# حصص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حصص

الحص: حلق الشعر، حصه يحصه حصا، فحص حصصا، وانحص. وقيل: الحص: ذهاب الشعر عن الرأس بحلق أو مرض. وفي حديث ابن عمر، رضي الله تعالى عنهما، أن امرأة أئته فقالت: إن ابنتي عريس، وقد تمعط شعرها، وأمروني أن أرجلها بالخمر، فقال: إن فعلت ذلك فألقى الله في رأسها الحاصة، هو داء يتناثر منه الشعر. وقال ابن الأثير: هي العلة التي تحص الشعر وتذهبه، وقال أبو عبيد: الحاصة: ما تحص شعرها، تحلقه كله فتذهب به، وقد حصت البيضة رأسه، قال أبو قيس بن الأسلت.

  قد حصت البيضة رأسي فما                      أذوق نوما غير تهـجـاع ومن المجاز: يقال: بينهم رحم حاصة، أي محصوصة، قد قطعوها وحصوها، لا يتواصلون عليها، أو ذات حص. ويقال: حاصصته الشيء، أي قاسمته. وحصني منه كذا، أي صارت حصتي منه كذا، أو صار ذلك حصتي. ويقال: هو يحص، أي لا يجير أحدا. قال أبو جندب الهذلي:
  أحص فلا أجير ومن أجره                      فليس كمن يدلى بالغرور

  وقال السكري في شرحه: أحص، أي أمنع الجوار، يقول: ومن أجره فليس هو في غرور. ورجل أحص بين الحصص، أي قليل شعر الرأس، نقله الجوهري، أي منحصه، منجرده. وكذا طائر أحص الجناح، أي متناثرة، وأنشد الجوهري لتأبط شرا:
  كأنما حثحثوا حصا قـوادمـه                      أو أم خشف بذي شث وطباق وقال اليزيدي: إذا ذهب الشعر كله قيل: رجل أحص،وامرأة حصاء. ومن المجاز: يوم أحص، أي شديد البرد لا سحاب فيه، وقيل لرجل من العرب: أي الأيام أبرد? فقال: الأحص: الأزب يعني بالأحص: يوم تطلع شمسه، ويحمر فيه الأفق، وتصفو سماؤه، هكذا في النسخ، وهو غلط صوابه شماله، ولا يوجد لها مس من البرد، وهو الذي لا سحاب فيه، ولا ينكسر خصره، والأزب: يوم تهبه النكباء، وتسوق الجهام والصراد، ولا تطلع له شمس، ولا يكون فيه مطر، وقوله: تهبه، أي تهب فيه، وقال الزمخشري: وقيل لبعضهم: أي الأيام أقر? قال: الأحص الورد، والأزب الهلوف، أي المصحي، والمغيم الذي تهب نكباؤه. ومن المجاز: سيف أحص: لا أثر فيه. ومن المجاز: الأحص: المشئؤم النكد الذي لا خير فيه، عن أبي زيد، نقله ياقوت، قال الزمخشري: ومنه الأحصان: العبد والحمار، قال الجوهري: لأنهما يماشيان أثمانهما حتى يهرما فتنقص أثمانهما ويموتا. والأحص وشبيث: موضعان بتهامة، الصواب بنجد، كما قاله ياقوت، وكانت منازل ربيعة ثم منازل بني وائل: بكر وتغلب، وقيل: هما ماءان، وكان الأحص حماه كليب وائل، وفيه يقول عمرو ابن المزدلف لكليب حين قتله وطلب منه شربضة ماء: تجاوزت بالماء الأحص وبطن شبيث. ثم كانت حرب البسوس أربعين سنة، وقد ذكره النابغة الجعدي في قوله:
  فقال تجاوزت الأحص وماءه                      وبطن شبيث وهو ذو مترسم والأحص وشبيث: موضعان بحضلب، أما الأحص فكورة كبيرة مشهورة ذات قرى ومزارع قبلي حلب، قصبتها خناصرة، وأما شبيث فجبيل في هذه الكورة، أسود في رابية فضاء، فيه أربع قرى خربت جميعها، ومن هذا الجبل يقطع أهل حلب وجميع نواحيها حجارة رحيهم، وهي سود خشنة، وإياها عني عدى بن الرقاع بقوله:
  وإذا الربيع تتـابـعـت أنـواؤه                      فسقى خناصرة الأحص وزادها فأضاف خناصرة إلى هذا الموضع. وأنشد الأصمعي في كتاب جزيرة العرب، لرجل من طيئ يقال له الخليل بن قروة، ومات ابنه زافر بالشام بدمشق:
  ولا آب ركب من دمـشـق وأهـلـه                      ولا حمص إذ لم يأت في الركب زافر
  ولا من شبيث والأحص ومـنـتـهـى                      المطايا بقنسـرين أو بـخـنـاصـر وفيه إقواء، وإياه عنى ابن أبي حصينة المعري:
  لج برق الأحص في لمعانـه                      فتذكرت من وراء رعـانـه
  فسقى الغيث حيث ينقطع الأو                      عس من رنده ومنبت بـانـه
  أو ترى النور مثل ما نشر البر                      د حوالي هضابه وقـنـانـه

