# حصر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حصر

الحَصَرُ: ضربٌ من العِيِّ. حَصِرَ الرجلُ حَصَراً مثل تَعِبَ تَعَباً، فهو حَصِرٌ: عَيِيَ في منطقه؛ وقيل: حَصِرَ لم يقدر على الكلام. وحَصِرَ صدرُه: ضاق. والحَصَرُ: ضيق الصدر. وإِذا ضاق المرء عن أَمر قيل: حَصِرَ صدر المرء عن أَهله يَحْصَرُ حَصَراً؛ قال الله عز وجل: إِلاَّ الذين يَصِلُون إِلى قوم بينكم وبينهم ميثاق أَو جاؤوكم حَصِرَتْ صُدورُهُم أَن يقاتلوكم؛ معناه ضاقت صدورهم عن قتالكم وقتال قومهم؛ قال ابن سيده: وقيل تقديره وقد حَصِرَتْ صدورهم؛ وقيل: تقديره أَو جاؤوكم رجالاً أَو قوماً فَحَصِرَتْ صدورهم الآن، في موضع نصب لأَنه صفة حلت محل موصوف منصوب على الحال، وفيه بعض صَنْعَةٍ لإِقامتك الصفة مقام الموصوف وها مما (* كذا
بياض بالأَصل). وموضع الإِضطرار أَولى به من النثر
(* قوله النثر: هكذا
في الأَصل). وحال الاختيار. وكل من بَعِلَ بشيءٍ أَو ضاق صدره بأَمر، فقد حَصِرَ؛ ومنه قول لبيد يصف نخلة طالت، فحَصِرَ صدرُ صارِمِ ثمرها حين نظر إِلى أَعاليها، وضاق صدره أَن رَقِيَ إِليها لطولها:
أَعْرَضْتُ وانْتَصَبَتْ كَجِذْع مُنِيفةٍ
جَرْداءَ يَحْصَرُ دونَها صُرَّامُها
أَي تضيق صدورهم بطول هذه النخلة؛ وقال الفراء في قوله تعالى: أَو جاؤوكم حَصِرَتْ صدورهم؛ العرب تقول: أَتاني فلان ذَهَبَ عَقْلُهُ؛ يريدون قد ذهب عقله؛ قال: وسمع الكسائي رجلاً يقول فأَصبحتُ نظرتُ إِلى ذات التنانير؛ وقال الزجاج: جعل الفراء قوله حَصِرَتْ حالاً ولا يكون حالاً إِلاَّ بقد؛ قال: وقال بعضهم حَصِرَتْ صدورهم خبر بعد خبر كأَنه قال أَو جاؤوكم ثم أَخبر بعدُ، قال: حَصِرَتْ صدورهم أَن يقاتلوكم؛ وقال أَحمد بن يحيى: إِذا أَضمرت قد قرّبت من الحال وصارت كالاسم، وبها قرأَ من قرأَ حَصِرَةً صُدورُهُمْ؛ قال أَبو زيد: ولا يكون جاءني القوم ضاقت صدورهم إِلاَّ أَن تصله بواو أَو بقد، كأَنك قلت: جاءني القوم وضاقت صدورهم أَو قد ضاقت صدورهم؛ قال الجوهري: وأَما قوله أَو جاؤوكم حصرت صدورهم، فأَجاز الأَخفش والكوفيون أَن يكون الماضي حالاً، ولم يجزه سيبويه إِلاَّ مع قد، وجعل حَصِرَتْ صدورهم على جهة الدعاء عليهم. وفي حديث زواج فاطمة، رضوان الله عليه: فلما رأَت عليّاً جالساً إِلى جنب النبي، صلى الله عليه وسلم، حَصِرَتْ وبكت؛ أَي استحت وانقطعت كأَن الأَمر ضاق بها كما يضيق الحبس على المحبوس.
