# حصف (ح-ص-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ص - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد والفاء معهما
ص ح ف، ح ص ف، ف ص ح، ص ف ح، ف ح ص، ح ف ص، كلهن
صحف:
الصُّحُفُ: جمع الصَحيفة، يُخَفَّف ويُثّقَّل، مثل سفينة وسُفْنُ، نادِرتان، وقياسُه صَحائف وسَفائن. وصَحيفة الوَجْه: بَشَرة جِلده، قالك
إذا بَدا من وَجْهِكَ الصَحيفُ
وسُمِّيَ المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنَّه أُصْحِفَ، أي جُعِلَ جامعاً للصُحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن. والصَّحْفةُ شبه القَصْعة المُسْلَنْطِحة العَريضة وجمعه صِحاف. والصَّحَفِيُّ: المُصَحِّف، وهو الذي يَروي الخَطَأ عن قِراءة الصُّحُف بأشباه الحُروف.
حصف:
الحَصَفُ: بَئْرٌ صِغارٌ يَقيحُ ولا يعظُم، ورُبَّما خَرَجَ في مَراقِّ البَطْن أيامَ الحَرِّ. حَصِفَ جَلْدُه حَصَفاً. والحَصافَةُ: ثخانة العَقل. رجلٌ حَصيفٌ حَصِفٌ، قال
حَديثُكَ في الشِتاءِ حَديثُ صَيْفٍ		وشَتْويُّ الحديثِ إذا تَصـيفُ
فتَخلِطُ فيه من هـذا بـهـذا		فما أدري أَأَحمَقُ أم حَصيفُ
ويقال: أحصَفَ نَسجَه: أحكمه. وأحصَفَ الفَرَسُ:عَدا عَدْواً شديداً، ويقال: استَحْصَف القوم واستحصدوا إذا اجتمعوا. قال الأعشى:
تَأوي طوائفُها إلى مَحْصُـوفةٍ		مَكرُوهةٍ يَخشىَ الكُماةُ نِزالُها
فصح:
الفُصِحْ: فِطْر النَصارَى، قال الأعشى:
بهم تَقرَّبَ يومَ الفِصْح ضاحيةً
وتَفصيحُ اللَّبَن: ذَهابُ اللِّبأ عنه وكَثرةُ مَحْضة وذَهابُ رَغْوته، فَصَّحَ اللَّبَنَ تَفصيحاً. ورجلٌ فصيحٌ فَصُحَ فَصاحة، وأفصَحَ الرجلُ القَوْلَ. فلما كَثُرَ وعُرِفَ أضمَروا القَولَ واكتَفَوا بالفِعل كقَولهم: أحسَنَ وأسْرَعَ وأبْطَأَ. ويقال في الشِّعْر في وصف العُجْم: أفصَح وإن كان بغَير العربّية كقول أبي النجم:
أعجَمَ في آذانِها فصيحا
يَعني صوتَ الحمارِ. والفصيحُ في كلام العامّة: المُعْرِبُ.
صفح:
الصَّفْحُ: الجَنْبُ من كلِّ شيءٍ. وصَفْحا السَيْف: وَجْههاهُ. وصَفْحةُ الرجلِ: عُرْضُ صَدره وسَيْفٌ مُصَفَّحٌ ومُصْفَح وصَدرٌ مُصْفَحٌ: أي عَريض، قال:
وصَدري مُصْفَحٌ للمَوتِ نَـهْـدٌ		إذا ضاقَت عن المَوتِ الصُدُورُ
وقال الأعشى:
أَلَسْنا نحنُ أكرَمَ إن نُسْبنـا		وأضْرَبَ بالمُهَنَّدة الصِّفاحِ
وقال لبيد:
كأنَّ مُصَفَّحاتٍ في ذُراه		وأنواحاً عَلَيهِنَّ المَآلي
شَبَّهَ السَحَاب وظُلْمَتَه وبَرقَه بسُيُوفٍ مُصَفَّحة ، والمَآلي جمع المِئلاة وهي خِرْقةٌ سَوداء بيَد النَوّاحة. وكل حَجَرٍ عَريضٍ أو خَشَبةٍ أو لَوحٍ أو حَديدة أو سَيْفٍ له طُولٌ وعَرْضٌ فهو صَفيحة، وجمعُه صَفائحُ. والصُفّاحُ من الحِجارة خاصةً: ما عَرُضَ وطالَ، الواحدة صُفّاحة، قال:
ويُوقِدْون بالصُفّاحِ نارَ الحُباحِبِ
وَصَفْحتُ عنه: أي عَفَوتُ عنه. وصَفَحْتُ وَرَقَ المُصْحَف صَفْحاً. وصَفَحْتُ القَومَ: عَرَضْتُهم واحداً واحداً وتَصَفَّحْتُهم: نَظَرتُ في خِلالهم هل أرَى فُلاناً، أو ما حالُهم. وقوله تعالى: "أفَنَضِرْبُ عَنكُم الذِكْرَ صَفْحاً" هو الاِعراض. والصُفّاح من الإبِلِ: التي عَرُضَت أسنامُها، ويُجمَع صُفّاحات وصَفافيح.
والمُصافَحةُ معروفة.
فحص:
الفَحْصُ: شِدَّة الطَلَب خِلالَ كُلِّ شيءٍ تقول: فحَصْتُ عنه وعن أمره لأَعلَمَ كنْهَ حاله. ومَفْحَصُ القَطا: موضِعٌ تُفرِّخ فيه. والدَجاجَةُ تفحَصُ برَجلَيْها وجَناحَيْها في التُراب: تَتَّخِذُ أُفحُوصةً تَبيضُ أو تربضُ فيها.
وفي الحديث: "فَحَصُوا عن أوساط الرؤوُس" أي عَمِلوها مثلَ أَفاحيص القَطا. والمَطَرُ يَفحَص الحصَىَ: يقلِبُه ويُنَحِّي بعضَه عن بعض.
حفص:
أمُّ حَفْصة: تُكْنَى به الدَجاجةُ. ووَلَدُ الأَسَد يُسَمَّى حفصاً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ص ح ف**، **ح ص ف**، **ف ص ح**، **ص ف ح**، **ف ح ص**، **ح ف ص**، hepsi

**صحف**:
**الصُّحُفُ**: **الصَحيفة**’nin çoğuludur; hafifletilir de ağırlaştırılır da; **سفينة** ve **سُفْنُ** gibi; ikisi de nâdirdir; bunun kıyası **صَحائف** ve **سَفائن**’dir. Ve **صَحيفة الوَجْه**: derisinin derisi (yani yüz derisinin dış tabakası); sana dedi ki:
Eğer yüzünden **الصَحيفُ** belirirse
Ve **المُصْحَفُ**’a **مُصْحَفاً** adı verildi; çünkü o **أُصْحِفَ** kılındı; yani iki kapak arasında yazılı **الصُحُف**’u toplayıcı kılındı. Ve **الصَّحْفةُ**: geniş, yayvan **القَصْعة**’ya benzer; çoğulu **صِحاف**’dır. Ve **الصَّحَفِيُّ**: **المُصَحِّف**; o, harflerin benzerleriyle **الصُّحُف**’u okumaktan dolayı hatayı rivayet eden kimsedir.

**حصف**:
**الحَصَفُ**: küçük bir çıbandır; irinlenir ve büyümez; bazen sıcak günlerinde karnın ince derilerinde çıkar. Derisi **حَصِفَ** oldu, **حَصَفاً**. Ve **الحَصافَةُ**: aklın kalınlığıdır. **حَصيفٌ** **حَصِفٌ** bir adam; dedi ki:
Senin sözün kışta yaz sözüdür		ve sözün kışlığı, yazlaşınca
Onda bundan şundan karıştırırsın		artık bilmem, ahmak mıyım yoksa **حَصيفُ** mi?
Ve denir: dokumasını **أحصَفَ** etti: onu sağlam yaptı. Ve at **أحصَفَ** etti: şiddetli bir koşuşla koştu. Ve denir: kavim **استَحْصَف** etti ve **استحصدوا** ettiler; toplandıkları zaman. **الأعشى** dedi ki:
Onun taifeleri bir **مَحْصُوفةٍ**’ye sığınır		korkulan; yiğitler onun çarpışmasından çekinir

**فصح**:
**الفُصِحْ**: Hristiyanların bayramı (Paskalya). **الأعشى** dedi ki:
Onlarla, **الفِصْح** günü kuşluk vaktinde yakınlık kurdu
Ve sütün **تَفصيحُ**’ı: ondan **اللِّبأ**’nın gitmesi, **مَحْضة**’nin çoğalması ve köpüğünün gitmesidir; sütü **فَصَّحَ** etti, **تَفصيحاً**. Ve **فصيحٌ** bir adam: **فَصُحَ** etti, **فَصاحة** olarak; ve adam sözü **أفصَحَ** etti. Artınca ve bilinir olunca, sözü gizlediler ve fiille yetindiler; onların “**أحسَنَ** ve **أسْرَعَ** ve **أبْطَأَ**” demeleri gibi. Ve şiirde, Acemleri vasfetmede denir: Arapça olmaksızın da **أفصَحَ** etti; **أبي النجم**’in sözü gibi:
Onun kulaklarında, fasih olarak Acemleştirdi
Yani eşeğin sesini. Ve avamın كلامında **الفصيحُ**: **المُعْرِبُ**’dir.

**صفح**:
**الصَّفْحُ**: her şeyin yanı (kenarı)dır. Ve kılıcın iki yanı: onun iki yüzüdür. Ve adamın **صَفْحةُ**’si: göğsünün eni. Ve **مُصَفَّحٌ** ve **مُصْفَح** bir kılıç ve **مُصْفَحٌ** bir göğüs: yani geniş. Dedi ki:
Ve göğsüm ölüme karşı **مُصْفَحٌ** bir çıkıntıdır		ölümden göğüsler daraldığı zaman
Ve **الأعشى** dedi ki:
Biz, nisbet olunduğumuzda daha kerim değil miyiz		ve **المُهَنَّدة** ile **الصِّفاحِ**’a daha vurucu
Ve **لبيد** dedi ki:
Sanki onun tepesinde **مُصَفَّحاتٍ**		ve onların üzerinde ağıtçı kadınların **المَآلي**’si
Bulutu, onun karanlığını ve şimşeğini **مُصَفَّحة** kılıçlara benzetti; ve **المَآلي** **المِئلاة**’nin çoğuludur; o, ağıtçı kadının elinde siyah bir bez parçasıdır. Ve her geniş taş veya tahta parçası veya levha veya demir parçası veya kılıç; onun uzunluğu ve genişliği varsa o **صَفيحة**’dir; çoğulu **صَفائحُ**’dir. Ve taşlardan özellikle **الصُفّاحُ**: genişleyip uzayan şeydir; bir tanesi **صُفّاحة**’dır. Dedi ki:
Ve **الصُفّاحِ** ile **الحُباحِبِ** ateşini yakarlar
Ve ondan **وَصَفْحتُ**: yani ondan affettim. Ve **المُصْحَف**’ın yaprağını **صَفَحْتُ** ettim, **صَفْحاً**. Ve kavmi **صَفَحْتُ** ettim: onları birer birer arz ettim; ve onları **تَصَفَّحْتُ** ettim: aralarında baktım; falanı görüyor muyum, yahut onların hâli nedir diye. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**أفَنَضِرْبُ عَنكُم الذِكْرَ صَفْحاً**” yüz çevirmedir. Ve develerden **الصُفّاح**: hörgüçleri geniş olanlardır; **صُفّاحات** ve **صَفافيح** olarak toplanır.
Ve **المُصافَحةُ** bilinen (şey)dir.

**فحص**:
**الفَحْصُ**: her şeyin arasından şiddetli arayıştır; dersin ki: onun hakkında ve işi hakkında **فحَصْتُ** ettim; hâlinin künhünü bileyim diye. Ve **مَفْحَصُ القَطا**: onun yavruladığı yerdir. Ve tavuk, ayakları ve kanatlarıyla toprakta **تفحَصُ** eder: yumurtladığı yahut üzerinde yattığı bir **أُفحُوصةً** edinir.
Ve hadiste: “**فَحَصُوا عن أوساط الرؤوُس**” yani onları **أَفاحيص القَطا** gibi yaptılar. Ve yağmur çakılı **يَفحَص** eder: onu çevirir ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırır.

**حفص**:
**أمُّ حَفْصة**: tavuk onunla künyelenir. Ve aslanın yavrusu **حفصاً** diye adlandırılır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَصَفُ: الجربُ اليابس. وقد حَصِفَ جلدُهُ بالكسر يَحْصَفُ حَصَفاً. والحَصيفُ: المُحكَمُ العقلِ. وقد حَصُفَ بالضم حَصافةً. وإحْصافُ الأمرِ: إحكامُهُ. وإحْصافُ الحبل: إحكامُ فَتْلِهِ. واسْتَحْصَفَ الشيءُ: أي استحكم. يقال اسْتَحْصَفَ عليه الزمانُ، أي اشتدّ. وفَرْجٌ مُسْتَحْصِفٌ، أي ضيّقٌ. وأَحْصَفَ الفرسُ والرجلُ، إذا مرَّا مَراً سريعاً. وفرسٌ مِحْصَفٌ، وناقةٌ مِحْصافٌ.