  تجلب الريح منه أذكى من المس                      ك إذا مرت الصبا بمـكـانـه قال ياقوت: فإن كان قد اتفق ترادف هذين الاسمين بمكانين بالشام، ومكانين بنجد من غير قصد، فهو عجيب، وإن كان جرى الأمر فيهما كما جرى لأهل نجران ودومة في بعض الروايات حيث أخرج عمر، رضي الله تعالى عنه، أهلهما منهما فقدموا العراق، وبنوا لهم بها أبنية، وسموها باسم ما أخرجوا منه فجائز أن تكون ربيعة فارقت منازلها، وقدمت الشام، فأقاموا به، وسموا هذه بتلك والله أعلم. ومن المجاز: الحصاء: السنة الجرداء لا خير فيها، نقله الجوهري، وأنشد لجرير:
  يأوي إليكم بلا من ولا جـحـد                      من ساقه السنة الحصاء والذيب قال: كأنه أراد أن يقول والضبع، وهي السنة المجدبة، فوضع الذيب موضعه، لأجل القافية. وقال غيره: سنة حصاء، إذا كانت جدبة قليلة النبات وقيل: هي التي لا نبات فيها، قال الحطيئة:
  جاءت به من بلاد الطور تحدره                      حصاء لم تترك دون العصا شذبا وفي الحديث فجاءت سنة حصت كل شيء، أي أذهبته. والحصاء: فرس سراقة بن مرداس بن أبي عامر السلمي، أو هو فرس حزن بن مرداس، ومثله في التهذيب، وقال الصاغاني هكذا قرأته بخط ثعلب. ومن المجاز: الحصاء من النساء: المشؤومة التي لا خير فيها. ومن المجاز الحصاء من الرياح: الصافية بلا غبار فيها، قال أبو قيس بن الأسلت:
  كأن أطراف ولـياتـهـا                      في شمأل حصاء زعزاع والحصاصة، بالتشديد: ة من قرى السواد قرب قصر ابن هبيرة. والحصة، بالكسر: النصيب من الطعام والشراب والأرض وغير ذلك، ج حصص، وقال الراغب: الحصة: القطعة من الجملة وتستعمل استعمال النصيب. والحص، بالضم: الورس يصبغ به، قال عمرو بن كلثوم
  مشعشعة كأن الحص فيها                      إذا ما الماء خالطها سخينا قال الأزهري: وهو صحيح معروف. أو الزعفران، ج: حصوص وأحصاص. قال الأعشى:
  وولى عمير وهو كأب كأنـه                      يطلى بحص أو يغشى بعظلم

  ولم يذكر سيبويه تكسير فعل من المضاعف على فعول، إنما كسره على فعال، كخفاف وعشاش. قال الأزهري: و قال بعضهم الحص: اللؤلؤة، وبه فسر قول عمرو بن كلثوم، وإليه مال الزمخشري وقال: سميت به لملاستها، وقال الأزهري: ولست أحقه ولا أعرفه والحصاص، بالضم: أن يصر الحمار بأذنيه ويمصع بذنبه ويعدو، وبه فسر عاصم بن أبي النجود حديث أبي هريرة، رضي الله تعالى عنه إن الشيطان إذا سمع الأذان ولي وله حصاص رواه عنه حماد بن سلمة هكذا، وصوبه الأزهري. وقال الجوهري: قال أبو عبيد: يقال: هو الضراط، في قول بعضهم، قال: وقول عاصم أعجب إلي، وهو قول الأصمعي أو نحوه. والحصاص أيضا: شدة العدو في سرعة، نقله الجوهري عن الأصمعي، كالحص، وقد حص يحص حصا. والحصاص: الجرب، عن ابن عباد؛ لأنه يتمعط منه الشعر ويتناثر. والحصاصة، بهاء: ما يبقى في الكرم بعد قطافه، نقله الصاغاني. وكان حصيصهم كذا وبصيصهم: أي عددهم، حكاه ابن الفرج. وفرس أحص، وحصيص: قليل شعر الثنة والذنب، وهو عيب عن ابن دريد، والاسم الحصص. وشعر حصيص: محصوص، فعيل بمعنى مفعول، ويقال: الحصيص: اسم ذلك الشعر. وبنو حصيص: بطن من عبد القبس بن أفصى، نقله ابن دريد. وحصيصة بن أسعد: شاعر كما في العباب والحصيصة: ما فوق أشعر الفرس مما أطاف بالحافر، سمى لقلة ذلك الشعر، عن ابن عباد. والحصحص، بالكسر، والكثكث: التراب، عن الكسائي، يقولون: بفيه الحصحص، وحكى اللحياني: الحصحص لفلان، أي التراب له، نصب كأنه دعاء، يذهب إلى أنهم شبهوه بالمصدر، وإن كان اسما، كما قالوا: التراب لك، فنصبوه، كالحصحاص، والحصاصاء، وهذا عن ابن عباد. والحصحص أيضا: الحجارة، نقله الصاغاني عن الكسائي، وهو أيضا: الحجر، وبه فسر قولهم: بفيه الحصحص. وقرب حصحاص: بعيد وقيل: جاد سريع بلا فتور ولا وتيرة فيه، وكذا سير حصحاص، أي سريع، كالحثحاث، نقله الجوهري عن الأصمعي. وذو الحصحاص: موضع، كما قاله الجوهري، وقال غيره: هو جبل مشرف على ذي طوى، قال الجوهري: وأنشد أبو الغمر الكلابي لرجل من أهل الحجاز يصف نساء:
  ألا ليت شعري هل تغير بعدناظباء بذي الحصحاص نجل عيونها

