# حصص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حصص

الحَصُّ والحُصاصُ: شِدّةُ العَدْوِ في سرعة، وقد حَصَّ يَحُصُّ حَصّاً. والحُصاصُ أَيضاً: الضُّراطُ. وفي حديث أَبي هريرة: إِن الشيطان إِذا سَمِعَ الأَذانَ وَلَّى وله حُصاصٌ؛ روى هذا الحديث حماد بن سلمة عن عاصم بن أَبي النَّجُود، قال حماد: فقلت لعاصم: ما الحُصاصُ؟ قال: أَما رأَيتَ الحِمارَ إِذا صَرَّ بأُذُنيه ومَصَعَ بذَنبِه وعَدا؟ فذلك الحُصاصُ؛ قال الأَزهري: وهذا هو الصواب. وحَصَّ الجَلِيدُ النَّبْتَ يَحُصُّه: أَحْرَقَه، لغة في حَسّه. والحَصُّ: حَلْقُ الشعر، حَصَّه يَحُصُّه حَصّاً فَحَصَّ حصَصاً وانْحَصَّ والحَصَّ أَيضاً: ذهابُ الشعر سَحْجاً كما تَحُصُّ البَيْضةُ رأْسَ صاحبها، والفِعل كالفعل. والحاصّةُ: الداءُ الذي يَتَناثَرُ منه الشعر؛ وفي حديث ابن عمر: أَن امرأَة أَتته فقالت إِن ابْنتي عُريّسٌ وقد تمعّطَ شعرُها وأَمَرُوني أَن أُرَجِّلَها بالخَمْر، فقال: إِنْ فعلتِ ذاك أَلْقَى اللّهُ في رأْسها الحاصّةَ؛ الحاصّةُ: هي العِلّة ما تَحُصُّ الشعر وتُذْهِبه.
وقال أَبو عبيد: الحاصّةُ ما تَحُصّ شعرها تَحْلِقه كله فتذهب به، وقد حَصّت البَيْضةُ رأْسَه؛ قال أَبو قيس بن الأَسْلت:
قد حَصَّت البيضةُ رأْسي، فما
أَذُوقُ نوماً غيرَ تَهْجاع
وحصَّ شعَرُهُ وانْحَصَّ: انْجَرَدَ وتناثَرَ. وانْحَصَّ ورَقُ الشجر وانْحَتّ إِذا تناثر. ورجل أَحَصُّ: مُنْحَصُّ الشعرِ. وذنَبٌ أَحَصُّ: لا شِعْرَ عليه؛ أَنشد:
وذنَب أَحَصّ كالمِسْواطِ
قال أَبو عبيد: ومن أَمثالهم في إِفْلات الجبان من الهلاك بعد الإِشْفاء عليه: أُفْلِت وانْحَصَّ الذنَب، قال: ويُرْوى المثل عن معاوية أَنه كان أَرسل رسولاً من غَسّان إِلى مَلكِ الروم وجعل له ثلاث دِيات على أَن يُبادِرَ بالأَذانِ إِذا دخل مجلسه، ففعل الغسّانِيّ ذلك وعند الملِك بَطارِقتُه، فوَثَبُوا لِيَقْتلوه فنهاهم الملك وقال: إِنَّما أَراد معاوية أَن أَقْتُلَ هذا غَدْراً، وهو رسول، فَيَفْعَل مثل ذلك مع كل مُسْتأْمَنٍ مِنّا؛ فلم يَقْتله وجَهّزه وردّه، فلما رآه معاوية قال: أُفْلِتَ وانحصّ الذنب أَي انقطع، فقال: كلا إِنه لَبِهُلْبه أَي بشَعَره، ثم حدَّثه الحديث، فقال معاوية: لقد أَصابَ ما أَردْتُ؛ يُضْرب مثلاً لمن أَشْفى على الهلاك ثم نَجا؛ وأَنشد الكسائي:
جاؤوا من المِصْرَينِ باللُّصوصِ،
كل يَتِيمٍ ذي قَفاً مَحْصوصِ
ويقال: طائر أَحَصُّ الجناحِ؛ قال تأَبّط شرّاً:
كأَنَّما حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه،
أَو بِذي مِّ خَشْفٍ أُشَثٍّ وطُبّاقِ
