# حصل (ح-ص-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hasal : Buğday başağından ayrılmış buğday yığını demektir

- Harfler: ح - ص - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَحُصِّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D8%B5%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | وَفُعِّلَ | Ve özü çıkarıldı | 1 | 1 | [100:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/ayet/100:10.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Okun ön yarısına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حصل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md), [ميز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2.md), [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | [بدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Maden cevherini topraktan, daneyi kabuk ve samandan ayıklayıp geriye kalıcı ve somut özü bırakmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iç dünyasında gizlenen niyet, duygu ve yönelişlerin kabuğundan soyularak nihai bir bakiye halinde açığa çıkarılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sürecin, hesabın veya ameliyatın sonunda posanın atılıp asıl verimin, net sonucun ve kalıcı cevherin tespiti |
| Kritik Hata Riski | Kökü basitçe nötr bir meydana gelme veya salt toplama sayıp içteki özün kabuktan ayrıştırılması boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حص | Sıkıştırma, kuşatma, sınırlandırarak ayırma ve katı bir kalıntı bırakma; bu kök [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) biçiminde ekinin biçilip toplanmasında, [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md) biçiminde kuşatıp daraltmada, [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) biçiminde korunaklı alana kapatmada ve [حصحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AD%D8%B5.md) biçiminde gerçeğin perdesinden sıyrılıp açığa çıkmasında görülür. | ل | Ayıklanıp ayrıştırılan unsurun bir hedefe bağlanarak kalıcı bir ürün, bakiye veya hasıla niteliği kazanması ve toplanıp sabitlenmesi. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nesneyi dış çevresinden tecrit etme, sınır çekerek koruma altına alma ve ayrıştırma hamlesini başlatır. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sınırlandırılan şeyin içindeki özü yakalama, sıkıştırma ve posasından çekip çıkarma kuvvetini temsil eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Açığa çıkarılan özü belirli bir yerde toplama, sabit bir hedefe ulaştırma ve nihai bir sonuç olarak bağlama hareketini tamamlar. |
| حصل | Bir bütünü çitle çevirip sınırlandırarak (ح), içerisindeki saklı unsuru sıkıştırıp çekip çıkarmak (ص) ve elde edilen kalıcı özü derleyip bir sonuca bağlamak (ل). |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Maden taşının kırılarak altın ve gümüşün taştan ve topraktan ayrıştırılması; harman yerinde buğdayın saman ve kabuktan ayıklanıp saf tane olarak toplanması; kuşun yediklerini kursağında biriktirmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında amellerin ilahi huzurda özlerine ayrıştırılmasını bu kökle tasvir eder: وكل امرئ يوما سيعلم سعيه / إذا حصلت عند الإله الحصائل |
| Erken Arapça kullanım | Bir hesap veya işlem sonrasında fazlalıkların düşülüp elde kalan net miktarı ifade etmek için kullanılır (حاصل الشيء); ayrıca atın otla birlikte toprak yutması sonucu toprağın midesinde tortulaşıp kalması hastalığına (حصل الفرس) denir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Dîvânu Lebîd.

### Sami etimolojik katman

Arapça حصل kökü, merkezi Sami dillerinde ayrıştırma, kabuktan çıkarma, ürün elde etme ve tortunun çökelerek kalması semantik alanında şekillenir. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök dizilimi sınırlı veya ikincil kullanımlarda görülürken, kökün taşıdığı çekirdek anlam ziraat ve madencilik terimleriyle, özellikle tahılın harmanlanması ve cevherin ayrıştırılması eylemleriyle örtüşür. İkili حص tabanı genel Sami dairesinde sertleşme, çakıl/taş gibi katı cisimlerin ayrışması ve sınırlandırma anlamlarını muhafaza eder; Arapçada son harf olan lâm ile zenginleşerek elde edilen saf neticenin, kalıntının veya hasılanın toplanması anlamında özelleşmiştir. Bu doğrultuda kök, bir sürecin yıpratıcı ve ayıklayıcı evrelerinden sonra geriye kalan en dayanıklı ve saf unsuru belirtir.

Güven: Güçlü

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حص ikili çekirdeğinden türeme | Sıkıştırma ve sınırlama tabanına bağlama ve sabitleme işlevinin eklenmesiyle özün ayrıştırılması anlamı doğmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Orta Sami ziraat/maden kelimeleri | Danenin samandan, cevherin taştan ayrılması ve dipte bakiye kalmasıyla ilişkili semantik paylaşım. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök akrabalıkları | Toplama, ayıklama ve depolama fiilleriyle örtüşen ilksel tabanlar. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حصل | Anlamlı | Özün ayrıştırılıp toplanması | Posadan arındırılan kalıcı neticenin meydana çıkması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| حلص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım dışı (mühmel) sayılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| [صحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84.md) | Anlamlı | Seste pürüz ve kısıklık | Ses tellerinin daralması veya zorlanmasıyla boğuk ses çıkması. | Fonetik daralma; Kur'an'da geçmez. |
| [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) | Anlamlı | Düzgün, uygun ve yararlı olma | Bozulmanın giderilip bir şeyin fıtratına ve amacına uygun hale gelmesi. | Kalb ve ortak ıslah alanı; Kur'an'da geçer. |
| [لحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%B5.md) | Anlamlı | Darlaşma ve sıkışma | Mekânın veya durumun insanı sıkıştırıp hapsetmesi. | Sıkışma çekirdeği; Kur'an'da geçmez. |
| لصح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kaydı bulunmayan terkip. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حصل | Merkez | Özü çıkarma ve sabitleme | Ayıklama sürecinden sonra geriye kalan saf ve kalıcı bakiyeyi ifade eder. | Kabuk ve posadan ayrışan nihai cevherdir. |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Bir araya getirme | Dağınık parçaları nitelik ayrımı yapmaksızın bir yere yığmaktır. | Ayıklama ve arındırma şartı içermez. |
| [ميز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2.md) | Komşu | Ayırt etme ve tasnif | İyiyi kötüden, parçaları birbirinden ayırıp sınıflara koymaktır. | Ayrıştırmaya odaklanır; bakiye olarak toplamayı şart koşmaz. |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Komşu | Saflaşma ve kurtulma | Karışımlardan büsbütün sıyrılarak katışıksız hale gelmektir. | Karışımdan kurtulma haline odaklanır. |
| [بدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%AF.md) | Zıt | Dağıtma ve telef etme | Bir arada bulunanı parçalayarak saçmak ve yok etmektir. | Hasıl olanın toplanıp kalmasının tam zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حصل | Bir şeyin özünün çıkması ve sabit kalması | Kabuğun gidip cevherin açığa çıkması ve toplanması. | Kesin |
| Latince | resultare, extrahere | Sonuç olarak ortaya çıkmak, özünü çekip çıkarmak | resultare geri sıçrayan neticeyi, extrahere ise maden veya posadan özü çekmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | yield, extract, realize | Hasıla vermek, özünü çıkarmak, gerçekleşmek | yield ürün ve netice boyutunu, extract ise kabuktan ayıklama fiilini karşılar. | Güçlü |
| Almanca | erbringen, kristallisieren | Sonuç vermek, ayrışıp billurlaşmak | Sürecin sonunda katı ve net bir sonucun ortaya çıkışını verir. | Güçlü |
| Fransızca | résulter, récolter | Neticelenmek, hasat etmek | Hasadın toplanması ve bir işlemden çıkan net bakiye vurgulanır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُصِّلَ (Edilgen mazi fiil) | Göğüslerde gizlenen niyetlerin, sırların ve amellerin özünün kabuğundan ayıklanıp net bir bakiye halinde ortaya serilmesi | Ahirette insanın iç dünyasının bütünüyle tasnif edilip hakikatinin apaçık kılınması bağlamı; Âdiyat [100:10](https://lisan.digital/tr/ayet/100:10.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi ve fiil teorisi | Zaten var olan veya gerçekleşmiş bir şeyin yeniden meydana getirilmeye çalışılmasının imkânsızlığı (tahsîlü’l-hâsıl). | Bir durumun kesinleşmiş, sabit bir varlık kazanması. |
| Fıkıh | Zekat, vergi ve gelir hukuku | Zekat ve vergilerin görevlilerce toplanması, maldan elde edilen net kâr ve gelirin (hasılat) tespiti. | Ayrıştırılmış net kazancın tahsil edilmesi. |
| Tefsir | Âdiyat Suresi 10. ayet | Kalplerdeki iman, nifak, niyet ve yönelişlerin dış görünüşten sıyrılarak somut bir biçimde ayrıştırılması. | Niyetlerin kabuğundan çıkarılıp amellerin özüyle tartılması. |
| Hadis | İlim ve amel neticesi | İlim öğrenme ameliyesi (tahsîlü'l-ilm) ve amellerin kalpte bıraktığı nihai izin belirlenmesi. | Çaba sonucu elde edilen kalıcı kazanım. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi yargı ve niyet muhasebesi | İhlasın nifaktan ayrışması | Hakiki dinî değerin ortaya çıkarılması | Amellerin dış kabuğu değil, kalpte biriken niyet ve nifak posasının elenip saf cevherin kalması. | Kesin |
| İlmi | Akıl yürütme ve araştırma | Çıkarım ve hülasa | Bilginin neticeye kavuşturulması | Dağınık verilerin elenerek hipotezden kesin ve kalıcı bir bilginin (tahsil) elde edilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve denetim | Hesap verebilirlik | İcraatların nihai çıktısının tespiti | Siyasi söylemlerin ve vaatlerin elenip toplumun elinde kalan somut icraat bakiye ve sonuçlarının görülmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve maliye | Hasılat ve net kâr | Giderler düşüldükten sonraki net değer | Ham maddeden veya üretim maliyetinden sonra elde kalan saf kâr, rekolte ve toplanan gelir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ekstraksiyon ve net bakiye (kristalizasyon) | Kimyada bir karışımın çözücüler vasıtasıyla posasından ayrılarak saf bileşenin çöktürülmesi veya matematikte sadeleştirmelerden sonra kalan net bakiye. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Niyet tahlili ve içerik analizi | Psikoloji ve sosyolojide bireyin veya toplumun dışsal savunma mekanizmaları elendiğinde dipte yatan temel dürtü ve saiklerin ortaya çıkarılması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Türkçedeki 'hasıl olmak' (ortaya çıkmak, meydana gelmek) veya sadece 'tahsil etmek' (para toplamak) kalıplarına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir madenin veya danenin tabi tutulduğu tasfiye gibi, insanın bütün varlığının elenip içindeki niyet ve sırların ayrıştırılarak net bir ürün halinde meydana konması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdiyat Suresi 10. ayetteki eylemi sıradan bir 'içindekilerin bilinmesi' veya 'ortaya saçılması' sanmak; oysa ayet cerrahi veya kimyasal bir arındırma gibi özü kabuktan ayıran ilahi bir tasnifi anlatır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahiret tasavvurunda insanın sadece zahiri amelleriyle değil, bu amelleri doğuran göğüsteki saklı niyetlerin saflık derecesiyle hesaba çekileceğini en somut metaforla bildirdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerinin tasvir edildiği, kabirlerin deşilmesi ve kalplerin yoklanmasını konu edinen hesap ve kıyamet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet ve amellerin şekli çokluğunun yeterli olduğu zannını yıkar; hesaba konu olan asıl şeyin amelin posası değil, geriye kalan ihlas ve niyet cevheri olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Maden cevherini topraktan, daneyi kabuğundan ayıklayıp geriye kalıcı ve toplanmış bir öz bırakma eylemi.
- Soyut anlam: Bir süreçten veya hesaplaşmadan sonra bütün dış unsurların elenmesiyle hakiki niyetin, mahiyetin ve sonucun billurlaşması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki brüt girdilerin işlenerek net çıktıya, kalıcı hasılaya ve nihai değere dönüştürülme mekanizması.
- LaTeX modeli: $$ Y = \Phi(X \setminus P) $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $X$ insanın iç dünyasında taşıdığı tüm ameller, duygular ve fiiller bütününü; $P$ bu bütüne karışmış olan geçici hevesleri, gösterişi, bahaneleri ve dış kabuğu (posayı); $\setminus$ küme farkı işlemini yani ayıklama ve tecrit sürecini; $\Phi$ ilahi tasfiye ve açığa çıkarma operatörünü; $Y$ ise kabuktan ayrıştırılmış, toplanmış ve ilahi huzurda sabit kalmış nihai hasılayı temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Adiyat 100:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/ayet/100:10.md) — وَحُصِّلَ

وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ

Meal (IK): Göğüslerde bulunanların derlenip toparlanacağını?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hasal : Buğday başağından ayrılmış buğday yığını demektir. Hasl elde etmek manasına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد واللام معهما
ح ص ل، ص ل ح، ل ح ص، ص ح ل مستعملات
حصل:
حَصَلَ يحصُل حُصُولاً: أي بَقِيَ وثَبَتَ وذَهَبَ ما سِواهُ من حِسابٍ أو عَمَلٍ ونحوه فهو حاصل. والتحصيلُ: تَمييز ما يحصُل. والأسمُ: الحَصليةُ، قال لبيد:
وكلُّ امرئٍ يَوماً سيَعلَم سَعْـيَه		إذا حُصِّلَتْ عند الإِله الحصائل
ويُرَوى: إذا كُشِّفَت عند الإِله. وحَوْصَلةُ الطائر: معرُوف. والحَوْصلةُ: طَيْرٌ أعظَمُ من طَيْر الماء طَويل العُنُقِ، بَحْريَّةٌ جُلُودُها بيضٌ تُلْبَسُ، ويُجمَع حَواصِل. والحَوْصَلُ: الشاةُ التي عَظُمَ ما فَوقَ سُرَّتِها من بَطْنها ويقال: احوَنْصَلَ الطَيْرُ: إذا ثَنَى عُنَقَه وأخرَجَ حوصلته.
صحل:
الصحلّ: صَوْتٌ فيه بُحَّة، صَحِل صوتُه فهو أصحَلُ الصَوْت.
صلح:
الصَلاحُ: نقيض الطلاح. ورجل صالح في نفسه ومُصلِحٌ في أعماله وأمُوره. والصُّلْحُ: تصالُحُ القوم بينهم. وأصلَحْتُ إلى الدابَّة: أحْسَنْتُ إليها. والصِّلْحُ: نهر بمَيْسان.
لحص:
اللَّحْصُ والتَلحيصُ: استقصاء خَبَر الشيء وبيانه، لَحَصَ لي فلان خَبَرك وأمْرَكَ أي بَيَّنَه شَيئاً شَيئاً. وقال في بعض الوصف: أَمْرُ مَناقِع النّزّ ومواقع الرّزّ، حبُّها لا يُجَزُّ، وقصبها يهتزّ، وكتَبْتَ كتابي هذا وقد حَصَّلتُه ولحَّصتْهُ وفَصَّلُته ووَصَّلْتُه وترّصته وفَصَّصْته مُحَصَّلاً مُلَحَّصاً مُفَصَّلاً مُوَصَّلاً مُتَرَّصاً مُفصّصا، وبعض يقول مُلَخَّصاً بالخاء.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **اللام** onlarla beraber

**ح ص ل**، **ص ل ح**، **ل ح ص**، **ص ح ل** kullanımdadırlar.
**حصل**:
**حَصَلَ** **يحصُل** **حُصُولاً**: yani kaldı ve sabit oldu ve ondan başka olan, hesap veya amel ve benzeri şeylerden gitti; o hâlde o, **حاصل**dır. Ve **التحصيلُ**: meydana gelen şeyi ayırt etmektir. Ve isim: **الحَصليةُ**; Lebîd dedi ki:
Ve her kişi bir gün çabasını elbette bilecektir		**الحصائل** ilâhın yanında **حُصِّلَتْ** edildiği zaman
Ve rivayet olunur: ilâhın yanında **كُشِّفَت** edildiği zaman. Ve kuşun **حَوْصَلةُ**si: bilinen(şey)dir. Ve **الحَوْصلةُ**: su kuşundan daha büyük, uzun boyunlu, denizî bir kuştur; derileri beyazdır, giyilir; ve **حَواصِل** diye cem‘ olunur. Ve **الحَوْصَلُ**: karnından göbeğinin üst tarafı büyüyen koyundur. Ve denilir: **احوَنْصَلَ الطَيْرُ**: boynunu büktüğü ve **حوصلته**sini çıkardığı zaman.

**صحل**:
**الصحلّ**: içinde boğukluk bulunan bir sestir; **صَحِل** onun sesi, o hâlde o, sesçe **أصحَلُ**dur.

**صلح**:
**الصَلاحُ**: **الطلاح**ın zıddıdır. Ve (bir) adam, kendi nefsinde **صالح** ve işlerinde ve işlerinde **مُصلِحٌ**dir. Ve **الصُّلْحُ**: kavmin kendi aralarında barışmasıdır. Ve **أصلَحْتُ إلى الدابَّة**: ona iyilik ettim. Ve **الصِّلْحُ**: Meysân’da bir nehirdir.

**لحص**:
**اللَّحْصُ** ve **التَلحيصُ**: bir şeyin haberini sonuna kadar araştırmak ve onu açıklamaktır; falan bana senin haberini ve işini **لَحَصَ** etti, yani onu şey şey açıkladı. Ve bazı vasıfta dedi: **أَمْرُ مَناقِع النّزّ ومواقع الرّزّ، حبُّها لا يُجَزُّ، وقصبها يهتزّ**، ve ben bu kitabımı yazdım; hâlbuki onu **حَصَّلتُه** ve onu **لحَّصتْهُ** ve onu **فَصَّلُته** ve onu **وَصَّلْتُه** ve onu **وترّصته** ve onu **فَصَّصْته**; **مُحَصَّلاً** **مُلَحَّصاً** **مُفَصَّلاً** **مُوَصَّلاً** **مُتَرَّصاً** **مُفصّصا** (olarak). Ve bazısı **مُلَخَّصاً** der, **الخاء** ile.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَصَّلْتُ الشيء تَحْصيلاً. وحاصِلُ الشيء ومَحْصوله: بقيَّته. والحصائِلُ: البقايا، الواحدة حَصيلةٌ. والمُحَصِّلَةُ: المرأةُ التي تُحَصِّلُ تراب المعدِن. وتَحْصيلُ الكلام: ردُّه إلى محصوله. والحصيلُ: نبتٌ. وقد حصِلَ الفرسُ حَصَلاً، إذا اشتكى بطنَه من أكل تُراب النبت.
والحَصَلُ أيضاً: البلحُ قبل أن يشتدّ وتظهر ثَفاريقُه، الواحدة حَصَلَةٌ. وقد أحْصَل النخلُ. والحُصالَةُ بالضم: ما يَبقى في الأنْدَرِ من الحَبّ بعد ما يُرْفَعُ الحَبُّ؛ وهو الكُناسة.

##### Türkçe

**حَصَّلْتُ** şeyi **تَحْصيلاً** (olarak) elde ettim. Ve şeyin **حاصِلُ**’i ve **مَحْصوله**’u: onun artığıdır. Ve **الحصائِلُ**: artıklardır; teki **حَصيلةٌ**’dir. Ve **المُحَصِّلَةُ**: maden toprağını toplayıp elde eden kadındır. Ve sözün **تَحْصيلُ**’i: onu **محصوله**’una geri döndürmektir. Ve **الحصيلُ**: bir bitkidir. Ve at **حَصَلاً** olarak **حصِلَ**; yani bitki toprağı yemekten karnı ağrıdıysa.

Ve **الحَصَلُ** ayrıca: sertleşmeden ve **ثَفاريقُه** ortaya çıkmadan önceki hurmadır; teki **حَصَلَةٌ**’dir. Ve hurma ağacı **أحْصَل** etti. Ve ötre ile **الحُصالَةُ**: tahıl kaldırıldıktan sonra harman yerinde tahıldan kalan şeydir; o, süprüntüdür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ل
حصل ، لحص ، صلح ، صحل : مستعملة .
حصل : قال الليث : تقول : حَصَلَ الشيءُ يحصلُ حُصولاً ، قال : والحاصِل من كل شيءٍ : ما بقي وثبَتَ وذهب ما سواه يكون من الحساب والأعمال ونحوِها . والتحصيل : تمييز ما يَحصُل ، والاسم الحَصِيلَةُ . وقال لبيد : وكل امرىءٍ يَوْماً سَيُعْلم سَعْيُه إذا حُصِّلت عند الإله الحصائِلُ وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( ? لْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِى ? لصُّدُورِ ) ( العَاديَات : 10 ) أي بُيِّن . وقال غيره : مُيِّزَ . وقال بعضهم : جُمِعَ . الليث : الحَوْصَلة : حَوْصَلَة الطَّائر ، ويقال للشاة التي عَظُم من بطنها ما فوق سُرَّتها حَوْصلٌ وأنشد : أو ذات أَوْنَيْن لها حَوْصلُ قال : والطائر إذا ثَنَى عُنُقه وأخرج حَوْصَلَته يقال : قد احوَنْصَل . وقال أبو النَّجم : وأصبَح : الروضُ لَوِيّاً حَوْصَلهُ وحَوْصلُ الروض : قَرَارُه ، وهو أبطؤها هَيْجاً ، وبه سُمِّيت حوصلةُ الطائر ، لأنها قرار ما يأكله .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : زَاوِرةُ القَطَاة : ما تحمل فيه الماء لفراخها ، وهي حَوْصَلتها ، قال : والغَرَاغِرُ : الحَوَاصِلُ ، ويقال : حَوْصلَة وحَوْصلَّة وحَوْصِلاء ممدود بمعنى واحد . أبو زيد : الحَوْصلَّةُ للطير بمنزلة المعدة للإسنان ، وهي المصارين لِذي الظِّلْفِ والخُفِّ ، والقانصةُ من الطير تُدْعَى الْجِرِّيئَةُ مهموزة على فِعِّيلَة . وقال ابن شميل : من أدواء الخيل : الحَصَلُ والقَصَلُ ، قال : والحَصَلُ : سَفُّ الفرسِ التُّرابَ من البَقْل فيجتمِعُ منه ترابٌ في بطنه فيقتله ، قال : فإن قَتَله الحصَلُ قيل : إنه لَحَصِلٌ . وقال ابن الأعرابي : الحَصلُ في أولاد الإبل : أن تأكل التراب ، ولا تُخرِجَ الجِرَّة وربما قتَلها ذلك . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : وفي الطعام مُرَيْرَاؤه وحَصَلُه وغَفَاه وفَغَاهُ وحُثَالتُه وحُفالتُه بمعنى واحد . قال : وحصَّلَ النخل إذا استدار بلَحُه . وقال غيره : أحصل القومُ فهم مُحْصِلون إذا حصَّلَ نخْلُهم : وذلك إذا استبان البُسْرُ وتدحْرَج . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحاصل : ما خَلَصَ من الفِضَّة من حجارة المَعْدِن ، ويقال للذي يُخَلِّصه مُحَصِّل ، وأنشد : أَلاَ رَجُلٌ جَزَاهُ الله خيراً يَدُلُّ عَلَى مُحَصِّلةٍ تُبِيتُ أي تُبِيتُني عندها لأُجَامِعها صحل : قال الليث : الصّحَل . صَوتٌ فيه بُحَّة ، يقال : صَحِلَ صوتُه صَحَلاً فهو صَحِلُ الصوت . وفي صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حين وصَفَتْه بها أُمُّ مَعْبَد : ( وفي صوتِه صَحَلٌ ) أرادت أنَّ فيه كالبُحّة ، وهو ألاّ يكون حادّاً . وقال ابن شُمَيل : الأصْحَل : دون الأبَحّ ، إنما الصَّحَل : جُشوءٌ في الصوت إذا لم يكن صافياً وليس بالشديد ، ولكنه حَسَنٌ ، يوصف به الظِّباء ، وأنشد : إن لها لَسَائقاً إن صَحَّا لا صَحِلَ الصوتِ ولا أَبَحّا إذا السُّقَاةُ عَرَّدُوا أَلَحَّا صلح : الليث : الصُّلْح : تَصالُح القوم بينهم ، والصَّلاَح : نقيض الفساد ، والإصلاح : نقيض الإفساد ، ورجُلٌ صالح : مُصلحٌ ، والصالح في نفسه ، والمصلح في أعماله وأُموره ، وتقول : أصلحتُ إلى الدابة إذا أحسنتَ إليها . والصِّلْحُ : نهر بمَيْسان . ويقال : صلَح فلانٌ صُلُوحاً وصَلاحاً ، وأنشد أبو زيد : فكيفَ بأطرافي إذا ماشَتَمْتَني وما بعد شَتْم الوالدين صُلُوح والصِّلاَح بمعنى المصالحة ، والعرب تؤنِّثها ، ومنه قول بِشْر بن أبي خازم : يَسُومون الصِّلاح بذاتِ كَهْفٍ وما فيها لهم سَلَعٌ وَقَارُ وقوله : وما فيها أي في المصالحة ولذلك أنّث الصِّلاَح .
وصَلاَحِ : اسم لِمَكَّة على فَعَالِ . والمصْلَحَةُ : الصَّلاَح . وتصالح القوم واصّالحوا واصطلحوا بمعنى واحد . لحص : قال الليث : اللَّحْص والتَّلْحِيص : استقصاءُ خبر الشيء وبيانه ، تقول : قد لحص لي فلان خبرَك وأمرَك إذا بيّن ذلك كله شيئاً بعد شيء ، وكتب بعض الفصحاء إلى بعض إخوانه كتاباً في بعض الوصف فقال : وقد كتبت كتابي هذا إليك وقد حَصَّلتُه ولَحّصْتُه وفَصَّلته ووصّلْتُه وبعض يقول : لَخَّصتُه بالخاء . وأخبرني المنذري أنه سأل أبا الهيثم عن قول أُمَيَّة بن أبي عائذ الهُذَليّ : قد كنتُ ولاَّجاً خروجاً صَيْرَفا لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لحَاص فقال : لحَاص أخرجه مُخْرَجَ قَطَام وحَذَامِ ، قال وقوله : لم تَلْتَحِصْنِي أي لم تُثَبِّطْنِي . يقال : لحصتُ فلاناً عن كذا ، والْتَحصْتُه أي حَبَسْتُه وثَبَّطْتُه . قال : وأخبرني الحرّاني عن ابن السكيت في قوله : لم تَلْتَحِصْني أي لم أَنْشَب فيها . ولَحَاصِ فَعَال منه . غيره : لَحِصَتْ عينُه والْتَحَصَتْ إذا الْتَزَقَت من الرَّمَص . وقال اللِّحياني : الْتَحَصَ فُلانٌ البيضَةَ إذا تَحَسَّاها ، والتحصَ الذئبُ عينَ الشاة ، والْتَحَصَ بيضَ النَّعَام إذا شَرِبَ ما فيها من المحِّ والبياضِ .