  وأحصصته: أعطيته حصته، أي نصيبه من الطعام، أو الشراب، أو غير ذلك. وأحصصته عن أمره: عزلته، نقله الصاغاني عن الفراء وحصص الشيء تحصيصا، وحصحص: بان وظهر بعد كتمانه، كما قيده الخليل، ولا يقال: حصحص، أي بالضم، ومنه قوله تعالى الآن حصحص الحق أي ضاق الكذب وتبين الحق، وقيل: أي ظهر وبرز وقرئ: حصص، وقال الراغب: حصحص الحق: وضح، وذلك بانكشاف ما يغمره وقال أبو العباس: الحصحصة: المبالغة، يقال: حصحص الرجل، إذا بالغ في أمره، وقيل اشتقاقه في اللغة من الحصة، أي بانت حصة الحق من حصة الباطل، وقيل: حصحص، أي ثبت، من حصحص البعير، إذا برك. وتحاصوا وحاصوا: اقتسموا حصصا لهم محاصة وحصاصا، فأخذ كل واحد منهم حصته. والحصحصة: الحركة في شيء وقيل: هو تحريك الشيء وتقليبه وترديده، ومنه حديث علي لأن أحصحص في يدي جمرتين أحب إلي من أن أحصحص كعبين، وقيل: هو تحريك الشيء في الشيء حتى يستمكن منه، ويستقر فيه ويثبت، ومنه قول العنين لسمرة رضي الله تعالى عنه، حين اشترى له جارية من بيت المال، وأدخلها عليه ليلة، ثم سأله: ما فعلت? فقال: فعلت حتى حصحص فيها، فسأل الجارية فأنكرت فقال: خل سبيلها يا محصحص. قوله حصحص فيها: أي حركته حتى تمكن واستقر، وقال الأزهري: أراد الرجل أن ذكره انشام فيها، وبالغ حتى قر في مهبلها. والحصحصة: الإسراع في الذهاب والسير، قال:
  لما رآني بالبراز حصحصا والحصحصة: فحص التراب، وتحريكه يمينا وشمالا، وكذا غير التراب والحصحصة: الرمي بالعذرة، وهي الخرء. والحصحصة: أن يلزق الرجل بك ويأتيك ويلح عليك. والحصحصة: إثبات البعير ركبتيه للنهوض بالثقل، قاله الجوهري، وأنشد لحميد بن ثور:
  فحصحص في صم الصفا ثفناته                      وناء بسلمى نوأة ثم صمـمـا

  قال الصاغاني: ويروى برفع التاء من الثفنات بالفاعلية، فيكون حصحص بمعنى تحرك. والحصحصة بالسلح: رميه، وهو بعينه الرمي بالعذرة الذي تقدم، فهو تكرار. والحصحصة مشي المقيد، كالدهمجة. ويقال: تحصحص وتحزحز، إذا لزق بالأرض واستوى، عن شمر، وقال ابن شميل: ويقال: ما تحصحص فلان إلا حول هذا الدرهم ليأخذه، قال الزجاج: لا يقال تحصحص بمعنى تبين من حصحص. وانحص الشعر من الرأس منه: ذهب وانجرد وتناثر، كحص. وانحص الذنب: انقطع، وفي المثل: أفلت وانحص الذنب قال أبو عبيد: يروى ذلك عن معاوية رضي الله تعالى عنه أنه كان أرسل رسولا من غسان إلى مضلك الروم، وجعل له ثلاث ديات على أن ينادي بالأذان إذا دخل مجلسه، ففعل الغساني ذلك، وعند الملك بطارقته، فوثبوا ليقتلوه، فنهاهم الملك، وقال: إنما أراد معاوية أن أقتل هذا غدرا، وهو رسول، فيفعل مثل ذلك بكل مستأمن منا. فلم يقتله، وجهزه، ورده، فلما، رآه معاوية قال ذلك، فقال: كلا إنه لبهلبه، أي بشعره. ثم حدثه الحديث، فقال معاوية، رضي الله تعالى عنه: أصاب ما أردت. يضرب مثلا لمن أشفى على الهلاك، ثم نجا. وقال أبو عبيد: يضرب في إفلات الجبان من الهلاك بعد الإشفاء عليه. ومما يستدرك عليه: الحص: شدة العدو في سرعة. وحص الجليد النبت حصا أحرقه. عن أبي حنيفة، لغة في حسه. وانحص ورق الشجر، وانحت، إذا تناثر. وذنب أحص: لا شعر عليه. وقفا محصوص: قد حص شعره، وأنشد الكسائي:
  جاءوا من المصرين باللصوص                      كل يتيم بالقفا المحـصـوص وحص: بمعنى حصحص، في سائر معانيه، مثل كب وكبكب، وكف وكفكف، نقله الراغب. وحصه: قطع منه إما بالمباشرة وإما بالحكم، نقله الراغب، قيل: ومنه الحصة. وتحصص الحمار والبعير: سقط شعره. والحصيصة: ما جمع مما حلق أو نتف. وهي أيضا: شعر الأذن ووبرها، كان محلوقا أو غير محلوق. وقيل: هو الشعر والوبر عامة، والأول أعرف. وناقة حصاء، إذا لم يكن عليها وبر، قال الشاعر:
  علوا على صائف صعب مراكبها                      حصاء ليس لها هلب ولا وبـر والحصاء: فرس لبني عبد الله ابن أبي بكر بن كلاب. وتحصحص الوبر والزئبر: انجرد عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  لما رأى العبد ممرا مترصا                      ومسدا أجرد قد تحصحصا
  يكاد لولا سيره أن يملـصـا                      جدبه الكصيص ثم كصكصا
  ولو رأى فاكرش لبهلصـا والأحص: الزمن الذي لا يطول شعره، والاسم الحصص. والحصص في اللحية: أن يتكسر شعرها ويقصر، وقد انحصت، ورجل أحص اللحية أو لحية حصاء منحصة. والأحص: من لا شعر له في صدره والأحص: قاطع الرحم. ورحم حصاء: مقطوعة. وأحصه المكان: أنزله به. والحص: النقص، ومنه قول أبي طالب:
  بميزان صدق لا يحص شعيرة                      له شاهد في نفسه غير عائل

