# حصد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حصد

الحَصْدُ: جزك البر ونحوه من النبات.
حَصَدَ الزرع وغيره من النبات يَحْصِدُه ويَحْصُدُه حَصْداً وحَصاداً وحِصاداً؛ عن اللحياني: قطعه بالمِنْجَلِ؛ وحَصَده واحتصده بمعنى واحد. والزرع محصود وحَصِيدٌ وحَصِيدَةٌ وحَصَدٌ، بالتحريك؛ ورجل حاصد من قوم حَصَدةٍ وحُصَّاد.
والحَصَاد والحِصاد: أَوانُ الحَصْد. والحَِصَادُ والحَصِيدُ والحَصَد: الزرع والبر المحصود بعدما يحصد؛ وأَنشد:
إِلى مُقْعَدات تَطْرَحُ الريحُ بالضحى،
عليهنَّ رَفْضاً من حَصَادِ القُلاقل
وحَصاد كل شجرة: ثمرتها. وحَصاد البقول البرية: ما تناثر من حبتها عند هَيْجها. والقلاقل: بقلة برية يشبه حبها حب السمسم ولها أَكمام كأَكمامها؛ وأَراد بحصاد القلاقل ما تناثر منه بعد هيجه. وفي حديث ظبيانَ: يأْكلون حَصِيدَها؛ الحصيد المحصود فعيل بمعنى مفعول. وأَحْصَدَ البر والزرع: حان له أَن يُحصد؛ واسْتَحْصَد: دعا إِلى ذلك من نفسه. وقال ابن الأَعرابي: أَحصد الزرع واستحصد سواء.
والحَصِيد: أَسافل الزرع التي تبقى لا يتمكن منها المِنْجل. والحَصِيد: المَزْرَعَة لأَنها تُحْصَد؛ الأَزهري: الحصيدة المزرعة إِذا حصدت كلها، والجمع الحصائد. والحصيدُ: الذي حَصَدَتْه الأَيدي؛ قاله أَبو حنيفة، وقيل هو الذي انتزعته الرياح فطارت به.
والمُحْصدُ: الذي قد جف وهو قائم.
والحَصَدُ: ما أَحصَدَ من النبات وجف؛ قال النابغة:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ،
فيه رُكام من اليَنْبوتِ والحَصَدِ
(* في ديوان النابغة: والخَضَد).
وقوله عز وجل: وآتوا حقه يوم حَصاده؛ يريد، والله أَعلم، يوم حَصْده وجزازه.
يقال: حِصاد وحَصاد وجِزاز وجَزاز وجِداد وجَداد وقِطاف وقَطاف، وهذان من الحِصاد والحَصاد.
وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، نهى عن حَِصاد الليل وعن جداده؛ الحَِصاد، بالفتح والكسر: قَطْعُ الزرع؛ قال أَبو عبيد: إِنما نهى عن ذلك ليلاً من أَجل المساكين لأَنهم كانوا يحضرونه فيتصدق عليهم؛ ومنه قوله تعالى: وآتوا حقه يوم حصاده؛ وإِذا فعل ذلك ليلاً فهو فرار من الصدقة؛ ويقال: بل نهى عن ذلك لأَجل الهوام أَن تصيب الناس إِذا حَصَدوا ليلاً. قال أَبو عبيد: والقول الأَول أَحبُّ إِليّ.
وقول الله تعالى: وحَبَّ الحصيد؛ قال الفراء: هذا مما أُضيف إِلى نفسه وهو مثل قوله تعالى: إِن هذا لهو حق اليقين؛ ومثله قوله تعالى: ونحن أَقرب إِليه من حبل الوريد؛ والحبل: هو الوريد فأُضيف إِلى نفسه لاختلاف لفظ الاسمين. وقال الزجاج: نصب قوله وحبَّ الحصيد أَي وأَنبتنا فيها حب الحصيد فجمع بذلك جميع ما يقتات من حب الحنطة والشعير وكل ما حصد، كأَنه قال: وحب النبت الحصيد؛ وقال الليث: أَراد حب البر المحصود، قال الأَزهري: وقول الزجاج أَصح لأَنه أَعم.
والمِحْصَدُ، بالكسر: المنجل. وحَصَدَهم يَحْصَِدُهم حَصْداً: قتلهم؛ قال الأَعشى:
قالوا البَقِيَّةَ، والهنْدِيُّ يَحْصُدُهم،
ولا بَقِيَّةَ إِلاَّ الثَّارُ، وانكَشَفوا
