# حصد — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D8%AF/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حصد

ح ص د
حصد ، صدح ، دحص
استعمل من وجوهها : حصد ، صدح ، دحص .
حصد : قال الليث : الحَصْد : جَزُّك البُرّ ونحوه من النَّبات ، وقَتْلُ الناس حَصْدٌ أيضاً ، قال الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى ? جَعَلْنَ ? هُمْ حَصِيداً خَ ? مِدِينَ ) ( الأنبيَاء : 15 ) هؤلاء قوم قتلوا رسولا بُعِث إليهم فعاقبهم الله وقتلهم مَلِكٌ من ملوك الأعاجم ، فقال الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى ? جَعَلْنَ ? هُمْ حَصِيداً خَ ? مِدِينَ ( أي كالزرع المحصود . وقال الأعشى : قالوا البقِيَّةَ والهِنْديُّ يَحْصُدُهم ولا بقيَّة إلا الثَّأرُ فانكَشَفوا قال : والحَصِيدة : المزرعة إذا حُصِدت كلّها ، والجميع الحصائد ، وأحصدَ البُرُّ إذا أتى حَصادُه . والحَصاد : اسم للبُرِّ المحصود بعدما يُحْصَد ، وأنشد : إلى مُقْعَدات تَطْرَحُ الريحُ بالضُّحى عليهن رَفْضاً من حَصادِ القُلاقل قلت : وحَصاد كل شجرة : ثمرتها ، وحَصاد البقول البَرِّيَّة : ما تناثر مِنْ حِبتها عند هَيْجِها والقُلاقِل : بقلة بَرِّية يُشْبِه حَبُّها حَبّ السِّمْسِم ، ولها أكمام كأكمامها ، وأراد بحصاد القُلاقل : ما تناثر منه بعد هَيْجه . وحصاد البَرْوَقِ : حَبَّة
سوداء ، ومنه قول ابن فَسْوة : كأن حَصاد البَرْوَق الجَعْدِ جائِلٌ بِذِفْرى عِفِرْناةٍ خلافَ المَعَذَّر شبَّه ما يَقطُر من ذِفْراها إذا عَرِقت بحب البَرْوَق الذي جعله حصاده ، لأن ذلك العَرَق يتحبَّب فيقطُر أسوَد . وقول الله جلّ وعزّ : ( وَءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ ) ( الأنعَام : 141 ) يريد والله أعلم يوم حَصْدِه وجَزارِه ، يقال : حِصاد وحَصاد ، وجِزاز وجَزاز ، وجِداد وجَداد ، وقِطاف وقَطاف . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن حَصاد الليل وعن جَداده . قال أبو عُبَيد : يقال : إنه إنما نهى عن ذلك ليلاً من أجل المساكين أنهم كانوا يَحْضُرُونه فَيتُصدَّقُ عليهم ، ومنه قوله : ( وَءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ ( ، وإذا فُعِل ذلك ليلاً فهو فِرَارٌ من الصَّدقة ، ويقال : بل نُهِي عنه لمكان الهوامِّ ألا تصيب الناس إذا حَصَدوا ليلاً . قال أبو عُبَيد : والقول الأول أحبُّ إليّ . وقول الله جلّ وعزّ : ( جَنَّ ? تٍ وَحَبَّ ) ( ق : 9 ) قال الفرّاء : هذا مما أُضيف إلى نفسه ، وهو مثل قوله : ( جَحِيمٍ إِنَّ هَ ? ذَا ) ( الواقِعَة : 95 ) ومثله قوله : ( نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ ) ( ق : 16 ) والحبْلُ هو الوريد نفسه فأُضيف