##### Türkçe

**الحَصَفُ**: kuru uyuz. Ve derisi kesre ile **حَصِفَ** eder; **يَحْصَفُ**; **حَصَفاً**. Ve **الحَصيفُ**: aklı sağlam olan. Ve damme ile **حَصُفَ** eder; **حَصافةً**. Ve **إحْصافُ الأمرِ**: onu sağlamlaştırmak. Ve **إحْصافُ الحبل**: onun bükümünü sağlamlaştırmak. Ve **اسْتَحْصَفَ الشيءُ**: yani sağlamlaştı. Denilir: **اسْتَحْصَفَ عليه الزمانُ**; yani şiddetlendi. Ve **فَرْجٌ مُسْتَحْصِفٌ**: yani dar. Ve at ve adam **أَحْصَفَ** etti; eğer hızlı bir geçişle geçtiler ise. Ve **فرسٌ مِحْصَفٌ** ve **ناقةٌ مِحْصافٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ف
حصف ، حفص ، صفح ، صحف ، فصح ، فحص : ( مستعملة ) .
حصف : يقال : رجل حَصِيفٌ بَيّن الحَصافة ، وقد حَصُفَ حَصافة إذا كان جَيِّد الرأي مُحْكَم العَقِل . وثوْبٌ حَصِيفٌ إذا كان مُحْكَمَ النسج صفيقَهُ . ورَأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ ، وقد استَحْصَفَ رأيُه إذا استحكم ، وكذلك المُسْتَحْصِد . ويقال للفرس وغيره : أَحْصَفَ إحْصَافاً إذا عَدَا فأَسرَعَ وفيه تقارُب ، ومنه قول العَجّاج : ذَارٍ إذا لاَقَى العَزَازَ أَحْصَفَا رواه أبو عُبَيد عن أصحابه . وقال الليثُ : الحَصَفُ : بَثْرٌ صغار يَقِيحُ ولا يَعْظُم وربما خرجَ في مَرَاقّ البَطن أيامَ الحرِّ . يقال : حَصِف جِلْدُه حَصفاً . وقال أبو عُبَيْد : حَصِفَ فلانٌ يَحْصَفُ حَصَفاً ، وبَثِرَ وَجهُه يَبْثَرُ بَثَراً . وقال الليث : الحَصَافَةُ : ثَخَانَة العقل ورجلٌ حَصِيفٌ وحَصِفٌ . وأَحْصَفَ الناسجُ نَسْجَه ، ويقال : اسْتَحْصَفَ القومُ واستَحصَدُوا إذا اجتمعوا ، قال الأعشى : تأْوِي طوائِفُها إلى مَحْصوفَةٍ مَكْروهةٍ يَخشَى الكُمَاةُ نِزالَها قلتُ : أراد بالمحصوفة كتيبةً مجموعة ، وجعلها مَحْصوفة من حُصِفَت فهي مَحصوفة . وفي ( النوادر ) : حَصبْتُه عن كذا وكذا ، وأَحْصَبَتْهُ وحَصفْتُه وأحْصفْتُه ، وحَصَيتُه وأَحصَيتُه إذا أقْصَيتَه . فصح : الليثُ : الفِصحُ : فِطْر النصارى . قال : والمُفْصِحُ من اللَّبَنِ إذا ذهب عنه اللِّبَأُ وكثُر مَحْضُه وقلَّت رَغْوته ، ويقال : فَصَّحَ اللبنُ تَفْصيحاً . أبو عُبَيد عن الأصمعي : أولُ اللَّبَن اللِّبَأُ ثم الذي يليه المُفصِح . يقال : أفصح اللَّبنُ إذا ذهب عنه اللِّبأُ . وقال الليث : رجل فَصِيحٌ ، وقد فَصُحَ فصاحةً ، وقد أفصح الرجلُ القولَ ، فلما كثُر وعُرِف أضمروا القول واكتفوا بالفعل ، كما تقول : أَحْسَن ، وأَسرع ، وأَبْطأ ، وإنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأسرعَ ، العمل . قال : وقد يجيء في الشّعرِ في وصف العُجْم أفصح يرادُ به بيان القول ، وإن كان بغير العربية كقول أبي النجم : أَعْجَم في آذانها فصيحاً يعني صوت الحمار أنه أعْجَمُ وهو في آذان الأَتنِ فصيح بَيِّن . ويقال : أَفْصِحْ لي يا فلان ولا تُجَمْجِم قال : والفَصِيحُ في كلام العامة المُعْرِبُ . وقال غيره : يقال : قد فَصَحَك الصُّبْحُ أي بَانَ لك وغَلَبَك ضَوْؤُه ، ومنهم مَن يقول : فَضَحَك . وقال أبو زيد : ما كان فُلانٌ فَصِيحاً ، ولقد فَصُح فَصاحَةً ، وهو البيِّن في اللسان
والبلاغة ، ويقال أفصح الصبيُّ في منطقه إفْصَاحاً إذا فهمتَ ما يقول في أول ما يتكلم : وأفصح الأغْتَمُ إذا فهمتَ كلامه بعد غُتْمَتِه . وقال ابن شُمَيل : هذا يومٌ فِصْحٌ كما ترى ، والفِصْحُ : الصَّحْوُ من القُرِّ إذا لم يكن فيه قُرّ فهو فِصْح وإن كان فيه غَيمٌ ومَطَرٌ وريحٌ بعد ألاّ يكون فيه قُرّ ، وكذلك الفَصْيَةُ ، وهذا يوم فَصْيَةٍ كما ترى ، وقد أفْصَينَا من هذا القُرِّ أي خرجنا منه وقد أفْصى يَومنا . وأفْصَى القُرُّ إذا ذهب قاله ابن شُمَيْل . صحف : قال الليث : الصُّحُفُ : جماعةُ الصَّحِيفة ، وهذا من ( النوادر ) ، وهو أن تجْمَع فَعِيلَة على فُعُل ، قال : ومثله سفينة وسُفُن ، وكان قياسُهما صحائفُ وسَفائن ، قال : وقول الله جلّ وعزّ : ( ? لاُولَى ? صُحُفِ إِبْرَ ? هِيمَ وَمُوسَى ? ) ( الأعلى : 19 ) يعني الكتب التي أنزلت عليهما ، قال : وصحيفةُ الوَجْه : بَشَرَةُ جِلده . وأنشد : إذا بَدَا من وجهك الصَّحِيفُ قال : وإنما سُمِّي المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنه أُصْحِفَ أي جعل جامعاً للصُّحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن . وقال الفرّاء : يقال : مُصحفٌ ومِصْحَف ، كما يقال : مُطرَفٌ ومِطرَفٌ قال : وقوله : مُصحف من أُصْحِفَ أي جُمِعت فيه الصُّحُف ، قال : وأُطرِف : جُعل في طرَفيْه العَلَمان ، قال : فاستثقلت العربُ الضمة في حروف فكسرت الميم ، وأصلها الضم ، فمن ضَمّ جاء به على أصله ، ومن كسره فلاستثقاله الضمة ، وكذلك قالوا في المُغزَل مِغْزَلاً ، والأصلُ مُغْزَل من أُغْزِل أي أُدِير . وقال أبو زيد : تميم تقول : المِغْزَلُ والمِطْرَفُ والمِصحف ، وقيس تقول : المُطرَف والمُغْزَل والمُصحَف . وقال الليث : الصَّحْفة : شبه قَصْعة مُسْلَنْطِحَة عريضة وجَمْعُها صِحَاف . وأنشد : والمَكَاكِيك والصِّحَاف من الفِ ضةِ والضامِزاتُ تحت الرِّحَالِ وقال الله جلّ وعزّ : ( تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَ ? فٍ مِّن ذَهَبٍ ) ( الزّخرُف : 71 ) . أبو عُبَيد عن الكِسائي : أعظَمُ القِصَاع الجَفْنة ، ثم القَصْعةُ تليها تُشْبع العَشَرَة ، ثم الصَّحْفَة تشبع الخمسة ونحوهم ، ثم المِئكَلَة تُشْبع الرجلين والثلاثة ، ثم الصُّحَيْفة تُشْبِعُ الرجل . قال الليث : والذي يَرْوِي الخطأ على قراءة الصُّحُف هو المُصَحِّف والصَّحَفِيُّ . صفح : قال الليث : الصَّفْحُ : الْجَنب ، وصفْحا كلِّ شيءٍ جانباه ، قال : وصَفْحَتا السَّيْف : وجهاه . وصفْحةُ الرجل : عُرْضُ وجهه ، وسَيفٌ مُصْفَحٌ : عريض ، والصَّدْر المُصفَح كذلك ، وأنشد للأعشَى : أَلسنا نحن أكرَمَ إن نُسِبنا وأَضرَبَ بالمُهَنَّدَةِ الصِّفاح يعني العِراض ، وأنشد : وصدرِي مُصْفَحٌ للموت نَهْدٌ إذا ضاقَتْ عن الموْتِ الصُّدُور
وفي حديث حُذَيفة أنه قال : ( القُلوبُ أربعة : فقلْبٌ أغلفُ ، فذاك قلب الكافر ، وقلبٌ مَنكوسٌ فذاك قلب رجع إلى الكُفر بعد الإيمان ، وقلبٌ أَجْرَدٌ مثل السِّرَاج يَزْهَر فذاك قلب المؤمِن ، وقلب مُصْفح اجتمعَ فيه النِّفاق والإيمانُ ، فَمَثَل الإيمان فيه كمَثلِ بَقْلَةٍ يُمِدُّها الماءُ العَذْب ، ومثَل النفاق فيه كمثل قَرْحَة يُمِدُّها القَيْحُ والدّم ، وهو لأيِّهما غَلَب ) . وقال شمر فيما قرأتُ بخطِّه : القلب المُصْفَح ، زعم خالد أنه المُضْجع الذي فيه غلّ ، الذي ليس بخالص الدِّين . وقال ابن بُزرْج : المُصفَح : المقلوب . يقال : قلبْتُ السيف وأَصْفَحْتُه وصابَيْتُه . فالمُصفَحُ والمُصابَى : الذي يُحَرَّف عن حَدِّه إذا ضُرِب به ويُمَال إذا أرادوا أن يغمدوه . قال : وقال أبو عمرو وغيره : ضَرَبه بالسيف مُصْفَحاً إذا ضَرَبه بعُرْضه . وقال الطِّرِمَّاح : فلمَّا تناهتْ وهي عَجْلَى كأنها على حَرْفِ سيفٍ حَدُّه غير مُصْفَح قال : وقال بعضهم : المُصْفَح : العَرِيض الذي له صفحاتٌ لم تستقم على وَجْه واحد كالمُصْفَح من الرُّؤُوسِ له جوانِب . قلت : والذي عِنْدِي في القلب المُصْفَح أنَّ معناه الذي له صَفْحَان أي وجهان يَلقى أهل الكُفْرِ بوجه ، ويلقى المؤمنين بوجه . وصَفْحُ كلِّ شيء : وجهه وناحيتُه ، وهو معنى الحديث الآخر : ( من شَرِّ الرجال ذو الوجهين الذي يأتي هؤلاء بوجه وهؤلاء بوجه ) وهو المنافق . ويقال : صَفَحَ فلانٌ عنِّي أي أَعْرَضَ بوجههِ وَوَلاَّني وَجه قَفاه . وأنشد أبو الهيثم : يَصْفَحُ للقِنَّة وجهاً جَأْبا صَفْحَ ذِرَاعَيْه لِعَظْمٍ كَلْبَا قال : وصف حبلا عرّضه فاتِلُه حين فتله فصار له وجهان ، فهو مَصْفُوحٌ أي عريضٌ ، وقوله : صَفْح ذراعيه أي كما يبْسُط الكلب ذِراعيْه على عَرْقٍ يُوَتِّدُه على الأرض بذراعيه يَتَعَرَّقه ، ونصب كلباً على التفسير . قال : وصَفْحَتا العُنُق : ناحيتاه ، وصَفْحَتا الوَرَق : وجهاه اللذان يُكْتَبُ فيهما فجعل حُذَيفَة قلب المنافق الذي يأتي الكُفار بوجه وأهل الإيمان بوجه آخر ذا وجهين . وقال رجل من الخوارج : ( لنَضْرِبَنَّكم بالسيوف غير مُصْفَحات ) يقول : نضْرِبُكم بحدّها لا بِعُرْضها . وقال الشاعر : تُحَيْتَ مناطِ القُرْط من غير مُصْفَحٍ أجاد به خَدّ المُقَلَّد ضَارِبُه ويقال : أتاني فلان في حاجة فأصفَحْتُه عنها إصفَاحاً إذا طلبها فمنَعْتُه . والمُصَفَّحَات : السيوف العريضة وهي الصَّفائحُ واحدتُها صفيحة . وقال لبيد يصف السحاب : كأنَّ مُصفَّحَاتٍ في ذُراه وأَنْوَاحاً عَلَيهن المآلي
شَبّه البرق في ظلمة السحاب بسيوف عِرَاضٍ ، وواحد الصَّفائح صفيحة . ويقال للحجارة العريضة صفائح أيضاً ، واحدتها صَفيحَة وصفيح . وقال لبِيد : وصَفَائِحاً صُمّاً روا سِيها يُسَدِّدْن الغُضونا وهي الصُّفَّاح أيضاً الواحدة صُفَّاحة ، ومنه قول النابغة : ويُوقِدْن بالصُّفَّاحِ نار الحُباحِبِ وأما قول الله جلّ وعزّ : ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) المعنى أفَنُعْرِض عن تذكيركم إعراضاً من أجل إسرَافِكم على أنفُسِكم في كفركم ، يقال : صَفَح عن فلان أي أعرض عنه مُوَلِّيا ، ومنه قول كُثَيِّر يصف امرأةً أعرَضَتْ عنه . صفُوحاً فما تَلْقاك إلا بَخيلَةً فَمَنْ مَلّ منها ذلك الوصل مَلَّتِ وأما الصَّفوح من صفات الله جلّ وعزّ فمعناه العَفُوّ . يقال : صَفَحْتُ عن ذَنْبِ فلان أي أعْرَضت عنه فلم أُؤاخِذه به . قلت : فالصَّفُوحُ في نعت المرأة المُعْرِضَةُ صَادَّةً هاجِرة والصَّفُوحُ في صفة الله العَفُوّ عن ذنب عبده معرِضاً عن مجازاته تَكَرُّماً ، فأحدهما ضد الآخر ونصب قوله : صَفْحاً في قوله : ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) على المصدر : لأنّ معنى قوله ) حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) أَنُعْرِض عنكم ونصفح وضَرْبُ الذِّكْر : رَدُّه وكَفُّه ، وقد أضرب عن كذا أي كفَّ عنه وتركه . وقال الليث : صفَحْتُ وَرَق المصحف صَفْحاً وصَفَحْتُ القومَ إذا عَرَضْتَهم واحداً واحداً ، وتَصَفَّحْتُ وُجُوهَ القوم إذا تأملتَ وجوههم تنظر إلى حُلاهم وصورهم وتَتَعَرَّف أمرهم . قال والصُّفَّاح من الإبل التي عَظُمَت أسْنِمتُها ، فكأن سَنام الناقة يأْخُذُ قَرَاها ، وجَمْعُها صُفَّاحات وصَفَافِيح . أبو عُبَيد : من أسماء قِداح المَيْسر المُصْفَحُ والمُعَلَّى . قال أبو عُبَيد ، وقال أبو زيد : إذا سقَى الرجلُ غيرَه أيَّ شراب كان ومتى كان قال : صَفَحْتُ الرجلَ أصْفَحُه صَفْحاً ، قال : وصَفَحْتُ الرجلَ وأصْفَحْتُه كلاهما إذا سأَلَكَ فَمَنَعْته . وفي الحديث : ( التَّسْبِيحُ للرِّجال ، والتَّصْفِيحُ للنساء ) ، ويروى التَّصْفِيق ومعناهما واحد ، يقال : صَفَّح وصَفَّق بيديه ، وروى بيت لبيد في صفة السحاب : كأنَّ مُصَفِّحَاتٍ في ذُرَاه جعل المُصَفِّحَاتِ نساءً يُصَفِّقْنَ بأيديهن في مأتم ، شبّه صوت الرعد بتصفيقهن ، ومن رواه : مُصَفَّحَات ، أراد السيوف العَريضة ، شبَّه بريق البرق بَبرِيقها . وقال ابن الأعرابي : الصَّافح : الناقةُ التي فقدت ولدها فَغَرَزَتْ وذهب لبنها وقد صَفَحت صُفُوحاً . والرجل يصافحُ الرجل إذا وضع صُفْحَ كَفِّه في صُفْح كَفّه وصُفْحا
كَفَّيْهما : وَجْهَاهُما . وصفْحٌ : اسم رجل من كَلْب بن وَبْرَة ، وله حديثٌ عند العرب معروف . وصِفَاحُ نَعْمَانَ : جِبال تُتَاخِمُ هذا الجبل وتُصَادفه . ونَعْمانُ : جَبل بين مَكَّة والطائف . أبو زيد : من الرؤوس : المُصَفَح ، وهو الذي مُسِحَ جنبا رأسه ونتأ جَبينُه فخرج وظهرت قَمَحْدُوَتُه ، والأَرْأَسُ مِثْلُ المُصْفَح ولا يقال رؤاسِي . وقال ابن الأعرابي : في جبهته صَفَحٌ أي عُرْضٌ فاحِشٌ . قال : وناقَةٌ مُصَفَّحَةٌ ومُصَرَّاةٌ ومُصَوَّاة ومُصَرّبَةٌ بمعنى واحد . فحص : قال الليث : الفَحْصُ : شِدَّةُ الطَّلَب خلال كلِّ شيء ، تقول : فَحَصْتُ عن فُلانٍ ، وفَحَصْتُ عن أمْرِه لأعْلَم كُنْهَ حالِه ، والدَّجاجَة تَفْحَص برجليها وجَناحيها في التراب تَتَّخِذ لنفسها أُفْحُوصةً تبيض أو تَجْثُم فيها . وأَفاحيصُ القَطَا : التي تُفَرِّخُ فيها ، ومنه اشْتُقَّ قول أبي بكر : فحَصُوا عن أوساط الرءُوس أي عملُوها مثل أفاحِيص القَطَا . ومنه الحديث المرفوع : ( مَنْ بَنَى لله مَسْجداً ، ولَوْ مثل مَفْحَص قَطَاةٍ بَنَى الله له بيتاً في الجنة ) ، ومَفْحَصُ القطاة حيث تُفَرِّخ فيه من الأرض ، والمطر يفحصُ الحَصَى إذا اشتد وقْعُ غَبْيَتِه فقلب الحَصَى ونحَّى بعضه عن بعض ، وغَبْيَةُ المطر : دَفْعَتُه الشديدة بوابل من المطر . ويقال : بينهما فِحاصٌ أي عداوة ، وقد فاحَصَني فلانٌ فِحَاصاً : كأن كل واحد منهما يَفْحَصُ عن عيب صاحبه وعن سِرِّه . وفلانٌ فَحِيصي ومُفَاحِصِي بمعنى واحد . حفص : قال الليث : الدَّجاجةُ تُكَنى أُمّ حَفْصَة ، وولد الأسد يسمى حَفْصاً . وروى ابن شُمَيْل عن الخليل أنه قال : يسمى ولد الأسد حَفْصا . وقال ابن الأعرابي : هو السبع أيضاً . والزَّبِيلُ يسمى حَفْصاً . وجمعه أحْفاصٌ ، وهي المِحْفَصَةُ أيضاً .