  ورجل حصحص، وحصحوص، بضمهما: يتتبع دقائق الأمور فيعلمها ويحصيها. والحصحصة: المبالغة في الأمر. والحصحاص: موضع. والحصة، بالكسر: قرية بمصر بالمنوفية، وتعرف بحصة المعنى وهي المشهورة الآن بشبرا بلولة، وقد دخلتها. وبالدقهلية حصة عامر، وهي منية الزمام، وحصة بني عطية، وأخرى بالقرب من محلة دمنة. وبالغربية حصة حلافي، وحصة الكنيسة، وقريتان غيرهما. وبالدنجاوية: حصة أبي علي، من كفور البيطون، وحصة عمارة، وحصة المغاربة، وحصة أولاد مطرف، وحصة كرام، وحصة دار الجاموس، وحصة ابن جبارة، وحصة أبي الدر، وحصة الجميع. وفي جزيرة بني نصر: حصة قسطة، وحصة عامر، وحصة بلشاية. وبالأشمونين قرية تعرف بالحصة.

### Türkçe

**الحص**: saçın tıraş edilmesi; **حصه يحصه حصا**; **فحص حصصا**; ve **انحص**. Ve denildi ki: **الحص**: tıraş ile veya hastalıkla saçın baştan gitmesi. Ve İbn Ömer hadîsinde, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, bir kadının ona geldiği, şöyle dediği: “Kızım gelindir; saçı döküldü; bana onu şarapla taramamı emrettiler.” O da dedi ki: “Eğer bunu yaparsan Allah onun başına **الحاصة**’yi atar.” O, saçın ondan döküldüğü bir hastalıktır. İbnü’l-Esîr dedi ki: O, saçı **تحص** eden ve onu götüren illettir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الحاصة**: onun saçını **تحص** eden şeydir; onu bütünüyle tıraş eder, böylece onu götürür. Ve “**حصت البيضة رأسه**” (miğfer başını tıraş etti) [denir]. Ebû Kays b. el-Eslet dedi ki:

  “Miğfer başımı tıraş etti; artık
  uyku tatmam, yalnızca hafif uyuklama dışında.”

Mecazdan: “Aralarında **رحم حاصة** vardır” denir; yani **محصوصة**; onu kesmişler ve **حصوها**; onun üzerinde birbirleriyle bağlantı kurmazlar; yahut **ذات حص**. Ve “**حاصصته الشيء**” denir; yani onu onunla paylaştım. Ve “**حصني منه كذا**” (ondan bana şu kadar **حصتي** oldu) denir; yani ondan payım şu kadar oldu; yahut o, benim payım oldu. Ve “O **يحص**” denir; yani hiç kimseyi himayesine almaz. Ebû Cündeb el-Hüzelî dedi ki:
  “**أحص**; ben himaye vermem; ve her kimi himaye ederse,
  o, aldanışla sarkıtılan kimse gibi değildir.”

Ve es-Sükkerî şerhinde dedi ki: **أحص**; yani himayeyi men ederim; der ki: “Ve her kimi himaye ederse, o aldanış içinde değildir.” Ve “**رجل أحص بين الحصص**” (paylar arasında **أحص** bir adam) [denir]; yani baş saçı az; el-Cevherî onu nakletti; yani **منحصه**; soyulmuşu. Ve aynı şekilde “**طائر أحص الجناح**” (kanadı **أحص** bir kuş) [denir]; yani dağınık dökülmüş. El-Cevherî, Teebbata Şerran’a ait olarak şu beyti okuttu:
  “Sanki onun ön tüylerine **حصا** sürtmüşler,
  yahut **ذي شث وطباق**’ta bir ceylan yavrusunun anası [gibi].”