(* قوله: أو بذي إلخ: هكذا في الأصل وهو مختل الوزن، وفيه تحريف.) اليزيدي: إِذا ذهب الشعر كله قيل: رجل أَحَصُّ وامرأَةَ حصّاءُ. وفي الحديث: فجاءت سنَةٌ حصّت كلَّ شيء أَي أَذْهَبَتْه. والحَصُّ: إِذهابُ الشعر عن الرأْس بحَلْقٍ أَو مرض. وسنَة حَصَّاء إِذا كانت جَدْبة قليلةَ النبات، وقيل: هي التي لا نبات فيها؛ قال الحطيئة:
جاءَتْ به من بِلادِ الطُّورِ تَحْدُره
حَصّاء، لم تَتَّرِكْ دُونَ العَصا شَذَبا
وهو شبيه بذلك. الجوهري: سنة حَصّاء أَي جَرْداءُ لا خيرَ فيها؛ قال جرير:
يَأْوِي إِليكمْ بلا مَنٍّ ولا جَحَدٍ
مَنْ ساقَه السنةُ الحَصّاءُ والذِّيبُ
كأَنه أَراد أَن يقول: والضَّبُعُ وهي السنة المُجْدِبة فوضع الذئب موضعَه لأَجل القافية. وتَحَصّصَ الحِمارُ والبعيرُ سَقَط شعرهُ، والحَصِيصُ اسم ذلك الشعر، والحَصِيصةُ ما جُمِع مما حُلق أَو نُتِف وهي أَيضاً شعَرُ الأُذُن ووَبَرُها، كان مَحْلوقاً أَو غيرَ مَحْلوق، وقيل: هو الشعرُ والوبَرُ عامّة، والأَوّلُ أَعْرَفُ؛ وقولُ امرئ القيس:
فصَبَّحه عِنْد الشُّروقِ، غُدَيَّة،
كلابُ ابنِ مُرٍّ أَو كلابُ ابنِ سِنْبِسِ
مغرَّثةً حُصّاً كأَنَّ عُيونَها،
من الزجْرِ والإِيحَاء، نُوَّارُ عِضْرِسِ
حُصّاً أَي قد انْحَصَّ شعرُها. وابنُ مُرٍّ وابنُ سِنْبِس: صائدانِ مَعْروفانِ. وناقةٌ حَصّاء إِذا لم يكن عليها وبَرٌ؛ قال الشاعر: عُلُّوا على سائفٍ صَعْبٍ مراكِبُها
حَصَّاءَ، ليس لها هُلْبٌ ولا وبَرُ
عُلُّوا وعُولوا: واحد من عَلاّه وعالاه. وتَحَصْحَصَ الوَبَرُ والزِّئْبِرُ: انْجَرَدَ؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
لما رأَى العبدُ مُمَرّاً مُتْرَصا؛
ومَسَداً أُجْرِدَ قد تَحَصْحَصا،
يَكادُ لولا سَيْرُه أَن يُملَصا،
جَدَّ به الكَصِيصُ ثم كَصْكَصا،
ولو رَأَى فاكَرِشٍ لبَهلَصا
والحَصِيصةُ من الفرس: ما فوق الأَشْعَرِ مما أَطاف بالحافِرِ لِقلّة ذاك الشعر.
وفرسٌ أَحَصُّ وحَصِيصٌ: قَلِيلُ شعر الثُّنَّةِ والذنَبِ، وهو عَيْبٌ، والاسم الحَصَصُ. والأَحَصُّ: الزمِنُ الذي لا يَطول شعره، والاسم الحَصَصُ أَيضاً. والحَصَصُ في اللحية: أَن يَتَكَسَّرَ شعرُها ويَقْصُر، وقد انْحَصّت. ورجل أَحَصُّ اللِّحْية، ولِحْيةٌ حَصّاءُ: مُنْحَصّة. ورجل أَحَصّ بَيّنُ الحَصَصِ أَي قليلُ شعرِ الرأْس. والأَحص من الرجال: الذي لا شعر في صَدره. ورجل أَحَصُّ: قاطعٌ للرَّحم؛ وقد حَصَّ رَحِمَه يَحُصّها حَصّاً. ورحِمٌ حَصّاءُ: مقطوعة؛ قال: ومنه يقال بَيْنَ بَني فلان رَحِمٌ حاصّة أَي قد قطعوها وحَصُّوها وحَصُّوها لا يَتواصَلُون عليها. والأَحَصّ أَيضاً: النَّكِدُ المَشْؤُوم. ويوم أَحَصُّ: شديد البرد لا سحاب فيه؛ وقيل لرجل من العرب: أَيُّ الأَيّام أَبْرَدُ؟ فقال: الأَحَصُّ الأَزَبّ، يعني بالأَحَصِّ الذي تَصْفُو شَمالُه ويَحْمَرُّ فيه الأُفُق وتَطْلُع شَمسُه ولا يوجد لها مَسٌّ من البَرْدِ، وهو الذي لا سحاب فيه ولا يَنْكسِر خَصرُه، والأَزَبُّ يومٌ تَهُبُّه النَّكْباءُ وتَسُوق الجَهَامَ والصُّرّاد ولا تطلع له شمس ولا يكون فيه مَطَرٌ؛ قوله تَهُبُّه أَي تَهُبّ فيه. وريح حَصّاءُ: صافيةٌ لا غُبار فيها؛ قال أَبو الدُّقَيش: كأَن أَطْرافَ ولِيّاتِها