والحَصُورُ من الإِبل: الضَّيِّقَةُ الأَحاليل، وقد حَصَرَتْ، بالفتح، وأَحْصَرَتْ؛ ويقال للناقة: إِنها لِحَصِرَةُ الشَّخْب نَشِبَةُ الدَّرِّ؛ والحَصَرُ: نَشَبُ الدِّرَّةِ في العروق من خبث النفس وكراهة الدَّرَّةِ، وحَصَرَهُ يَحْصُرُهُ حَصْراً، فهو مَحْصُورٌ وحَصِيرٌ، وأَحْصَرَهُ. كلاهما: حبسه عن السفر. وأَحْصَرَهُ المرض: منعه من السفر أَو من حاجة يريدها؛ قال الله عز وجل: فإِن أُحْصِرْتُمْ. وأَحْصَرَني بَوْلي وأَحْصَرني مرضي أَي جعلني أَحْصُرُ نفسي؛ وقيل: حَصَرَني الشيء وأَحْصَرَني أَي حبسني. وحَصَرَهُ يَحصُِرهُ حَصْراً: ضيق عليه وأَحاط به. والحَصِيرُ: الملِكُ، سمي بذلك لأَنه مَحصُورٌ أَي محجوب؛ قال لبيد:
وقَماقِمٍ غُلْبِ الرِّقاب كأَنَّهُمْ
جِنُّ، على باب الحَصِير، قِيامُ
الجوهري: ويروى ومَقامَةٍ غُلْبِ الرقابِ على أَن يكون غُلْبُ الرقاب بدلاً من مَقامَةٍ كأَنه قال ورُبَّ غُلْبِ الرقاب، وروي لَدى طَرَفِ الحصير قيام. والحَصِيرُ: المَحْبِسُ. وفي التنزيل: وجعلنا جهنم للكافرين حَصِيراً؛ وقال القتيبي: هو من حَصَرْته أَي حبسته، فهو محصور. وهذا حَصِيرُه أَي مَحْبِسُه، وحَصَرَهُ المرض: حبسه، على المثل. وحَصِيرَةُ التمر: الموضع الذي يُحْصَرُ فيه وهو الجَرِينُ، وذكره الأَزهري بالضاد المعجمة، وسيأْتي ذكره. والحِصارُ: المَحْبِس كالحَصِيرِ. والحُصْرُ والحُصُرُ: احتباس البطن. وقد حُصِرَ غائطه، على ما لم يسمَّ فاعله، وأُحْصِرَ. الأَصمعي واليزيدي: الحُصْرُ من الغائط، والأُسْرُ من البول. الكسائي: حُصِرَ بغائطه وأُحْصِرَ، بضم الأَلف. ابن بُزُرج: يقال للذي به الحُصْرُ: محصور: وقد حُصِرَ عليه بولُه يُحْصَرُ حَصْراً أَشَدَّ الحصْرِ؛ وقد أَخذه الحُصْرُ وأَخذه الأُسْرُ شيء واحد، وهو أَن يمسك ببوله يَحْصُرُ حَصْراً فلا يبول؛ قال: ويقولون حُصِرَ عليه بولُه وخلاؤُه.
ورجل حَصِرٌ: كَتُومٌ للسر حابس له لا يبوح به؛ قال جرير: ولقد تَسَقَّطني الوُشاةُ فَصادفوا
حَصِراً بِسرِّكِ، يا أُمَيْم، ضَنِينا
وهم ممن يفضلون الحَصُورَ الذي يكتم السر في نفسه، وهو الحَصِرُ. والحَصِيرُ والحَصورُ: المُمْسِكُ البخيل الضيق؛ ورجل حَصِرٌ بالعطاء؛ وروي بيت الأَخطل باللغتين جميعاً:
وشارب مُرْبِحٍ بالكاس نادَمَنيِ،
لا بالحَصُورِ ولا فيها بِسَوَّارِ
وحَصِرَ: بمعنى بخل. والحَصُور: الذي لا ينفق على النَّدامَى. وفي حديث ابن عباس: ما رأَيت أَحداً أَخْلَقَ للمُلْكِ من معاوية، كان الناس يَرِدُونَ منه أَرْجاءَ وادٍ رَحْبٍ، ليس مثلَ الحَصِرِ العَقِصِ؛ يعني ابن الزبير. الحَصِرُ: البخيل، والعَقِصُ: الملتوي الصَّعْبُ الأَخلاق. ويقال: شرب القوم فَحَصِرَ عليهم فلان أَي بخل. وكل من امتنع من شيء لم يقدر عليه، فقد حَصِرَ عنه؛ ولهذا قيل: حَصِرَ في القراءة وحَصِر عن أَهله. والحَصُورُ: الهَيُوبُ المُحْجِمُ عن الشيء، وعلى هذا فسر بعضهم بيت الأَخطل: وشارب مربح. والحَصُور أَيضاً: الذي لا إِرْبَةَ له في النساء، وكلاهما من ذلك أَي من الإِمساك والمنع. وفي التنزيل: وسَيِّداً وحَصُوراً؛ قال ابن الأَعرابي: هو الذي لا يشتهي النساء ولا يقربهنّ. الأَزهري: رجل حَصُورٌ إِذا حُصِرَ عن النساء فلا يستطيعهنّ والحَصُورُ: الذي لا يأْتي النساء. وامرأَة حَصْراءُ أَي رَتْقاء. وفي حديث القِبْطِيِّ الذي أَمر النبي ، صلى الله عليه وسلم، عليّاً بقتله، قال: فرفعت الريحُ ثوبَهُ فإِذا هو حَصُورٌ؛ هو الذي لا يأْتي النساء لأَنه حبس عن النكاح ومنع، وهو فَعُول بمعنى مَفْعُول، وهو في هذا الحديث المحبوب الذكر والانثيين، وذلك أَبلغ في الحَصَرِ لعدم آلة النكاح، وأَما العاقر فهو الذي يأْتيهنّ ولا يولد له، وكله من الحَبْسِ والاحتباس. ويقال: قوم مُحَصْرُون إِذا حُوصِرُوا في حِصْنٍ، وكذلك هم مُحْصَرُون في الحج. قال الله عز وجل: فإِن أُحْصِرْتم.