El-Yezîdî dedi ki: Saçın tümü gidince “**رجل أحص**” denir; ve “**امرأة حصاء**”. Mecazdan: “**يوم أحص**” denir; yani bulutsuz, şiddetli soğuk. Ve Araplardan bir adama denildi: “Hangi günler daha soğuktur?” Dedi ki: “**الأحص**: **الأزب**.” **الأحص** ile kasteder: güneşi doğan, ufkun kızardığı ve göğünün berraklaştığı gün; nüshalarda böyle [geçer]; o yanlıştır; doğrusu “kuzeyi”dir; ve onda soğuktan bir dokunuş bulunmaz; o, bulut olmayan gündür; ve beli kırılmaz. **الأزب**: **النكباء**’nın estiği, **الجهام** ve **الصراد**’ı sevk ettiği gün; onun için güneş doğmaz; ve onda yağmur olmaz. Ve onun sözü “**تهبه**” yani “onda eser” demektir. Ez-Zemahşerî dedi ki: Ve bazısına denildi: “Hangi günler daha soğuktur?” Dedi ki: “**الأحص**: **الورد**; ve **الأزب**: **الهلوف**”; yani açık (bulutsuz) olan; ve **نكباؤه** esen bulutlu olan. Mecazdan: “**سيف أحص**”: onda iz yoktur. Mecazdan: **الأحص**: uğursuz, huysuz, içinde hayır olmayan; Ebû Zeyd’den; Yâkūt onu nakletti. Ez-Zemahşerî dedi ki: Ve ondan **الأحصان**: köle ve eşek. El-Cevherî dedi ki: Çünkü ikisi de fiyatlarıyla birlikte yürürler; ta ki yaşlanırlar; böylece fiyatları eksilir ve ölürler.

Ve **الأحص** ve **شبيث**: Tihâme’de iki yer; doğrusu Necd’dedir; Yâkūt’un dediği gibi. Ve Rabîa’nın menzilleri idi; sonra Benî Vâil’in menzilleri: Bekr ve Tağlib. Ve denildi ki: İkisi iki sudur. Ve **الأحص**’ı Küleyb b. Vâil himaye etmişti. Ve onda Amr b. el-Müzdelif’in, onu öldürdüğünde ve ondan bir su kırbası istediğinde Küleyb’e söylediği şu söz vardır: “**تجاوزت بالماء الأحص وبطن شبيث**.” Sonra Besûs savaşı kırk yıl oldu. En-Nâbiga el-Ca‘dî onu şu sözünde zikretti:
  “Dedi ki: **الأحص**’ı ve suyunu aştım,
  ve **بطن شبيث**’i; o, iz sahibi olandır.”

Ve **الأحص** ve **شبيث**: Haleb’in güneyinde **حضلب**’da iki yer. **الأحص**’a gelince: Haleb’in güneyinde, köyleri ve ekinlikleri olan, meşhur büyük bir kûredir; kasabası **خناصرة**’dir. **شبيث**’e gelince: bu kûrede bir tepeciktir; açık bir yükseltide siyah; içinde dört köy vardır; hepsi harap olmuştur. Ve bu dağdan Haleb halkı ve bütün çevreleri değirmen taşlarının taşlarını keserler; onlar siyah, kaba [taşlardır]. Adî b. er-Rikâ‘ın şu sözüyle kastettiği de odur:
  “Ve bahar, yağmurları ardı ardına geldiğinde,
  yağmur **خناصرة**’yi, **الأحص**’ı suladı ve onu artırdı.”

Böylece **خناصرة**’yi bu yere izafe etti. El-Asma‘î, **كتاب جزيرة العرب**’da, Tay’dan bir adam için—ona **الخليل بن قروة** denir—okuttu; oğlu **زافر** Şam’da, Dımaşk’ta öldü:
  “Ne Dımaşk’tan ve halkından bir kervan döndü,
  ne de Humus; çünkü kervanda **زافر** gelmedi.
  Ne de **شبيث**’ten ve **الأحص**’tan; ve bineklerin varış yeri
  **قنسرين**’de yahut **خناصرة**’dedir.”

Ve onda **إقواء** vardır. İbn Ebî Hasîne el-Maarrî’nin kastettiği de odur:
  “**الأحص**’ın şimşeği parıltısında parladı;
  böylece onun arkasındaki **رعانه**’yi hatırladım.
  Yağmur, **الأو**’nun kesildiği yerde sulasın;
  onun **رنده**’sini ve **بان**’ının bitiş yerini.
  Yahut görürsün nuru, sanki yaydığı gibi
  soğuğun, tepelerinin ve zirvelerinin çevresinde.
  Rüzgâr ondan, miskten daha keskin [koku] getirir;
  **الصبا** onun mekânından geçtiğinde.”

Yâkūt dedi ki: Eğer bu iki ismin Şam’da iki mekâna ve Necd’de iki mekâna, kasıtsız olarak, birbirine denk gelmesi vuku bulmuşsa, bu acayiptir. Eğer iş, bazı rivayetlerde Necrân ve Dûme ehli için cereyan ettiği gibi cereyan ettiyse—Ömer, Allah Teâlâ ondan razı olsun, onların ehlini oradan çıkardı da Irak’a geldiler; orada kendileri için binalar yaptılar ve çıkarıldıkları yerin adıyla onu adlandırdılar—o halde Rabîa’nın menzillerini terk etmiş ve Şam’a gelmiş olması, orada ikamet etmeleri ve bunu onunla adlandırmaları caizdir; Allah daha iyi bilir.

Mecazdan: **الحصاء**: hayır olmayan, kıraç yıl; el-Cevherî onu nakletti. Cerîr’den şu beyit okundu:
  “Size sığınır; ne minnetle ne inkârla;
  onu **السنة الحصاء** ve kurt sevk etti.”

Dedi ki: Sanki “ve sırtlan” demek istedi; o, kıtlık yılıdır; kafiye için **الذيب**’i onun yerine koydu. Başkası dedi ki: “**سنة حصاء**” (kıraç yıl), bitkisi az, kurak olunca [denir]. Ve denildi ki: O, içinde bitki olmayan [yıldır]. El-Hutay’e dedi ki:
  “Onu **الطور** diyarlarından getirdi; onu aşağı indiriyor;
  **حصاء**; değneğin altında bir dal parçası bırakmadı.”