وقيل للناس: حَصَدٌ، وقوله تعالى: حتى جعلناهم حصيداً خامدين، مِن هذا؛ هؤلاء قوم قتلوا نبيّاً بعث إِليهم فعاقبهم الله وقتلهم ملك من ملوك الأَعاجم فقال الله تعالى: حتى جعلناهم حصيداً خامدين؛ أَي كالزرع المحصود. وفي حديث الفتح: فإِذا لقيتموهم غداً أَن تحْصُدوهم حَصْداً أَي تقتلوهم وتبالغوا في قتلهم واستئصالهم، مأْخوذ من حَصْدِ الزرع؛ وكذلك قوله: يزرعها اللَّهُ من جَنْبٍ ويَحْصُدُها،
فلا تقوم لما يأْتي به الصُّرَمُ
كأَنه يخلقها ويميتها، وحَصَدَ الرجلُ حَصْداً؛ حكاه اللحياني عن أَبي طيبة وقال: هي لغتنا، قال: وإِنما قال هذا لأَن لغة الأَكثر إِنما هو عَصَدَ.
والحَصَدُ: اشتداد الفتل واستحكام الصناعة في الأَوتار والحبال والدروع؛ حبل أَحْصَدُ وحَصِدٌ ومُحْصَدٌ ومُسْتَحْصِدٌ؛ وقال الليث: الحَصَدُ مصدرُ الشيء الأَحْصَدِ، وهو المحكم فتله وصنعته من الحبال والأَوتار والدروع. وحبل مُحْصَدٌ أَي محكم مفتول. وحَصِد، بكسر الصاد، وأَحصدت الحبل: فتلته. ورجل مُحْصَدُ الرأْي: محكمه سديده، على التشبيه بذلك، ورأْي مُسْتَحْصَدٌ: محكم؛ قال لبيد:
وخَصْمٍ كنادي الجنِّ، أَسقطت شَأْوَهم
بمُسْتَحْصَدٍ ذي مِرَّة وضُروع
أَي برأْي محكم وثيق. والصُّروع والضُّروع: الضُّروب والقُوَى. واستحصد أَمر القوم واستحصف إِذا استحكم. واستَحْصَل الحبل أَي استحكم. ويقال للخَلْقِ الشديد: أَحْصَدُ مُحْصَدٌ حَصِدٌ مُسْتَحْصِد؛ وكذلك وتَرٌ أَحصد: شديد الفتل؛ قال الجعدي:
مِنْ نَزِعٍ أَحْصَدَ مُسْتأْرِب
أَي شديد محكم؛ وقال آخر:
خُلِقْتَ مشروراً مُمَرّاً مُحْصَدا
واسْتَحْصَدَ حَبْله: اشتدّ غضبه. ودرع حَصداء: صلبة شديدة محكمة. واستحصد القوم أَي اجتمعوا وتضافروا.
والحَصَادُ: نبات ينبت في البَرَّاق على نِبْتَة الخافورِ يُخْبَطُ للغَنَم. وقال أَبو حنيفة: الحَصادُ يشبه السَّبَطَ؛ قال ذو الرمة في وصف ثور وحشي:
قاظَ الحَصادَ والنَّصِيَّ الأَغْيَدا
والحَصَدُ: نبات أَو شجر؛ قال الأَخطل:
تَظَلُّ فيه بناتُ الماءِ أَنْجِيَةً،
وفي جَوانبه اليَنْبوتُ والحَصَدُ
الأَزهري: وحَصاد البَرْوَق حبة سوداء؛ ومنه قول ابن فَسْوَة: كأَنَّ حَصادَ البَرْوَق الجَعْدِ حائلٌ
بِذِفْرَى عِفِرْناةٍ، خلافَ المُعَذَّرِ
شبه ما يقطر من ذفراها إِذا عرقت بحب البروَق الذي جعله حصاده، لأَن ذلك العرق يتحبب فيقطر أَسود. وروي عن الأَصمعي: الحصاد نبت له قصب ينبسط في الأَرض وُرَيْقُه على طَرَف قَصَبه؛ وأَنشد بيت ذي الرمة في وصف ثور الوحش. وقال شمر: الحَصَدُ شجر؛ وأَنشد:
فيه حُطام من اليَنْبُوت والحَصَد
ويروى: والخَضَد وهو ما تثنى وتكسر وخُضِدَ.
الجوهري: الحَصادُ والحَصَدُ نبتان، فالحصاد كالنَّصِيِّ والحصد شجر، واحدته حَصَدَةٌ. وحصائد الأَلسنة التي في الحديث: هو ما قيل في الناس باللسان وقطع به عليهم. قال الأَزهري: وفي الحديث: وهل يكبّ الناس على مناخرهم في النار إِلاَّ حصائد أَلسنتهم؟ أَي ما قالته الأَلسنة وهو ما يقتطعونه من الكلام الذي لا خير فيه، واحدتها حَصيدَةٌ تشبيهاً بما يُحْصَدُ من الزرع إِذا جذ، وتشبيهاً للسان وما يقتطعه من القول بحد المنجل الذي يحصد به.
وحكى ابن جني عن أَحمد بن يحيى: حاصود وحواصيد ولم يفسره، قال ابن سيده: ولا أَدري ما هو.