والحِصارُ: الموضع الذي يُحْصَرُ فيه الإِنسان؛ تقول: حَصَرُوه حَصْراً وحاصَرُوه؛ وكذلك قول رؤبة:
مِدْحَةَ مَحْصُورٍ تَشَكَّى الحَصْرَا
قال يعني بالمحصور المحبوس. والإِحصارُ: أَن يُحْصَر الحاج عن بلوغ المناسك بمرض أَو نحوه. وفي حديث الحج: المُحْصَرُ بمرض لا يُحِلُّ حتى يطوف بالبيت؛ هو ذلك الإِحْصارُ المنع والحبس. قال الفرّاء: العرب تقول للذي يمنعه خوف أَو مرض من الوصول إِلى تمام حجه أَو عمرته، وكل ما لم يكن مقهوراً كالحبس والسحر وأَشباه ذلك، يقال في المرض: قد أُحْصِرَ، وفي الحبس إِذا حبسه سلطان أَو قاهر مانع: حُصِرَ، فهذا فرق بينهما؛ ولو نويت بقهر السلطان أَنها علة مانعة ولم تذهب إِلى فعل الفاعل جاز لك أَن تقول قد أُحْصِرَ الرجل، ولو قلت في أُحْصِرَ من الوجع والمرض إِن المرض خَصَره أَو الخوف جاز أَن تقول حُصِرَ. قوله عز وجل: وسيداً وحصوراً: يقال: إِنه المُحْصَرُ عن النساء لأَنها علة قيس بمحبوس فعلى هذا فابْنِ، وقيل: سمي حصوراً لأَنه حبس عما يكون من الرجال.
وحَصَرَني الشيء وأَحْصَرَني: حبسني؛ وأَنشد لابن ميادة:
وما هجرُ لَيْلَى أَن تكونَ تَباعَدَتْ
عليكَ، ولا أَنْ أَحْصَرَتْكَ شُغُولُ
في باب فَعَلَ وأَفْعَلَ. وروى الأَزهري عن يونس أَنه قال: إِذا رُدَّ الرجل عن وجه يريده فقد أُحْصِرَ، وإِذا حبس فقد حُصِرَ. أَبو عبيدة: حُصِرَ الرجل في الحبس وأُحْصِرَ في السفر من مرض أَو انقطاع به. قال ابن السكيت: يقال أَحصره المرض إِذا منعه من السفر أَو من حاجة يريدها وأَحصره العدوّ إِذا ضيق عليه فَحصِرَ أَي ضاق صدره. الجوهري: وحَصَرَهُ العدوّ يَحْصُرُونه إِذا ضيقوا عليه وأَحاطوا به وحاصَرُوه مُحاصَرَةً وحِصاراً. وقال أَبو إِسحق: النحوي: الروية عن أَهل اللغة أَن يقال للذي يمنعه الخوف والمرض أُحْصِرَ، قال: ويقال للمحبوس حُصِرَ؛ وإِنما كان ذلك كذلك لأَن الرجل إِذا امتنع من التصرف فقد حَصَرَ نَفْسَه فكَأَنَّ المرض أَحبسه أَي جعله يحبس نفسه، وقولك حَصَرْتُه حبسته لا أَنه أَحبس نفسه فلا يجوز فيه أَحصر؛ قال الأَزهري: وقد صحت الرواية عن ابن عباس أَنه قال: لا حَصْرَ إِلاَّ حَصْرُ العدوّ، فجعله بغير أَلف جائزاً بمعنى قول الله عز وجل: فإِن أُحْصِرْتُمْ فما اسْتَيْسَرَ من الهَدْيِ؛ قال: وقال الله عز وجل: وجعلنا جهنم للكافرين حَصِيراً؛ أَي مَحْبِساً ومَحْصَِراً. ويقا: حَصَرْتُ القومَ في مدينة، بغير أَلف، وقد أَحْصَرَه المرض أَي منعه من السفر. وأَصلُ الخَصْرِ والإِحْصارِ: المنعُ؛ وأَحْصَرَهُ المرضُ. وحُصِرَ في الحبس: أَقوى من أُحْصِرَ لأَن القرآن جاء بها.