Hadîste: “**فجاءت سنة حصت كل شيء**” (her şeyi **حصت** eden bir yıl geldi); yani onu götürdü. **الحصاء**: Surâka b. Mirdâs b. Ebî Âmir es-Sülemî’nin atıdır; yahut o, Hazn b. Mirdâs’ın atıdır; **التهذيب**’de de böyledir. Es-Sâgânî dedi ki: Ben onu Se‘leb’in hattıyla böyle okudum.

Mecazdan: kadınlardan **الحصاء**: hayır olmayan uğursuz [kadın]. Mecazdan: rüzgârlardan **الحصاء**: içinde toz olmayan berrak [rüzgâr]. Ebû Kays b. el-Eslet dedi ki:
  “Sanki onun kıvrımlarının uçları,
  **شمأل حصاء زعزاع** içinde [gibidir].”

Ve **الحصاصة**, şeddeli olarak: İbn Hubeyre kasrı yakınında **السواد** köylerinden bir köy. Ve **الحصة**, kesre ile: yiyecek, içecek, arazi ve bunun dışındakilerden pay; çoğulu **حصص**. Er-Râgıb dedi ki: **الحصة**: bütünün bir parçasıdır ve nasip kullanımıyla kullanılır.

Ve **الحص**, damme ile: onunla boyanan **الورس**. Amr b. Külsûm dedi ki:
  “Parlak; sanki içinde **الحص** var;
  su onunla karıştığında sıcak [olur].”

El-Ezherî dedi ki: O, sahih, bilinen [bir şey]dir. Yahut **الزعفران**; çoğulu: **حصوص** ve **أحصاص**. El-A‘şâ dedi ki:
  “Umeyr döndü; o, sanki bir baba gibi; sanki o,
  **حص** ile sıvanır yahut **بعظلم** ile örtünür.”

Ve Sîbeveyh, muzâafdan **فعل**’in **فعول** üzerine kırılmasını zikretmedi; ancak onu **فعال** üzerine kırdı; **خفاف** ve **عشاش** gibi. Ezherî dedi: Bazıları dedi ki: **الحص**: inci tanesi; bununla Amr b. Külsûm’un sözü tefsir edildi; Zemahşerî de ona meyletti ve dedi ki: pürüzsüzlüğü sebebiyle onunla adlandırıldı. Ezherî dedi: Ben onu ne daha haklı bulurum ne de bilirim. Ve **الحصاص**, zamme ile: eşeğin iki kulağıyla ses çıkarması, kuyruğuyla şiddetle sallaması ve koşmasıdır; bununla Âsım b. Ebî’n-Necûd, Ebû Hureyre hadisini (Allah Teâlâ ondan razı olsun) tefsir etti: “Şeytan ezanı işittiği vakit arkasını döner; onun için **حصاص** vardır.” Hammâd b. Seleme onu ondan böyle rivayet etti; Ezherî de onu doğru saydı. Cevherî dedi: Ebû Ubeyd dedi: Bazılarının sözüne göre denir ki: o **الضراط**’tır. Dedi: Âsım’ın sözü bana daha hoş gelir; o, Asmaî’nin sözü yahut ona benzeridir. Ve **الحصاص** ayrıca: süratte koşmanın şiddetidir; Cevherî onu Asmaî’den nakletti; **الحص** gibi. Ve **حص** eder, **يحص** **حصا**. Ve **الحصاص**: uyuzdur; İbn Abbâd’dan; çünkü ondan saç yolunur ve dökülür. Ve **الحصاصة**, **هاء** ile: bağda koparılmasından sonra kalan şeydir; Sâgânî nakletti. “Onların **حصيصهم**’i şöyle ve **بصيصهم**’i” idi: yani sayıları; İbnü’l-Ferec hikâye etti. Ve **فرس أحص** ve **حصيص**: **الثنة** ve kuyruğun az kıllı olmasıdır; İbn Düreyd’den; bu bir ayıptır; isim **الحصص**’tır. Ve **شعر حصيص**: **محصوص**’tur; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir. Ve denir ki: **الحصيص**: o kılın adıdır. Ve **بنو حصيص**: Abdülkays b. Afsâ’dan bir batındır; İbn Düreyd nakletti. Ve **حصيصة بن أسعد**: **العباب**’da olduğu üzere bir şairdir. Ve **الحصيصة**: atın tırnağı kuşatan, atın daha kıllı yerinin üstündeki şeydir; o kılın azlığı sebebiyle adlandırıldı; İbn Abbâd’dan. Ve **الحصحص**, kesre ile, ve **الكثكث**: topraktır; Kisâî’den. Derler ki: “Ağzında **الحصحص** var.” Lihyânî hikâye etti: “**الحصحص** falan kimseye” yani toprak onundur; nasb edilir, sanki bir duadır; onu, isim olduğu hâlde masdara benzettiklerini söyler; “Toprak senin olsun” dedikleri gibi; onu nasb ettiler; **الحصحاص** ve **الحصاصاء** gibi. Bu, İbn Abbâd’dandır. Ve **الحصحص** ayrıca: taşlardır; Sâgânî, Kisâî’den nakletti. Ve o ayrıca: taştır; bununla “Ağzında **الحصحص** var” sözleri tefsir edildi. Ve **قرب حصحاص**: uzaktır. Ve denildi ki: içinde gevşeklik ve yavaşlık bulunmayan, iyi, hızlıdır. Ve yine **سير حصحاص**: yani hızlıdır; **الحثحاث** gibi; Cevherî, Asmaî’den nakletti. Ve **ذو الحصحاص**: bir yerdir; Cevherî’nin dediği gibi. Başkası dedi ki: o, Zî Tuvâ’ya nazır bir dağdır. Cevherî dedi: Ebû’l-Gamr el-Kilâbî, Hicaz ehlinden bir adam için kadınları vasfederek şu beyti okudu:
  Keşke bilsem, bizden sonra değişti mi
  **بذي الحصحاص**’ta ceylanlar; gözleri iri.