### Türkçe

**الحَصْدُ**: buğdayı ve onun benzeri bitkiden olanı biçmendir.

**حَصَدَ** ekini ve bitkiden başkasını **يَحْصِدُه** ve **يَحْصُدُه** (diye) **حَصْداً** ve **حَصاداً**
ve **حِصاداً**; Lihyânî’den: onu **المِنْجَلِ** ile kesti; ve **حَصَده** ile **احتصده** bir tek mânâdadır.
Ve ekin **محصود** ve **حَصِيدٌ** ve **حَصِيدَةٌ** ve **حَصَدٌ**dur, hareke ile; ve bir adam, bir kavimden **حاصد**dır,
**حَصَدةٍ** ve **حُصَّاد** (kavminden).

Ve **الحَصَاد** ve **الحِصاد**: **الحَصْد**ın vaktidir. Ve **الحَِصَادُ** ve **الحَصِيدُ** ve **الحَصَد**:
biçildikten sonra biçilen ekin ve biçilen buğdaydır; ve (şu beyit) okudu:
إِلى مُقْعَدات تَطْرَحُ الريحُ بالضحى،
عليهنَّ رَفْضاً من **حَصَادِ القُلاقل**
Ve her ağacın **حَصاد**ı: meyvesidir. Ve yabani baklagillerin **حَصاد**ı:
**هَيْج**i sırasında tanesinden saçılan şeydir. Ve **القلاقل**: yabani bir bakladır; tanesi susam tanesine benzer ve onun kılıfları gibi kılıfları vardır;
ve **حَصادِ القُلاقل** ile, onun **هيجه**inden sonra ondan saçılanı kastetti. Ve **ظبيانَ** hadîsinde: “onun **حَصِيدَها**sını yerler”; **الحصيد** biçilen (şey)dir; **فعيل** vezninde **مفعول** mânâsınadır. Ve **أَحْصَدَ** buğday ve ekin:
onun biçilmeye zamanı geldi; ve **اسْتَحْصَد**: kendi nefsinden buna çağırdı. İbnü’l-A‘râbî dedi:
**أَحصد** ekin ve **استحصد** eşittir.

Ve **الحَصِيد**: oraktan güç yetirilemeyen, kalan ekinin alt kısımlarıdır. Ve **الحَصِيد**:
biçildiği için tarladır; Ezherî: **الحصيدة** tarladır, tamamı biçildiği zaman; çoğulu **الحصائد**dir. Ve **الحصيدُ**: ellerin biçtiği (şey)dir; bunu Ebû Hanîfe söyledi;
ve denildi ki: rüzgârların söküp uçurduğu şeydir.

Ve **المُحْصدُ**: ayakta iken kurumuş olandır.

Ve **الحَصَدُ**: bitkiden **أَحصَدَ** olan ve kuruyan şeydir; Nâbiga dedi:
يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ،
فيه رُكام من اليَنْبوتِ و**الحَصَدِ**
(* Nâbiga divanında: **والخَضَد**).

Ve O’nun, azze ve celle, sözü: “**حَصاده** günü onun hakkını verin”; murad eder—Allah daha iyi bilir—onun **حَصْد** günü ve onun biçmesidir.