والحَصِيرُ: الطريق، والجمع حُصُرٌ؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد: لما رأَيتُ فِجاجَ البِيدِ قد وضَحَتْ،
ولاحَ من نُجُدٍ عادِيَّةٌ حُصُرُ
نُجْدٌ: جمع نَجْدٍ كَسَحْلٍ وسُحُلٍ. وعادية: قديمة. وحَصَرَ الشيءَ يَحْصُرُه حَصْراً: استوعبه. والحَصِيرُ: وجه الأَرض، والجمع أَحْصِرَةٌ وحُصُر. والحَصِيرُ: سَقيفَة تُصنع من بَرْديٍّ وأَسَلٍ ثم تفرش، سمي بذلك لأَنه يلي وجه الأَرض، وقيل: الحَصِيرُ المنسوجُ، سمي حَصِيراً لأَنه حُصِرَتْ طاقته بعضها مع بعض. والحَصِيرُ أَفضلُ الجهاد وأَكملُه حجُّ مَبْرُورٌ ثم لزومُ الحَصِيرِ؛ وفي رواية أَنه قال لأَزواجه هذه ثم قال لزومُ الحُصُرِ أَي أَنكنَّ لا تَعُدْنَ تخرجن من بيوتكنّ وتلزمن الحُصُرَ؛ وهو جمع حَصِير الذي يبسط في البيوت، وتضم الصاد وتسكن تخفيفاً؛ وقول أَبي ذؤيب يصف ماء مزج به خمر:
تَحَدَّرَ عن شاهِقِ كالحَصِيـ
ـرِ ، مُسْتَقْبِلَ الريحِ، والفَيْءُ قَرّ
يقول: تَنَزَّلَ الماءُ من جبل شاهق له طرائق كشُطَب الحصير. والحَصِيرُ: البِساطُ الصغير من النبات. والحَصِيرُ: الجَنْبُ، والحَصِيرانِ: الجَنْبانِ . الأَزهري: الجَنْبُّ يقال له الحَصِيرُ لأَن بعض الأَضلاع مَحْصُورٌ مع بعض؛ وقيل: الحَصِيرُ ما بين العِرْقِ الذي يظهر في جنب البعير والفرس معترضاً فما فوقه إِلى مُنْقَطَعِ الجَنْبِ. والحَصِيرُ: لحمُ ما بين الكتف إِلى الخاصرة؛ وأَما قول الهذلي:
وقالوا: تركنا القومَ قد حَصَرُوا به،
ولا غَرْوَ أَنْ قد كانَ ثَمَّ لَحيمُ
قالوا: معنى حصروا به أَي أَحاطوا به. وحَصِيرا السيف: جانباه. وحَصِيرُه: فِرِنْدُه الذي تراه كَأَنه مَدَبُّ النملِ؛ قال زهير: بِرَجْمٍ كَوَقْعِ الهُنْدُوانِيِّ، أَخْلَصَ الصَّـ
ياقِلُ منه عن حَصِيرٍ ورَوْنَقِ
وأَرض مَحْصُورة ومنصورة ومضبوطة أَي ممطورة. والحَِصارُ والمِحْصَرَةُ: حَقيبَةٌ؛ وقال الجوهري:
وسادَةٌ تلقى على البعير ويرفع مؤخرها فتجعل كآخِرَةِ الرجل ويحشى مقدّمها، فيكون كقادِمَةِ الرحل، وقيل: هو مَرْكَبٌ به الرَّاضَةُ؛ وقيل: هو كساء يطرح على ظهره يُكْتَفَلُ به.
وأَحْصَرْتُ الجملَ وحَصَرْتُه: جعلت له حِصاراً، وهو كساء يجعل حول سَنامِهِ. وحَصَرَ البعيرَ يَحْصُرُه ويحْصِرُه حَصْراً واحْتَصَرَهُ: شَدَّه بالحِصار.
والمِحْصَرَةُ: قَتَبٌ صغير يُحْصَرَ به البعير ويلقى غليه أَداة الراكب. وفي حديث أَبي بكر: أَن سَعْداً الأَسْلَمِيَّ قال: رأَيته بالخَذَواتِ وقد حَلَّ سُفْرَةً مُعَلَّقَةً في مؤَخَّرَةِ الحِصَارِ؛ هو من ذلك. وفي حديث حذيفةَ: تُعْرَضُ الفِتَنُ على القلوب عَرْضَ الحصير أَي تحيط بالقلوب؛ يقال: حَصَرَ به القومُ أَي أَطافوا؛ وقيل: هو عِرْقٌ يمتدّ معترِضاً على جنب الدابة إِلى ناحية بطنها فشبه الفتن بذلك؛ وقيل: هو ثوب مزخرف منقوش إِذا نشر أَخذ القلوب بحسن صنعته، وكذلك الفتنة تزين وتزخرف للناس، وعاقبة ذلك إِلى غرور.

### Türkçe

**الحَصَرُ**: **العِيِّ**’den bir tür darbedir. **حَصِرَ الرجلُ حَصَراً** tıpkı **تَعِبَ تَعَباً** gibi; o hâlde o **حَصِرٌ**’dir: konuşmasında **عَيِيَ** oldu; ve denildi ki: **حَصِرَ** konuşmaya güç yetiremedi.