Ve **أحصصته**: ona **حصته**’ni verdim; yani yiyecekten yahut içecekten yahut başka şeyden payını. Ve **أحصصته عن أمره**: onu işinden ayırdım; Sâgânî, Ferrâ’dan nakletti. Ve **حصص** şeyi **تحصيصا**; ve **حصحص**: gizlenmesinden sonra açığa çıktı ve göründü; Halîl’in kayıtladığı gibi. Ve “**حصحص**” denilmez; yani zamme ile. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “Şimdi **حصحص** الحق” yani yalan daraldı ve hak belli oldu. Ve denildi ki: yani göründü ve belirdi. Ve “**حصص**” diye de okundu. Râgıb dedi: **حصحص الحق**: açık oldu; bu, onu örten şeyin açılmasıyladır. Ebû’l-Abbâs dedi: **الحصحصة**: mübalağadır; denir ki: **حصحص** adam, işinde mübalağa ettiği vakit. Ve denildi ki: dildeki iştikakı **الحصة**’dandır; yani hakkın payı bâtılın payından ayrıldı. Ve denildi ki: **حصحص** yani sabit oldu; **حصحص** deve (erkek deve)den; o, çöktüğü vakit. Ve **تحاصوا** ve **حاصوا**: kendileri için paylar olarak taksim ettiler; **محاصة** ve **حصاصا** olarak; böylece her biri payını aldı. Ve **الحصحصة**: bir şeyde harekettir. Ve denildi ki: o, şeyi hareket ettirmek, çevirmek ve tekrar tekrar döndürmektir. Ondan Ali hadisi: “İki kor parçasını elimde **أحصحص** etmem, iki topuğu **أحصحص** etmemden bana daha sevimlidir.” Ve denildi ki: o, bir şeyi bir şeyin içinde, ondan iyice yerleşip içinde karar kılıp sabit oluncaya kadar hareket ettirmektir. Ondan, iktidarsızın Semüre’ye (Allah Teâlâ ondan razı olsun) sözü: Beytülmâlden ona bir câriye satın aldığı ve onu bir gece ona soktuğu, sonra ona sorduğu vakit: “Ne yaptın?” Dedi ki: “Yaptım; ta ki onda **حصحص** edinceye kadar.” Sonra câriyeye sordu; o inkâr etti. Dedi ki: “Onu bırak, ey **محصحص**.” “**حصحص فيها**” sözü: yani onu hareket ettirdi; ta ki yerleşti ve karar kıldı. Ezherî dedi: Adam, onun içinde zekerinin şiştiğini kastetti; mübalağa etti; ta ki onun rahminde karar kıldı. Ve **الحصحصة**: gitmede ve yürüyüşte acele etmektir. Dedi:
  Beni açık yerde **حصحصا** görünce...

Ve **الحصحصة**: toprağı eşelemek ve onu sağa sola hareket ettirmektir; toprak dışındakinde de böyledir. Ve **الحصحصة**: dışkı ile atmadır; o, pisliktir. Ve **الحصحصة**: adamın sana yapışması, sana gelmesi ve sana ısrar etmesidir. Ve **الحصحصة**: devenin, ağırlıkla kalkmak için iki dizini yere yapıştırmasıdır; Cevherî söyledi. Ve Humeyd b. Sevr’den şu beyti okudu:
  Sert kayada diz nasırlarını **فحصحص** etti
  ve Selmâ ile ağırlaştı; bir ağırlaşma, sonra büsbütün sertleşti.

