذا عرقت بحب البروَق الذي جعله حصاده، لأَن ذلك  العرق يتحبب فيقطر أَسود. وروي عن الأَصمعي: الحصاد نبت له قصب ينبسط في  الأَرض وُرَيْقُه على طَرَف قَصَبه؛ وأَنشد بيت ذي الرمة في وصف ثور  الوحش. وقال شمر: الحَصَدُ شجر؛ وأَنشد:  فيه حُطام من اليَنْبُوت والحَصَد  ويروى: والخَضَد وهو ما تثنى وتكسر وخُضِدَ.  الجوهري: الحَصادُ والحَصَدُ نبتان، فالحصاد كالنَّصِيِّ والحصد شجر،  واحدته حَصَدَةٌ. وحصائد الأَلسنة التي في الحديث: هو ما قيل في الناس  باللسان وقطع به عليهم. قال الأَزهري: وفي الحديث: وهل يكبّ الناس على  مناخرهم في النار إِلاَّ حصائد أَلسنتهم؟ أَي ما قالته الأَلسنة وهو ما  يقتطعونه من الكلام الذي لا خير فيه، واحدتها حَصيدَةٌ تشبيهاً بما يُحْصَدُ من  الزرع إِذا جذ، وتشبيهاً للسان وما يقتطعه من القول بحد المنجل الذي يحصد  به.  وحكى ابن جني عن أَحمد بن يحيى: حاصود وحواصيد ولم يفسره، قال ابن سيده:  ولا أَدري ما هو.
مقاييس اللغة:
(حصد) الحاء والصاد والدال أصلان: [أحدهما] قطْع الشيء، والآخر إحكامه. وهما متفاوتان.
فالأول حصدتُ الزّرعَ وغيرَه حَصْدا. وهذا زمَنُ الحَصاد والحِصاد. وفي الحديث: "وهَلْ يكُبُّ الناسَ على مَناخِرِهم في النار إلا حصائدُ ألسنتهم". فإن الحصائد جمع حَصِيدة، وهو كلُّ شيءٍ قيل في الناس باللِّسان وقُطِع به عليهم. ويقال حَصَدْتُ واحتصَدْت، والرجل محتصِد. قال:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])
والأصل الآخر قولهم حَبْلٌ مُحْصَدٌ، أي مُمَرٌّ مفتول.
ومن الباب شجرةٌ حَصْداء، أي كثيرة الورق؛ ودِرْع حصداء: مُحْكَمة؛ واستحصدَ القومُ، إذا اجتَمَعوا.
القاموس المحيط:
حَصَدَ الزَّرْعَ والنَّباتَ يحْصِدُه ويَحْصُدُه حَصْداً وحَصاداً وحِصاداً قَطَعَه بالمِنْجَلِ
كاحْتَصَدَه، وهو حاصِدٌ من حَصَدَةٍ وحُصَّادٍ. والحَصادُ: أوانُه، ويُكسرُ، ونَبْتٌ يُخْبَطُ للغَنَمِ، والزَّرْعُ المَحْصودُ، كالحَصَدِ والحَصيدِ والحَصيدَةِ. وأحْصَدَ: حانَ أن يُحْصَدَ، كاسْتَحْصَدَ، والحَبْلَ: فَتَلَه. والحَصيدَةُ: أسافِلُ الزَّرْعِ التي لا يَتَمَكَّنُ منها المِنْجَلُ، والمَزْرَعَةُ. والمُحْصَدُ، كمُجْمَلٍ: ما جَفَّ وهو قائِمٌ. والحَصَدُ، محرَّكةً: نَباتٌ، وما جَفَّ من النَّباتِ، واشْتِدادُ الفَتْلِ، واسْتِحْكامُ الصِّناعَةِ في الْأَوْتارِ والحِبالِ والدُّروعِ. حَبْلٌ أحْصَدُ وحَصِدٌ ومُحْصَدٌ ومُسْتَحْصِدٌ.