##### Türkçe

ح ص ل
**حصل** , **لحص** , **صلح** , **صحل** : kullanımdadır.

**حصل** : Leys dedi: Dersin ki: **حَصَلَ** şey **يَحْصُلُ** **حُصولاً**; dedi: ve her şeyden **الحاصِل**: geri kalan ve sabit kalan, ondan başkası giden şeydir; hesaplardan, amellerden ve benzerlerinden olur. Ve **التحصيل**: **ما يَحْصُل**’ün ayırt edilmesidir; isim **الحَصِيلَةُ**’dır. Lebîd dedi:
Ve her kişi bir gün çabasını mutlaka bilecektir,
ilah katında **الحصائِلُ** elde edilip çıkarıldığında.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: (وَحُصِّلَ مَا فِى الصُّدُورِ) (العَاديَات: 10) yani: açıklandı. Başkası dedi: ayırt edildi. Bazıları dedi: toplandı. Leys: **الحَوْصَلة**: kuşun **حَوْصَلَة**’sidir; ve karnından göbeğinin üst tarafı büyüyen koyuna **حَوْصلٌ** denir; ve şu beyit okundu:
Ya da iki güç sahibi, onun bir **حَوْصلُ**’ü vardır.
Dedi: Kuş boynunu büker ve **حَوْصَلَته**’sini çıkarırsa “**قد احوَنْصَل**” denir. Ebû’n-Necm dedi:
Ve sabahladı: çayır, **حَوْصَلهُ**’si eğri-büğrü (olmuş).
Ve çayırın **حَوْصلُ**’ü: onun tabanıdır; o, onun en yavaş kabaranıdır; ve bununla kuşun **حوصلة**’si adlandırıldı; çünkü o, yediğinin karar yeridir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **زَاوِرةُ القَطَاة**: yavruları için suyu taşıdığı şeydir; o, onun **حَوْصَلتها**’sıdır. Dedi: ve **الغَرَاغِرُ**: **الحَوَاصِلُ**’dir. Ve denir ki: **حَوْصلَة** ve **حَوْصلَّة** ve **حَوْصِلاء** (uzatılmış) tek bir mânâdadır. Ebû Zeyd: Kuş için **الحَوْصلَّةُ**, insanlara göre mide menzilesindedir; ve o, tırnaklı ve toynaklı için bağırsaklardır. Ve kuştan **القانصةُ**, **الْجِرِّيئَةُ** diye adlandırılır; hemzeli olarak **فِعِّيلَة** vezni üzerinedir. İbn Şümeyl dedi: Atların hastalıklarından: **الحَصَلُ** ve **القَصَلُ**; dedi: ve **الحَصَلُ**: atın, ottan toprağı yutmasıdır; ondan toprağı karnında toplanır da onu öldürür. Dedi: Eğer **الحصَلُ** onu öldürürse “o, **لَحَصِلٌ**’dir” denir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Deve yavrularında **الحَصلُ**: toprağı yemesi ve gevişi çıkarmamasıdır; bazen bu onu öldürür. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Yiyecekte onun **مُرَيْرَاؤه**’su ve **حَصَلُه**’u ve **غَفَاه**’ı ve **فَغَاهُ**’u ve **حُثَالتُه**’u ve **حُفالتُه**’u tek bir mânâdadır. Dedi: Hurma ağacını **حصَّلَ** etti; yani onun taze hurması yuvarlaklaştığında. Başkası dedi: Kavim **أحصل** etti; onlar **مُحْصِلون**’dur; onların hurması **حصَّلَ** ettiğinde: bu, **البُسْرُ** belirginleşip yuvarlandığında olur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحاصل**: maden taşlarından gümüşten arınıp çıkan şeydir; onu arındırana **مُحَصِّل** denir. Ve şu beyit okundu:
Dikkat, Allah’ın ona hayırla karşılık vereceği bir adam yok mu,
geceleyen bir **مُحَصِّلةٍ**’ye delâlet etsin;
yani: onun yanında beni geceletsin ki onunla birleşeyim.

**صحل** : Leys dedi: **الصّحَل**: içinde bir kısıklık bulunan sestir; “**صَحِلَ** sesi **صَحَلاً**” denir; o, **صَحِلُ الصوت**’tur. Resûlullah’ın (صلى الله عليه وسلم) sıfatında, Ümmü Ma‘bed’in onunla onu vasfettiği sırada: (Ve sesinde **صَحَلٌ** vardır) dedi; onunla, onda kısıklık gibi bir şey bulunduğunu kastetti; o, keskin olmamasıdır. İbn Şümeyl dedi: **الأصْحَل**: **الأبَحّ**’tan aşağıdır; ancak **الصَّحَل**: ses saf olmadığında seste bir pürüzlenmedir; şiddetli değildir, fakat güzeldir; onunla ceylanlar vasfedilir. Ve şu beyit okundu:
Onun mutlaka bir sürücüsü vardır; eğer bağırsa,
ne **صَحِلَ الصوتِ** ne de **أَبَحّا** (olur);
sulayıcılar uzaklaşıp ısrar ettiklerinde.

**صلح** : Leys: **الصُّلْح**: kavmin kendi aralarında barışmasıdır; **الصَّلاَح**: fesadın zıddıdır; **الإصلاح**: ifsadın zıddıdır. Ve **رَجُلٌ صالح**: ıslah edici; ve kendi nefsinde salih olan; ve **المصلح**: amellerinde ve işlerinde (ıslah edici)dir. Ve dersin ki: “**أصلحتُ إلى الدابة**” yani ona iyi davrandığında. Ve **الصِّلْحُ**: Meysân’da bir nehirdir. Ve denir ki: falan **صلَح** **صُلُوحاً** ve **صَلاحاً**; Ebû Zeyd şu beyiti okudu:
Bana sövdüğünde uçlarım nasıl olur,
ana-babaya sövmeden sonra **صُلُوح** yoktur.
Ve **الصِّلاَح** musalaha mânâsınadır; Araplar onu müennes yapar. Ondan, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
Zât-ı Kehf’te **الصِّلاح**’ı pazarlık ederler,
orada onlar için ne **سَلَعٌ** vardır ne **وَقَارُ**.
Ve onun sözü: “orada” yani musalahada; bunun için **الصِّلاَح**’ı müennes yaptı.

Ve **صَلاَحِ**: **فَعَالِ** üzere Mekke’nin bir ismidir. Ve **المصْلَحَةُ**: **الصَّلاَح**’tır. Kavim **تصالح** etti, **اصّالحوا** etti ve **اصطلحوا** etti: tek bir mânâdadır.