Ve **وحَصِرَ صدرُه**: daraldı. Ve **الحَصَرُ**: göğüs darlığıdır. Ve eğer kişi bir işten daralırsa denilir:
**حَصِرَ صدر المرء عن أَهله يَحْصَرُ حَصَراً**; Aziz ve Celil Allah dedi ki: **إِلاَّ الذين يَصِلُون إِلى قوم بينكم وبينهم ميثاق أَو جاؤوكم حَصِرَتْ صُدورُهُم أَن يقاتلوكم**; manası: göğüsleri sizinle savaşmaktan ve kavimleriyle savaşmaktan daraldı; İbn Sîde dedi ki:
Ve denildi: takdiri “ve **قد حَصِرَتْ صدورهم**”dir; ve denildi: takdiri “yahut size erkekler yahut bir kavim olarak geldiler de şimdi göğüsleri daraldı”dır; nasb yerindedir, çünkü mansub bir mevsufun yerine geçen bir sıfattır, hâl üzere; ve onda, sıfatı mevsufun yerine ikame etmen sebebiyle bir miktar **صَنْعَةٍ** vardır ve bu,
(* böyle; asılda boşluk). Ve ıztırar yeri, nesirden daha evlâdır
(* “النثر” sözü: asılda böyledir). Ve ihtiyar hâli. Ve her kim bir şeyle **بَعِلَ** oldu yahut göğsü bir işten daraldıysa, muhakkak **حَصِرَ** olmuştur; bundan, Lebîd’in uzamış bir hurma ağacını vasfederken söylediği söz: onun meyvesinin kesicisinin göğsü, tepelerine baktığı vakit **حَصِرَ صدرُ** oldu ve uzunluğundan dolayı ona tırmanmaya göğsü daraldı:
أَعْرَضْتُ وانْتَصَبَتْ كَجِذْع مُنِيفةٍ
جَرْداءَ يَحْصَرُ دونَها صُرَّامُها
Yani: bu hurmanın uzunluğundan göğüsleri daralır; ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **أَو جاؤوكم حَصِرَتْ صدورهم**; Araplar der: “Falanca bana geldi, aklı gitti”; muratları: aklı gitmişti; dedi ki: ve Kisâî bir adamı işitti, diyordu ki: “Sabahladım, **ذات التنانير**’e baktım”; ve Zeccâc dedi ki: Ferrâ, **حَصِرَتْ** sözünü hâl kıldı; hâl ancak **قد** ile olur; dedi ki: ve bazıları dedi: **حَصِرَتْ صدورهم** haber üstüne haber gibidir; sanki dedi: “yahut size geldiler” sonra daha sonra haber verdi; dedi: **حَصِرَتْ صدورهم أَن يقاتلوكم**; ve Ahmed b. Yahyâ dedi ki: **قد**’ı gizlediğin zaman hâle yaklaştırdın ve isim gibi oldu; onunla, **حَصِرَةً صُدورُهُمْ** okuyan okudu; Ebû Zeyd dedi ki: “Bana kavim geldi, göğüsleri daraldı” ancak onu bir **واو** ile yahut **قد** ile bağlamanla olur; sanki dedin: “Bana kavim geldi ve göğüsleri daraldı” yahut “**قد** göğüsleri daraldı”; Cevherî dedi ki: “**أَو جاؤوكم حصرت صدورهم**” sözüne gelince, Ahfeş ve Kûfeliler geçmişin hâl olmasını câiz gördüler; Sîbeveyh onu ancak **قد** ile câiz görmedi ve **حَصِرَتْ صدورهم**’i onlara beddua ciheti üzere kıldı. Fâtıma’nın evlenmesi hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine: Ali’yi Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, yanında oturur gördüğünde **حَصِرَتْ** ve ağladı; yani utandı ve kesildi; sanki iş ona daraldı; tıpkı hapsin mahpusa daralması gibi.

Ve develerden **الحَصُورُ**: **الأَحاليل**’i dar olan; ve (fetha ile) **حَصَرَتْ** ve **أَحْصَرَتْ**; ve deve için denilir: “O, muhakkak **لِحَصِرَةُ الشَّخْب نَشِبَةُ الدَّرِّ**’dir”; ve **الحَصَرُ**: nefis kötülüğünden ve **الدَّرَّةِ**’yi kerih görmeden dolayı sütün damarlarda **نَشَبُ** etmesidir; ve **حَصَرَهُ يَحْصُرُهُ حَصْراً**; o hâlde o **مَحْصُورٌ** ve **حَصِيرٌ**’dir; ve **أَحْصَرَهُ**. İkisi de: onu yolculuktan alıkoydu. Ve hastalık onu **أَحْصَرَهُ**: onu yolculuktan yahut istediği bir ihtiyaçtan men etti; Aziz ve Celil Allah dedi ki: **فإِن أُحْصِرْتُمْ**. Ve “Beni idrarım **أَحْصَرَني** ve hastalığım **أَحْصَرَني**” yani kendimi **أَحْصُرُ** kıldı; ve denildi: “Şey beni **حَصَرَني** ve beni **أَحْصَرَني**” yani beni hapsetti. Ve **حَصَرَهُ يَحصُِرهُ حَصْراً**: ona daralttı ve onu kuşattı. Ve **الحَصِيرُ**: hükümdardır; ona bu ad verildi, çünkü o **مَحصُورٌ**’dur, yani perdelenmiş; Lebîd dedi ki:
وقَماقِمٍ غُلْبِ الرِّقاب كأَنَّهُمْ
جِنُّ، على باب الحَصِير، قِيامُ