Sâgânî dedi: **الثفنات**’taki **تاء**’nın fâillik üzere ref‘iyle rivayet edilir; böylece **حصحص** “hareket etti” mânâsında olur. Ve **الحصحصة بالسلح**: onunla atmaktır; o, aynen daha önce geçen dışkı ile atmadır; o hâlde tekrardır. Ve **الحصحصة**: bağlı kimsenin yürüyüşüdür; **الدهمجة** gibi. Ve denir ki: **تحصحص** ve **تحزحز**; yere yapışıp düzleştiği vakit; Şemr’den. İbn Şümeyl dedi: Ve denir ki: “Falan kimse, şu dirhemin etrafında onu almak için ancak **تحصحص** etti.” Zeccâc dedi: **حصحص**’tan “belli oldu” mânâsında **تحصحص** denilmez. Ve baştan saç, ondan **انحص** etti: gitti, sıyrıldı ve döküldü; **حص** gibi. Ve kuyruk **انحص** etti: koptu. Ve meselde: “Kurtuldu ve kuyruk **انحص** etti.” Ebû Ubeyd dedi: Bu, Muâviye’den (Allah Teâlâ ondan razı olsun) rivayet edilir: O, Gassân’dan bir elçiyi Rumların melikine göndermişti; onun meclisine girdiği vakit ezanla seslenmesi şartıyla ona üç diyet kılmıştı. Gassânî bunu yaptı; melikin yanında patrikleri varken; onu öldürmek için sıçradılar; melik onları men etti ve dedi: “Muâviye ancak şunu istedi: Ben bu adamı hıyanetle öldüreyim; hâlbuki o elçidir; böylece bizden her emân dileyene bunun benzerini yapar.” Onu öldürmedi; donattı ve geri gönderdi. Muâviye onu görünce bunu söyledi. O dedi ki: “Hayır; o **لبهلبه**’dir”; yani saçıyla. Sonra ona hadisi anlattı. Muâviye (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi: “İstediğime isabet etti.” Helâke yaklaşmışken sonra kurtulan kimse için mesel olarak vurulur. Ebû Ubeyd dedi: Korkak kimsenin, helâke yaklaşmadan sonra helâkten sıyrılması hakkında mesel vurulur. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الحص**: süratte koşmanın şiddeti. Ve buz, bitkiyi **حصا** **حصا** etti: onu yaktı; Ebû Hanîfe’den; **حسه**’de bir lugattır. Ve ağacın yaprağı **انحص** etti ve **انحت** etti: döküldüğü vakit. Ve **ذنب أحص**: üzerinde kıl olmayan. Ve **قفا محصوص**: kılı **حص** edilmiş; Kisâî şu beyti okudu:
  İki Mısır’dan hırsızlarla geldiler
  her yetim, **بالقفا المحصوص** ile.

Ve **حص**: **حصحص** mânâsında, onun bütün mânâlarında; **كب** ve **كبكب** gibi; **كف** ve **كفكف** gibi; Râgıb nakletti. Ve **حصه**: ondan bir parça kesti; ya doğrudan ya da hükümle; Râgıb nakletti. Denildi ki: ondan **الحصة**. Ve eşek ve deve **تحصص** etti: kılı döküldü. Ve **الحصيصة**: tıraş edilenden yahut yolunandan toplanan şeydir. Ve o ayrıca: kulağın kılı ve yünüdür; tıraş edilmiş olsun yahut edilmemiş olsun. Ve denildi ki: o, kıl ve yün genel olarak; birincisi daha bilinir. Ve **ناقة حصاء**: üzerinde yün olmadığı vakit. Şair dedi:
  Zor binekleriyle çetin bir yaz sıcağına çıktılar
  **حصاء**; onun için ne **هلب** vardır ne de yün.

Ve **الحصاء**: Benî Abdillâh b. Ebî Bekr b. Kilâb’a ait bir attır. Ve yün ve kaba kıl **تحصحص** etti: sıyrıldı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:
  Kul, gözetlenmiş bir geçidi görünce
  ve sıyrılmış bir **مسد**’i; gerçekten **تحصحصا** etmiş
  yürüyüşü olmasa neredeyse kayıp gidecek
  onu **الكصيص**’in kıtlığı, sonra **كصكصا** etti
  ve **فاكرش**’i görseydi elbette **لبهلصا** ederdi.

Ve **الأحص**: saçı uzamayan zamandır; isim **الحصص**. Ve sakalda **الحصص**: onun kılının kırılıp kısalmasıdır; ve **انحصت** etmiştir. Ve sakalı **أحص** olan adam yahut **لحية حصاء منحصة**. Ve **الأحص**: göğsünde kıl olmayan. Ve **الأحص**: akrabalık bağını kesen. Ve **رحم حصاء**: kesik. Ve yer onu **أحصه** etti: onu oraya indirdi. Ve **الحص**: eksikliktir. Ondan Ebû Tâlib’in sözü:
  Doğruluk terazisiyle; bir arpa tanesini eksiltmez
  onun için, kendisinde şahit vardır; muhtaç olmayan.

Ve **رجل حصحص** ve **حصحوص**, ikisi de zamme ile: işlerin inceliklerini takip eder; onları bilir ve sayar. Ve **الحصحصة**: işte mübalağadır. Ve **الحصحاص**: bir yerdir. Ve **الحصة**, kesre ile: Mısır’da Menûfiyye’de bir köydür; **حصة المعنى** diye bilinir; şimdi **شبرا بلولة** diye meşhur olandır; ona girdim. Ve Dakahliyye’de **حصة عامر** vardır; o, **منية الزمام**’dır; ve **حصة بني عطية**; ve **محلة دمنة** yakınında bir başkası. Ve Garbiyye’de **حصة حلافي** ve **حصة الكنيسة** ve onlardan başka iki köy. Ve Dencâviyye’de: **حصة أبي علي**; **كفور البيطون**’dan; ve **حصة عمارة**; ve **حصة المغاربة**; ve **حصة أولاد مطرف**; ve **حصة كرام**; ve **حصة دار الجاموس**; ve **حصة ابن جبارة**; ve **حصة أبي الدر**; ve **حصة الجميع**. Ve Benî Nasr adasında: **حصة قسطة**; ve **حصة عامر**; ve **حصة بلشاية**. Ve Eşmûnîn’de **الحصة** diye bilinen bir köy.