في شَمْأَلٍ حَصّاءَ زَعْزاعِ
والأَحَصّانِ: العَبْدُ والعَيْرُ لأَنهما يُماشِيانِ أَثْمانَهما حتى يَهْرَما فتَنْقُص أَثْمانُهما ويَمُوتا.
والحِصّةُ: النصيب من الطعام والشراب والأَرضِ وغير ذلك، والجمع الحِصَصُ. وتَحاصّ القومُ تَحاصّاً: اقتسَموا حِصَصَهم. وحاصّه مُحاصّةً وحِصاصاً: قاسَمَه فأَخَذ كلُّ واحدٍ منهما حِصّتَه. ويقال: حاصَصْتُه الشيءَ أَي قاسَمْته فحَصّني منه كذا وكذا يَحُصُّني إِذا صار ذلك حِصّتي. وأَحَصّ القومَ: أَعطاهم حِصَصَهم. وأَحَصّه المَكانَ: أَنْزلَه؛ ومنه قول بعض الخطباء: وتُحِصُّ من نَظَرِه بَسْطة حال الكَفالة والكفايةِ أَي تُنْزِل؛ وفي شعر أَبي طالب:
بِميزانِ قِسْط لا يَحُصُّ شَعِيرةً
أَي لا يَنْقُص شعيرةً.
والحُصُّ: الوَرْسُ؛ وجمعه أَحْصاصٌ وحُصوصٌ، وهو يُصْبَغ به؛ قال عمرو بن كلثوم:
مُشَعْشَعة كأَنَّ الحُصَّ فيها،
إِذا ما الماءُ خالَطَها سَخِينا
قال الأَزهري: الحُصُّ بمعنى الوَرْسِ معروف صحيح، ويقال هو الزَّعْفران، قال: وقال بعضهم الحُصُّ اللُّؤْلُؤ، قال: ولست أَحُقُّه ولا أَعْرِفه؛ وقال الأَعشى:
ووَلَّى عُمَيْر وهو كأْبٌ كأَنه
يُطَلَّى بحُصٍّ، أَو يُغَشّى بِعظْلِمِ
ولم يذكر سيبويه تكسير فُعْلٍ من المُضاعَف على فُعُولٍ، إِنما كَسّره على فِعالٍ كخِفافٍ وعِشَاشٍ. ورجل حُصْحُصٌ وحُصْحوصٌ: يَتَتَبّع دَقائِقَ الأُمور فيَعْلمها ويُحْصِيها.
وكان حَصِيصُ القومِ وبَصِيصُهم كذا أَي عَدَدُهم. والأَحَصُّ: ماءٌ معروف؛ قال:
نَزَلُوا شُبَيْثاً والأَحَصَّ وأَصْبَحُوا،
نَزَلَتْ مَنازِلَهم بَنُو ذُبْيانِ
قال الأَزهري: والأَحَصُّ ماء كان نزل به كُلَيب ابن وائل فاسْتَأْثَر به دُونَ بَكْر بن وائل، فَقِيل له: اسقِنا؛ فقال: ليس من فَضْلٍ عنه، فلما طَعَنه جَسّاس اسْتَسْقاهم الماء، فقال له جَسّاس: تَجاوَزْت الأَحَصَّ أَي ذهَبَ سُلْطانُك على الأَحَصِّ؛ وفيه يقول الجعدي:
وقال لِجَسّاس: أَغِثْني بِشَرْبةٍ
تَدارَكْ بها طَوْلاً عَليَّ وأَنْعِمِ
فقال: تَجاوَزْتَ الأَحصَّ وماءَه،
وبَطْنَ شُبَيثٍ، وهو ذُو مُتَرَسّمِ
الأَصمعي: هَزِئ به في هذا. وبَنُو حَصِيصٍ: بطْنٌ من العرب. والحَصّاءُ: فرسُ حَزْنِ بن مِرْداسٍ. والحَصْحَصةُ: الذهابُ في الأَرض، وقد حَصْحَصَ؛ قال:
لَمَّا رآني بالبِرَاز حَصْحَصا
والحَصْحَصةُ: الحركةُ في شيء حتى يَسْتَقِرّ فيه ويَسْتَمْكن منه ويثبت، وقيل، تَحْرِيك الشيء في الشيء حتى يستمكن ويستقر فيه، وكذلك البعيرُ إِذا أَثْبَتَ رُكْبتيه للنُّهوض بالثِّقْل؛ قال حميد بن ثور: وحَصْحَصَ في صُمِّ الحَصى ثَفِنَاتِه،