ودِرْعٌ حَصْداءُ: ضَيِّقَةُ الحَلَقِ، مُحْكَمَةٌ. وشَجَرَةٌ حَصْداءُ: كثيرَةُ الوَرَقِ. وحَصَدَ: ماتَ. واسْتَحْصَدَ: غَضِبَ، والقَوْمُ: اجْتَمَعوا، وتَضافَروا، والحَبْلُ: اسْتَحْكَمَ. وكمِنْبَرٍ: المِنْجَلُ. ومُحْصَدُ الرَّأي، كمُجْمَلٍ: سَديدُهُ.
تاج العروس:
ح - ص - د
حصد الزَّرْعَ وغيره من النباتِ يَحْصِدُه بالكسر ويَحْصُدُه بالضّمّ حَصْداً بفتح فسكون وحَصَاداً بالفتح وحِصاداً بالكسر عن اللِّحْيَاني : قَطَعَه بالمِنْجَل . وأَصل الحَصَاد في الزَّرع كاحْتَصَده قال الطِّرِمّاح :
إِنّمَا نَحْنُ مِثْلُ خَأمَةِ زَرْعٍ ... فمتَى يأْنِ يأْتِ مُحْتَصِدُهْ وهو حاصِدٌ من قوم حَصَدَةٍ محرّكةً وحًصَّادٍ بضم فتشديد . والحَصَادُ بالفتح : أَوَانُه ويُكْسَر . والحَصَاد : نَبْتٌ يَنْبُتُ في البَرَّاقِ على نِبْتَةِ الخافُورِ يَخْبِطُ الغَنَمُ وفي بعض النُّسخ : يُخْبَطُ لِلْغَنَمِ . وقال أَبو حنيفة : الحَصَادُ يُشْبِه السَّبَطَ . وروِيَ عن الأَصمعيّ : الحَصَادُ : نَبْتٌ له قَصَبٌ يَنبسط في الأَرض ورَيْقُه على طَرَفِ قَصَبِهِ . وفي الصّحاح : الحَصَاد كالنَّصِيِّ . والحَصَاد : الزَّرْعُ المحصودُ كالحَصَدِ محرّكةً والحَصيدِ كأَمِيرٍ والحَصِيدةِ بزيادة الهاء وأنشد :
إلى مُقْعَدَاتٍ تَطْرَحُ الرِّيحُ بالضُّحَى ... عليهِنَّ رَفْضاً من حَصَادِ القُلاَقِلِ أَراد بحَصادِ القُلاَقِل : ما تَنَأثَرَ منه بعدَ هَيْجِه . وأَحْصَدَ البُرُّ والزَّرْعُ : حان أن يُحْصَدَ كاسْتَحْصَد قاله ابن الأَعرابيّ . وقيل استَحْصَد : دعَأ إِلى ذلك من نفسه . وأَحْصَدَ الحَبْلَ : فَتَلَهُ فَتْلاً مُحْكَماً
والحَصِيدَةُ : أَسافِلُ الزَّرْعِ التي تَبْقَى لاَ يَتَمَكَّنُ منها المِنْجَلُ . والحَصِيدُ : المَزْرَعةُ لأَنّهَا تُحْصَدُ . وقال الأَزهَرِيّ : الحَصِيدةُ المَزْرَعَةُ إِذا حُصِدَت كُلُّهَا . والجمعُ الحَصائدُ . والحَصِيدُ : الذي حَصَدَتْه الأَيدِي . قاله أَبو حنيفَةَ . وقيل هو الذِي انتزعتْه الرِّياحُ فطارَتْ به . والمُحْصَد كمُجْمَل : ما جَفَّ وهو قائمٌ . والحَصَدُ مُحَرَّكةً : نَبَاتٌ واحدتُه حَصَدَة أَو شَجَرٌ قال الأخطل :
تَظَلُّ فيه بنَأتُ الماءِ أَنْجِيَةً ... وفي جَوَانِبِه اليَنْبُوتُ والحَصَدُ والحَصَد : ما جَفَّ من النَّبَات وأَحْصَدَ قال النابغة :