##### Türkçe

ح ص ف
**حصف** ، **حفص** ، **صفح** ، **صحف** ، **فصح** ، **فحص** : (kullanılanlar).

**حصف** : denilir: **رجل حَصِيفٌ**; **الحَصافة**’si apaçık (olan adam). Ve **حَصُفَ حَصافة** (denilir) eğer iyi görüşlü, aklı sağlamlaştırılmış ise. Ve **ثوْبٌ حَصِيفٌ**: eğer dokuması sağlamlaştırılmış, kalını ise. Ve **رَأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ**; ve **استَحْصَفَ رأيُه**: eğer sağlamlaştı ise; aynı şekilde **المُسْتَحْصِد**. Ve ata ve başkasına denilir: **أَحْصَفَ إحْصَافاً**: eğer koştu da hızlandı ve onda (adım) yakınlığı (vardır) ise. Ondandır el-‘Accâc’ın sözü:
ذَارٍ إذا لاَقَى العَزَازَ أَحْصَفَا
Bunu Ebû ‘Ubeyd, ashabından rivayet etti. Leys dedi: **الحَصَفُ**: küçük çıbanlardır; irinlenir ve büyümez; bazen sıcak günlerinde karnın ince derilerinde çıkar. Denilir: **حَصِف جِلْدُه حَصفاً**. Ebû ‘Ubeyd dedi: **حَصِفَ** falan, **يَحْصَفُ حَصَفاً**; ve yüzü çıbanlandı: **بَثِرَ وَجهُه يَبْثَرُ بَثَراً**. Leys dedi: **الحَصَافَةُ**: aklın kalınlığıdır; ve **رجلٌ حَصِيفٌ** ve **حَصِفٌ**. Ve dokumacı dokumasını **أَحْصَفَ** (sağlamlaştırdı). Ve denilir: **اسْتَحْصَفَ القومُ** ve **استَحصَدُوا**: eğer toplandılar ise. el-A‘şâ dedi:
تأْوِي طوائِفُها إلى مَحْصوفَةٍ
مَكْروهةٍ يَخشَى الكُمَاةُ نِزالَها
Dedim: **المحصوفة** ile toplu bir bölüğü kastetti; onu **مَحْصوفة** kıldı, **حُصِفَت**’ten; o hâlde o **مَحصوفة**’dir. Ve (**النوادر**)’de: **حَصبْتُه** onu şundan şundan uzaklaştırdım; ve **أَحْصَبَتْهُ**; ve **حَصفْتُه** ve **أحْصفْتُه**; ve **حَصَيتُه** ve **أَحصَيتُه**: eğer onu uzaklaştırdıysan.

**فصح** : Leys: **الفِصحُ**: Hristiyanların bayramıdır. Dedi: ve sütten **المُفْصِحُ**: eğer ondan **اللِّبَأُ** (ağız) gitti, saf sütü çoğaldı ve köpüğü azaldı ise. Ve denilir: **فَصَّحَ اللبنُ تَفْصيحاً**. Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: sütün ilki **اللِّبَأُ**’dur; sonra onu izleyen **المُفصِح**’tir. Denilir: **أفصح اللَّبنُ**: eğer ondan **اللِّبأُ** gitti ise. Leys dedi: **رجل فَصِيحٌ**; ve **فَصُحَ فصاحةً**; ve adam sözü **أفصح** etti. Artınca ve bilinir olunca “söz”ü gizlediler ve fiille yetindiler; senin “**أَحْسَن**”, “**أَسرع**”, “**أَبْطأ**” demen gibi; hâlbuki o, “şeyi güzel yaptı” ve “işi hızlandırdı”dır. Dedi: şiirde, Acemleri vasfetmede **أفصح** gelir; onunla sözün açıklığı kastedilir, Arapça olmasa bile; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
أَعْجَم في آذانها فصيحاً
Yani eşeğin sesi: o **أَعْجَمُ**’dır; fakat dişi eşeklerin kulaklarında **فصيح** (açık-seçik)tir. Ve denilir: **أَفْصِحْ لي** ey falan, ve **لا تُجَمْجِم**. Dedi: halkın كلامında **الفَصِيحُ**: **المُعْرِبُ**’dir. Başkası dedi: denilir: **قد فَصَحَك الصُّبْحُ**; yani sana açıkça göründü ve ışığı sana galip geldi; onlardan kimi **فَضَحَك** der. Ebû Zeyd dedi: falan **فَصِيحاً** değildi; hâlbuki **فَصُح فَصاحَةً**; o, dilde ve belâgatte apaçık olandır. Ve denilir: çocuk konuşmasında **أفصح** etti **إفْصَاحاً**: eğer ilk konuştuğunda ne dediğini anladıysan. Ve **أفصح الأغْتَمُ**: eğer onun **غُتْمَتِه**’nden sonra sözünü anladıysan. İbn Şümeyl dedi: bu, gördüğün gibi **يومٌ فِصْحٌ**’tır; ve **الفِصْحُ**: **القُرِّ**den (soğuktan) arınmış açıklıktır; içinde **قُرّ** yoksa o **فِصْح**’tır; içinde bulut, yağmur ve rüzgâr olsa bile, yeter ki içinde **قُرّ** olmasın. Aynı şekilde **الفَصْيَةُ**; ve bu, gördüğün gibi **يوم فَصْيَةٍ**’dir. Ve **أفْصَينَا** bu **القُرِّ**den: yani ondan çıktık; ve günümüz **أفْصى** etti. Ve **أفْصَى القُرُّ**: eğer gitti ise; bunu İbn Şümeyl söyledi.