ورامَ القيامَ ساعةً ثم صَمَّما
(* قوله «وحصحص إلخ» هكذا في الأصل؛ وأنشده الصحاح هكذا:
وحصحص في صم الصفا ثفناته
وناء بسلمى نوأة ثم صمما.)
وفي حديث علي: لأَنْ أُحَصْحِصَ في يَدَيّ جَمْرتَيْنِ أَحَبُّ إِليَّ من أَن أُحَصْحِصَ كَعْبَيْنِ، هو من ذلك، وقيل: الحَصْحَصَةُ التحريك والتقليبُ للشيء والترديدُ. وفي حديث سمرة بن جندب: أَنه أُتي برجلِ عِنِّينٍ فكتب فيه إليه معاوية، فكتب إِليه أَن اشْتَرِ له جاريةً من بيت المال وأَدْخِلْها عليه ليلةً ثم سَلْها عنه، ففَعَل سمرةُ فلما أَصبح قال له: ما صنعت؟ فقال: فعلتُ حتى حَصْحَصَ فيها، قال: فسأَل الجارية فقالت: لم يَصْنَعْ شيذاً، فقال الرجل: خَلِّ سبِيلَها يا مُحَصْحِصُ؛ قوله: حَصْحَصَ فيها أَي حَرّكتُه حتى تمكن واستقرّ، قال الأَزهري: أَراد الرجل أَنّ ذَكَرَه انْشَامَ فيها وبالَغَ حتى قَرَّ في مَهْبِلِها. ويقال: حَصْحَصْتُ الترابَ وغيره إِذا حَرَّكْته وفحَصْتَه يميناً وشمالاً. ويقال: تَحَصْحَصَ وتحزحز أَي لَزِقَ بالأَرض واسْتَوى. وحَصْحَصَ فلان ودَهْمَجَ إِذا مَشَى مَشْيَ المُقَيَّدِ. وقال ابن شميل: ما تَحَصْحَصَ فلانٌ إِلاَّ حَوْلَ هذا الدرهمِ لِيأْخُذَهُ. قال: والحَصْحَصَةُ لُزوقُه بكَ وإِتْيانُه وإِلْحاحُه عليك. والحَصْحَصَةُ: بَيانُ الحَقِّ بعد كِتْمانِهِ، وقد حَصْحَصَ. ولا يقال: حُصْحِصَ. وقوله عزّ وجلّ: الآن حَصْحَصَ الحقُّ؛ لما دَعَا النِّسْوةَ فَبَرَّأْنَ يوسُفَ، قالت: لم يَبْقَ إِلا أَن يُقْبِلْنَ عليّ بالتقرير فأَقَرّت وذلك قولُها: الآن حَصْحَصَ الحقُّ. تقول: صافَ الكذبُ وتبيَّن الحقُّ، وهذا من قول امرأَة العزيز؛ وقيل: حَصْحَصَ الحقُّ أَي ظَهَرَ وبرَزَ. وقال أَبو العباس: الحَصْحَصَةُ المبالغةُ. يقال: حَصْحصَ الرجلُ إِذا بالَغ في أَمره، وقيل: اشتقاقُه من اللغة من الحِصَّة أَي بانت حِصّة الحقِّ من حِصَّةِ الباطل. والحِصْحِصُ، بالكسر: الحجارةُ، وقيل: الترابُ وهو أَيضاً الحَجر.
وحكى اللحياني: الحِصْحِصَ لِفُلانٍ أَي الترابَ له؛ قال: نُصبَ كأَنه دُعاءٌ، يذهب إِلى أَنهم شبَّهوه بالمصدر وإِن كان اسماً كما قالوا الترابَ لك فنصَبُوا. والحِصْحِصُ والكِثْكِثُ، كلاهما: الحجارة. بفيه الحِصْحِصُ أَي الترابُ.
والحَصْحَصةُ: الإِسراعُ في السير. وقَرَبٌ حَصْحاصٌ: بَعِيدٌ. وقَرَبٌ حَصْحاصٌ مثل حَثْحاث: وهو الذي لا وتِيرةَ فيه، وقيل: سيرٌ حَصْحاص أَي سريع ليس فيه فُتور. والحَصْحَاصُ: موضعٌ. وذو الحَصْحاص: موضعٌ؛ وأَنشد أَبو الغَمْر الكلابي لرجل من أَهل الحجاز يعني نساء:
أَلا ليت شِعْرِي، هل تَغَيّر بَعْدَنا
ظِباءٌ بِذي الحَصْحاصِ، نُجْلٌ عُيونُها؟