**لحص** : Leys dedi: **اللَّحْص** ve **التَّلْحِيص**: bir şeyin haberini sonuna kadar araştırmak ve onu açıklamaktır. Dersin ki: “Falan, senin haberini ve işini bana **لحص** etti” yani bunu hepsini, şey şey, birbiri ardınca açıkladığında. Fasihlerden biri, kardeşlerinden birine bazı vasıf hakkında bir mektup yazdı da dedi: “Bu mektubumu sana yazdım; onu **حَصَّلتُه** ve **لَحّصْتُه** ve **فَصَّلته** ve **وصّلْتُه**.” Bazıları der ki: “Onu **لَخَّصتُه** (خ ile).” Münzirî bana haber verdi: Ebû’l-Heysem’e Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin sözü hakkında sorduğunu:
“Gerçekten ben, girişli çıkışlı, sarraf (gibi) bir çıkış (sahibi) idim;
beni **حَيْصَ بَيْصَ** **لحَاص** ile **تَلْتَحِصْنِي** etmediniz.”
Dedi ki: **لحَاص**’ı **قَطَام** ve **حَذَامِ**’ın çıkarılışı gibi çıkardı. Dedi: ve onun sözü “**لم تَلْتَحِصْنِي**” yani beni gevşetmediniz. Denir ki: “Falanı şundan **لحصتُ**” ve “onu **الْتَحصْتُه**” yani onu hapsettim ve onu gevşettim. Dedi: ve Harrânî bana, İbnü’s-Sikkît’ten, onun sözü hakkında haber verdi: “**لم تَلْتَحِصْني**” yani ona yapışıp kalmadım. Ve **لَحَاصِ** bundan **فَعَال**’dır. Başkası: Gözü **لَحِصَتْ** ve **الْتَحَصَتْ**; yani çapaktan yapıştığında. Lihyânî dedi: Falan yumurtayı **الْتَحَصَ** etti; yani onu yudum yudum içti. Ve kurt, koyunun gözünü **التحصَ** etti. Ve devekuşunun yumurtasını **الْتَحَصَ** etti; yani içindeki sarıyı ve beyazı içti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والصاد وما يثلثهما)
  (حصف) الحاء والصاد والفاء أصلٌ واحد، وهو تشدُّدٌ يكون في الشيءِ وصلابةٌ وقوَّة. فيقال لرَكانة العقْل حصافة، وللعَدْوِ الشديد إحصاف. يقال فرسٌ مِحْصَفٌ وناقة مِحْصافٌ. ويقال كتيبة محصوفةٌ، إذا تَجمَّع أصحابُها وقلّ الخَلَل فيهم. قال الأعشى:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])  ويقال "مخصوفة"، وهذا له قياسٌ آخر وقد ذكر في بابه. ويقال استحصَفَ على بني فلانٍ الزّمانُ، إذا اشتدّ. وفرْجٌ مستحصِفٌ. وقال:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])  والحَصَف: بَثْر صِغارٌ يَستحصِف لها الجِلْد.
  (حصل) الحاء والصاد واللام أصلٌ واحد منقاس، وهو جمع الشيء، ولذلك سمِّيت حَوصلةُ *الطائر؛ لأنّه يجمع فيها. ويقال حصَّلت الشيءَ تحصيلا. وزعم ناسٌ من أهل اللغة أنّ أصل التحصيل استخراجُ الذهب أو الفضّة من الحجر أو من تراب المَعدِن؛ ويقال لفاعله المحصِّل. قال:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])  فإن كان كذا فهو القياسُ، والباب كلُّه محمول عليه.
  والحَصَل: البلح قبل أن يشتدّ ويظهر ثَفارِيقُه، الواحدةُ حَصَلة. قال:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  السّدَى: البَلَح الذاوي، الواحدة سَداة. وهذا أيضاً من الباب، أعني الحصَل، لأنه حُصِّل من النخلة.
  ومما شذّ عن الباب وما أدري ممّ اشتقاقه، قولهم: حَصِلَ الفرسُ، إذا اشتكى بَطْنَهُ عن أكل التُّراب.([5])
  (حصم) الحاء والصاد والميم أصلٌ قليل الكَلِم، إلاّ أنه تكسُّر في الشيء، يقال: انحصم العود، إذا انكسر. قال ابن مُقْبل:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])  ومما اشتقّ منه حُصام([7]) الدّابة، وهو رُدَامه. والقياس قريب.
  (حصن) الحاء والصاد والنون أصلٌ واحد منقاس، وهو الحفظ والحِياطة والحِرز. فالحِصن معروف، والجمع حصون. والحاصِن والحَصَان: المرأة المتعفِّفة الحاصنةُ فرْجَها. قال:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])  وقال حسّان في الحَصان:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])  والفعل من هذا حَصُن. قال أحمد بن يحيى ثعلب: كلّ امرأةٍ عفيفة فهي مُحْصَنة ومُحْصِنة، وكل امرأة متزوِّجةٍ فهي محصَنة لا غير. قال: ويقال لكلِّ ممنوعٍ مُحْصَن، وذكر ناسٌ أنّ القُفْل يسمَّى مُحْصَناً. ويقال أحْصَنَ الرّجُل فهو مُحْصَنٌ. وهذا أحدُ ما جاء على أفعل فهو مُفْعَل.
  (حصو/ي) الحاء والصاد والحرف المعتل ثلاثة أصول: الأول المنع، والثاني العَدُّ والإطاقة، والثالث شيءٌ من أجزاء الأرض.
  فالأوَّل الحصو. قال الشيبانيّ: هو المنع؛ يقال حصوته أي منعته. قال:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])  والأصل الثاني: أحصيت الشيءَ، إذا عَدَدْته وأطْقته. قال الله تعالى: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. وقال تعالى: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].
  والأصل الثالث: الحصى، وهو معروف. يقال أرضٌ مَحْصاةٌ، إذا كانت ذاتَ حصَى. وقد قيل حَصِيتْ تَحْصَى.
  ومما اشتقّ منه الحصاة؛ يقال ما له حصاةٌ، أي ما له عقل. وهو من هذا؛ لأن في الحصى قوةً وشدّة. والحصاة: العقل، لأنّ به تماسُكَ الرّجل وقوّة نفسه. قال:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])  ويقال لكلِّ قطعةٍ من المسك حَصَاة؛ فهذا تشبيهٌ لا قياس.
  وإذا هُمِز فأصْله تجمُّع الشيء؛ يقال أحصأتُ الرّجلَ، إذا أروَيته من الماء، وحَصِئَ هو. ويقال حَصأ الصبيُّ من اللبن، إذا ارتضَعَ حتى تمتلئَ مَعِدته، وكذلك الجَدْي.
  (حصب) الحاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من أجزاء الأرض، ثم يشتقّ منه، وهو الحصباء، وذلك جنسٌ من الحَصَى. ويقال حَصَبْتُ الرّجلَ بالحَصبَاء. وريحٌ حاصب، إذا أتَتْ بالغُبار. فأمّا الحَصْبَةُ فَبثْرةٌ تخرج بالجَسدِ، وهو مشبَّه بالحَصْباء. فأمَّا المُحَصَّب بمِنىً فهو موضع الجِمار. قال ذو الرمة:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])  يريد نفر اليمانينَ حين ينْصرفون. والهديل هاهنا: أصوات الحمام. أراد أنّها ذَكَرت الطير في أهلها فحنّت إليها.
  ومن الباب الإحصاب: أن يُثِير الإنسانُ الحصَى في عَدْوِه. ويقال أرض مَحْصَبَةٌ، ذاتُ حَصْباء. فأمّا قولُهم حَصَّب القوم عن صاحبهم *يُحَصِّبون، فذلك تَوَلِّيهِمْ عنه مسرِعين كالحاصب، وهي الريح الشديدة. فهذا محمولٌ على الباب.
  ويقال إنّ الحصِبَ من الألبان الذي لا يُخرِج زُبدَه، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنه كأنه من بَرْده يشتدّ حتى يصير كالحصباء فلا يُخرج زُبْداً([13]).
  (حصد) الحاء والصاد والدال أصلان: [أحدهما] قطْع الشيء، والآخر إحكامه. وهما متفاوتان.
  فالأول حصدتُ الزّرعَ وغيرَه حَصْدا. وهذا زمَنُ الحَصاد والحِصاد. وفي الحديث: "وهَلْ يكُبُّ الناسَ على مَناخِرِهم في النار إلا حصائدُ ألسنتهم". فإن الحصائد جمع حَصِيدة، وهو كلُّ شيءٍ قيل في الناس باللِّسان وقُطِع به عليهم. ويقال حَصَدْتُ واحتصَدْت، والرجل محتصِد. قال:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])  والأصل الآخر قولهم حَبْلٌ مُحْصَدٌ، أي مُمَرٌّ مفتول.
ومن الباب شجرةٌ حَصْداء، أي كثيرة الورق؛ ودِرْع حصداء: مُحْكَمة؛ واستحصدَ القومُ، إذا اجتَمَعوا.
   (حصر) الحاء والصاد والراء أصلٌ واحد، وهو الجمع والحَبْس والمنع. قال أبو عمرو: الحَصِير الجَنْبُ. قال الأصمعيّ: الحصير ما بين العِرْق الذي يظهر في جنب البعير والفَرَس معترضاً، فما فوقه إلى منقطع الجنب فهو الحصير. وأيَّ ذلك [كان] فهو من الذي ذكرناه من الجَمْع، لأنّه مجمع الأضلاع.
  والحَِصر: العَيُّ، كأنَّ الكلام حُبِس عنه ومُنِع منه. والحَصَر: ضِيقُ الصَّدْر. ومن الباب([15]) الحُصْر، وهو اعتقال البَطْن؛ يقال منه حُصِر وأُحْصِر. والناقة الحَصُور، وهي الضيِّقة الإحليل؛ والقياس واحد. فأمَّا الإحصار فأن يُحْصَرَ الحاجُّ عن البيت بمرضٍ([16]) أو نحوه. وناسٌ يقولون: حَصَره المرض وأحصره العدُوّ.
  وروى أبو عبيدٍ عن أبي عمرو: حَصَرَني الشيء وأحصرني، إذا حبَسني، وذكر قول ابنِ ميّادة:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])  والكلام في حَصَره وأحصره، مشتبهٌ عندي غايةَ الاشتباه؛ لأنّ ناساً يجمعون بينهما وآخرون يَفْرِقون، وليس فَرْقُ مَنْ فَرَقَ بينَ ذلك ولا جَمْعُ مَن جمعَ ناقضاً القياسَ الذي ذكرناه، بل الأمرُ كلُّه دالٌّ على الحبْس.
ومن الباب الحَصُور الذي لا يأتي النِّساء؛ فقال قوم: هو فَعول بمعنى مفعول، كأنّه حَصِر أي حُبِس. وقال آخرون: هو الذي يأبَى النساء([18]) كأنّه أحجَمَ هو عنهنَّ، كما يقال رجل حَصُورٌ، إذا حَبَس رِفدَه ولم يُخْرِجْ ما يخرجه النّدامَى. قال الأخطل:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])  ومن الباب الحَصِر بالسِّرّ، وهو الكتوم له. قال جرير:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])  والحصير في قولـه عز وجل: ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8]، وهو المحْبِس. والحصير في قول لبيد:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  هو الملك. والحصَار: وِسادةٌ تحشَى وتجعل لقادمة الرَّحْل؛ يقال احتَصَرْت البعير احتصارا([22]).

----------------------------------------------------------------------
([1]) ديوان الأعشى 27 واللسان (حصف). وفي الديوان: "إلى مخضرة".
([2]) للنابغة الذبياني في ديوانه 32، والبيت ملفق من بيتين وهما:
وإذا طعنت في مستهدف *** رابى المجسة بالعبير مقرمدوإذا نزعت نزعت من مستحصف *** نزع الحزور بالرشاء المحصد([3]) البيت لعمرو بن قعاس المرادي، كما في الخزانة (1: 459) وكتاب سيبويه (1: 359). وأنشده في اللسان (حصل) بدون نسبة. وفي "رجل" أوجه الإعراب الثلاثة.
([4]) الثفاريق: جمع ثفروق، بضم الثاء المثلثة، وهو قمع البسرة والتمرة. وفي الأصل واللسان: "تغاريقه"، تحريف. وفي المخصص (11: 121): "إذا استبان البسر ونبت أقماعه وتدحرج قيل حصل النخل، وهو الحصل".
([5]) استشهد به في اللسان والمخصص على تسكين الصاد للضرورة، وأنشده كذلك في اللسان (سدا).
([6]) البيت في اللسان (حصم).
([7]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. والدابة، يذكر ويؤنث.
([8]) نسب في الحماسة بشرح المرزوقي 208 إلى إياس بن قبيصة الطائي.
([9]) ديوان حسان 324 واللسان (حصن، رزن). يقوله في شأن أم المؤمنين عائشة.
([10]) لبشير الفريري، كما في اللسان (حصى).
([11]) لكعب بن سعد الغنوي، كما في اللسان (حصى). ونبه الأزهري إلى طرفة، وهو في ديوانه ص52.
([12]) ديوان ذي الرمة 345 واللسان (هدل).
([13]) لم يذكر "الحصب" في اللسان. وفي القاموس: "وككتف: اللبن لا يخرج زبده من برده".
([14]) للطرماح في ديوانه 113 واللسان (خوم). وكلمة "مثل" ساقطة من الأصل. وإثباتها مما سيأتي في
(خام 237) واللسان. وفي الديوان:
إنما الناس مثل نابتة الزر *** ع متى يأن يأت محتصده([15]) في الأصل: "وهو من الباب".
([16]) في الأصل: "عرض"، صوابه من المجمل.
([17]) البيت في المجمل واللسان (شغل).
([18]) في الأصل: "يأتي النساء".
([19]) ديوان الأخطل 116 واللسان (6: 2، 51).
([20]) ديوان جرير 578 واللسان (حصر)، وورد محرفا في اللسان.
([21]) البيت بتمامه كما في ديوان لبيد 29:
ومقامة غلب الرقاب كأنهم *** جن لدى طرف الحصير قيام([22]) وكذلك يقال حصره وأحصره.