Cevherî: “**ومَقامَةٍ غُلْبِ الرقابِ**” diye rivayet edilir; **غُلْبُ الرقاب**’ın **مَقامَةٍ**’den bedel olması üzere; sanki dedi: “ve nice **غُلْبِ الرقاب**”; ve “**لَدى طَرَفِ الحصير قيام**” diye rivayet edildi. Ve **الحَصِيرُ**: hapishanedir. Tenzîlde: **وجعلنا جهنم للكافرين حَصِيراً**; Kuteybî dedi ki: o, “Onu **حَصَرْته**”dendir, yani onu hapsettim; o hâlde o **محصور**’dur. Ve bu onun **حَصِيرُه**’dur, yani onun hapishanesi; ve hastalık onu **حَصَرَهُ**: onu hapsetti; mesel üzere. Ve **حَصِيرَةُ التمر**: içinde **يُحْصَرُ** olunan yer; o da **الجَرِينُ**’dir; Ezherî onu **الضاد**’ı mu‘ceme ile zikretti; ve onun zikri gelecektir. Ve **الحِصارُ**: **الحَصِيرِ** gibi hapishanedir. Ve **الحُصْرُ** ve **الحُصُرُ**: karın tutulmasıdır. Ve “dışkısı **حُصِرَ** oldu” (faili adlandırılmadan) ve **أُحْصِرَ**. Asmaî ve Yezîdî: dışkıdan olan **الحُصْرُ**’dur; idrardan olan **الأُسْرُ**’dür. Kisâî: dışkısıyla **حُصِرَ** ve **أُحْصِرَ**, elifin dammasıyla. İbn Buzurc: kendisinde **الحُصْرُ** olan kimseye denilir: **محصور**; ve “idrârı üzerine **حُصِرَ** oldu, **يُحْصَرُ حَصْراً** en şiddetli **الحصْر**”; ve onu **الحُصْرُ** aldı ve onu **الأُسْرُ** aldı: bir tek şeydir; o da, idrârını tutmasıdır; **يَحْصُرُ حَصْراً** eder de idrar yapmaz; dedi ki: ve derler: “idrârı ve dışkısı üzerine **حُصِرَ** oldu.”

Ve **رجل حَصِرٌ**: sırrı ketmeden, onu tutan, onu açığa vurmayan; Cerîr dedi ki:
ولقد تَسَقَّطني الوُشاةُ فَصادفوا
حَصِراً بِسرِّكِ، يا أُمَيْم، ضَنِينا
Ve onlar, sırrı nefsinde gizleyen **الحَصُور**’u üstün tutanlardandır; o da **الحَصِرُ**’dir.

Ve **الحَصِيرُ** ve **الحَصورُ**: tutan, cimri, dar olan; ve **رجل حَصِرٌ بالعطاء**; Ahtal’ın beyti iki lugatle birlikte rivayet edildi:
وشارب مُرْبِحٍ بالكاس نادَمَنيِ،
لا بالحَصُورِ ولا فيها بِسَوَّارِ
Ve **حَصِرَ**: cimrilik manasınadır. Ve **الحَصُور**: nedimlere harcamayan kimsedir. İbn Abbâs hadîsinde: “Muâviye’den daha çok mülke yaraşır birini görmedim; insanlar ondan geniş bir vadinin uçlarına varırlardı; **الحَصِرِ العَقِصِ** gibi değildir”; yani İbn Zübeyr. **الحَصِرُ**: cimridir; **العَقِصُ**: kıvrımlı, ahlâkı zor olandır. Ve denilir: “Kavim içti de falanca onlara **حَصِرَ** oldu” yani cimrilik etti. Ve her kim bir şeyden, ona güç yetiremediği için kaçındıysa, muhakkak ondan **حَصِرَ** olmuştur; bunun için denildi: “Okumada **حَصِرَ** oldu” ve “ehli hakkında **حَصِرَ** oldu.”

Ve **الحَصُورُ**: heybetli, bir şeyden geri duran; bazıları Ahtal’ın “**وشارب مربح**” beytini bunun üzere tefsir etti. Ve **الحَصُور** ayrıca: kadınlarda **إِرْبَةَ**’si olmayan kimsedir; ikisi de bundan, yani tutma ve men etmedendir. Tenzîlde: **وسَيِّداً وحَصُوراً**; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: kadınları arzulamayan ve onlara yaklaşmayan kimsedir. Ezherî: erkek **حَصُورٌ** olur; eğer kadınlardan **حُصِرَ** olursa, onlara güç yetiremez; ve **الحَصُورُ**: kadınlara gelmeyen kimsedir. Ve kadın **حَصْراءُ**: yani **رَتْقاء**. Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, Ali’ye öldürmesini emrettiği Kıptî hadîsinde: “Rüzgâr onun elbisesini kaldırdı da bir de baktı ki o **حَصُورٌ**”; o, nikâhtan hapsedildiği ve men edildiği için kadınlara gelmeyen kimsedir; o, **فَعُول** vezninde **مَفْعُول** manasınadır; ve bu hadîste o, erkeklik uzvu ve iki husyesi kesik olandır; bu, nikâh âletinin bulunmaması sebebiyle **الحَصَرِ**de daha beliğdir; ama **العاقر** ise onlara gelir de kendisine çocuk doğmaz; hepsi hapis ve tutulmadandır. Ve denilir: kavim **مُحَصْرُون**’dur; eğer bir kalede **حُوصِرُوا** iseler; ve aynı şekilde onlar hacda **مُحْصَرُون**’dur. Aziz ve Celil Allah dedi ki: **فإِن أُحْصِرْتم**.