### Türkçe

**الحَصُّ** ve **الحُصاصُ**: süratte koşmanın şiddeti; ve **حَصَّ يَحُصُّ حَصّاً**. Ve **الحُصاصُ** ayrıca: yellenme. Ebû Hureyre hadîsinde: “Şeytan, ezanı işittiği zaman arkasını döner, onunla birlikte **حُصاصٌ** vardır”; bu hadîsi Hammâd b. Seleme, Âsım b. Ebî’n-Necûd’dan rivayet etti; Hammâd dedi ki: Âsım’a dedim: **الحُصاصُ** nedir? Dedi ki: Eşeği görmedin mi, iki kulağıyla **صَرَّ** ettiği ve kuyruğuyla **مَصَعَ** ettiği ve koştuğu zaman? İşte o **الحُصاصُ**tur. Ezherî dedi ki: Bu, doğrunun ta kendisidir. Ve **حَصَّ الجَلِيدُ النَّبْتَ يَحُصُّه**: onu yaktı; **حَسّه**’de bir dildir. Ve **الحَصُّ**: saçın tıraş edilmesi; **حَصَّه يَحُصُّه حَصّاً**; böylece **فَحَصَّ حصَصاً** ve **انْحَصَّ**. Ve **الحَصَّ** ayrıca: saçın sürtünmeyle gitmesi; tıpkı **تَحُصُّ البَيْضةُ** sahibinin başını (sürtüp) gitmesi gibi; fiil de fiil gibidir. Ve **الحاصّةُ**: ondan saçın döküldüğü hastalık; İbn Ömer hadîsinde: bir kadının ona geldiği, “Kızım gelindir ve saçı döküldü; bana onu şarapla taramamı emrettiler” dediği; o da dedi ki: “Eğer bunu yaparsan Allah onun başına **الحاصّةَ**yı koyar”; **الحاصّةُ**: o, saçı **تَحُصُّ** eden ve onu götüren illet(=hastalık)tir.

Ebû Ubeyd dedi ki: **الحاصّةُ** onun saçını **تَحُصّ** eden şeydir; hepsini tıraş eder, böylece onu götürür; ve **حَصّت البَيْضةُ رأْسَه**. Ebû Kays b. el-Eslet dedi ki:
قد حَصَّت البيضةُ رأْسي، فما
أَذُوقُ نوماً غيرَ تَهْجاع

Ve **حصَّ شعَرُهُ** ve **انْحَصَّ**: soyundu ve döküldü. Ve ağacın yaprağı **انْحَصَّ** ve **انْحَتّ**: döküldüğü zaman. Ve **رجل أَحَصُّ**: saçı **مُنْحَصُّ** olan. Ve **ذنَبٌ أَحَصُّ**: üzerinde saç yok; şu beyit okundu:
وذنَب أَحَصّ كالمِسْواطِ

Ebû Ubeyd dedi ki: Korkak kimsenin, helâke yaklaşmadan sonra ondan sıyrılıp kurtulması hakkında darb-ı mesellerinden: **أُفْلِت وانْحَصَّ الذنَب**. Dedi ki: Mesel, Muâviye’den rivayet edilir: O, Gassân’dan bir elçiyi Rum kralına göndermişti ve ona, meclisine girdiği zaman ezanla acele etmesi şartıyla üç diyet kılmıştı; Gassânî bunu yaptı, kralın yanında da patrikleri vardı; onu öldürmek için sıçradılar; kral onları men etti ve dedi ki: “Muâviye ancak bunu hileyle öldürmemi istedi; o ise elçidir; böylece bizden her emân dileyene karşı o da bunun benzerini yapar”; böylece onu öldürmedi, onu donattı ve geri gönderdi. Muâviye onu görünce dedi ki: **أُفْلِتَ وانحصّ الذنب** yani koptu. O dedi ki: Hayır, bilakis o **لَبِهُلْبه** yani saçıyladır. Sonra ona hadîsi anlattı; Muâviye dedi ki: “Gerçekten, istediğime isabet etti”; helâke yaklaşmışken sonra kurtulana mesel olarak vurulur. Kisâî şu beyiti okudu:
جاؤوا من المِصْرَينِ باللُّصوصِ،
كل يَتِيمٍ ذي قَفاً مَحْصوصِ

Ve denir: **طائر أَحَصُّ الجناحِ**. Teebbata Şerran dedi ki:
كأَنَّما حَثْحَثُوا حُصّاً قَوادِمُه،
أَو بِذي مِّ خَشْفٍ أُشَثٍّ وطُبّاقِ

(* Sözü: **أو بذي** ilh.: asılda böyledir ve vezni bozuktur; onda tahrif vardır.)

Yezîdî: Saçın hepsi gittiği zaman: **رجل أَحَصُّ** ve **امرأَةَ حصّاءُ** denir. Hadîste: “Sonra her şeyi **حصّت** eden bir yıl geldi” yani onu götürdü. Ve **الحَصُّ**: baştan saçı tıraşla yahut hastalıkla götürmektir. Ve **سنَة حَصَّاء**: bitkisi az, kıtlık olan yıl; ve denildi ki: o, içinde bitki olmayan yıldır. Hutay’e dedi ki:
جاءَتْ به من بِلادِ الطُّورِ تَحْدُره
حَصّاء، لم تَتَّرِكْ دُونَ العَصا شَذَبا