**صحف** : Leys dedi: **الصُّحُفُ**: **الصَّحِيفة**’nin çoğuludur; bu (**النوادر**)dendir; o da, **فَعِيلَة**’yi **فُعُل** üzerine çoğul yapmandır. Dedi: bunun benzeri **سفينة** ve **سُفُن**’dür; ikisinin القياس’ı **صحائف** ve **سَفائن** idi. Dedi: Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( ? لاُولَى ? صُحُفِ إِبْرَ ? هِيمَ وَمُوسَى ? ) (الأعلى: 19); yani ikisine indirilen kitaplar. Dedi: **صحيفةُ الوَجْه**: derisinin dış yüzüdür. Ve şu beyiti okudu:
إذا بَدَا من وجهك الصَّحِيفُ
Dedi: **المُصْحَفُ** ancak **مُصْحَفاً** diye adlandırıldı; çünkü **أُصْحِفَ** edildi; yani iki kapak arasında yazılı **الصُّحُف**’u toplayan (bir araya getirici) kılındı. Ferrâ dedi: denilir: **مُصحفٌ** ve **مِصْحَف**; denildiği gibi: **مُطرَفٌ** ve **مِطرَفٌ**. Dedi: **مُصحف** sözü **أُصْحِفَ**’ten (gelir); yani içinde **الصُّحُف** toplandı. Dedi: **وأُطرِف**: iki ucunda iki alamet kılındı. Dedi: Araplar harflerdeki dammayı ağır buldular da mîm’i kesrelediler; aslı dammadır. Kim damme ile getirirse onu aslı üzere getirir; kim kesrelerse, dammayı ağır bulduğu içindir. Aynı şekilde **المُغزَل** hakkında **مِغْزَلاً** dediler; aslı **مُغْزَل**’dir, **أُغْزِل**’den; yani döndürüldü. Ebû Zeyd dedi: Temîm **المِغْزَلُ** ve **المِطْرَفُ** ve **المِصحف** der; Kays **المُطرَف** ve **المُغْزَل** ve **المُصحَف** der. Leys dedi: **الصَّحْفة**: geniş, yayvan, çanak benzeri bir şeydir; çoğulu **صِحَاف**’tır. Ve şu beyiti okudu:
والمَكَاكِيك والصِّحَاف من الفِ
ضةِ والضامِزاتُ تحت الرِّحَالِ
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَ ? فٍ مِّن ذَهَبٍ ) (الزّخرف: 71). Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: en büyük **القِصَاع** **الجَفْنة**’dir; sonra onu izleyen **القَصْعةُ** on kişiyi doyurur; sonra **الصَّحْفَة** beşi ve benzerlerini doyurur; sonra **المِئكَلَة** iki ve üç kişiyi doyurur; sonra **الصُّحَيْفة** bir adamı doyurur. Leys dedi: **الصُّحُف** okunuşunda hatayı rivayet eden: **المُصَحِّف** ve **الصَّحَفِيُّ**’dir.

**صفح** : Leys dedi: **الصَّفْحُ**: yan (cânib)tır. Her şeyin **صفْحا**’sı: iki yanıdır. Dedi: **وصَفْحَتا السَّيْف**: iki yüzüdür. Ve **صفْحةُ الرجل**: yüzünün eni (yanı)dır. Ve **سَيفٌ مُصْفَحٌ**: geniştir; **الصَّدْر المُصفَح** da böyledir. el-A‘şâ’dan şu beyiti okudu:
أَلسنا نحن أكرَمَ إن نُسِبنا
وأَضرَبَ بالمُهَنَّدَةِ الصِّفاح
Yani genişler. Ve şu beyiti okudu:
وصدرِي مُصْفَحٌ للموت نَهْدٌ
إذا ضاقَتْ عن الموْتِ الصُّدُور

Huzeyfe’nin hadîsinde: dedi ki: (Kalpler dörttür: bir kalp **أغلفُ**; işte o kâfirin kalbidir. Ve bir kalp **مَنكوسٌ**; işte o, imandan sonra küfre dönmüş kalptir. Ve bir kalp **أَجْرَدٌ**; kandil gibi parlar; işte o müminin kalbidir. Ve bir kalp **مُصْفح**; onda nifak ve iman toplanmıştır. İmanın ondaki misali, tatlı suyun beslediği bir ot gibidir; nifakın ondaki misali, irin ve kanın beslediği bir yara gibidir; hangisi galip gelirse o (üstün)dür.) Şemmer, kendi yazısıyla okuduğumda dedi: **القلب المُصْفَح**; Hâlid’in, onun **المُضْجع** (yana yatmış) olduğunu; içinde kin bulunanı; dinin hâlis olmayanını söylediğini iddia etti. İbn Büzurc dedi: **المُصفَح**: ters çevrilmiş olandır. Denilir: kılıcı çevirdim ve onu **أَصْفَحْتُه** ve onu **صابَيْتُه**. O hâlde **المُصفَحُ** ve **المُصابَى**: onunla vurulduğunda sınırından saptırılan; kınına sokmak istediklerinde eğilen (kılıç)tır. Dedi: Ebû ‘Amr ve başkaları dedi: onu kılıçla **مُصْفَحاً** vurdu: eğer onu eninden vurduysa. Tırimmâh dedi:
فلمَّا تناهتْ وهي عَجْلَى كأنها
على حَرْفِ سيفٍ حَدُّه غير مُصْفَح
Dedi: bazısı dedi: **المُصْفَح**: sayfaları olan geniştir; tek bir yüz üzere doğrulmamış; başlardan **المُصْفَح** gibi: onun yanları vardır. Dedim: bende **القلب المُصْفَح** hakkında olan: manası, iki **صَفْحَان**ı olan; küfür ehline bir yüzle, müminlere bir yüzle karşılaşandır. Her şeyin **صَفْحُ**’u: yüzü ve tarafıdır. Bu, diğer hadisin manasıdır: (Erkeklerin en şerlisi iki yüzlü olandır; bunlara bir yüzle, şunlara bir yüzle gelir.) O, münafıktır. Ve denilir: falan benden **صَفَحَ** etti; yani yüzüyle yüz çevirdi ve bana ensesinin yüzünü döndürdü. Ebû’l-Heysem şu beyiti okudu:
يَصْفَحُ للقِنَّة وجهاً جَأْبا
صَفْحَ ذِرَاعَيْه لِعَظْمٍ كَلْبَا
Dedi: ipi vasfetti; bükücüsü onu büktüğünde enine getirdi; iki yüzü oldu; o hâlde o **مَصْفُوحٌ**tur; yani geniştir. Ve sözü: **صَفْح ذراعيه**; yani köpeğin, bir kemiğe (yahut damara) iki kolunu yayması gibi; onu kollarıyla yere bastırır, onu kollarıyla altına alır. **كلباً**’ı tefsir üzere nasb etti. Dedi: **وصَفْحَتا العُنُق**: iki tarafıdır. Ve **وصَفْحَتا الوَرَق**: üzerine yazılan iki yüzüdür. Böylece Huzeyfe, kâfirlere bir yüzle, iman ehline başka bir yüzle gelen münafığın kalbini iki yüzlü kıldı. Hâricîlerden bir adam dedi: (Sizi kılıçlarla, **غير مُصْفَحات** olarak mutlaka vuracağız); yani sizi onun keskin tarafıyla vururuz, eninden değil. Şair dedi:
تُحَيْتَ مناطِ القُرْط من غير مُصْفَحٍ
أجاد به خَدّ المُقَلَّد ضَارِبُه
Ve denilir: falan bana bir ihtiyaçla geldi de onu ondan **أصفَحْتُه** **إصفَاحاً**: eğer onu istedi de ben onu men ettiysem. **المُصَفَّحَات**: geniş kılıçlardır; onlar **الصَّفائحُ**tir; bir tanesi **صفيحة**’dir. Lebîd, bulutu vasfederek dedi:
كأنَّ مُصفَّحَاتٍ في ذُراه
وأَنْوَاحاً عَلَيهن المآلي
Bulut karanlığında şimşeği geniş kılıçlara benzetti; **الصَّفائح**’in bir tanesi **صفيحة**’dir. Ve geniş taşlara da **صفائح** denilir; bir tanesi **صَفيحَة** ve **صفيح**’tir. Lebîd dedi:
وصَفَائِحاً صُمّاً روا سِيها
يُسَدِّدْن الغُضونا
Ve onlar **الصُّفَّاح** da (denilir); bir tanesi **صُفَّاحة**’dır. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
ويُوقِدْن بالصُّفَّاحِ نار الحُباحِبِ
Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) (الزّخرف: 5); mana: küfrünüzde nefisleriniz üzerine israfınız sebebiyle sizi hatırlatmaktan yüz çevirelim mi, bir yüz çevirme olarak? Denilir: falandan **صَفَح** etti; yani ondan yüz çevirdi, dönüp giden olarak. Ondandır Küseyyir’in, kendisinden yüz çeviren bir kadını vasfederek sözü:
صفُوحاً فما تَلْقاك إلا بَخيلَةً
فَمَنْ مَلّ منها ذلك الوصل مَلَّتِ
Allah جلّ وعزّ’ün sıfatlarından **الصَّفوح** ise, manası **العَفُوّ**dur. Denilir: falanın günahından **صَفَحْتُ**; yani ondan yüz çevirdim de onunla onu muaheze etmedim. Dedim: kadının niteliğinde **الصَّفُوحُ**: yüz çeviren, geri duran, terk eden; Allah’ın sıfatında **الصَّفُوحُ**: kulunun günahından, onu cezalandırmaktan yüz çevirerek, kerem olarak affedendir; böylece ikisinden biri ötekinin zıddıdır. Ve (الزّخرف: 5)’teki **صَفْحاً** lafzının nasbı masdar üzeredir; çünkü (الزّخرف: 5)’teki sözün manası: sizden yüz çevirelim ve **نصفح** edelim (yüz çevirelim)dir. Ve **ضَرْبُ الذِّكْر**: onu geri çevirmek ve onu engellemektir. Ve **أضرب** etti şundan: yani ondan vazgeçti ve onu terk etti. Leys dedi: Mushafın yaprağını **صفَحْتُ** **صَفْحاً**; ve kavmi **صَفَحْتُ**: eğer onları birer birer arz ettiysen. Ve kavmin yüzlerini **تَصَفَّحْتُ**: eğer yüzlerini incelediysen; süslerine ve suretlerine bakarsın ve hallerini tanırsın. Dedi: develerden **الصُّفَّاح**: hörgüçleri büyüyenlerdir; sanki dişi devenin hörgücü onun sırtını kaplar. Çoğulu **صُفَّاحات** ve **صَفَافِيح**’tir. Ebû ‘Ubeyd: meysir oklarının adlarındandır: **المُصْفَحُ** ve **المُعَلَّى**. Ebû ‘Ubeyd dedi; Ebû Zeyd dedi: adam başkasına her ne içecek olursa olsun ve ne zaman olursa olsun içirirse, denilir: adamı **صَفَحْتُ**; onu **أصْفَحُه** **صَفْحاً**. Dedi: adamı **صَفَحْتُ** ve onu **أصْفَحْتُه**: ikisi de, eğer senden istedi de sen onu men ettiysen. Hadiste: (Erkeklere **التَّسْبِيحُ**, kadınlara **التَّصْفِيحُ**); **التَّصْفِيق** diye de rivayet edilir; ikisinin manası birdir. Denilir: iki eliyle **صَفَّح** ve **صَفَّق** etti. Lebîd’in bulut sıfatındaki beytini rivayet etti:
كأنَّ مُصَفِّحَاتٍ في ذُرَاه
**المُصَفِّحَات**’ı, matemde elleriyle çırpan kadınlar kıldı; gök gürültüsünün sesini onların çırpmasına benzetti. Kim onu **مُصَفَّحَات** diye rivayet ettiyse, geniş kılıçları kastetti; şimşeğin parıltısını onların parıltısına benzetti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصَّافح**: yavrusunu kaybeden dişi devedir; **فَغَرَزَتْ** etti ve sütü gitti; ve **صَفَحت صُفُوحاً**. Adam, adamla **يصافحُ** eder: eğer avucunun **صُفْح**’ını onun avucunun **صُفْح**’ına koyarsa. Ve ikisinin avuçlarının **صُفْحا**’sı: iki yüzleridir. Ve **صفْحٌ**: **كَلْب بن وَبْرَة**’den bir adamın adıdır; Araplar yanında bilinen bir hadisi vardır. Ve **صِفَاحُ نَعْمَانَ**: bu dağa bitişen ve ona rastlayan dağlardır. Ve **نَعْمانُ**: Mekke ile Tâif arasında bir dağdır. Ebû Zeyd: başlardan: **المُصَفَح**; o, başının iki yanı silinmiş, alnı kabarmış; çıkmış ve **قَمَحْدُوَتُه** görünmüş olandır. Ve **الأَرْأَسُ** **المُصْفَح** gibidir; **رؤاسِي** denilmez. İbnü’l-A‘râbî dedi: alnında **صَفَحٌ** vardır; yani aşırı bir en. Dedi: **ناقَةٌ مُصَفَّحَةٌ** ve **مُصَرَّاةٌ** ve **مُصَوَّاة** ve **مُصَرّبَةٌ**: bir mana üzeredir.

**فحص** : Leys dedi: **الفَحْصُ**: her şeyin arasından şiddetli arayıştır. Dersin: falandan **فَحَصْتُ**; ve halinin özünü bileyim diye işinden **فَحَصْتُ**. Tavuk, ayakları ve kanatlarıyla toprakta **تَفْحَص** eder; kendisi için bir **أُفْحُوصةً** edinir; orada yumurtlar yahut orada çöker. **أَفاحيصُ القَطَا**: onun içinde yavruladığı yerlerdir. Ondan, Ebû Bekir’in sözü türetildi: “başların ortalarından **فحَصُوا** ettiler”; yani onları **أفاحِيص القَطَا** gibi yaptılar. Ondan merfû hadis: (Kim Allah için bir mescid bina ederse, bir **مَفْحَص قَطَاةٍ** kadar bile olsa, Allah ona cennette bir ev bina eder.) **مَفْحَصُ القطاة**: yerden onun içinde yavruladığı yerdir. Ve yağmur, **غَبْيَتِه**’nin vuruşu şiddetlenince çakılı **يفحصُ** eder; çakılı çevirir ve bir kısmını bir kısmından uzaklaştırır. **غَبْيَةُ المطر**: yağmurdan şiddetli bir itiştir; sağanakla. Ve denilir: ikisi arasında **فِحاصٌ** vardır; yani düşmanlık. Ve falan bana **فاحَصَني** **فِحَاصاً**: sanki ikisinden her biri, arkadaşının ayıbını ve sırrını ortaya çıkarmak için **يَفْحَصُ** eder. Ve falan benim **فَحِيصي**’mdir ve **مُفَاحِصِي**’mdir; bir mana üzeredir.