Ve **الحِصارُ**: insanın içinde **يُحْصَرُ** olduğu yerdir; dersin: “Onu **حَصَرُوه حَصْراً** ve onu **حاصَرُوه**”; ve aynı şekilde Ru’be’nin sözü:
مِدْحَةَ مَحْصُورٍ تَشَكَّى الحَصْرَا
Dedi ki: **المحصور** ile muradı **المحبوس**’tur. Ve **الإِحصارُ**: hacının, hastalık yahut benzeriyle menâsike ulaşmaktan **يُحْصَر** olmasıdır. Hac hadîsinde: “Hastalıkla **المُحْصَرُ**, Beyt’i tavaf edinceye kadar ihramdan çıkmaz”; o, o **الإِحْصارُ**dır: men ve hapistir. Ferrâ dedi ki: Araplar, korku yahut hastalık onu haccının yahut umresinin tamamına ulaşmaktan men ederse, ve hapis ve sihir ve benzeri gibi zorlanmış bir şey değilse, hastalıkta denilir: “**قد أُحْصِرَ**”; hapiste, eğer onu sultan yahut kahredici bir engelleyici hapsettiyse: “**حُصِرَ**”; bu ikisi arasında fark budur; eğer sultanın kahriyle, failin fiiline gitmeyip onun engelleyici bir illet olduğuna niyet edersen, sana “adam **قد أُحْصِرَ** oldu” demen câiz olur; ve eğer “**أُحْصِرَ**”i ağrı ve hastalıktan söyledin de “hastalık onu **خَصَره** oldu” yahut “korku” dedin, sana “**حُصِرَ**” demen câiz olur. Aziz ve Celil’in sözü: **وسيداً وحصوراً**: denilir: o, kadınlardan **المُحْصَرُ**dır; çünkü o, hapsedilmişe kıyas edilen bir illettir; bunun üzere bina et; ve denildi: erkeklerden olan şeyden hapsedildiği için ona **حصوراً** adı verildi.

Ve “Şey beni **حَصَرَني** ve beni **أَحْصَرَني**”: beni hapsetti; İbn Miyâde’den şu okundu:
وما هجرُ لَيْلَى أَن تكونَ تَباعَدَتْ
عليكَ، ولا أَنْ أَحْصَرَتْكَ شُغُولُ
**فَعَلَ** ve **أَفْعَلَ** babında. Ezherî, Yûnus’tan rivayet etti: dedi ki: eğer adam istediği bir yoldan geri çevrilirse muhakkak **أُحْصِرَ** olmuştur; eğer hapsedilirse muhakkak **حُصِرَ** olmuştur. Ebû Ubeyde: adam hapiste **حُصِرَ** olur; yolculukta hastalık yahut yolda kalma sebebiyle **أُحْصِرَ** olur. İbnü’s-Sikkît dedi ki: hastalık onu **أَحصره** derler; eğer onu yolculuktan yahut istediği bir ihtiyaçtan men ederse; ve düşman onu **أَحصره** derler; eğer ona daraltırsa, o da **فَحصِرَ** olur, yani göğsü daralır. Cevherî: ve düşman onu **حَصَرَهُ**; **يَحْصُرُونه**; eğer ona daraltırlarsa ve onu kuşatırlarsa; ve onu **حاصَرُوه مُحاصَرَةً وحِصاراً**. Ebû İshâk en-Nahvî dedi ki: dil ehli rivayeti şudur: korku ve hastalık onu men edene “**أُحْصِرَ**” denilir; dedi ki: hapsedilene “**حُصِرَ**” denilir; bu, bunun için böyledir: çünkü adam tasarruftan men olunca nefsini **حَصَرَ** olur; sanki hastalık onu hapsetti, yani onu nefsini hapsetmeye sevk etti; “Onu **حَصَرْتُه**” sözün: onu hapsettimdir; yoksa o nefsini hapsetti değildir; onda **أَحصر** câiz olmaz; Ezherî dedi ki: İbn Abbâs’tan rivayet sahih oldu: dedi ki: “**حَصْرَ** ancak düşmanın **حَصْرُ**udur”; onu elifsiz, Aziz ve Celil Allah’ın sözü manasında câiz kıldı: **فإِن أُحْصِرْتُمْ فما اسْتَيْسَرَ من الهَدْيِ**; dedi ki: ve Aziz ve Celil Allah dedi ki: **وجعلنا جهنم للكافرين حَصِيراً**; yani hapishane ve **مَحْصَِراً**. Ve denilir: “Kavmi bir şehirde **حَصَرْتُ**”, elifsiz; ve hastalık onu **أَحْصَرَه** yani onu yolculuktan men etti. Ve **الخَصْرِ** ile **الإِحْصارِ**ın aslı: men etmektir; ve hastalık onu **أَحْصَرَهُ**. Hapiste **حُصِرَ**: **أُحْصِرَ**’den daha kuvvetlidir; çünkü Kur’an onunla geldi.