Ve o, buna benzer. Cevherî: **سنة حَصّاء** yani hayırsız, çıplak; Cerîr dedi ki:
يَأْوِي إِليكمْ بلا مَنٍّ ولا جَحَدٍ
مَنْ ساقَه السنةُ الحَصّاءُ والذِّيبُ

Sanki “ve **الضَّبُعُ**” demek istedi; o, kıtlık yılıdır; kafiyeden dolayı kurdu onun yerine koydu. Ve **تَحَصّصَ الحِمارُ والبعيرُ**: saçı düştü. Ve **الحَصِيصُ**: o saçın adıdır. Ve **الحَصِيصةُ**: tıraş edilenden yahut yolunandan toplanan şeydir; ve o ayrıca kulağın saçı ve yünü(=kılı)dür; tıraş edilmiş olsun yahut tıraş edilmemiş olsun. Ve denildi ki: o, saç ve yün(=kıl)ün geneli; birincisi daha bilinir. İmru’ul-Kays’ın sözü:
فصَبَّحه عِنْد الشُّروقِ، غُدَيَّة،
كلابُ ابنِ مُرٍّ أَو كلابُ ابنِ سِنْبِسِ
مغرَّثةً حُصّاً كأَنَّ عُيونَها،
من الزجْرِ والإِيحَاء، نُوَّارُ عِضْرِسِ

**حُصّاً** yani saçı **انْحَصَّ** etmiştir. Ve **ابنُ مُرٍّ** ve **ابنُ سِنْبِس**: bilinen iki avcıdır. Ve **ناقةٌ حَصّاء**: üzerinde yün(=kıl) yoksa; şair dedi ki:
عُلُّوا على سائفٍ صَعْبٍ مراكِبُها
حَصَّاءَ، ليس لها هُلْبٌ ولا وبَرُ

**عُلُّوا** ve **عُولوا**: **عَلاّه** ve **عالاه**’dan bir(=aynı)dır. Ve **تَحَصْحَصَ الوَبَرُ والزِّئْبِرُ**: soyundu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyiti okudu:
لما رأَى العبدُ مُمَرّاً مُتْرَصا؛
ومَسَداً أُجْرِدَ قد تَحَصْحَصا،
يَكادُ لولا سَيْرُه أَن يُملَصا،
جَدَّ به الكَصِيصُ ثم كَصْكَصا،
ولو رَأَى فاكَرِشٍ لبَهلَصا

Ve attan **الحَصِيصةُ**: **الأَشْعَرِ**’ın üstündeki, tırnağı kuşatan, o saçın azlığından olan şeydir.

Ve **فرسٌ أَحَصُّ** ve **حَصِيصٌ**: **الثُّنَّةِ** ve kuyruğun saçı az olan; o bir ayıptır; adı **الحَصَصُ**tur. Ve **الأَحَصُّ**: saçı uzamayan sakat; adı ayrıca **الحَصَصُ**tur. Ve sakalda **الحَصَصُ**: onun saçının kırılıp kısalmasıdır; ve **انْحَصّت**. Ve **رجل أَحَصُّ اللِّحْية**; ve **لِحْيةٌ حَصّاءُ**: **مُنْحَصّة**. Ve **رجل أَحَصّ بَيّنُ الحَصَصِ** yani baş saçı az. Ve erkeklerden **الأَحص**: göğsünde saç olmayan. Ve **رجل أَحَصُّ**: akrabalık bağını kesen; ve **حَصَّ رَحِمَه يَحُصّها حَصّاً**. Ve **رحِمٌ حَصّاءُ**: kesik; dedi ki: Bundan dolayı denir: falan oğulları arasında **رَحِمٌ حاصّة** yani onu kesmişler ve onu **حَصُّوها** ve **حَصُّوها**; onun üzerinde birbirleriyle bağ kurmazlar.

Ve **الأَحَصّ** ayrıca: uğursuz, hayırsız. Ve **يوم أَحَصُّ**: bulutsuz, şiddetli soğuk; ve Araplardan bir adama denildi: “Hangi günler daha soğuktur?” O dedi ki: **الأَحَصُّ الأَزَبّ**; **الأَحَصِّ** ile, kuzeyi berraklaşan, ufku kızaran, güneşi doğan ve onda soğuğun bir dokunuşu bulunmayanı kasteder; o, içinde bulut olmayan ve beli kırılmayan(=yumuşamayan)dır. Ve **الأَزَبُّ**: **النَّكْباءُ**’nın estiği, **الجَهَامَ** ve **الصُّرّاد**’ı sevk ettiği, güneşi doğmayan ve içinde yağmur olmayan gündür. “**تَهُبُّه**” sözü: yani onda eser. Ve **ريح حَصّاءُ**: içinde toz olmayan, berrak; Ebû’d-Dukayş dedi ki:
كأَن أَطْرافَ ولِيّاتِها
في شَمْأَلٍ حَصّاءَ زَعْزاعِ

Ve **الأَحَصّانِ**: köle ve yaban eşeği; çünkü ikisi de fiyatlarını, yaşlanıncaya kadar yürütürler; böylece fiyatları eksilir ve ölürler.