إلى نفسه ، لاختلاف لفظ الإسمين . وقال الزَّجَّاج : نصب قولَه : وحَبَّ الحصيد أي وأنبَتْنا فيها حَبَّ الحَصِيد ، فجمع بذلك جميع ما يُقْتات من حَبِّ الحِنْطة والشعير وكلِّ ما حُصِد ، كأنه قال : وحَبَّ النبْتِ الحَصِيد . وقال الليث : أراد حَبّ البُرّ المحصود . وقولُ الزجّاج أصح لأنه أعَمّ . وقال الليث : الحَصَدُ : مصدر الشيء الأَحْصَد ، وهو المُحْكم فَتْله وصَنْعته من الحبال والأوتار والدُّروع قال : ويقال للخَلْق الشديد أحْصَدُ مُحْصَد ، حَصِدٌ مُسْتَحْصِد ، وكذلك وَتر أَحْصَدُ : شديد الفَتْل . وقال الجعْدِيُّ : مِنْ نَزْعِ أَحْصدَ مُسْتَأْرِب أي شديد مُحكَم . وقال آخر : خُلِقْتُ مشروراً مُمَرّاً مُحْصَدا قال : والدِّرْع الحَصْداء : المُحْكَمة ، قلت : ورأْي مُستحصِد : مُحْكَم . و قال لَبِيد : وخَصْمٍ كَنادِي الجِنّ أَسْقَطْت شأوَهم بمستحْصِدٍ ذي مِرَّة وضُرُوع أي برأي مُحْكم وثيق ، والصُّرُوع والضُّرُوع : الضُّروب والقُوَى . واستحصد أمْرُ القوم واستَحْصفَ إذا استحكم . وقال الأصمعي : الْحَصادُ : نَبْتٌ له قَصَب يَنبَسِط في الأرض ، له وُرَيْقَه على طرف قَصَبه . وقال ذو الرمّة : قادَ الحَصادَ والنَّصِيَّ الأغْيَدَا شمر : الحَصْد : شجر ، وأنشد : فيه حُطامٌ مِن اليَنْبُوتِ والحَصَد
ويروى : والخضد ، وهو ما تثنى وتكسر وخُضِد ، وفي الحديث : ( وهل يَكُبُّ الناس على مناخِرهم في النارِ إلاّ حَصائِدُ أَلْسنتهم . قال أبو عُبَيد : أراد بالحصائد ما قالَتْه الألسنةُ ، شُبِّه بما يُحصد من الزرع إذا جُزَّ ، ويقال : أَحْصَد الزرعُ إذا آن حصاده : وحَصَدَه واحتصده بمعنى واحد واستحصَدَ الزرعُ وأَحصَدَ واحِد . صدح : قال الليث : الصَّدْحُ : من شدة صوْتِ الدِّيك والغراب ونحوهما . وقال أبو النجم : مُحَشرِجاً ومَرَّةً صَدُوحَا قال : القَيْنة الصادحةُ : المُغَنِّيَة . وصَيْدح : اسم ناقة ذي الرّمّة ، وفيها يقول : فقلتُ : لِصَيْدَحَ انتَجِعي بِلاَلاً شمر عن ابن الأعرابي قال : الصَّدَحُ : الأسوَدُ . وقال ابن شميل : الصَّدَح أنشزُ من العُنَّاب قليلا وأشدُّ حُمْرة ، وحُمْرتُه تضرب إلى السواد . وقال غيره : الصِّدْحَانُ : آكامٌ صغار صِلاَبُ الحِجَارَةِ ، وَاحِدُها صَدَحٌ . دحص : أهمله الليث ، وهو مستعمل ، يقال : دَحَصَتِ الذَّبِيحَةُ بِرِجْلَيْها عند الذَّبْح إذا فحصت . وقال علْقَمَة بن عَبْدة : رغَا فَوْقَهُم سَقْبُ السَّمَاءِ فَدَاحِصٌ بِشِكَّتِه لم يُسْتَلَبْ وسَلِيبُ قال : أصابهم ما أصاب قوم ثَمُود حين عقروا الناقة فَرَغَا سَقْبُها ، وجعله سقب السَّماء . لأنه رُفِعَ إلى السماء لمَّا عُقِرَت أُمُّه . والدَّاحِصُ : الذي يبحث بيديه ورجليه وهو يَجُودُ بنفسه كالمَذْبُوحِ .