Ve **الحَصِيرُ**: yoldur; cem‘i **حُصُرٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu okundu:
لما رأَيتُ فِجاجَ البِيدِ قد وضَحَتْ،
ولاحَ من نُجُدٍ عادِيَّةٌ حُصُرُ
**نُجْدٌ**: **نَجْدٍ**’in cem‘idir; **سَحْلٍ** ve **سُحُلٍ** gibi. **وعادية**: eski. Ve **حَصَرَ الشيءَ يَحْصُرُه حَصْراً**: onu bütünüyle kuşattı. Ve **الحَصِيرُ**: yer yüzüdür; cem‘i **أَحْصِرَةٌ** ve **حُصُر**. Ve **الحَصِيرُ**: **بَرْديٍّ** ve **أَسَلٍ**’den yapılıp sonra serilen bir saçaktır; ona bu ad verildi, çünkü yer yüzüne bitişiktir; ve denildi: **الحَصِيرُ** dokunmuş olandır; ona **حَصِيراً** adı verildi, çünkü onun dokuması birbirine **حُصِرَتْ**. Ve **الحَصِيرُ** cihadın en faziletlisi ve en kâmilidir: **حجُّ مَبْرُورٌ** sonra **الحَصِيرِ**e devam; bir rivayette: eşlerine bunu söyledi, sonra dedi: **لزومُ الحُصُرِ**; yani siz artık evlerinizden çıkmaya dönmeyin ve evlerde serilen **حَصِير**lere devam edin; o, evlerde serilen **حَصِير**in cem‘idir; **الصاد** dammelenir ve hafifletme için sükûnlanır; ve Ebû Züeyb’in, içine şarap karıştırılmış suyu vasfederken sözü:
تَحَدَّرَ عن شاهِقِ كالحَصِيـ
ـرِ ، مُسْتَقْبِلَ الريحِ، والفَيْءُ قَرّ
Der ki: su, yolları **الحصير**in şeritleri gibi olan yüksek bir dağdan indi.

Ve **الحَصِيرُ**: bitkiden küçük yaygıdır. Ve **الحَصِيرُ**: yandır; ve **الحَصِيرانِ**: iki yandır. Ezherî: yana **الحَصِيرُ** denilir; çünkü bazı kaburgalar bazılarıyla **مَحْصُورٌ**dur; ve denildi: **الحَصِيرُ**, deve ve atın yanında enlemesine görünen damarla onun üstü arasından, yanın kesildiği yere kadardır. Ve **الحَصِيرُ**: kürekten böğreğe kadar olan yerin etidir; ama Hüzeylî’nin sözü:
وقالوا: تركنا القومَ قد حَصَرُوا به،
ولا غَرْوَ أَنْ قد كانَ ثَمَّ لَحيمُ
Dediler ki: “**حصروا به**”nin manası: yani onu kuşattılar. Ve **حَصِيرا السيف**: onun iki yanıdır. Ve onun **حَصِيرُه**: karınca yürüyüşü gibi gördüğün onun **فِرِنْدُ**udur; Züheyr dedi ki:
بِرَجْمٍ كَوَقْعِ الهُنْدُوانِيِّ، أَخْلَصَ الصَّـ
ياقِلُ منه عن حَصِيرٍ ورَوْنَقِ
Ve **أَرض مَحْصُورة ومنصورة ومضبوطة**: yani yağmur görmüş. Ve **الحَِصارُ** ve **المِحْصَرَةُ**: bir torbadır; Cevherî dedi ki:
Deveye atılan bir yastıktır; arkası kaldırılır da adamın arkalığı gibi yapılır; önü doldurulur da semerin önü gibi olur; ve denildi: o, üzerinde **الرَّاضَةُ** bulunan bir binek şeyidir; ve denildi: o, sırtına atılan, onunla **يُكْتَفَلُ** olunan bir örtüdür.

Ve **أَحْصَرْتُ الجملَ** ve **حَصَرْتُه**: ona bir **حِصاراً** yaptım; o, hörgücünün etrafına yapılan bir örtüdür. Ve **حَصَرَ البعيرَ يَحْصُرُه ويحْصِرُه حَصْراً** ve **احْتَصَرَهُ**: onu **الحِصار** ile bağladı.

Ve **المِحْصَرَةُ**: deveye onunla **يُحْصَرَ** olunan küçük bir **قَتَب**tir; ve üzerine binicinin aleti konur. Ebû Bekir hadîsinde: Sa‘d el-Eslemî dedi ki: “Onu **الخَذَواتِ**’ta gördüm; **الحِصَارِ**ın arkasında asılı bir **سُفْرَةً**yı çözmüştü”; o, bundandır.

Huzeyfe hadîsinde: “Fitneler kalplere, **الحصير**in arzı gibi arz olunur”; yani kalpleri kuşatır; denilir: “Kavim onunla **حَصَرَ** etti” yani etrafını sardılar; ve denildi: o, binek hayvanının yanında karnı tarafına doğru uzanan enlemesine bir damardır; fitneler ona benzetildi; ve denildi: o, nakışlı, süslü bir kumaştır; açılınca güzel işçiliğiyle kalpleri alır; fitne de böyledir: insanlara süslenir ve bezetilir; bunun âkıbeti aldanışadır.