Ve **الحِصّةُ**: yiyecekten, içecekten, araziden ve başka şeylerden pay; çoğulu **الحِصَصُ**tur. Ve **تَحاصّ القومُ تَحاصّاً**: paylarını bölüştüler. Ve **حاصّه مُحاصّةً وحِصاصاً**: onunla paylaştı; böylece ikisinden her biri payını aldı. Ve denir: **حاصَصْتُه الشيءَ** yani onunla paylaştım; böylece ondan bana şu ve şu kadar **حَصّني**; **يَحُصُّني**: o, benim payım olduğu zaman. Ve **أَحَصّ القومَ**: onlara paylarını verdi. Ve **أَحَصّه المَكانَ**: onu indirdi/yerleştirdi; bundan, bazı hatiplerin sözü: “Ve kefalet ve yeterlilik hâlinde onun bakışından bir genişliği **تُحِصُّ** edersin” yani indirirsin/yerleştirirsin. Ebû Tâlib’in şiirinde:
بِميزانِ قِسْط لا يَحُصُّ شَعِيرةً

yani bir arpa tanesini eksiltmez.

Ve **الحُصُّ**: **الوَرْسُ**tur; çoğulu **أَحْصاصٌ** ve **حُصوصٌ**; onunla boyanılır. Amr b. Külsûm dedi ki:
مُشَعْشَعة كأَنَّ الحُصَّ فيها،
إِذا ما الماءُ خالَطَها سَخِينا

Ezherî dedi ki: **الحُصُّ**’un **الوَرْسِ** manasında olması bilinen, sahih(=doğru)dur; ve denir: o **الزَّعْفران**dır. Dedi ki: Bazıları dedi ki: **الحُصُّ** **اللُّؤْلُؤ**dür. Dedi ki: Ben onu ne doğrularım ne de bilirim. A‘şâ dedi ki:
ووَلَّى عُمَيْر وهو كأْبٌ كأَنه
يُطَلَّى بحُصٍّ، أَو يُغَشّى بِعظْلِمِ

Sîbeveyh, muzâaf(=ikiz)den **فُعْلٍ**’ün **فُعُولٍ** üzerine kırmasını zikretmedi; onu ancak **فِعالٍ** üzerine kırdı; **خِفافٍ** ve **عِشَاشٍ** gibi. Ve **رجل حُصْحُصٌ** ve **حُصْحوصٌ**: işlerin inceliklerini takip eder; böylece onları bilir ve sayar.

Ve “Kavmin **حَصِيصُ**u ve **بَصِيصُ**u şöyleydi” yani onların sayısı. Ve **الأَحَصُّ**: bilinen bir sudur; dedi ki:
نَزَلُوا شُبَيْثاً والأَحَصَّ وأَصْبَحُوا،
نَزَلَتْ مَنازِلَهم بَنُو ذُبْيانِ

Ezherî dedi ki: **الأَحَصُّ**, Küleyb b. Vâil’in konakladığı bir su idi; onu Bekr b. Vâil’den ayrı olarak kendine tahsis etti; ona “Bize su ver” denildi; o dedi ki: “Ondan bir fazlalık yoktur.” Cessâs onu mızraklayınca, onlardan su istedi; Cessâs ona dedi ki: **تَجاوَزْت الأَحَصَّ** yani **الأَحَصِّ** üzerindeki sultanlığın gitti. Câ‘dî onun hakkında şöyle der:
وقال لِجَسّاس: أَغِثْني بِشَرْبةٍ
تَدارَكْ بها طَوْلاً عَليَّ وأَنْعِمِ
فقال: تَجاوَزْتَ الأَحصَّ وماءَه،
وبَطْنَ شُبَيثٍ، وهو ذُو مُتَرَسّمِ

Asma‘î: Bu hususta onunla alay etti. Ve **بَنُو حَصِيصٍ**: Araplardan bir koldur. Ve **الحَصّاءُ**: Hazn b. Mirdâs’ın atıdır. Ve **الحَصْحَصةُ**: yerde gitmektir; ve **حَصْحَصَ**; dedi ki:
لَمَّا رآني بالبِرَاز حَصْحَصا

Ve **الحَصْحَصةُ**: bir şeyin içinde, onda karar kılıncaya ve onda yerleşip sağlamlaşıncaya kadar hareket etmektir; ve denildi ki: bir şeyi bir şeyin içinde, yerleşip karar kılıncaya kadar hareket ettirmektir. Aynı şekilde deve, ağırlıkla kalkmak için iki dizini sabitlediği zaman. Humeyd b. Sevr dedi ki:
وحَصْحَصَ في صُمِّ الحَصى ثَفِنَاتِه،
ورامَ القيامَ ساعةً ثم صَمَّما

(* Sözü “**وحصحص** ilh.”: asılda böyledir; **الصحاح** onu şöyle rivayet etti:
وحصحص في صم الصفا ثفناته
وناء بسلمى نوأة ثم صمما.)