ـ

##### Türkçe

(حâ ve **الصاد** ve ikisini üçlü kılan şeyin bâbı)
  (**حصف**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyde bulunan bir katılaşma, sertlik ve kuvvettir. Akıl metanetine **حصافة** denir; şiddetli koşuya **إحصاف** denir. **فرسٌ مِحْصَفٌ** ve **ناقة مِحْصافٌ** denir. Ve **كتيبة محصوفةٌ** denir; sahipleri toplandığı ve içlerinde gedik az olduğu zaman. A‘şâ dedi:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])
Ve “**مخصوفة**” denir; bu ise başka bir kıyasa göredir ve kendi bâbında zikredilmiştir. Ve **استحصَفَ** denir: filân oğullarına karşı zaman, şiddetlendiği vakit. Ve **فرْجٌ مستحصِفٌ**. Ve dedi:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])
Ve **الحَصَف**: derinin kendisi için katılaştığı küçük kabarcıklardır.
  (**حصل**) **الحاء** ve **الصاد** ve **اللام** ölçülü tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan dolayı **حَوصلةُ الطائر** diye adlandırıldı; çünkü onda toplar. Ve “**حصَّلت الشيءَ تحصيلا**” denir. Dil ehlinden bir topluluk, **التحصيل**in aslının taşdan yahut maden toprağından altın veya gümüş çıkarmak olduğunu ileri sürdü; yapanına **المحصِّل** denir. Dedi:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])
Eğer böyle ise, o kıyastır; bâbın tamamı onun üzerine taşınmıştır.
  Ve **الحَصَل**: sertleşmeden ve **ثَفارِيقُه** ortaya çıkmadan önceki hurmadır; bir tanesi **حَصَلة**. Dedi:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  **السّدَى**: solmuş hurmadır; bir tanesi **سَداة**. Bu da bâbdandır; yani **الحصَل**i kastediyorum; çünkü hurma ağacından **حُصِّل** edilmiştir.
  Ve bâbdan şâz olan ve neyin iştikakı olduğunu bilmediğim şeylerden: “**حَصِلَ الفرسُ**” sözleridir; at, toprak yemekten dolayı karnından şikâyet ettiği zaman.([5])
  (**حصم**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الميم** az sözlü bir asıldır; ancak şeyde kırılmadır. “**انحصم العود**” denir: dal kırıldığı zaman. İbn Mukbil dedi:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])
Ve ondan türeyenlerdendir: binitin **حُصام**([7])ı; o da onun **رُدَامه**dır. Kıyas yakındır.
  (**حصن**) **الحاء** ve **الصاد** ve **النون** ölçülü tek bir asıldır; o da koruma, kuşatma ve sığınaktır. **الحِصن** bilinir; çoğulu **حصون**dur. **الحاصِن** ve **الحَصَان**: iffetiyle, ferciğini koruyan kadındır. Dedi:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])
Ve Hassân **الحَصان** hakkında dedi:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])
Bundan fiil **حَصُن**dur. Ahmed b. Yahyâ Sa‘leb dedi: Her iffetli kadın **مُحْصَنة** ve **مُحْصِنة**dir; her evli kadın ise yalnızca **محصَنة**dir, başkası değil. Dedi: Her men‘ edilmiş şeye **مُحْصَن** denir; bir topluluk da kilidin **مُحْصَناً** diye adlandırıldığını zikretti. Ve “**أحْصَنَ الرّجُل**” denir; o da **مُحْصَنٌ**dur. Bu, **أفعل** üzere gelip **مُفْعَل** olan şeylerden biridir.
  (**حصو/ي**) **الحاء** ve **الصاد** ve illetli harf üç asıldır: birincisi men‘, ikincisi sayma ve güç yetirme, üçüncüsü yerin parçalarından bir şey.
  Birincisi **الحصو**dur. Şeybânî dedi: o men‘dir; “**حصوته**” denir: yani onu men‘ ettim. Dedi:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])
İkinci asıl: “**أحصيت الشيءَ**” (onu saydım ve ona güç yetirdim) denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. Ve Teâlâ dedi: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].
  Üçüncü asıl: **الحصى**dır; o bilinir. “**أرضٌ مَحْصاةٌ**” denir: çakıllı olduğu zaman. Ve “**حَصِيتْ تَحْصَى**” denildi.
  Ve ondan türeyenlerdendir **الحصاة**; “Onun **حصاةٌ**si yoktur” denir: yani onun aklı yoktur. Bu da bundandır; çünkü çakılda kuvvet ve şiddet vardır. Ve **الحصاة**: akıldır; çünkü onunla adamın tutarlılığı ve nefsinin kuvveti vardır. Dedi:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])
Ve miskten her parçaya **حَصَاة** denir; bu ise benzetmedir, kıyas değildir.
  Hemzelenirse, aslı şeyin toplanmasıdır; “**أحصأتُ الرّجلَ**” denir: onu suyla kandırdığım zaman; o da **حَصِئَ** olur. Ve “**حَصأ الصبيُّ من اللبن**” denir: midesi doluncaya kadar emdiği zaman; oğlak da böyledir.
  (**حصب**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da yerin parçalarından bir cinstir; sonra ondan türetilir. O da **الحصباء**dır; bu, **الحَصَى**dan bir cinstir. Ve “**حَصَبْتُ الرّجلَ بالحَصبَاء**” denir. Ve **ريحٌ حاصب**: tozla geldiği zaman. **الحَصْبَةُ** ise bedende çıkan bir kabarcıktır; **الحَصْباء**ya benzetilmiştir. **المُحَصَّب** (Minâ’da) ise cemrelerin yeridir. Zû’r-Rumme dedi:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])
Yemenlilerin döndükleri vakitki bir topluluğu kastediyor. **الهديل** burada: güvercin sesleridir. Onun, ehli içinde kuşu hatırlayıp ona özlem duyduğunu kastetti.
  Ve bâbdandır **الإحصاب**: insanın koşusunda çakılı kaldırıp savurmasıdır. Ve “**أرض مَحْصَبَةٌ**” denir: **حَصْباء** sahibi. “**حَصَّب القوم عن صاحبهم يُحَصِّبون**” sözlerine gelince: bu, onların ondan şiddetli rüzgâr olan **الحاصب** gibi aceleyle yüz çevirmeleridir. Bu, bâb üzerine taşınmıştır.
  Ve denir ki: sütlerden **الحصِب**: kaymağını çıkarmayan şeydir; bu da bâbdandır; çünkü sanki soğuğundan katılaşıp **الحصباء** gibi olur da kaymak çıkarmaz.([13])
  (**حصد**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الدال** iki asıldır: [birincisi] şeyin kesilmesi, ikincisi onun sağlamlaştırılmasıdır. İkisi farklı derecelerdedir.
  Birincisi: “**حصدتُ الزّرعَ**” ve başkasını **حَصْدا** (biçtim)dir. Bu, **الحَصاد** ve **الحِصاد** zamanıdır. Hadiste: “İnsanları burunları üzerine ateşe ancak dillerinin **حصائد**i mi devirir?” Çünkü **الحصائد**, **حَصِيدة**nin çoğuludur; o da insanlarda dille söylenen ve onunla aleyhlerine kesilip hükme bağlanan her şeydir. Ve “**حَصَدْتُ**” ve “**احتصَدْت**” denir; adam **محتصِد**dir. Dedi:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])
İkinci asıl: “**حَبْلٌ مُحْصَدٌ**” sözleridir; yani sağlamca bükülmüş, sıkı örülmüş.
Ve bâbdandır: **شجرةٌ حَصْداء**; yani yaprağı çok. Ve **دِرْع حصداء**: sağlamlaştırılmış. Ve “**استحصدَ القومُ**” denir: toplandıkları zaman.
   (**حصر**) **الحاء** ve **الصاد** ve **الراء** tek bir asıldır; o da toplama, hapsetme ve men‘dir. Ebû Amr dedi: **الحَصِير** yan taraftır. Asma‘î dedi: **الحصير**, devenin ve atın yanında enlemesine görünen damar ile onun üstünden yanın bittiği yere kadar olan kısımdır; işte o **الحصير**dir. Hangisi olursa olsun, zikrettiğimiz toplama cinsindendir; çünkü o, kaburgaların toplandığı yerdir.
  Ve **الحَِصر**: dilsizliktir; sanki söz ondan hapsedilmiş ve men‘ edilmiştir. Ve **الحَصَر**: göğüs darlığıdır. Ve bâbdandır([15]) **الحُصْر**; o da karın tutulmasıdır; ondan “**حُصِر**” ve “**أُحْصِر**” denir. Ve **الناقة الحَصُور**: idrar yolu dar olan dişi devedir; kıyas birdir. **الإحصار** ise hacının hastalık([16]) veya benzeriyle Beyt’ten alıkonulmasıdır. Bir topluluk: “Hastalık onu **حَصَره** etti, düşman onu **أحصره** etti” der.
  Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti: “**حَصَرَني** şey ve **أحصرني**” denir: beni hapsettiği zaman. Ve İbn Meyyâde’nin sözünü zikretti:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])
**حَصَره** ve **أحصره** hakkında söz, bende son derece karışıktır; çünkü bir topluluk ikisini birleştirir, başkaları ayırır. Ayıranın ayırması da, birleştirenin birleştirmesi de zikrettiğimiz kıyası bozucu değildir; bilakis işin tamamı hapsetmeye delâlet eder.
Ve bâbdandır: kadınlara gelmeyen **الحَصُور**; bir topluluk dedi ki: o, mef‘ûl manasında **فَعول**dur; sanki **حَصِر** yani hapsedildi. Başkaları dedi ki: o, kadınları reddedendir([18]); sanki onlardan kendisi geri durmuş gibidir; nitekim “**رجل حَصُورٌ**” denir: ihsanını hapsettiği ve meclis arkadaşlarının çıkardığını çıkarmadığı zaman. Ahtal dedi:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])
Ve bâbdandır: sırda **الحَصِر**; o, onu gizleyendir. Cerîr dedi:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])
Ve onun, Aziz ve Celil’in sözü olan: ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8] içindeki **الحصير**: hapishanedir. Ve Lebîd’in sözündeki **الحصير**:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  o, meliktir. Ve **الحصَار**: doldurulup eyerin ön kısmına konulan yastıktır; “**احتَصَرْت البعير احتصارا**” denir.([22])

([1]) A‘şâ’nın divanı 27 ve Lisân (**حصف**). Divanda: “إلى مخضرة”.

([2]) Divanında 32’de Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; beyit iki beyitten derlenmiştir; ikisi de şunlardır:
Ve eğer hedeflenmişe saplarsan *** koku sürülmüşle (mücesse) yükselmiş, amberle kokulandırılmıştır
Ve eğer çekip çıkarırsan, sağlamlaşmıştan çekip çıkarırsın *** hasat edilmiş ip ile kuyudan su çekenin çekişi gibi

([3]) Beyit, Hızâne (1: 459) ve Sîbeveyh kitabında (1: 359) olduğu üzere, Amr b. Ku‘âs el-Murâdî’nindir. Lisân’da (**حصل**) nisbet olmaksızın okumuştur. “رجل”de i‘râbın üç vechi vardır.

([4]) **الثفاريق**: **ثفروق**’un çoğuludur; **الثاء**’nın (üç noktalı) zammesiyle; o, besre ve hurmanın hunisi/çanağıdır. Asılda ve Lisân’da: “تغاريقه”, tahriftir. Muhaṣṣaṣ’ta (11: 121): “Besre belirginleşip hunileri bittiğinde ve yuvarlandığında ‘hurma ağacı **حصل** oldu’ denir; o da **الحصل**’dir.”

([5]) Lisân ve Muhaṣṣaṣ’ta, zaruret için **الصاد**’ın sükûnuna delil getirilmiştir; Lisân’da (**سدا**) da onu böyle okumuştur.

([6]) Beyit Lisân’da (**حصم**)dadır.

([7]) Bu lafız, tedavüldeki sözlüklerde vârid olmamışlardandır. **الدابة**, müzekker de söylenir müennes de.

([8]) Hamâse’de, Merzûkî şerhi 208’de, İyâs b. Kubaysa et-Tâî’ye nisbet edilmiştir.

([9]) Hassân divanı 324 ve Lisân (**حصن**، **رزن**). Onu, Müminlerin annesi Âişe hakkında söyler.

([10]) Beşîr el-Ferîrî’nindir; Lisân’da (**حصى**) olduğu üzere.

([11]) Ka‘b b. Sa‘d el-Ganevî’nindir; Lisân’da (**حصى**) olduğu üzere. Ezherî, Tarafe’ye dikkat çekti; o, divanında s.52’dedir.

([12]) Zü’r-Rumme divanı 345 ve Lisân (**هدل**).

([13]) Lisân’da “**الحصب**”ı zikretmemiştir. Kâmûs’ta: “Ve **ككتف**: soğuğundan dolayı sütün kaymağı çıkmaz.”

([14]) Tırimmâh’ın divanında 113 ve Lisân (**خوم**). “مثل” kelimesi asıldan düşmüştür. Onu ispat etmek, (خام 237) ve Lisân’da geleceklerdendir. Divanda:
İnsanlar ancak ekinin bitkisi gibidir *** ne zaman olgunlaşırsa, biçeni gelir

([15]) Asılda: “Ve o, bâbdandır.”

([16]) Asılda: “عرض”; doğrusu Mücmel’dendir.

([17]) Beyit Mücmel ve Lisân’da (**شغل**)dedir.