### Türkçe

ح ص د
**حصد** ، **صدح** ، **دحص**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **حصد** ، **صدح** ، **دحص** .

**حصد** : Leys dedi: **الحَصْد**: senin buğdayı ve onun benzerini bitkiden biçmendir; insanların öldürülmesi de **حَصْد**’dur ayrıca. Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **حَتَّى ? جَعَلْنَ ? هُمْ حَصِيداً خَ ? مِدِينَ** ) (el-Enbiyâ: 15). Bunlar, kendilerine gönderilmiş bir resûlü öldürmüş bir kavimdir; Allah onları cezalandırdı ve onları acem krallarından bir kral öldürdü. Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **حَتَّى ? جَعَلْنَ ? هُمْ حَصِيداً خَ ? مِدِينَ** ) (yani biçilmiş ekin gibi). A‘şâ dedi:
Dediler: “Bâkıye!”; oysa Hintli onları biçiyor;
Bâkıye yoktur, ancak öç vardır; derken dağılıp açıldılar.
Dedi: **الحَصِيدة**: tamamı biçildiği zaman ekinliktir; çoğulu **الحصائد**’dir. **أحصدَ** buğday: onun hasadı geldiği zaman. **الحَصاد**: biçildikten sonra biçilmiş buğday için bir isimdir. Şu beyit okunmuştur:
Kuşluk vakti rüzgârın üzerlerine attığı oturaklara doğru,
Üzerlerinde **القُلاقل** hasadından bir döküntü olarak.
Dedim: Her ağacın **حَصاد**’ı: onun meyvesidir. Yabânî baklagillerin **حَصاد**’ı: olgunlaşması sırasında tanesinden saçılan şeydir. **القُلاقِل**: yabânî bir ottur; tanesi susam tanesine benzer; onun kılıfları da onun kılıfları gibidir. **القُلاقل** hasadıyla muradı: olgunlaşmasından sonra ondan saçılan şeydir. **البَرْوَق**’un hasadı: siyah bir tanedir. Bundan, İbn Fasve’nin sözü:
Sanki kıvırcık **البَرْوَق**’un hasadı, dolaşan bir şeydir,
Bir **عِفِرْناة**’ın **ذِفْرى**sında, **المَعَذَّر**’in tersine.
Onun **ذِفْرى**sından, terlediği zaman damlayan şeyi, hasadı kıldığı **البَرْوَق** tanesine benzetti; çünkü o ter taneciklenir de siyah olarak damlar. Allah, azîz ve celîl, sözü: ( **وَءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ** ) (el-En‘âm: 141). Muradı—Allah daha iyi bilir—onun biçildiği ve kesildiği gündür. Denir: **حِصاد** ve **حَصاد**; **جِزاز** ve **جَزاز**; **جِداد** ve **جَداد**; **قِطاف** ve **قَطاف**. Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki gece hasadını ve onun **جَداده**’sini yasakladı. Ebû Ubeyd dedi: Denir ki, bunu ancak geceleyin, miskinler onu hazır bulunur da kendilerine sadaka verilir diye yasakladı; bundan da onun sözü: ( **وَءَاتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ** ). Eğer bu geceleyin yapılırsa, bu sadakadan kaçıştır. Denir ki: Bilakis, haşereler sebebiyle yasaklandı; geceleyin biçtikleri zaman insanlara isabet etmesin diye. Ebû Ubeyd dedi: Birinci söz bana daha sevimlidir. Allah, azîz ve celîl, sözü: ( **جَنَّ ? تٍ وَحَبَّ** ) (Kâf: 9). Ferrâ dedi: Bu, kendisine izafe edilmiş şeylerdendir; onun benzeri şu sözdür: ( **جَحِيمٍ إِنَّ هَ ? ذَا** ) (el-Vâkıa: 95). Bunun benzeri de onun sözü: ( **نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ** ) (Kâf: 16). **الحبْلُ** bizzat damarın kendisidir; iki ismin lafzı farklı olduğu için kendisine izafe edildi. Zeccâc dedi: Onun sözünü nasb etti: **وحَبَّ الحصيد**; yani “ve onda **حَبَّ الحَصِيد**’i bitirdik”; böylece buğday ve arpa tanesinden ve biçilen her şeyden yenilen bütün şeyi cem etti; sanki dedi ki: “ve biçilmiş bitkinin tanesini.” Leys dedi: Muradı biçilmiş buğday tanesidir. Zeccâc’ın sözü daha sahihtir; çünkü daha geneldir. Leys dedi: **الحَصَدُ**: **الأَحْصَد** olan şeyin masdarıdır; o da iplerden, kirişlerden ve zırhlardan bükümünün ve yapımının sağlam olanıdır. Dedi: Şiddetli yaratılışa **أحْصَدُ مُحْصَد** denir; **حَصِدٌ مُسْتَحْصِد**. Keza **وَتر أَحْصَدُ**: bükümü şiddetli. Ca‘dî dedi: **مِنْ نَزْعِ أَحْصدَ مُسْتَأْرِب**; yani şiddetli, sağlam. Bir başkası dedi: **خُلِقْتُ مشروراً مُمَرّاً مُحْصَدا**. Dedi: **الدِّرْع الحَصْداء**: sağlam yapılmış olan. Dedim: **رأْي مُستحصِد**: sağlam. Lebîd dedi:
Ve cinlerin çağırıcısı gibi bir hasmın; onların yarışını düşürdüm,
Güç ve **ضُرُوع** sahibi, sağlam bir (şey) ile.