Denir: **حِصاد** ve **حَصاد** ve **جِزاز** ve **جَزاز** ve **جِداد** ve **جَداد** ve **قِطاف** ve **قَطاف**; ve bu ikisi **الحِصاد** ve **الحَصاد**dandır.

Ve hadîste: onun—sallallahu aleyhi ve sellem—gece **حَِصاد**ından ve onun **جداد**ından nehyetti;
**الحَِصاد**, fetha ve kesra ile: ekini kesmektir; Ebû Ubeyd dedi: ancak bunu geceleyin miskinler sebebiyle nehyetti; çünkü onlar ona hazır bulunurlardı da onlara sadaka verilirdi; ve ondan O’nun sözü: “**حصاده** günü onun hakkını verin”; ve eğer bunu geceleyin yaparsa, bu sadakadan kaçıştır;
ve denir ki: bilakis bunu, geceleyin biçtikleri zaman insanlara isabet etmesi için haşereler sebebiyle nehyetti. Ebû Ubeyd dedi: birinci söz bana daha sevgilidir.

Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**وحَبَّ الحصيد**”; Ferrâ dedi: bu, kendisine izafe edilen şeydendir;
ve o, O’nun sözü gibidir: “Şüphesiz bu, elbette **حق اليقين**dir”; ve benzeri O’nun sözü: “ve biz ona **حبل الوريد**den daha yakınız”; ve **الحبل**: o, **الوريد**dir; iki ismin lafzı farklı olduğu için kendisine izafe edildi. Zeccâc dedi:
**وحبَّ الحصيد** sözünün nasbı, yani “ve onda **حب الحصيد**i bitirdik”tir; böylece buğday ve arpa tanesinden ve biçilen her şeyden yenilen bütün şeyi topladı; sanki dedi ki: “ve biten **الحصيد** tanesi”; Leys dedi: biçilen buğdayın tanesini kastetti. Ezherî dedi: Zeccâc’ın sözü daha sahihdir; çünkü daha geneldir.

Ve **المِحْصَدُ**, kesra ile: oraktır. Ve **حَصَدَهم يَحْصَِدُهم حَصْداً**: onları öldürdü;
A‘şâ dedi:
قالوا البَقِيَّةَ، والهنْدِيُّ يَحْصُدُهم،
ولا بَقِيَّةَ إِلاَّ الثَّارُ، وانكَشَفوا
Ve insanlara **حَصَدٌ** denildi; ve O’nun sözü: “ta ki onları **حصيداً** sönmüşler kıldık”; bu(ndan)dır; bunlar, kendilerine gönderilen bir peygamberi öldüren bir kavimdir; Allah onları cezalandırdı ve Acem krallarından bir kral onları öldürdü; Allah Teâlâ dedi: “ta ki onları **حصيداً** sönmüşler kıldık”; yani biçilen ekin gibi.

Ve fetih hadîsinde: “yarın onlarla karşılaştığınızda onları **حَصْداً** **تحْصُدوهم**”; yani onları öldürün ve onları öldürmede ve köklerini kazımada mübalağa edin; ekini **حَصْد** etmekten alınmıştır; ve yine onun sözü:
يزرعها اللَّهُ من جَنْبٍ ويَحْصُدُها،
فلا تقوم لما يأْتي به الصُّرَمُ
sanki onu yaratır ve onu öldürür; ve **حَصَدَ** adam **حَصْداً**; Lihyânî bunu Ebû Taybe’den nakletti ve dedi: bu bizim lugatımızdır; dedi: bunu ancak şunun için söyledi: çoğunluğun lugatı ancak **عَصَدَ**dır.