([18]) Asılda: “يأتي النساء”.

([19]) Ahtal divanı 116 ve Lisân (6: 2، 51).

([20]) Cerîr divanı 578 ve Lisân (**حصر**); Lisân’da tahrif edilmiş olarak vârid olmuştur.

([21]) Beyit tamamıyla, Lebîd divanı 29’da olduğu üzere:
Ve bir makam ki boyunları galip gelir; sanki onlar *** hasırın kenarında duran cinlerdir

([22]) Yine böyle denir: **حصره** ve **أحصره**.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التحصيل: إخراج اللب من القشور، كإخراج الذهب من حجر المعدن، والبر من التبن. قال الله تعالى: ﴿وحصل ما في الصدور﴾ [العاديات/10]، أي: أظهر ما فيها وجمع، كإظهار اللب من القشر وجمعه، أو كإظهار الحاصل من الحساب، وقيل للحثالة: الحصيل، وحصل الفرس: إذا اشتكى بطنه عن أكله (في المجمل 1/237، وحصل الفراس: إذا اشتكى بطنه من أكل التراب)، وحوصلة الطير: ما يحصل فيه الغذاء.

##### Türkçe

- **التحصيل**: kabuklardan özün çıkarılmasıdır; maden taşından altının çıkarılması ve saman içinden buğdayın çıkarılması gibi. Allah Teâlâ dedi: ﴿وحصل ما في الصدور﴾ [العاديات/10]; yani: içindekini ortaya çıkardı ve topladı; kabuktan özün ortaya çıkarılması ve onun toplanması gibi; yahut hesabın sonucunun ortaya çıkarılması gibi. Ve posaya **الحصيل** denildi. Ve **حصل الفرس**: yediğinden dolayı karnı ağrıdığında. (el-Mücmel’de 1/237: ve **حصل الفراس**: toprak yemekten karnı ağrıdığında.) Ve **حوصلة الطير**: gıdanın içinde toplandığı şeydir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ص ل
حصـل لـه كـذا حصـولاً‏.‏
وحصـل عليـه مـن حقـي كـذا أي بقـي‏.‏
وما حصل في يدي شيء منه أي ما رجع‏.‏
وما حصلت منه على شيء‏.‏
ومضى الكرام فحصلت بعدهم على ناس لئام‏.‏
وهذا حاصل المال أي باقيه بعد الحساب وهذا محصول كلامه ومحصول مراده وفيه وجهان‏:‏ أحدهما أن يكون مصدراً كالمعقول والمجلود وضع موضع الفاعل كما وضع صوم وفطر موضع صائم ومفطر‏.‏
والثاني أن يقال‏:‏ حصله بمعنى حصله من قول العباس بن مرداس‏:‏ يا جسر إن الحـق بعـد حصلـه لـه فضـول يهتـدى بفضلـه يبينـه الجاهـل بعـد جهله وما لفلان محصول ولا معقول أي رأي وتمييز‏.‏
وحصل المال في يده وحصل العلم‏.‏
واجتهد فما تحصـل لـه شـيء‏.‏
وحصـل تـراب المعـدن‏:‏ ميـز الذهـب منـه وخلصه‏.‏
وحصل الدقيق بالمحصل وهو المنخل‏.‏
وحصلوا الناس في الديوان‏:‏ ميزوا بين شاهدهم وغائبهم وحيّهم وميتهم‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ ندى وتكرما ولبـاب لـب إذا الأشيـاء حصلـت الرجالا أي ميزت خيارها من شرارها‏.‏
وحصل كلامه رده إلى محصوله‏.‏
وما حصيلتك وما حصائلك أي ما حصلته‏.‏
وسمى كتاب الحصائل لأن صابحه زعم أنه حصل فيه ما فت الخليل‏.‏
قال الأعشى‏:‏ فآبـوا موجعيـن بشـرّ طيـر وأبنا بالعقائل والحصيل وهو ما حصل لهم من الأموال‏.‏

##### Türkçe

ح ص ل
Ona şöyle şöyle oldu, **حصولاً** (olma/gerçekleşme olarak).

Üzerimdeki hakkımdan ona şöyle şöyle oldu; yani kaldı.

Elimde ondan bir şey olmadı; yani geri dönmedi.

Ondan bir şey elde etmedim.

Kerimler geçti; ben de onlardan sonra alçak kimseler üzerine eriştim.

Bu, malın **حاصل**’idir; yani hesaptan sonra kalanı. Bu da onun sözünün **محصول**’üdür ve muradının **محصول**’üdür; onda iki vecih vardır: Birincisi, **المعقول** ve **المجلود** gibi bir mastar olmasıdır; **صوم** ve **فطر**’ın **صائم** ve **مفطر** yerinde konulduğu gibi, fâil yerinde konulmuştur.

İkincisi, şöyle denmesidir: **حصله** mânâsında **حصله**; Abbâs b. Mirdâs’ın sözüne göre:
يا جسر إن الحـق بعـد حصلـه
لـه فضـول يهتـدى بفضلـه
يبينـه الجاهـل بعـد جهله
Ve falanın ne **محصول**’u vardır ne de **معقول**’u; yani görüş ve temyiz.

Mal onun elinde oldu; ilim de oldu.

Çabaladı da ona bir şey hâsıl olmadı.

**حصل** madenin toprağı: Altını ondan ayırdı ve onu arıttı.

Unu **بالمحصل** ile **حصل** etti; o da elektir.

İnsanları divanda **حصلوا** ettiler: Hazır olanlarıyla gaip olanlarını, dirileriyle ölülerini birbirinden ayırdılar.

Zü’r-Rumme dedi:
ندى وتكرما ولبـاب لـب
إذا الأشيـاء حصلـت الرجالا
Yani: Hayırlılarını şerlilerinden ayırdı.

Onun sözünü **حصل** etti: Onu **محصول**’üne geri döndürdü.

Senin **حصيلة**’n nedir ve senin **حصائل**’in nedir; yani elde ettiğin nedir.

**الحصائل** kitabını böyle adlandırdı; çünkü sahibi, onda Halîl’in kaçırdığını elde ettiğini iddia etti.

A‘şâ dedi:
فآبـوا موجعيـن بشـرّ طيـر
وأبنا بالعقائل والحصيل
Ve o, onlara mallardan hâsıl olan şeydir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحاصِل من كل شيء: ما بَقِي وثَبَتَ وذَهَب ما سواه، يكون من الحِساب والأَعمال ونحوها؛ حَصَل الشيءُ يَحْصُل حُصُولاً. والتحصيل: تمييز ما يَحْصُل، والاسم الحَصِيلة؛ قال لبيد:
وكُلُّ امرئ يوماً سَيُعْلَم سعيُه،
إِذا حُصِّلت عند الإِله الحَصائِل
والحَصائل: البَقايا، الواحدة حَصِيلة. وقد حَصَّلْتُ الشيء تحصيلاً. وحاصِلُ الشيءِ ومَحْصُوله: بَقِيَّتُه. وقال الفراء في قوله تعالى: وحُصِّل ما في الصدور؛ أَي بُيِّن؛ وقال غيره: مُيِّز، وقال بعضهم: جُمِع. وتَحَصَّل الشيءُ: تَجَمَّع وثبت. والمحصول: الحاصل، وهو أَحد المصادر التي جاءت على مفعول كالمَعْقُول والمَيْسُور والمَعْسور. وتحصيل الكلام: رَدُّه إِلى محصوله.
ومن أَدْواء الخَيْل الحَصَل والقَصَل، فالحَصَل سفُّ الفرس الترابَ من البَقْل فيجتمع منه تراب في بطنه فيقتله فإِن قتله الحَصَل قيل إِنه لَحَصِلٌ. قال ابن سيده: وحَصِلَت الدابةُ حَصَلاً أَكلت التراب فبقي في جوفها ثابتاً، وإِذا وقع في الكَرِش لم يضرها، وإِذا وقع في القِبَة قتَلَها. قال الجوهري: والحَصِيل نَبْتٌ. وقد حَصِل الفَرَسُ حَصَلاً إِذا اشتكى بطنه من أَكل تراب النَّبْت، وقيل: الحَصَل أَن يثبت الحَصَى في لاقِطَة الحصى وهي ذوات الأَطباق من قِطْنة البعير فلا تخرج في الجِرَّة حين يَجْتَرُّ، فربما قُتِل إِذا تَوَكَّأْت على جُرْدانه؛ وقال الأَزهري: الحَصَل في أَولاد الإِبل أَن تأْكل التراب ولا تخرج الجِرَّة وربما قتلها ذلك. وحَصَّل النخلُ: استدار بَلَحُه. قال ابن سيده: والحَصَل ما تناثر من حَمْل النخلة وهو أَخضر غَضٌّ مثل الخَرَز الخُصْر الصِّغار. والحَصَل: البَلَح قبل أَن يشتد وتظهر تَفَاريقه، واحدته حَصَلة؛ قال: مُكَمَّمٌ جَبّارُها، والجَعْلُ
يَنْحَتُّ منهن السَّدَى، والحَصْلُ
سكن للضرورة، وقيل: هو الطَّلْع إِذا اصفرَّ، وقد أَحْصَل النخلُ، وقيل: التحصيل استدارة البلح؛ وقد أَحْصَل البَلَحُ إِذا خَرَجَ من تفاريقه صغاراً. وأَحْصَل القومُ، فهم مُحْصِلون إِذا حَصَّل نَخْلُهم، وذلك إِذا استبان البُسْر وتَدَحْرَج. والحَصَل من الطعام: ما يُخْرَج منه فيُرْمى به من دَنْقة وزؤَان ونحوهما. وقال أَبو حنيفة: الحَصَل والحُصالة ما يبقى من الشعير والبرّ في البَيْدَر إِذا نُقِّي وعُزِل رديئه. وقال اللحياني: الحُصالة ما يُخْرَج منه فيُرْمى به إِذا كان أَجَلَّ من التراب والدُّقاق قليلاً. ابن الأَعرابي: وفي الطعام مُرَيْراؤه وحَصَلُه وغَفَاه وفَغَاه وحُثَالته وحُفَالَته بمعنى واحد.
قال الجوهري: والحُصَالة، بالضم، ما يبقى في الأَنْدَر من الحَبّ بعدما يُرْفَع الحَبُّ وهو الكُنَاسة. والحَصِيل: ضَرْب من النبات؛ حكاه ابن دريد عن الحِرْمازي؛ قال ولا أَدري ما صحته. والحَوْصَل والحَوْصَلة والحَوْصَلَّة والحَوْصَلاء، ممدود، من الطائر والظَّلِيم: بمنزلة المَعِدة من الإِنسان وهي المَصارين لذي الظِّلْف والخُفِّ، قال: والقانِصَة من الطير تُدْعَى الجِرِّيئة، مهموز على فِعِّيلة، وقد حَوْصَل أَي مَلأَ حَوْصَلته. ويقال: حَوْصِلي وطِيري. واحْوَنْصَل الطائر: ثَنَى عنقه وأَخرج حَوْصلته. وحَوْصَلة الإِنسان وكلِّ شيء: مُجْتَمَع الثُّفْل أَسفلَ من السُّرَّة، وقيل: الحَوْصَلة المُرَيْطاء، وهو أَسفل البطن إِلى العانة، وقيل: هو ما بين السرة إِلى العانة. وناقة ضَخْمة الحَوْصَلة أَي البطن. والمُحَوْصِل والمُحَوْصَل: الذي يَخْرج أَسفله من قِبَل سُرَّته مثل بطن الحُبْلى. والحَوْصَلة: الشاة التي عَظُم من بطنها ما فوق سُرَّتها؛ وأَنشد:أَو ذَات أَوْنَينِ لها حَوْصَل
وحَوْصَلة الحوض: مُسْتَقَرُّ الماء في أَقصاه؛ قال أَبو النجم: وأَصبح الروضُ لَوِيّاً حَوْصَلُه
وحَوْصَلُ الروضِ: قَرارُه وهو أَبطؤُها هَيْجاً، وبه سميت حَوْصَلة الطائر لأَنها قرار ما يأْكله. ابن الأَعرابي: زَاوِرَةُ القَطَاة ما تَحْمِل فيه الماءَ لفِراخها وهي حَوْصَلتها، قال: والغَراغِر الحَواَصِل.ابن الأَعرابي: الحاصِل ما خَلَص من الفِضَّة من حجارة المَعْدِن، ويقال للذي يُخَلِّصه مُحَصِّل.
الجوهري: والمُحَصِّلة المرأَة التي تُحصِّل تراب المَعْدِن؛ قال الشاعر:أَلا رَجُلٌ جَزَاه افيفي خيراً،
يَدُلُّ على مُحَصِّلة تُبِيتُ
قال الأَزهري: أَي تُبِيتُني عندها لأُجامِعَها؛ وقال الجوهري: أَي تَبيتُ تفعل كذا، والبيت مُضَمَّن؛ قال ابن بري: رجل فاعل بإِضمار فعل يفسره يدل تقديره هَلاّ يَدُلُّ رجل على مُحَصِّلة، وأَنشده سيبويه: أَلا رَجُلاً، بالنصب، وقال: تقديره أَلا تُرُوني رجلاً، وقيل: بمعنى هات لي رَجُلاً، قال الجوهري: ويروى أَلا رجلٍ، بمعنى أَما من رَجُلٍ؛ قال ابن بري: وقيل المُحَصِّلة التي تُمَيِّز الذهب من الفضة؛ وبعد البيت: تُرَجِّل جُمَّتي وتَقُمُّ بَيْتي،
وأُعْطِيها الإِتاوَة، إِنْ رَضِيتُ
وفي الحديث: بذَهَب
(* قوله «بذهب» هكذا في الأصل، والذي في نسخة
النهاية التي بأَيدينا: بذهبة بالهاء) لم تُحَصَّل من ترابها أَي لم تُخَلَّص، والذهب يُذَكَّر ويؤَنث. وحَصَّلْت الأَمر: حَقَّقْتُه وأَبَنْته. وحَوْصَلاءُ والحَوْصَلاء: موضع.