**حفص** : Leys dedi: tavuğa **أُمّ حَفْصَة** diye künye verilir. Ve aslanın yavrusu **حَفْصاً** diye adlandırılır. İbn Şümeyl, Halîl’den rivayet etti: dedi ki: aslanın yavrusu **حَفْصا** diye adlandırılır. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, yırtıcı hayvanın kendisi de (denilir). Ve **الزَّبِيلُ** **حَفْصاً** diye adlandırılır. Çoğulu **أحْفاصٌ**’tır; o, **المِحْفَصَةُ** dadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والصاد وما يثلثهما)
  (حصف) الحاء والصاد والفاء أصلٌ واحد، وهو تشدُّدٌ يكون في الشيءِ وصلابةٌ وقوَّة. فيقال لرَكانة العقْل حصافة، وللعَدْوِ الشديد إحصاف. يقال فرسٌ مِحْصَفٌ وناقة مِحْصافٌ. ويقال كتيبة محصوفةٌ، إذا تَجمَّع أصحابُها وقلّ الخَلَل فيهم. قال الأعشى:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])  ويقال "مخصوفة"، وهذا له قياسٌ آخر وقد ذكر في بابه. ويقال استحصَفَ على بني فلانٍ الزّمانُ، إذا اشتدّ. وفرْجٌ مستحصِفٌ. وقال:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])  والحَصَف: بَثْر صِغارٌ يَستحصِف لها الجِلْد.
  (حصل) الحاء والصاد واللام أصلٌ واحد منقاس، وهو جمع الشيء، ولذلك سمِّيت حَوصلةُ *الطائر؛ لأنّه يجمع فيها. ويقال حصَّلت الشيءَ تحصيلا. وزعم ناسٌ من أهل اللغة أنّ أصل التحصيل استخراجُ الذهب أو الفضّة من الحجر أو من تراب المَعدِن؛ ويقال لفاعله المحصِّل. قال:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])  فإن كان كذا فهو القياسُ، والباب كلُّه محمول عليه.
  والحَصَل: البلح قبل أن يشتدّ ويظهر ثَفارِيقُه، الواحدةُ حَصَلة. قال:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  السّدَى: البَلَح الذاوي، الواحدة سَداة. وهذا أيضاً من الباب، أعني الحصَل، لأنه حُصِّل من النخلة.
  ومما شذّ عن الباب وما أدري ممّ اشتقاقه، قولهم: حَصِلَ الفرسُ، إذا اشتكى بَطْنَهُ عن أكل التُّراب.([5])
  (حصم) الحاء والصاد والميم أصلٌ قليل الكَلِم، إلاّ أنه تكسُّر في الشيء، يقال: انحصم العود، إذا انكسر. قال ابن مُقْبل:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])  ومما اشتقّ منه حُصام([7]) الدّابة، وهو رُدَامه. والقياس قريب.
  (حصن) الحاء والصاد والنون أصلٌ واحد منقاس، وهو الحفظ والحِياطة والحِرز. فالحِصن معروف، والجمع حصون. والحاصِن والحَصَان: المرأة المتعفِّفة الحاصنةُ فرْجَها. قال:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])  وقال حسّان في الحَصان:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])  والفعل من هذا حَصُن. قال أحمد بن يحيى ثعلب: كلّ امرأةٍ عفيفة فهي مُحْصَنة ومُحْصِنة، وكل امرأة متزوِّجةٍ فهي محصَنة لا غير. قال: ويقال لكلِّ ممنوعٍ مُحْصَن، وذكر ناسٌ أنّ القُفْل يسمَّى مُحْصَناً. ويقال أحْصَنَ الرّجُل فهو مُحْصَنٌ. وهذا أحدُ ما جاء على أفعل فهو مُفْعَل.
  (حصو/ي) الحاء والصاد والحرف المعتل ثلاثة أصول: الأول المنع، والثاني العَدُّ والإطاقة، والثالث شيءٌ من أجزاء الأرض.
  فالأوَّل الحصو. قال الشيبانيّ: هو المنع؛ يقال حصوته أي منعته. قال:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])  والأصل الثاني: أحصيت الشيءَ، إذا عَدَدْته وأطْقته. قال الله تعالى: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. وقال تعالى: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].
  والأصل الثالث: الحصى، وهو معروف. يقال أرضٌ مَحْصاةٌ، إذا كانت ذاتَ حصَى. وقد قيل حَصِيتْ تَحْصَى.
  ومما اشتقّ منه الحصاة؛ يقال ما له حصاةٌ، أي ما له عقل. وهو من هذا؛ لأن في الحصى قوةً وشدّة. والحصاة: العقل، لأنّ به تماسُكَ الرّجل وقوّة نفسه. قال:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])  ويقال لكلِّ قطعةٍ من المسك حَصَاة؛ فهذا تشبيهٌ لا قياس.
  وإذا هُمِز فأصْله تجمُّع الشيء؛ يقال أحصأتُ الرّجلَ، إذا أروَيته من الماء، وحَصِئَ هو. ويقال حَصأ الصبيُّ من اللبن، إذا ارتضَعَ حتى تمتلئَ مَعِدته، وكذلك الجَدْي.
  (حصب) الحاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من أجزاء الأرض، ثم يشتقّ منه، وهو الحصباء، وذلك جنسٌ من الحَصَى. ويقال حَصَبْتُ الرّجلَ بالحَصبَاء. وريحٌ حاصب، إذا أتَتْ بالغُبار. فأمّا الحَصْبَةُ فَبثْرةٌ تخرج بالجَسدِ، وهو مشبَّه بالحَصْباء. فأمَّا المُحَصَّب بمِنىً فهو موضع الجِمار. قال ذو الرمة:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])  يريد نفر اليمانينَ حين ينْصرفون. والهديل هاهنا: أصوات الحمام. أراد أنّها ذَكَرت الطير في أهلها فحنّت إليها.
  ومن الباب الإحصاب: أن يُثِير الإنسانُ الحصَى في عَدْوِه. ويقال أرض مَحْصَبَةٌ، ذاتُ حَصْباء. فأمّا قولُهم حَصَّب القوم عن صاحبهم *يُحَصِّبون، فذلك تَوَلِّيهِمْ عنه مسرِعين كالحاصب، وهي الريح الشديدة. فهذا محمولٌ على الباب.
  ويقال إنّ الحصِبَ من الألبان الذي لا يُخرِج زُبدَه، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنه كأنه من بَرْده يشتدّ حتى يصير كالحصباء فلا يُخرج زُبْداً([13]).
  (حصد) الحاء والصاد والدال أصلان: [أحدهما] قطْع الشيء، والآخر إحكامه. وهما متفاوتان.
  فالأول حصدتُ الزّرعَ وغيرَه حَصْدا. وهذا زمَنُ الحَصاد والحِصاد. وفي الحديث: "وهَلْ يكُبُّ الناسَ على مَناخِرِهم في النار إلا حصائدُ ألسنتهم". فإن الحصائد جمع حَصِيدة، وهو كلُّ شيءٍ قيل في الناس باللِّسان وقُطِع به عليهم. ويقال حَصَدْتُ واحتصَدْت، والرجل محتصِد. قال:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])  والأصل الآخر قولهم حَبْلٌ مُحْصَدٌ، أي مُمَرٌّ مفتول.
ومن الباب شجرةٌ حَصْداء، أي كثيرة الورق؛ ودِرْع حصداء: مُحْكَمة؛ واستحصدَ القومُ، إذا اجتَمَعوا.
   (حصر) الحاء والصاد والراء أصلٌ واحد، وهو الجمع والحَبْس والمنع. قال أبو عمرو: الحَصِير الجَنْبُ. قال الأصمعيّ: الحصير ما بين العِرْق الذي يظهر في جنب البعير والفَرَس معترضاً، فما فوقه إلى منقطع الجنب فهو الحصير. وأيَّ ذلك [كان] فهو من الذي ذكرناه من الجَمْع، لأنّه مجمع الأضلاع.
  والحَِصر: العَيُّ، كأنَّ الكلام حُبِس عنه ومُنِع منه. والحَصَر: ضِيقُ الصَّدْر. ومن الباب([15]) الحُصْر، وهو اعتقال البَطْن؛ يقال منه حُصِر وأُحْصِر. والناقة الحَصُور، وهي الضيِّقة الإحليل؛ والقياس واحد. فأمَّا الإحصار فأن يُحْصَرَ الحاجُّ عن البيت بمرضٍ([16]) أو نحوه. وناسٌ يقولون: حَصَره المرض وأحصره العدُوّ.
  وروى أبو عبيدٍ عن أبي عمرو: حَصَرَني الشيء وأحصرني، إذا حبَسني، وذكر قول ابنِ ميّادة:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])  والكلام في حَصَره وأحصره، مشتبهٌ عندي غايةَ الاشتباه؛ لأنّ ناساً يجمعون بينهما وآخرون يَفْرِقون، وليس فَرْقُ مَنْ فَرَقَ بينَ ذلك ولا جَمْعُ مَن جمعَ ناقضاً القياسَ الذي ذكرناه، بل الأمرُ كلُّه دالٌّ على الحبْس.
ومن الباب الحَصُور الذي لا يأتي النِّساء؛ فقال قوم: هو فَعول بمعنى مفعول، كأنّه حَصِر أي حُبِس. وقال آخرون: هو الذي يأبَى النساء([18]) كأنّه أحجَمَ هو عنهنَّ، كما يقال رجل حَصُورٌ، إذا حَبَس رِفدَه ولم يُخْرِجْ ما يخرجه النّدامَى. قال الأخطل:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])  ومن الباب الحَصِر بالسِّرّ، وهو الكتوم له. قال جرير:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])  والحصير في قولـه عز وجل: ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8]، وهو المحْبِس. والحصير في قول لبيد:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  هو الملك. والحصَار: وِسادةٌ تحشَى وتجعل لقادمة الرَّحْل؛ يقال احتَصَرْت البعير احتصارا([22]).

----------------------------------------------------------------------
([1]) ديوان الأعشى 27 واللسان (حصف). وفي الديوان: "إلى مخضرة".
([2]) للنابغة الذبياني في ديوانه 32، والبيت ملفق من بيتين وهما:
وإذا طعنت في مستهدف *** رابى المجسة بالعبير مقرمدوإذا نزعت نزعت من مستحصف *** نزع الحزور بالرشاء المحصد([3]) البيت لعمرو بن قعاس المرادي، كما في الخزانة (1: 459) وكتاب سيبويه (1: 359). وأنشده في اللسان (حصل) بدون نسبة. وفي "رجل" أوجه الإعراب الثلاثة.
([4]) الثفاريق: جمع ثفروق، بضم الثاء المثلثة، وهو قمع البسرة والتمرة. وفي الأصل واللسان: "تغاريقه"، تحريف. وفي المخصص (11: 121): "إذا استبان البسر ونبت أقماعه وتدحرج قيل حصل النخل، وهو الحصل".
([5]) استشهد به في اللسان والمخصص على تسكين الصاد للضرورة، وأنشده كذلك في اللسان (سدا).
([6]) البيت في اللسان (حصم).
([7]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. والدابة، يذكر ويؤنث.
([8]) نسب في الحماسة بشرح المرزوقي 208 إلى إياس بن قبيصة الطائي.
([9]) ديوان حسان 324 واللسان (حصن، رزن). يقوله في شأن أم المؤمنين عائشة.
([10]) لبشير الفريري، كما في اللسان (حصى).
([11]) لكعب بن سعد الغنوي، كما في اللسان (حصى). ونبه الأزهري إلى طرفة، وهو في ديوانه ص52.
([12]) ديوان ذي الرمة 345 واللسان (هدل).
([13]) لم يذكر "الحصب" في اللسان. وفي القاموس: "وككتف: اللبن لا يخرج زبده من برده".
([14]) للطرماح في ديوانه 113 واللسان (خوم). وكلمة "مثل" ساقطة من الأصل. وإثباتها مما سيأتي في
(خام 237) واللسان. وفي الديوان:
إنما الناس مثل نابتة الزر *** ع متى يأن يأت محتصده([15]) في الأصل: "وهو من الباب".
([16]) في الأصل: "عرض"، صوابه من المجمل.
([17]) البيت في المجمل واللسان (شغل).
([18]) في الأصل: "يأتي النساء".
([19]) ديوان الأخطل 116 واللسان (6: 2، 51).
([20]) ديوان جرير 578 واللسان (حصر)، وورد محرفا في اللسان.
([21]) البيت بتمامه كما في ديوان لبيد 29:
ومقامة غلب الرقاب كأنهم *** جن لدى طرف الحصير قيام([22]) وكذلك يقال حصره وأحصره.