Ali hadîsinde: “İki elimde iki kor parçasını **أُحَصْحِصَ** etmem, iki topuğu **أُحَصْحِصَ** etmemden bana daha sevimlidir”; o, bundandır. Ve denildi ki: **الحَصْحَصَةُ** bir şeyin hareket ettirilmesi ve çevrilmesi ve tekrar tekrar döndürülmesidir. Semure b. Cündeb hadîsinde: kendisine **عِنِّينٍ** bir adam getirildi; onun hakkında Muâviye’ye yazdı; o da ona yazdı ki: Beytülmâlden ona bir cariye satın al ve onu bir gece ona sok; sonra onu onun hakkında sor. Semure yaptı; sabahlayınca ona dedi ki: “Ne yaptın?” O dedi ki: “Yaptım; ta ki onda **حَصْحَصَ** edinceye kadar.” Dedi ki: Cariye soruldu; o dedi ki: “Hiçbir şey yapmadı.” Adam dedi ki: “Onun yolunu serbest bırak, ey **مُحَصْحِصُ**!” “**حَصْحَصَ فيها**” sözü: yani onu hareket ettirdim; ta ki yerleşip karar kılıncaya kadar. Ezherî dedi ki: Adam, onun zekerinin onda yerleştiğini ve abartıp nihayet onun ferci içinde karar kıldığını kastetti. Ve denir: **حَصْحَصْتُ الترابَ** ve başkasını: onu hareket ettirdiğim ve sağa sola eşelediğim zaman. Ve denir: **تَحَصْحَصَ** ve **تحزحز** yani yere yapıştı ve düzleşti. Ve **حَصْحَصَ** falan ve **دَهْمَجَ**: bağlı kimsenin yürüyüşü gibi yürüdüğü zaman. İbn Şümeyl dedi ki: Falan, bu dirhemin etrafında ancak **تَحَصْحَصَ** etti; onu almak için. Dedi ki: **الحَصْحَصَةُ** onun sana yapışması, sana gelmesi ve sana karşı ısrar etmesidir. Ve **الحَصْحَصَةُ**: hakkın, gizlenmesinden sonra açıklığa kavuşmasıdır; ve **حَصْحَصَ**. Ve “**حُصْحِصَ**” denmez. Aziz ve celil olanın sözü: **الآن حَصْحَصَ الحقُّ**; kadınları çağırdığı, onlar da Yûsuf’u temize çıkardıkları zaman; dedi ki: “Bana karşı ancak itirafla yönelecekler kaldı”; böylece itiraf etti; bu da onun sözü: **الآن حَصْحَصَ الحقُّ**. Yani: yalan saflaştı ve hak belli oldu; bu, azizin karısının sözündendir. Ve denildi ki: **حَصْحَصَ الحقُّ** yani ortaya çıktı ve belirdi. Ebû’l-Abbâs dedi ki: **الحَصْحَصَةُ** mübalağadır. Denir: **حَصْحصَ الرجلُ**: işinde mübalağa ettiği zaman. Ve denildi ki: onun iştikakı, dilden **الحِصَّة**’dendir; yani hakkın payı, bâtılın payından ayrılıp belli oldu. Ve **الحِصْحِصُ** (kesre ile): taşlardır; ve denildi ki: topraktır; ve o ayrıca taştır.

Lihyânî nakletti: **الحِصْحِصَ لِفُلانٍ** yani ona toprak; dedi ki: sanki bir dua imiş gibi nasb edildi; onların onu masdara benzettiklerine gider; isim olduğu hâlde; “Sana toprak” dedikleri gibi; böylece nasb ettiler. Ve **الحِصْحِصُ** ve **الكِثْكِثُ**, ikisi de: taşlar. “Ağzında **الحِصْحِصُ** var” yani toprak.

Ve **الحَصْحَصةُ**: yürüyüşte hızlanmadır. Ve **قَرَبٌ حَصْحاصٌ**: uzak. Ve **قَرَبٌ حَصْحاصٌ** tıpkı **حَثْحاث** gibi: o, içinde gevşeklik olmayan şeydir. Ve denildi ki: **سيرٌ حَصْحاص** yani içinde durgunluk olmayan hızlı yürüyüş. Ve **الحَصْحَاصُ**: bir yerdir. Ve **ذو الحَصْحاص**: bir yerdir. Ebû’l-Gamr el-Kilâbî, Hicaz ehlinden bir adam için, kadınları kastederek şu beyiti okudu:
أَلا ليت شِعْرِي، هل تَغَيّر بَعْدَنا
ظِباءٌ بِذي الحَصْحاصِ، نُجْلٌ عُيونُها؟