##### Türkçe

**الحاصِل** her şeyden: geri kalan ve sabit kalan, ondan başkası giden şeydir; hesap, ameller ve benzerlerinden olur; **حَصَل** şey **يَحْصُل** **حُصُولاً**. Ve **التحصيل**: **ما يَحْصُل**’ün ayırt edilmesidir; isim **الحَصِيلة**’dir; Lebîd dedi ki:
وكُلُّ امرئ يوماً سَيُعْلَم سعيُه،
إِذا حُصِّلت عند الإِله الحَصائِل
Ve **الحَصائل**: kalıntılardır; teki **حَصِيلة**’dir. Ve gerçekten ben şeyi **حَصَّلْتُ** onu **تحصيلاً**.
Ve şeyin **حاصِلُ**’i ve **مَحْصُولُه**: onun bakiyesidir. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi:
**وحُصِّل ما في الصدور**; yani açıklandı; başkası dedi: ayırt edildi; bazısı dedi: toplandı.
Ve **تَحَصَّل** şey: toplandı ve sabit oldu. Ve **المحصول**: **الحاصل**’dir; ve o, **المَعْقُول** ve **المَيْسُور** ve **المَعْسور** gibi **مفعول** üzere gelmiş kaynaklardan biridir. Ve **تحصيل الكلام**: onu mahsulüne döndürmektir.

Atların hastalıklarından **الحَصَل** ve **القَصَل** vardır; **الحَصَل** ise, atın yeşillikten toprağı yalayıp yemesidir; ondan karnında toprak toplanır da onu öldürür; eğer onu **الحَصَل** öldürürse, onun için “o mutlaka **لَحَصِلٌ**” denir. İbn Sîde dedi ki: ve binek hayvanı **حَصِلَت** **حَصَلاً**: toprağı yedi, o da iç boşluğunda sabit kaldı; eğer işkembeye düşerse ona zarar vermez, eğer **القِبَة**’ye düşerse onu öldürür. Cevherî dedi ki: ve **الحَصِيل** bir bitkidir. Ve gerçekten at **حَصِل** **حَصَلاً**: bitkinin toprağını yemekten karnı ağrıdı; ve denildi ki: **الحَصَل**, çakılın “çakıl toplayıcı”da sabit kalmasıdır; o da devenin pamuğundan olan, tabakalı olanlardır; geviş getirirken **الجِرَّة**’de çıkmaz; bazen, onun **جُرْدانه**’sine dayandığında öldürülür; Ezherî dedi ki: **الحَصَل** deve yavrularında, toprağı yemesi ve **الجِرَّة**’yi çıkarmamasıdır; bazen bu onu öldürür.

Ve hurma ağacı **حَصَّل**: **بَلَح**’ı yuvarlaklaştı. İbn Sîde dedi ki: ve **الحَصَل** hurma salkımının yükünden dökülen şeydir; o, yeşil taze olup küçük yeşil boncuklar gibidir. Ve **الحَصَل**: **البَلَح**’ın, sertleşmeden ve ayrımları ortaya çıkmadan önceki hâlidir; teki **حَصَلة**’dir; dedi ki:
مُكَمَّمٌ جَبّارُها، والجَعْلُ
يَنْحَتُّ منهن السَّدَى، والحَصْلُ
Zaruret için sükûn verilmiştir; ve denildi ki: o, sarardığında **الطَّلْع**’dır; ve gerçekten hurma ağacı **أَحْصَل**; ve denildi ki: **التحصيل** **البلح**’ın yuvarlaklaşmasıdır; ve gerçekten **البَلَح** **أَحْصَل**: ayrımlarından küçük küçük çıktığında. Ve kavim **أَحْصَل** etti; onlar **مُحْصِلون**’dur: hurmaları **حَصَّل** ettiğinde; bu da **البُسْر** belirginleşip yuvarlandığında olur.

Ve yiyecekten **الحَصَل**: ondan çıkarılıp atılan şeydir; **دَنْقة** ve **زؤَان** ve benzerleri gibi. Ebû Hanîfe dedi ki: **الحَصَل** ve **الحُصالة**, arpa ve buğdaydan, harman yerinde, temizlenip kötüsü ayrıldığında kalan şeydir. Lihyânî dedi ki: **الحُصالة**, ondan çıkarılıp atılan şeydir; eğer topraktan ve az bir kırıntıdan daha iri ise. İbnü’l-A‘râbî: ve yiyecekte onun **مُرَيْراؤه**’su ve **حَصَلُه**’u ve **غَفَاه**’ı ve **فَغَاه**’ı ve **حُثَالته**’si ve **حُفَالَته**’si bir mânâdadır.

Cevherî dedi ki: ve **الحُصَالة**, zamme ile, **الأَنْدَر**’de tan kaldırıldıktan sonra kalan şeydir; o, süprüntüdür. Ve **الحَصِيل**: bitkiden bir türdür; onu İbn Düreyd, Hirmâzî’den nakletti; dedi ki: ve onun sıhhatini bilmiyorum.

Ve **الحَوْصَل** ve **الحَوْصَلة** ve **الحَوْصَلَّة** ve **الحَوْصَلاء** (medli), kuştan ve devekuşundan: insandaki mide menzilesindedir; ve o, tırnaklı ve toynaklı için bağırsaklardır; dedi ki: ve kuşlardan **القانِصَة**’ye **الجِرِّيئة** denir; **فِعِّيلة** üzere hemzeli; ve gerçekten **حَوْصَل** yani **حَوْصَلته**’sini doldurdu. Ve denir: **حَوْصِلي** ve **طِيري**. Ve kuş **احْوَنْصَل** etti: boynunu büktü ve **حَوْصلته**’sini çıkardı.

Ve insanın **حَوْصَلة**’si ve her şeyin: göbekten aşağıda posanın toplandığı yerdir; ve denildi ki: **الحَوْصَلة** **المُرَيْطاء**’dır; o, karnın alt kısmıdır, kasığa kadar; ve denildi ki: o, göbek ile kasık arasıdır. Ve **ناقة** **ضَخْمة الحَوْصَلة**: yani karın. Ve **المُحَوْصِل** ve **المُحَوْصَل**: altı, göbeği tarafından, hamile karnı gibi çıkan kimsedir. Ve **الحَوْصَلة**: karnından, göbeğinin üstündeki kısmı büyüyen koyundur; ve inşad etti:أَو ذَات أَوْنَينِ لها حَوْصَل

Ve havuzun **حَوْصَلة**’si: suyun en uçta durduğu yerdir; Ebû’n-Necm dedi ki:
وأَصبح الروضُ لَوِيّاً حَوْصَلُه
Ve çayırın **حَوْصَلُ**’u: onun çukurudur; ve o, onun en yavaş yeşerenidir; ve onunla kuşun **حَوْصَلة**’si adlandırıldı; çünkü o, yediğinin karar yeridir. İbnü’l-A‘râbî: **القَطَاة**’nın **زَاوِرَة**’si, yavruları için suyu taşıdığı şeydir; o, onun **حَوْصَلتها**’sıdır; dedi ki: ve **الغَراغِر** **الحَواَصِل**’dir.

İbnü’l-A‘râbî: **الحاصِل**, maden taşlarından gümüşten arınmış olan şeydir; ve onu arındırana **مُحَصِّل** denir.

Cevherî: ve **المُحَصِّلة**, maden toprağını **تُحصِّل** eden kadındır; şair dedi ki:أَلا رَجُلٌ جَزَاه افيفي خيراً،
يَدُلُّ على مُحَصِّلة تُبِيتُ
Ezherî dedi ki: yani beni onun yanında geceletir ki onunla cinsel birleşme yapayım; Cevherî dedi ki: yani geceleyip şöyle yapar; ve beyit تضمينlidir; İbn Berrî dedi ki: “رجل” gizli bir fiil ile fâildir; onu “يدل” açıklar; takdiri: “هَلاّ يَدُلُّ رجل على مُحَصِّلة”dir; ve Sîbeveyh onu “أَلا رَجُلاً” nasb ile rivayet etti; ve dedi ki: takdiri “أَلا تُرُوني رجلاً”dır; ve denildi ki: “هات لي رَجُلاً” mânâsındadır; Cevherî dedi ki: ve “أَلا رجلٍ” diye rivayet edilir; “أَما من رَجُلٍ” mânâsında; İbn Berrî dedi ki: ve denildi ki **المُحَصِّلة**, altını gümüşten ayırt eden kadındır; ve beyitten sonra:
تُرَجِّل جُمَّتي وتَقُمُّ بَيْتي،
وأُعْطِيها الإِتاوَة، إِنْ رَضِيتُ

Ve hadiste: **بذَهَب**
(* “بذهب” sözü: asılda böyle; elimizdeki Nihâye nüshasında: **بذهبة** هاء ile) **لم تُحَصَّل من ترابها** yani toprağından arındırılmadı; ve altın müzekker de müennes de gelir. Ve ben işi **حَصَّلْت**: onu gerçekleştirdim ve onu açıkladım.