ـ

##### Türkçe

(حâ ve صâ ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)
  (حصف) **الحاء** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyde bulunan bir katılaşma, sertlik ve kuvvettir. Akıl sağlamlığına **حصافة** denir; şiddetli koşuya **إحصاف**. Denir: **فرسٌ مِحْصَفٌ** ve **ناقة مِحْصافٌ**. Ve denir: **كتيبة محصوفةٌ**; sahipleri toplandığı ve içlerinde gedik az olduğu zaman. **الأعشى** dedi:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])
Ve denir: "**مخصوفة**"; bunun başka bir kıyası vardır ve kendi bâbında zikredilmiştir. Ve denir: **استحصَفَ** falan oğulları üzerine zaman, sertleştiği zaman. Ve **فرْجٌ مستحصِفٌ**. Ve dedi:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])
Ve **الحَصَف**: derinin onun için katılaştığı küçük kabarcıklardır.
  (حصل) **الحاء** ve **الصاد** ve **اللام** ölçülü tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan dolayı kuşun **حَوصلةُ**’sine ad verilmiştir; çünkü onda toplar. Ve denir: **حصَّلت** şeyi **تحصيلا**. Dil ehlinden bir topluluk iddia etti ki **التحصيل**’in aslı, altını veya gümüşü taştan yahut maden toprağından çıkarmaktır; yapanına **المحصِّل** denir. Dedi:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])
Eğer böyle ise, o kıyastır; bâbın tamamı onun üzerine taşınmıştır.
  Ve **الحَصَل**: hurmanın, sertleşmeden ve **ثَفارِيقُه** ortaya çıkmadan önceki hâlidir; bir tanesi **حَصَلة**. Dedi:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  **السّدَى**: kurumuş hurmadır; bir tanesi **سَداة**. Bu da bâbdandır; yani **الحصَل**; çünkü hurma ağacından derlenip toplanmıştır.
  Bâbdan şâz olan ve neyin iştikakı olduğunu bilmediğim şeylerden: onların “**حَصِلَ** at” demeleri; toprak yemekten karnı ağrıdığı zaman.([5])
  (حصم) **الحاء** ve **الصاد** ve **الميم** az kelimeli bir asıldır; ancak şeyde kırılmadır. Denir: **انحصم** dal; kırıldığı zaman. **ابن مُقْبل** dedi:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])
Ondan türeyenlerdendir: binitin **حُصام**’ı([7]); o, onun **رُدَامه**’dır. Kıyas yakındır.
  (حصن) **الحاء** ve **الصاد** ve **النون** ölçülü tek bir asıldır; o da koruma, kuşatma ve sığınaktır. **الحِصن** bilinir; çoğulu **حصون**. **الحاصِن** ve **الحَصَان**: iffetiyle, ferciğini koruyan kadındır. Dedi:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])
Ve **حسّان** **الحَصان** hakkında dedi:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])
Bundan fiil **حَصُن**’dur. **أحمد بن يحيى ثعلب** dedi: Her iffetli kadın **مُحْصَنة** ve **مُحْصِنة**’dir; her evli kadın ise yalnızca **محصَنة**’dir. Dedi: Ve her men edilmiş şeye **مُحْصَن** denir; bir topluluk da kilidin **مُحْصَناً** diye adlandırıldığını zikretti. Ve denir: **أحْصَنَ** adam; o hâlde o **مُحْصَنٌ**’dır. Bu, **أفعل** kalıbında gelip **مُفْعَل** olan şeylerdendir.
  (حصو/ي) **الحاء** ve **الصاد** ve illetli harf üç asıldır: birincisi men etmek, ikincisi saymak ve güç yetirmek, üçüncüsü yerin parçalarından bir şey.
  Birincisi **الحصو**. **الشيبانيّ** dedi: o, men etmektir; denir: **حصوته** yani onu men ettim. Dedi:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])
İkinci asıl: **أحصيت** şeyi; onu saydığın ve ona güç yetirdiğin zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. Ve Teâlâ dedi: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].
  Üçüncü asıl: **الحصى**; o bilinir. Denir: **أرضٌ مَحْصاةٌ**; çakıllı olduğu zaman. Ve **حَصِيتْ تَحْصَى** denilmiştir.
  Ondan türeyenlerdendir **الحصاة**; denir: “Onun **حصاةٌ**’si yoktur”; yani onun aklı yoktur. Bu da bundandır; çünkü çakılda kuvvet ve şiddet vardır. Ve **الحصاة**: akıldır; çünkü onunla adamın tutarlılığı ve nefsinin kuvveti olur. Dedi:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])
Ve miskten her parçaya **حَصَاة** denir; bu bir benzetmedir, kıyas değildir.
  Hemzelenirse, aslı şeyin toplanmasıdır; denir: **أحصأتُ** adamı; onu suyla kandırdığın zaman; o da **حَصِئَ** olur. Ve denir: **حَصأ** çocuk sütten; emip midesi doluncaya kadar; aynı şekilde oğlak.
  (حصب) **الحاء** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o, yerin parçalarından bir cinstir; sonra ondan türetilir; o da **الحصباء**’dır; bu, **الحَصَى**’dan bir cinstir. Ve denir: **حَصَبْتُ** adamı **بالحَصبَاء**. Ve **ريحٌ حاصب**; toz getirdiği zaman. **الحَصْبَةُ** ise bedende çıkan bir kabarcıktır; **الحَصْباء**’ya benzetilmiştir. **المُحَصَّب** (Minâ’da) ise **الجِمار** yeridir. **ذو الرمة** dedi:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])
Yemenlilerin döndükleri vakit bir topluluğu kasteder. Buradaki **الهديل**: güvercin sesleridir. Onun, ehli içinde kuşu hatırlayıp ona özlem duyduğunu kastetti.
  Bâbdandır **الإحصاب**: insanın koşusunda çakılı kaldırıp savurması. Ve denir: **أرض مَحْصَبَةٌ**; **حَصْباء** sahibi. Onların “**حَصَّب** kavim, arkadaşlarından, **يُحَصِّبون**” sözüne gelince: bu, şiddetli rüzgâr olan **الحاصب** gibi, ondan hızlıca yüz çevirmeleridir. Bu, bâb üzerine taşınmıştır.
  Ve denir: sütlerden **الحصِب**; kaymağını çıkarmayan şeydir; bu da bâbdandır; çünkü sanki soğukluğundan katılaşıp **الحصباء** gibi olur da kaymak çıkarmaz([13]).
  (حصد) **الحاء** ve **الصاد** ve **الدال** iki asıldır: [birincisi] şeyin kesilmesi, diğeri onun sağlamlaştırılmasıdır. İkisi farklı derecededir.
  Birincisi: **حصدتُ** ekini ve başkasını **حَصْدا**. Bu, **الحَصاد** ve **الحِصاد** zamanıdır. Hadiste: “İnsanları burunları üzerine ateşe kapaklayan, dillerinin **حصائدُ**’inden başka nedir?” Çünkü **الحصائد** **حَصِيدة**’nin çoğuludur; o, insanlarda dille söylenip onlara karşı kesilip hükme bağlanan her şeydir. Ve denir: **حَصَدْتُ** ve **احتصَدْت**; adam **محتصِد**’dir. Dedi:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])
Diğer asıl: onların “**حَبْلٌ مُحْصَدٌ**” sözüdür; yani bükülmüş, sağlamca burulmuş.
Bâbdandır: **شجرةٌ حَصْداء**; yani yaprağı çok; ve **دِرْع حصداء**: sağlamlaştırılmış; ve **استحصدَ** kavim; toplandıkları zaman.
   (حصر) **الحاء** ve **الصاد** ve **الراء** tek bir asıldır; o da toplama, hapsetme ve men etmedir. **أبو عمرو** dedi: **الحَصِير** yan taraftır. **الأصمعيّ** dedi: **الحصير**, devenin ve atın yanında enlemesine görünen damar ile yanın kesildiği yere kadar onun üstünde kalan kısımdır; işte o **الحصير**’dir. Hangisi olursa olsun, zikrettiğimiz toplama cinsindendir; çünkü o, kaburgaların toplandığı yerdir.
  Ve **الحَِصر**: dilsizliktir; sanki söz ondan hapsedilmiş ve men edilmiştir. Ve **الحَصَر**: göğüs darlığıdır. Bâbdandır([15]) **الحُصْر**; o, karın tutulmasıdır; ondan **حُصِر** ve **أُحْصِر** denir. Ve **الناقة الحَصُور**: idrar yolu dar olan devedir; kıyas birdir. **الإحصار** ise, hacının hastalık([16]) veya benzeriyle Beyt’ten alıkonulmasıdır. Bir topluluk der ki: hastalık onu **حَصَره**, düşman onu **أحصره**.
  **أبو عبيدٍ** **أبي عمرو**’dan rivayet etti: **حَصَرَني** şey ve **أحصرني**; beni hapsettiği zaman. Ve **ابنِ ميّادة**’nin sözünü zikretti:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])
**حَصَره** ve **أحصره** hakkında söz, bende son derece karışıktır; çünkü bir topluluk ikisini bir araya getirir, başkaları ayırır; ayıranın ayırması da, birleştirenin birleştirmesi de zikrettiğimiz kıyası bozucu değildir; bilakis işin tamamı hapsetmeye delâlet eder.
Bâbdandır: kadınlara gelmeyen **الحَصُور**; bir topluluk dedi ki: o, mef‘ûl mânasında **فَعول**’dür; sanki **حَصِر** yani hapsedildi. Başkaları dedi ki: o, kadınları reddedendir([18]); sanki onlardan kendisi geri durmuş; nitekim “**رجل حَصُورٌ**” denir; ihsanını hapsettiği ve meclis arkadaşlarının çıkardığını çıkarmadığı zaman. **الأخطل** dedi:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])
Bâbdandır: sırda **الحَصِر**; o, onu ketmeden kimsedir. **جرير** dedi:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])
Aziz ve celil olanın sözü ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8] içindeki **الحصير**, hapishanedir. **لبيد**’in sözündeki **الحصير**:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  o, meliktir. Ve **الحصَار**: doldurulup eyerin ön kısmına konulan yastıktır; denir: **احتَصَرْت** deveyi **احتصارا**([22]).

([1]) A‘şâ’nın divanı 27 ve Lisân (**حصف**). Divanda: “إلى **مخضرة**”.

([2]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; divanında 32. Beyit iki beyitten derlenmiştir; ikisi de şunlardır:
Ve eğer **مستهدف**’e saplarsan *** **المجسة**’si **العبير** ile kabarmış, **مقرمد**
Ve eğer çekip çıkarırsan, **مستحصف**’tan çekip çıkarırsın *** **الحزور**’un **الرشاء** ile, **المحصد**’u (çekip çıkarması gibi)

([3]) Beyit, Hızâne (1: 459) ve Sîbeveyh’in Kitabı’nda (1: 359) olduğu üzere, Amr b. Ku‘âs el-Murâdî’nindir. Lisân’da (**حصل**) nisbesiz olarak okumuştur. “**رجل**”de i‘râbın üç vechi vardır.

([4]) **الثفاريق**: **ثفروق**’un cem‘idir; **الثاء** **المثلثة**’nin zammesiyle; o, **البسرة** ve **التمرة**’nin hunisidir. Asılda ve Lisân’da: “**تغاريقه**”, tahriftir. Muhaṣṣaṣ’ta (11: 121): “**البسر** belirginleşip hunileri bittiğinde ve yuvarlandığında: ‘**حصل** النخل’ denir; o da **الحصل**’dir.”

([5]) Lisân ve Muhaṣṣaṣ’ta, zaruret için **الصاد**’ın sükûnuna delil getirilmiştir; onu Lisân’da (**سدا**) da böyle okumuştur.

([6]) Beyit Lisân’da (**حصم**).

([7]) Bu lafız, tedavüldeki mu‘cemlerde vârid olmamıştandır. **الدابة**, müzekker de söylenir müennes de.

([8]) Hamâse’de, Merzûkî şerhi 208’de, İyâs b. Kubaysa et-Tâî’ye nisbet edilmiştir.

([9]) Hassân divanı 324 ve Lisân (**حصن**، **رزن**). Onu, Müminlerin annesi Âişe hakkında söyler.

([10]) Beşîr el-Ferîrî’nindir; Lisân’da (**حصى**) olduğu üzere.

([11]) Ka‘b b. Sa‘d el-Ganevî’nindir; Lisân’da (**حصى**) olduğu üzere. Ezherî, Tarafe’ye dikkat çekmiştir; o, divanında s.52’dedir.

([12]) Zü’r-Rumme divanı 345 ve Lisân (**هدل**).

([13]) Lisân’da “**الحصب**”ı zikretmemiştir. Kâmûs’ta: “Ve **ككتف**: soğuğundan dolayı yağı çıkmayan süt.”

([14]) Tırimmâh’ındır; divanında 113 ve Lisân (**خوم**). “**مثل**” kelimesi asıldan düşmüştür. Onu ispat etmek, (خام 237) ve Lisân’da gelecek olandır. Divanda:
İnsanlar ancak ekinin bitkisi gibi; ne zaman olgunlaşırsa, **محتصده** gelir.

([15]) Asılda: “Ve o, babdandır.”

([16]) Asılda: “**عرض**”; doğrusu, Mücmel’dendir.

([17]) Beyit Mücmel’de ve Lisân’da (**شغل**).

([18]) Asılda: “**يأتي النساء**”.

([19]) Ahtal divanı 116 ve Lisân (6: 2، 51).

([20]) Cerîr divanı 578 ve Lisân (**حصر**); Lisân’da muharref olarak vârid olmuştur.