Ve **الحَصَدُ**: bükümün şiddetlenmesi ve sanatın sağlamlaşmasıdır; tellerde, iplerde ve zırhlarda;
ip **أَحْصَدُ** ve **حَصِدٌ** ve **مُحْصَدٌ** ve **مُسْتَحْصِدٌ**dür; Leys dedi: **الحَصَدُ**, **الأَحْصَدِ** olan şeyin masdarıdır; o, iplerden, tellerden ve zırhlardan bükümü ve sanatı sağlam olandır. Ve **حبل مُحْصَدٌ**: yani sağlam bükülmüş. Ve **حَصِد**—**الصاد**ın kesriyle—ve **أَحصدت الحبل**: onu büktüm. Ve **رجل مُحْصَدُ الرأْي**: onun sağlamı, onun isabetlisi; buna benzetme üzere; ve **رأْي مُسْتَحْصَدٌ**: sağlamdır; Lebîd dedi:
وخَصْمٍ كنادي الجنِّ، أَسقطت شَأْوَهم
بمُسْتَحْصَدٍ ذي مِرَّة وضُروع
yani sağlam, sıkı bir görüş ile. Ve **الصُّروع** ve **الضُّروع**: darbeler ve kuvvetlerdir. Ve **استحصد** kavmin işi ve **استحصف**: sağlamlaştığı zaman. Ve **استَحْصَل الحبل**: yani sağlamlaştı. Ve şiddetli yaratılışa denir: **أَحْصَدُ مُحْصَدٌ حَصِدٌ مُسْتَحْصِد**; ve yine **وتَرٌ أَحصد**: bükümü şiddetli; Ca‘dî dedi:
مِنْ نَزِعٍ أَحْصَدَ مُسْتأْرِب
yani şiddetli, sağlam; ve bir başkası dedi:
خُلِقْتَ مشروراً مُمَرّاً مُحْصَدا
Ve **اسْتَحْصَدَ حَبْله**: öfkesi şiddetlendi. Ve **درع حَصداء**: katı, şiddetli, sağlam.

Ve **استحصد القوم**: yani toplandılar ve birbirlerine destek oldular.

Ve **الحَصَادُ**: **البَرَّاق**ta **نِبْتَة الخافورِ** üzerinde biten bir bitkidir; koyun için silkelenir. Ebû Hanîfe dedi: **الحَصادُ** **السَّبَطَ**a benzer; Zü’r-Rumme vahşi öküz vasfında dedi:
قاظَ الحَصادَ والنَّصِيَّ الأَغْيَدا
Ve **الحَصَدُ**: bir bitki yahut ağaçtır; Ahtal dedi:
تَظَلُّ فيه بناتُ الماءِ أَنْجِيَةً،
وفي جَوانبه اليَنْبوتُ والحَصَدُ
Ezherî: ve **حَصاد البَرْوَق** siyah bir tanedir; ve ondan İbn Fasve’nin sözü:
كأَنَّ حَصادَ البَرْوَق الجَعْدِ حائلٌ
بِذِفْرَى عِفِرْناةٍ، خلافَ المُعَذَّرِ
Onun terlediği zaman **ذِفْرَى**sından damlayan şeyi, **البروَق** tanesine benzetti; onu onun **حَصاد**ı kıldı; çünkü o ter, taneciklenir de siyah olarak damlar. Asma‘î’den rivayet olundu: **الحصاد** kamışı olan bir bitkidir; yere yayılır; yaprakçığı kamışının ucundadır; ve vahşi öküz vasfında Zü’r-Rumme’nin beytini okudu. Şemmer dedi: **الحَصَدُ** bir ağaçtır; ve (şu beyti) okudu:
فيه حُطام من اليَنْبُوت والحَصَد
Ve rivayet olunur: **والخَضَد**; o, bükülen ve kırılan şeydir; ve **خُضِدَ**.

Cevherî: **الحَصادُ** ve **الحَصَدُ** iki bitkidir; **الحصاد** **النَّصِيِّ** gibi, **الحصد** ise ağaçtır; onun bir teki **حَصَدَةٌ**dır. Ve hadîste olan **حصائد الأَلسنة**: dil ile insanlar hakkında söylenen ve onunla aleyhlerine kesilip biçilen şeydir. Ezherî dedi: ve hadîste: “İnsanları yüzüstü ateşe düşüren, ancak dillerinin **حصائد**i değil midir?” yani dillerin söylediği şey; o, hayır olmayan sözden kestikleri şeydir; onun bir teki **حَصيدَةٌ**dır; ekinden biçilen şeye benzetme olarak, o biçildiği zaman; ve dilin ve sözden kestiği şeyin, onunla biçilen orak ağzına benzetilmesi olarak.

İbn Cinnî, Ahmed b. Yahyâ’dan **حاصود** ve **حواصيد** (şeklini) nakletti ve onu açıklamadı. İbn Sîde dedi: onun ne olduğunu bilmiyorum.