Yani sağlam, sıkı bir görüş ile. **الصُّرُوع** ve **الضُّرُوع**: darbeler ve kuvvetlerdir. Kavmin işi **استحصد** oldu ve **استَحْصفَ** oldu: sağlamlaştığı zaman. Asma‘î dedi: **الْحَصادُ**: kamışı olan bir bitkidir; yerde yayılır; kamışının ucunda küçük yaprakçığı vardır. Zû’r-Rumme dedi:
**قادَ الحَصادَ والنَّصِيَّ الأغْيَدَا**
Şemmer: **الحَصْد**: ağaçtır. Şu beyit okunmuştur:
İçinde **اليَنْبُوتِ**’tan ve **الحَصَد**’dan kırıntı vardır.
Rivayet olunur: **والخضد**; o, bükülen ve kırılan şeydir; ve **خُضِد**. Hadiste: ( İnsanları ateşte burunları üzerine deviren şey, ancak dillerinin **حَصائِدُ**’idir. ) Ebû Ubeyd dedi: **الحصائد** ile muradı, dillerin söylediği şeydir; ekinden biçilen şey gibi benzetildi, o biçildiği zaman. Denir: **أَحْصَد** ekin: hasadı geldiği zaman; **حَصَدَه** ve **احتصده** bir mânâdadır. Ekin **استحصَد** oldu ve **أَحصَد** oldu: birdir.

**صدح** : Leys dedi: **الصَّدْحُ**: horozun ve karganın ve benzerlerinin sesinin şiddetindendir. Ebû’n-Necm dedi: **مُحَشرِجاً ومَرَّةً صَدُوحَا**. Dedi: **القَيْنة الصادحةُ**: şarkıcı kadın. **وصَيْدح**: Zû’r-Rumme’nin devesinin adıdır; onda şöyle der: **فقلتُ : لِصَيْدَحَ انتَجِعي بِلاَلاً**. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الصَّدَحُ**: siyah. İbn Şümeyl dedi: **الصَّدَح**: **العُنَّاب**’dan biraz daha kabarıktır ve daha şiddetli kırmızıdır; kırmızılığı siyaha çalar. Başkası dedi: **الصِّدْحَانُ**: taşları sert küçük tümseklerdir; onun teki **صَدَح**’tır.

**دحص** : Leys onu ihmâl etti; hâlbuki kullanılır. Denir: **دَحَصَتِ الذَّبِيحَةُ بِرِجْلَيْها** kesim sırasında, eğer debelenip eşelendi ise. Alkame b. Abde dedi:
**رغَا فَوْقَهُم سَقْبُ السَّمَاءِ فَدَاحِصٌ بِشِكَّتِه لم يُسْتَلَبْ وسَلِيبُ**
Dedi: Onlara, Semûd kavmine, deveyi boğazladıkları zaman isabet eden şey isabet etti; onun yavrusu böğürdü; onu **سَقْبُ السَّمَاءِ** kıldı; çünkü annesi boğazlandığı zaman göğe kaldırıldı. **الدَّاحِصُ**: can verirken, boğazlanmış gibi, elleriyle ve ayaklarıyla eşeleyen kimsedir.