([21]) Beyit tamamıyla, Lebîd divanı 29’da olduğu üzere:
Ve bir makam; boyunları galip gelmiş; sanki onlar *** **الحصير**’in ucunda duran cinlerdir.

([22]) Böylece **حصره** ve **أحصره** de denir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ص ف
في وجهها كلف وفي جلدها حصف وهو بثر صغار‏.‏
وقد حصف جلـده فهـو حصـف وأحصفـه الحـر‏.‏
وأحصـف حبلـه فاستحصـف وحبـل محصـف ومستحصـف وقد أحصف الحائك نسجه‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ فيـه حصافـة وهـي ثخانـة العقـل والرأي ورجل حصيف وقد حصف رأيه واستحصف ورأى وأمر محصف ومستحصف‏.‏
قال العجاج‏:‏ وقال‏:‏ بمستحصف باقٍ من الرأي مبرم واستحصف عليه الزمان‏:‏ اشتد‏.‏
وفرج مستحصف‏:‏ ضيق‏.‏
وأحصف الفرس‏:‏ اشتد عدوه وفرس محصف محصب‏.‏
وبينهما حبل محصف أي إخاء ثابت‏.‏

##### Türkçe

ح ص ف
Onun yüzünde **كلف** ve onun derisinde **حصف** vardır; o, küçük kabarcıklardır.
Ve onun derisi **حصف** oldu; artık o **حصـف**tir; ve sıcağın onu **أحصف** etmesi (vardır).
Ve onun ipini **أحصـف** etti; böylece **استحصـف** oldu; ve **حبل محصـف** ve **مستحصـف** ip (vardır); ve dokumacı dokumasını **أحصف** etti.
Ve mecazdandır: onda **حصافـة** vardır; o, aklın ve görüşün kalınlığıdır; ve **رجل حصيف** (vardır); ve onun görüşü **حصف** oldu ve **استحصف** oldu; ve **رأى** ve **أمر محصف** ve **مستحصف** (vardır).
**العجاج** dedi: ve dedi: “**بمستحصف**; görüşten kalıcı, sağlamlaştırılmış (bir şey)” ve zaman onun üzerine **استحصف** etti: şiddetlendi.
**وفرج مستحصف**: dardır.
Atı **أحصف** etti: koşusu şiddetlendi; ve **فرس محصف محصب** (vardır).
Ve ikisinin arasında **حبل محصف** vardır; yani sabit bir kardeşlik.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَصافةُ: ثَخانةُ العَقْل. حَصُفَ، بالضم، حَصافةً إذا كان جَيِّدَ الرأْيِ مُحْكَم العقل، وهو حَصِفٌ وحَصِيفٌ بَيِّنُ الحَصافةِ. والحَصِيفُ: الرجل الـمُحْكَمُ العقل؛ قال:
حَدِيثُك في الشِّتاءِ حدِيثُ صَيْفٍ،
وشَتْوِيُّ الحَدِيثِ إذا تَصِيفُ
فَتَخْلِطُ فيه مِن هذا بهذا،
فَما أَدْرِي أَأَحْمَقُ أَمْ حَصِيفُ؟
فأَمّا حَصِفٌ فعلى النسَبِ، وأَما حَصِيفٌ فعلى الفِعْل. وفي كتاب عُمر إلى أَبي عُبيدة، رضي اللّه عنهما: أَن لا يُمْضِيَ أَمـْرَ اللّهِ إلا بَعِيدَ الغِرَّةِ حَصِيفَ العُقدة؛ الحَصِيفُ: الـمُحكمُ العقل، وإحْصافُ الأَمـْرِ: إحْكامُه، ويريد بالعُقْدة ههنا الرأْيَ والتدْبير، وكل مُحْكَم لا خَلَلَ فيه حَصِيفٌ. ومُحْصَفٌ: كثِيفٌ قويٌّ. وثوب حَصِيفٌ إذا كان محكم النسج صَفِيقَه، وأَحْصَفَ الناسِج نسْجَه.
ورأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ، وقد اسْتَحْصَفَ رأْيهُ إذا اسْتَحْكَم، وكذلك الـمُسْتَحْصِدُ. واسْتَحْصَفَ الشيءُ: اسْتَحكَمَ. ويقال: اسْتَحْصَفَ القومُ واسْتَحْصَدُوا إذا اجتمعوا؛ قال الأَعشى:
تأْوِي طَوائِفُها إلى مَحْصُوفةٍ
مَكْروهةٍ، يَخشَى الكُماةُ نِزالَها
قال الأَزهري: أَراد بالـمَحْصُوفة كَتِيبَةً مجْمُوعة وجعلها مَحْصُوفةً من حُصِفتْ، فهي مَحْصُوفةٌ. قال الأَزهري: وفي النوادر حَصَبْتُه عن كذا وأَحْصَبْتُه وحَصَفْتُه وأَحْصَفْتُه وحَصَيته وأَحْصَيتُه إذا أَقْصَيْتَه. وإحْصافُ الأَمـْرِ: إحْكامُه. وإحْصاف الحبلِ: إحكامُ فَتْلِه. والـمُحْصَفُ من الحِبالِ: الشَّدِيدُ الفَتْلِ، وقد اسْتَحْصَفَ. والـمُسْتَحْصِفةُ: المرأَة الضَّيِّقةُ اليابسةُ، قيل: وهي التي تَيْبَسُ عند الغِشْيانِ وذلك مـما يُسْتَحَبُّ. وفَرْجٌ مُسْتَحْصِفٌ أَي ضَيِّق. واسْتَحَْصَفَ علينا الزمانُ: اشتدّ. واسْتَحْصَفَ القومُ: اجتمعوا. والإحْصافُ: أَن يَعْدُوَ الرجلُ عَدْواً فيه تَقارُبٌ. وأَحْصَفَ الفرسُ والرجلُ إذا عَدَا عَدْواً شديداً، وقال اللحياني: يكون ذلك في الفرس وغيره مـما يعدو، وقيل: الإحْصافُ أَقْصَى الحُضْر؛ قال العجاج: ذارٍ إذا لاقَى العَزازَ أَحْصَفَا،
وإن تَلَقَّى غَدَراً تَخَطْرَفا
والذَّرْوُ: الـمَرُّ الخَفِيفُ، والغَدَرُ: ما ارْتَفَعَ من الأَرض وانْخَفَض، ويقال: الكثيرُ الحجارة. وفرس مِحْصَفٌ وناقة مِحْصافٌ؛ شاهِدُه قول عبد اللّه بن سمعان التَّغْلَبيّ:
وسَرَيْتُ لا جَزِعاً ولا مُتَهَلِّعاً،
يَعْدُو برَحْلي جَسْرةٌ مِحْصافُ
والحَصَفُ: بَثْرٌ صِغار يقِيحُ ولا يَعْظُم وربما خرج في مَراقِّ البَطْنِ أَيام الحرّ، وقد حَصِفَ جِلده، بالكسر، يَحْصَفُ حَصَفاً. وقال أَبو عبيد: حَصِفَ يَحْصَفُ حَصَفاً وبَثِرَ وجهُه يَبْثَرُ بَثَراً. وقال الجوهري: الحَصَفُ الجَرَبُ اليابس، والحصيفة الحيَّةُ؛ طائيّة.

##### Türkçe

**الحَصافةُ**: aklın kalınlığıdır. **حَصُفَ**, ötre ile, **حَصافةً** (olarak) eğer iyi görüşlü, aklı sağlamlaştırılmış olursa; ve o **حَصِفٌ** ve **حَصِيفٌ**dur, **الحَصافةِ**si açık (olan).

Ve **الحَصِيفُ**: aklı sağlamlaştırılmış adam; dedi ki:
حديثُك في الشِّتاءِ حدِيثُ صَيْفٍ،
وشَتْوِيُّ الحَدِيثِ إذا تَصِيفُ
فَتَخْلِطُ فيه مِن هذا بهذا،
فَما أَدْرِي أَأَحْمَقُ أَمْ حَصِيفُ؟

Şu hâlde **حَصِفٌ** ise nisbet üzerinedir; **حَصِيفٌ** ise fiil üzerinedir. Ve Ömer’in kitabında Ebû Ubeyde’ye, Allah ikisinden de razı olsun: Allah’ın emrini ancak gafletten uzak, düğümü sağlam **حَصِيفَ العُقدة** (olan) (kimse) yürürlüğe koysun; **الحَصِيفُ**: aklı sağlam (olan)dır. Ve **إحْصافُ الأَمـْرِ**: onun sağlamlaştırılmasıdır; ve burada **العُقْدة** ile görüşü ve tedbiri kasteder. Ve içinde hiçbir gedik olmayan her sağlam (şey) **حَصِيفٌ**dur. Ve **مُحْصَفٌ**: yoğun, güçlüdür. Ve **ثوب حَصِيفٌ** eğer dokuması sağlam, kalını (olursa); ve dokumacı dokumasını **أَحْصَفَ** etti.

Ve **رأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ**; ve görüşü sağlamlaşınca onun görüşü **اسْتَحْصَفَ** etmiştir; ve كذلك **الـمُسْتَحْصِدُ**. Ve **اسْتَحْصَفَ الشيءُ**: sağlamlaştı. Ve denir: kavim toplandığında **اسْتَحْصَفَ القومُ** ve **اسْتَحْصَدُوا**; dedi ki el-A‘şâ:
تأْوِي طَوائِفُها إلى مَحْصُوفةٍ
مَكْروهةٍ، يَخشَى الكُماةُ نِزالَها

El-Ezherî dedi: **الـمَحْصُوفة** ile toplanmış bir taburu kastetti ve onu **حُصِفتْ**’ten **مَحْصُوفةً** kıldı; o hâlde o **مَحْصُوفةٌ**dur. El-Ezherî dedi: Ve nevâdirde: “şundan onu uzaklaştırdığında” **حَصَبْتُه** عن كذا ve **أَحْصَبْتُه** ve **حَصَفْتُه** ve **أَحْصَفْتُه** ve **حَصَيته** ve **أَحْصَيتُه** (denir), eğer onu uzaklaştırdıysan. Ve **إحْصافُ الأَمـْرِ**: onun sağlamlaştırılmasıdır. Ve **إحْصاف الحبلِ**: onun bükümünü sağlamlaştırmaktır. Ve iplerden **الـمُحْصَفُ**: bükümü şiddetli (olan)dır; ve (o) **اسْتَحْصَفَ** etmiştir.

Ve **الـمُسْتَحْصِفةُ**: dar, kuru kadın; denildi: o, cima sırasında kuruyan (kadın)dır; ve bu, sevilir (şey)lerdendir. Ve **فَرْجٌ مُسْتَحْصِفٌ**: yani dar.

Ve “zaman bize karşı şiddetlendi” (demek) **اسْتَحَْصَفَ علينا الزمانُ**dur. Ve **اسْتَحْصَفَ القومُ**: toplandılar. Ve **الإحْصافُ**: adamın, içinde yakınlık bulunan bir koşuşla koşmasıdır. Ve at ve adam, şiddetli bir koşuşla koştuğunda **أَحْصَفَ**; ve el-Lihyânî dedi: bu, at ve koşan diğer şeylerde olur. Ve denildi: **الإحْصافُ** en uç **الحُضْر**dır; el-Accecc dedi:
ذارٍ إذا لاقَى العَزازَ أَحْصَفَا،
وإن تَلَقَّى غَدَراً تَخَطْرَفا

Ve **الذَّرْوُ**: hafif geçiştir; ve **الغَدَرُ**: yerden yükselip alçalan (şey)dir; ve denir: çok taşlı (yer). Ve **فرس مِحْصَفٌ** ve **ناقة مِحْصافٌ**; bunun şahidi, Abdullah b. Sem‘ân et-Teğlibî’nin sözü:
وسَرَيْتُ لا جَزِعاً ولا مُتَهَلِّعاً،
يَعْدُو برَحْلي جَسْرةٌ مِحْصافُ

Ve **الحَصَفُ**: irinlenen ve büyümeyen küçük kabarcıklardır; ve bazen sıcak günlerinde karnın ince derilerinde çıkar. Ve derisi **حَصِفَ**, kesre ile, **يَحْصَفُ حَصَفاً**. Ebû Ubeyd dedi: **حَصِفَ يَحْصَفُ حَصَفاً**; ve yüzü kabarcıklandı: **بَثِرَ وجهُه يَبْثَرُ بَثَراً**. Cevherî dedi: **الحَصَفُ** kuru uyuzdur; ve **الحصيفة** yılandır; Tâî (lehçesi)dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ص ف * * الحَصَفُ * الجرب اليابس

##### Türkçe

* ح ص ف * * **الحَصَفُ** * kuru uyuzdur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَصُفَ
1 حَصُفَ حصف , aor. حَصُفَ , (S, K,) inf. n. حَصَافَةٌ, (S, TA,) [app., in its primary and proper sense, It was, or became, compact, or firm and close; said of a rope, and of a web, and the like: see its part. n., حَصِيفٌ; and see also 10. ― -b2- And hence,] (tropical:) He (a man, TA) was, or became, firm, or sound, in intellect or sense; (S, K, TA;;) or strong in intellect, and good in judgment. (TA.) -A2- حَصِفَ, aor. حَصَفَ , inf. n. حَصَفٌ, It (the skin, S, TA, or the body, or person, Msb) was, or became, affected with dry mange or scab: (S, K, TA:) or broke out with small pustules, (Msb, TA,) like the smallpox, (Msb,) generating matter, or thick purulent matter, and not becoming large; sometimes coming forth in the soft parts of the belly in the days of heat. (TA.)