يَمُدُّه كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ ... فيهِ حُطَامٌ من اليَنْبُوتِ والحَصَدِ والحَصَد : اشتِدَأدُ الفَتْلِ واسْتِحْكَامُ الصِّناعةِ في الأَوتارِ والحِبَالِ والدُّرُوعِ يقال : حَبْلٌ أَحْصَدُ وحَصِدٌ ككَتِف ومُحْصَدٌ كمُكرَم ومُسْتَحْصِدٌ على صيغة اسم الفاعل وقال الليث : الحَصَدُ مَصدَرُ الشيءِ الأَحصَدِ وهو المُحْكَمُ فَتْلُه وصَنْعَته وحَبْلٌ مُحْصَدٌ أَي مُحْكَمٌ مَفْتُولٌ ووَتَرٌ أَحْصَدُ : شَديدُ الفَتْلِ
ودِرْعٌ حَصْدَاءُ : ضَيِّقةُ الحَلَقِ مُحَكَمَةٌ صًلْبَةٌ شديدةٌ . وشَجَرةٌ حَصْدَاءُ : كثيرةُ الورقِ نقلهما الصاغاني
وحصَدَ الرََّجلُ : مات حكاه اللِّحياني عن أبي طَيْبَةَ وقال هي لغتنا ولُغَةُ الأَكثر : عَصَدَ بالعين المهملة . واستَحْصَد الرّجلُ غَضِبَ أو اشْتدَّ غَضَبُه واستحْصَد القوْمُ : اجتمَعوا وتَضَافَرُوا . واستَحْصَدَ الحَبْلُ استَحْكَمَ وكذلك أَمرُ القَوْمِ كاستحْصَفَ . والمِحْصَد كمِنْبَرٍ : المِنْجَل الذي يُجَزُّ به الزرع . ومن المجاز : رَجلٌ مُحْصَدُ الرَّأْيِ كمُجْملٍ : سَديدُه مُحْكَمُه على التَّشْبيه بالحَبْل المُحْصَدِ . ورأْيٌ مُسْتَحْصَدٌ : مُحكم
ومما يستدرك عليه : حَصَادُ كُلِّ شجرة : ثَمرتُها . وحَصَادُ كُلِّ شجرة : ثَمرتُها . وحَصَادُ البُقولِ البَرِّية : ما تناثرَ من حِبَّتها عند هَيْجِها . وحَبَّ الحَصِيدِ مِمّأ أُضيفَ إلى نَفْسه وقال الليث : أَراد حَبَّ البُرِّ المَحْصُودِ . ومن المجاز : حَصَدَهم بالسَّيْفِ يَحْصُدُهُم حَصْداً : قَتَلَهم أَو بالغَ في قَتْلهِمْ واستأْصلَهم مأْخوذٌ من حَصْدِ الزرع
وفي التهذيب : وحَصادُ البَرْوَقِ : حِبَّةٌ سَوْدَاءُ ومنه قولُ ابنِ فَسْوَةَ :
كأَنَّ حَصَادَ البَرْوَقِ الجَعْدِ جائِلٌ ... بِذفْرَى عفَرْناة خِلافَ المُعَذَّرِ وحصائِدُ الأَلسنة : أي ما قالته الأَلْسِنَة وهو ما يقتطعونه من الكلامِ الذي لا خيرَ فيه واحدتها حَصيدَةٌ تشبيهاً بما يُحْصَدُ من الزَّرْع إِذا جُزَّ وتَشْبِيهاً لِلِّسَانِ وما يقتطعه من لاقول بِحَدِّ المِنْجلِ الذي يُحْصَدُ به
وحكى ابنُ جِنِّي عن أَحمدَ بن يحْيى : حاصُودٌ وَحواصِيدُ ولم يُفَسِّره . قال ابن سيده : ولا أَدري ما هو
ومن المجاز : مَن زَرَع الشَّرَّ حَصَدَ النَّدامةَ

_Türkçe çeviri henüz yok_