احصف
4 احصف احصف أحصف حصف , (K,) inf. n. اـِحْصَافٌ, (S,) He twisted a rope firmly, strongly, or compactly. (S, K.) And احصف نَسْجَهُ [He made his weaving, or his web, compact; or firm and close; or close in texture, and strong: see the pass. part. n. below]: said of a weaver. (TA.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) He established, or settled, or he did, performed, or executed, an affair, firmly, solidly, soundly, or well. (S, K, TA.) ― -b3- (tropical:) He (a man, and a horse,) passed, went, or went along, quickly, or swiftly: (S, K:) or raised the pebbles in his running: (Sgh, K:) or went with short steps, but quickly: (ISk, K:) or he (a horse) ran quickly, with short steps, at the utmost rate of the pace termed حُضْر. (AO, TA.) -A2- احصفهُ الحَرُّ, inf. n. as above, The heat caused pustules [such as are termed حَصَف] to come forth upon his body, or person. (TA.)

استحصف
10 استحصف استحصف It (a thing, S, TA) was, or became, firm, strong, compact, sound, or free from defect: (S, K, TA:) properly said of a rope, as meaning it was, or became, firmly, strongly, or compactly, twisted: and ― -b2- tropically said of judgment [as meaning (tropical:) it was, or became, firm, strong, sound, or good]: and of an affair [as meaning (tropical:) it was, or became, established, or settled, or done, performed, or executed, firmly, solidly, soundly, or well]. (TA. [See also حَصُفَ.]) ― -b3- (tropical:) It (the vulva) was, or became, narrow, and firm, or tough, on the occasion of جِمَاع. (K, TA.) The quality thus denoted is approved; and the woman possessing it is termed ↓ مُسْتَحْصِفَةٌ. (TA.) ― -b4- (tropical:) It (time, or fortune,) pressed hardly, or severely, (S, K, TA,) عَلَيْهِ upon him. (S, TA.) ― -b5- (assumed tropical:) It (a company of men) collected, or congregated. (TA.)

حَصَفٌ
حَصَفٌ حصف Dry mange or scab: (S, K:) or small pustules, [like the small-pox, (see حَصِفَ,)] that generate matter, or thick purulent matter, and do not become large; sometimes coming forth in the soft parts of the belly in the days of heat. (TA.)

حَصِفٌ
حَصِفٌ حصف : see حَصِيفٌ. -A2- Also part. n. of حَصِفَ. (Msb.)

حَصِيفٌ
حَصِيفٌ حصيف Anything firm, strong, compact, sound, and free from defect. (TA.) A garment, or piece of cloth, compactly, or firmly and closely, woven: (TA:) or dense; concealing [what is within it]: (Kf, TA:) and ↓ مُحْصَفٌ [in like manner] signifies dense and strong. (TA.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) Firm, or sound, in intellect or sense; (S, K, TA;) and ↓ حَصِفٌ signifies the same; and firm in judgment; [or possessing firmness, or soundness, of intellect and judgment; for] it is a possessive epithet: and the former is said to signify strong in intellect, and good in judgment. (TA.) حَصِيفُ العُقْدَةِ, occurring in a letter of 'Omar, means (assumed tropical:) [Firm] in judgment, and in the management, conducting, ordering, or regulating, of affairs. (TA.)

مُحْصَفٌ
مُحْصَفٌ محصف : see حَصِيفٌ. ― -b2- [Hence,] بَيْنَهُمَا حَبْلٌ مُحْصَفٌ (tropical:) Between them two is a firm tie of brotherhood. (TA.)

مُحْصِفٌ
مُحْصِفٌ محصف A horse that goes in the manner denoted by the verb احصف; (K;) as also ↓ مِحْصَفٌ (S, K) and ↓ مِحْصَافٌ; (K;) [or] the last is applied to a she-camel: (S:) the fem. of the first is with ة. (TA.)

مِحْصَفٌ
مِحْصَفٌ محصف : see what next precedes.

مِحْصَافٌ
مِحْصَافٌ محصاف : see what next precedes.

مُسْتَحْصِفٌ
مُسْتَحْصِفٌ مستحصف A narrow فَرْج [or vulva]. (S.) See also 10.

##### Türkçe

**حَصُفَ**
1 **حَصُفَ** حصف, muzâri‘ **حَصُفَ**, (S, K,) mastar ismi **حَصَافَةٌ**, (S, TA,) [görünüşe göre, aslî ve hakikî mânasında, O, sıkı; yahut sağlam ve bitişik oldu; bir ip hakkında, bir dokuma hakkında ve benzeri hakkında söylenir: onun ism-i fâiline, **حَصِيفٌ**’e bak; ve ayrıca 10’a da bak. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecaz:) O (bir adam, TA) akılda yahut duyuda sağlam; yahut sağlam oldu; (S, K, TA;;) yahut akılda kuvvetli ve hükümde iyi. (TA.) -A2- **حَصِفَ**, muzâri‘ **حَصَفَ**, mastar ismi **حَصَفٌ**, O (deri, S, TA, yahut beden, yahut şahıs, Msb) kuru uyuz yahut kabuk ile etkilenmiş; yahut etkilenmiş oldu: (S, K, TA:) yahut çiçek hastalığı gibi, (Msb,) cerahat yahut koyu irinli cerahat meydana getiren ve büyümeyen küçük kabarcıklarla döküntü çıkardı; bazen sıcak günlerinde karnın yumuşak kısımlarında ortaya çıkar. (TA.)

**احصف**
4 **احصف** احصف **أحصف** حصف, (K,) mastar ismi **اـِحْصَافٌ**, (S,) O, bir ipi sağlamca, kuvvetlice, yahut sıkıca büktü. (S, K.) Ve **احصف نَسْجَهُ** [O, dokumasını yahut ağını sıkı yaptı; yahut sağlam ve bitişik; yahut dokusu sık ve kuvvetli yaptı: aşağıdaki ism-i mef‘ûle bak]: bir dokumacı hakkında söylenir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) O, bir işi sağlamca, katı bir surette, sahihçe, yahut iyi bir şekilde tesis etti, yahut yerleştirdi, yahut yaptı, yerine getirdi, yahut icra etti. (S, K, TA.) ― -b3- (mecaz:) O (bir adam ve bir at) hızlıca yahut süratle geçti, gitti, yahut yürüdü: (S, K:) yahut koşmasında çakılları kaldırdı: (Sgh, K:) yahut kısa adımlarla, fakat hızlı gitti: (ISk, K:) yahut o (bir at) **حُضْر** diye adlandırılan yürüyüşün en son hızında, kısa adımlarla hızlı koştu. (AO, TA.) -A2- **احصفهُ الحَرُّ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Sıcak, bedeninde yahut şahsında **حَصَف** diye adlandırılan kabarcıkların çıkmasına sebep oldu. (TA.)

**استحصف**
10 **استحصف** استحصف O (bir şey, S, TA) sağlam, kuvvetli, sıkı, sahih, yahut kusurdan beri oldu; yahut oldu: (S, K, TA:) aslında bir ip hakkında, sağlamca, kuvvetlice, yahut sıkıca bükülmüş oldu; mânasında söylenir: ve ― -b2- mecazen hüküm hakkında [mecaz: o, sağlam, kuvvetli, sahih, yahut iyi oldu; mânasında]: ve bir iş hakkında [mecaz: o, sağlamca, katı bir surette, sahihçe, yahut iyi bir şekilde tesis edilmiş, yahut yerleştirilmiş, yahut yapılmış, yerine getirilmiş, yahut icra edilmiş oldu; mânasında]. (TA. [Ayrıca **حَصُفَ**’e de bak.]) ― -b3- (mecaz:) O (ferc) **جِمَاع** vaktinde dar ve sağlam, yahut sert oldu; yahut oldu. (K, TA.) Böylece delâlet edilen vasıf beğenilmiştir; ve onu taşıyan kadına ↓ **مُسْتَحْصِفَةٌ** denir. (TA.) ― -b4- (mecaz:) O (zaman, yahut talih) ona karşı şiddetle, yahut ağır bir şekilde bastırdı, (S, K, TA,) **عَلَيْهِ** onun üzerine. (S, TA.) ― -b5- (farz edilen mecaz:) O (bir erkekler topluluğu) toplandı, yahut bir araya geldi. (TA.)

**حَصَفٌ**
**حَصَفٌ** حصف Kuru uyuz yahut kabuk: (S, K:) yahut çiçek hastalığı gibi, (**حَصِفَ**’e bak,) cerahat yahut koyu irinli cerahat meydana getiren ve büyümeyen küçük kabarcıklar; bazen sıcak günlerinde karnın yumuşak kısımlarında ortaya çıkar. (TA.)

**حَصِفٌ**
**حَصِفٌ** حصف: **حَصِيفٌ**’e bak. -A2- Ayrıca **حَصِفَ**’ın ism-i fâilidir. (Msb.)

**حَصِيفٌ**
**حَصِيفٌ** حصيف Sağlam, kuvvetli, sıkı, sahih ve kusurdan beri olan her şey. (TA.) Sıkıca, yahut sağlam ve bitişik bir surette dokunmuş bir elbise, yahut kumaş parçası: (TA:) yahut yoğun; [içinde olanı] örten: (Kf, TA:) ve ↓ **مُحْصَفٌ** [aynı şekilde] yoğun ve kuvvetli mânasına gelir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) Akılda yahut duyuda sağlam; (S, K, TA;) ve ↓ **حَصِفٌ** de aynı mânaya gelir; ve hükümde sağlam; [yahut akıl ve hükmün sağlamlığına yahut sahihliğine sahip; zira] o, sahiplik bildiren bir sıfattır: ve birincinin, akılda kuvvetli ve hükümde iyi mânasına geldiği söylenir. (TA.) **حَصِيفُ العُقْدَةِ**, ‘Ömer’in bir mektubunda vârid olup, (farz edilen mecaz:) hükümde ve işlerin idaresinde, yürütülmesinde, düzenlenmesinde, yahut tanzim edilmesinde [sağlam] demektir. (TA.)

**مُحْصَفٌ**
**مُحْصَفٌ** محصف: **حَصِيفٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **بَيْنَهُمَا حَبْلٌ مُحْصَفٌ** (mecaz:) İkisi arasında kardeşliğin sağlam bir bağı vardır. (TA.)

**مُحْصِفٌ**
**مُحْصِفٌ** محصف **احصف** fiilinin delâlet ettiği tarzda giden bir at; (K;) ve ayrıca ↓ **مِحْصَفٌ** (S, K) ve ↓ **مِحْصَافٌ**; (K;) [yahut] sonuncusu bir dişi deveye uygulanır: (S:) birincinin müennesi ة iledir. (TA.)

**مِحْصَفٌ**
**مِحْصَفٌ** محصف: bir önce gelen şeye bak.

**مِحْصَافٌ**
**مِحْصَافٌ** محصاف: bir önce gelen şeye bak.

**مُسْتَحْصِفٌ**
**مُسْتَحْصِفٌ** مستحصف Dar bir **فَرْج** [yahut vulva]. (S.) Ayrıca 10’a da bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَصِفَ
حَصِفَ A ( n. ac. حَصَف 4 ),
a.  Had the dry mange or scab.

حَصُفَ
حَصُفَ U ( n. ac. حَصَاْفَة 22t ),
a.  Was firm, compact, solid; was sound in judgment.

أَحْصَفَ
أَحْصَفَ IV ,
a.  Made firm, compact.

b.  Settled, executed with ability.

c.  Went at a canter or quick run.

اِسْتَحْصَفَ
اِسْتَحْصَفَ X ,
a.  Was firm, solid well made; was well executed.

حَصَف
حَصَف 4 ,
a.  Dry mange or scab.

حَصِف
حَصِف 5 ,
a.  see 25 .

حَصَاْفَة
حَصَاْفَة 22t ,
a.  Firmness, soundness of judgment.

حَصِيْف
حَصِيْف 25 ,
a.  Firm, sound in judgment.

##### Türkçe

**حَصِفَ**
**حَصِفَ** A ( n. ac. **حَصَف** 4 ),
a. Kuru uyuz veya kabuk (hastalığı) vardı.

**حَصُفَ**
**حَصُفَ** U ( n. ac. **حَصَاْفَة** 22t ),
a. Sağlam, sıkı, katı idi; hükümde sağlam idi.

**أَحْصَفَ**
**أَحْصَفَ** IV ,
a. Sağlam, sıkı yaptı.

b. Yerine oturttu, maharetle icra etti.

c. Rahvan yahut hızlı koşu ile gitti.

**اِسْتَحْصَفَ**
**اِسْتَحْصَفَ** X ,
a. Sağlam, katı, iyi yapılmış idi; iyi icra edilmiş idi.

**حَصَف**
**حَصَف** 4 ,
a. Kuru uyuz veya kabuk.

**حَصِف**
**حَصِف** 5 ,
a. 25’e bak.

**حَصَاْفَة**
**حَصَاْفَة** 22t ,
a. Sağlamlık, hükümde sağlamlık.

**حَصِيْف**
**حَصِيْف** 25 ,
a. Sağlam, hükümde sağlam.