Ve **حَوْصَلاءُ** ve **الحَوْصَلاء**: bir yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ص ل * * حَصَّلَ * الشيء * تَحْصِيلا * و * حاصِلُ * الشيء و * مَحْصُولُه * بقيّته و * تحصِيلُ * الكلام رده إلى محصوله و * الحَوْصَلَةُ * واحدة * حواصِلِ * الطير وقد * حَوْصَلَ * أي ملأَ حوصلته يقال حوصلي وطيري

##### Türkçe

* ح ص ل * **حَصَّلَ** şey’i **تَحْصِيلا** ve şey’in **حاصِلُ**’i ve onun **مَحْصُولُه**’u: onun artığıdır; ve sözün **تحصِيلُ**’i: onu onun **محصوله**’una döndürmektir. Ve **الحَوْصَلَةُ**: kuşun **حواصِلِ**’inden bir tanedir. Ve muhakkak **حَوْصَلَ**: yani, kursağını doldurdu; denilir: حوصلي ve طيري.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحاصل من كل شيء: ما بقى وثبت وذهب ما سواه يكون من الحساب والأعمال ونحوهما، كما في المحكم، وفي التهذيب: ونحوه. حصل يحصل حصولا ومحصولا وهو أحد المصادر التي جاءت علي مفعول، كالمعقول والميسور والمعسور. والتحصيل: تمييز ما يحصل. وقال الراغب: التحصيل: إخراج اللب من القشور، كإخراج الذهب من حجر المعدن، والبر من التبن، قال الله تعالى:  وحصل ما في الصدور  أي أظهر ما فيها وجمع، كإظهار اللب من القشر وجمعه، أو كإظهار الحاصل من الحساب. وقال الأزهري: وحصل ما في الصدور: أي بين، وقيل: ميز، وقيل: جمع. قلت: وهو قول الفراء. والاسم: الحصيلة كسفينة، والجمع: الحصائل قال لبيد:
  وكل امرئ يوما سيعلم سعـيه                      إذا حصلت عند الإله الحصائل وتحصل الشيء: تجمع وثبت. والمحصول والحاصل والحصيلة: بقية الشيء. وحصلت الدابة، كفرح حصلا: أكلت التراب أو الحصى فبقى في جوفها نص المحكم: حصلت الدابة: أكلت التراب فبقى في جوفها ثابتا، وإذا نقص الصفحة 303 وفي العباب: الحصالة: ما يبقى في الأندر من الحب بعد ما يرفع الحب، كالكناسة، ومثله في الصحاح. الحصيل كأمير: نبات كما في العباب، وفي المحكم: ضرب من النبات. والحوصل كجوهر والحوصلاء بالمد والحوصلة كجوهرة وتشدد لامها أيضا: من الطير والظليم: كالمعدة للإنسان زاد الأزهري: وهي المصارين لذي الظلف والخف، والجمع: حواصل، قال أبو النجم:
  هاد ولو جاد لحوصلائه وقال أيضا:
  لينة الريش عظام الحوصل

  قلت: ومنه حواصل الخانات، واحدها: حوصل، لا حاصل، كما تنطق به العامة. واحونصل الطائر: إذا ثنى عنقه وأخرج حوصلته هكذا هو نص العين، وتبعه من بعده. قال الصاغاني: وقد رده بعض الحذاق من أهل التصريف، والقول ما قالت حذام. ونقل شيخنا عن الزبيدي في مستدرك العين، فقال: احونصل: منكرة، ولا أعلم شيئا علي مثال: افونعل من الأفعال. والحوصلة: المريطاء، وهو أسفل البطن إلى العانة من الإنسان، ومن كل شيء. ويقال: هو مجتمع الثفل أسفل من السرة، وقيل: ما بين السرة إلى العانة. الحوصلة من الحوض: مستقر الماء في أقصاه نقله ابن سيده. كالحوصل. والمحوصل بفتح الصاد والمحوصل: من يخرج أسفله من قبل سرته كالحبلى كما في المحكم. قال: والحوصل: شاة عظم من بطنها ما فوق سرتها. وحوصلاء: ع ويقال باللام أيضا. في الصحاح: المحصلة كمحدثة: المرأة التي تحصل تراب المعدن قال:
  لا رجل جزاه الله خيرا                      يدل علي محصلة تبيت قال: يقال: حوصل الطائر: إذا ملأ حوصلته يقال: حوصلي وطيري. والحيصل كصيقل: الباذنجان. والتركيب يدل علي جمع الشيء، وقد شذ عنه: حصل الفرس.
 ومما يستدرك عليه: الحوصل: نبت. وقال أبو حنيفة: الحصل، محركة: ما تناثر من حمل النخلة، وهو أخضر غض، مثل الخرز الأخضر الصغار، ذكر ذلك أبو زياد. وأحصل القوم، فهم محصلون: إذا استبان البسر في نخلهم. وتحصيل الكلام: رده إلى محصوله. وحصلت الشيء تحصيلا: أدركته، قاله أبو البقاء. والحصالة، كرمانة: شبه حقة تعمل من خزف، عامية، والصواب: الحوصلة. وناقة ضخمة الحوصلة: أي البطن. وحوصل الروض: قراره، وهو أبطؤها هيجا، وبه سميت حوصلة الطائر، لأنها قرار ما يأكل، قاله الأزهري. والحاصل: ما خلص من الفضة من حجارة المعدن، ومخلصه: محصل. والحويصلة بنت قطبة: صحابية لها ذكر في حديث عجيب، قاله ابن فهد.

##### Türkçe

Her şeyden **الحاصل**: geri kalan ve sabit olan ve onun dışındaki şeyin gittiği şeydir; hesap, ameller ve benzerlerinden olur; **المحكم**’de olduğu gibi. **التهذيب**’de: ve benzeri.

**حصل** **يحصل** **حصولا** ve **محصولا**: o, **مفعول** üzere gelen kaynaklardan biridir; **المعقول** ve **الميسور** ve **المعسور** gibi.

**التحصيل**: elde olanın ayırt edilmesidir. **الراغب** dedi: **التحصيل**: kabuklardan özün çıkarılmasıdır; maden taşından altının çıkarılması gibi, saman içinden buğdayın çıkarılması gibi. Allah Teâlâ dedi: **وحصل ما في الصدور**; yani içindekini ortaya çıkardı ve topladı; kabuktan özün ortaya çıkarılması ve onun toplanması gibi; yahut hesaptan **الحاصل**’ın ortaya çıkarılması gibi.

**الأزهري** dedi: **وحصل ما في الصدور**: yani açıkladı; ve denildi: ayırt etti; ve denildi: topladı. Dedim: ve o, **الفراء**’nın sözüdür.

İsim: **الحصيلة**; **سفينة** gibi. Çoğulu: **الحصائل**. **لبيد** dedi:
  Ve her kişi bir gün çabasını bilecektir                      Allah katında **الحصائل** elde edilince

**تحصل** şey: toplandı ve sabit oldu.

**المحصول** ve **الحاصل** ve **الحصيلة**: şeyin bakiyesidir.

**حصلت** binek hayvanı, **فرح** gibi, **حصلا**: toprağı yahut çakılı yedi de onun karnında kaldı. **المحكم**’in metni: **حصلت الدابة**: toprağı yedi de onun karnında sabit olarak kaldı; ve eğer sayfa 303 eksikse. **العباب**’da: **الحصالة**: hububat kaldırıldıktan sonra ambar harman yerinde hububattan kalan şeydir; süprüntü gibi. Ve onun benzeri **الصحاح**’ta.

**الحصيل** **أمير** gibi: bir bitkidir; **العباب**’da olduğu gibi. **المحكم**’de: bitkiden bir tür.

**الحوصل** **جوهر** gibi; ve **الحوصلاء** uzatma ile; ve **الحوصلة** **جوهرة** gibi; ve **لام**’ı da şeddelenir: kuştan ve devekuşundan; insan için mide gibi. **الأزهري** artırdı: ve o, toynaklı ve nalınlı için bağırsaklardır. Çoğulu: **حواصل**. **أبو النجم** dedi:
  Hâd; eğer cömertlik etseydi onun **حوصلائه**’ne

Ve yine dedi:
  Tüyü yumuşak, **الحوصل**’u büyük

Dedim: ve ondan **حواصل الخانات**; onun teki: **حوصل**’dur, **حاصل** değil; avamın onunla telaffuz ettiği gibi.

**احونصل** kuş: boynunu büktüğü ve **حوصلته**’sini çıkardığı zaman. İşte bu, **العين**’in metnidir; ondan sonrakiler de ona uydular. **الصاغاني** dedi: sarf ehlinin bazı maharetlileri onu reddetmiştir; söz, **حذام**’ın dediği gibidir.

Şeyhimiz, **الزبيدي**’den **مستدرك العين**’de nakletti; dedi ki: **احونصل**: yadırganmıştır; ve fiillerden **افونعل** misali üzere bir şey bilmiyorum.

**الحوصلة**: **المريطاء**’dır; ve o, insandan ve her şeyden, karnın alt kısmı, kasığa kadardır. Ve denilir: o, göbekten aşağıda, dışkının toplandığı yerdir. Ve denildi: göbek ile kasık arasıdır.

**الحوصلة** **الحوض**’dan: suyun en uç kısmındaki durduğu yerdir; **ابن سيده** onu nakletti. **الحوصل** gibi.

**المحوصل** (sadın fethiyle) ve **المحوصل**: altını göbeğinin tarafından, gebe gibi çıkaran kimsedir; **المحكم**’de olduğu gibi. Dedi: ve **الحوصل**: göbeğinin üstündeki kısmı büyüyen koyundur.

**حوصلاء**: bir yer adıdır; ve **لام** ile de denilir.

**الصحاح**’ta: **المحصلة** **محدثة** gibi: maden toprağını çıkaran kadındır. Dedi:
  Allah onu hayırla mükâfatlandırsın bir adam yoktur                      geceleyen bir **محصلة**’ya delalet eder

Dedi: denilir: **حوصل** kuş: **حوصلته**’sini doldurduğu zaman. Denilir: **حوصلي** ve **طيري**.

**الحيصل** **صيقل** gibi: patlıcandır.

Terkip, şeyin toplanmasına delalet eder; ondan şu şâz kalmıştır: **حصل الفرس**.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الحوصل**: bir bitkidir.

**أبو حنيفة** dedi: **الحصل**, harekeli: hurma ağacının yükünden dökülen şeydir; ve o, yeşil, taze; küçük yeşil boncuklar gibi. Bunu **أبو زياد** zikretti.

**أحصل** kavim, onlar **محصلون**: hurmalıklarında **البسر** belirgin olduğu zaman.

**تحصيل الكلام**: onu **محصوله**’na döndürmektir.

**حصلت** şeyi **تحصيلا**: ona eriştim; bunu **أبو البقاء** söyledi.

**الحصالة**, **رمانة** gibi: çömlekten yapılan, avamca (kullanılan) bir çeşit küçük sandıkçık benzeridir; ve doğrusu: **الحوصلة**’dir.

**ناقة** büyük **الحوصلة**: yani karın.

**حوصل** çayır: onun dibi/çukuru; ve o, onun en yavaş yeşerenidir. Ve onunla kuşun **حوصلة**’si adlandırıldı; çünkü o, yediğinin durduğu yerdir; bunu **الأزهري** söyledi.

**الحاصل**: maden taşlarından gümüşten arınıp çıkan şeydir; ve onu arındıranı: **محصل**’dir.

**الحويصلة بنت قطبة**: bir sahâbî kadındır; acayip bir hadiste onun zikri vardır; bunu **ابن فهد** söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَصَلَ
1 حَصَلَ حصل , (Msb, K, &c.,) aor. حَصُلَ , (TA,) inf. n. حُصُولٌ (Msb, K, &c.) and مَحْصُولٌ, (K,) like مَعْقُرلٌ and مَعْسُورٌ and مَيْسُورٌ, (TA,) [It was, or became, produced, educed, extracted, taken forth, or fetched out; as gold or silver from the stone of the mine, and the kernel from the shell, and wheat from the straw: (see 2:)] it came out, it became apparent: (KL:) it was, or existed, or came into being or existence; it became realized; syn. with the complete [i. e. attributive] كَانَ: (Msb in art. كون:) [it presented itself: it was, or became, prepared, or ready: it became attained, obtained, gotten, or acquired:] it came, came to pass, happened, took place, betided, befell, or occurred; said of an event; syn. with وَقَعَ, (TA in art. وقع,) which is also syn. with the complete [or attributive] كَانَ; (Msb in art. كون;) likewise syn. with جَآءَ: (Er-Rلghib, TA in art. جيأ:) [it resulted; and particularly as a sum; and as a product; and as a quotient: it ensued: it arose, originated, proceeded, came, supervened, or accrued: in which senses, also, it is syn. with the attributive كَانَ, and with جَآءَ, followed by مِنْ:] it remained, and continued, when the rest had gone, or passed away; (K, TA;) relating to a reckoning, and to an action, and the like: (TA:) and i. q. ثَبَتَ and وَجَبَ; as in the saying, حَصَلَ لِى عَلَيْهِ كَذَا [Such a thing, or sum, was, or became, or proved to be, binding, obligatory, or incumbent, on him to render as a debt to me]. (Msb.) -A2- حَصِلَ, [aor. حَصَلَ ,] inf. n. حَصَلٌ, He (a horse) had a complaint of his belly from eating the earth of the herbage: (S:) or حَصِلَتِ الدَّابَّةُ, aor. حَصَلَ , (M, K,) inf. n. as above, (TA,) the beast ate earth, (M, K,) or pebbles, (K,) and they remained in its inside, (M, K,) fixed: (M:) or حَصَلٌ signifies a horse's taking into the mouth earth from the herbs, some of which earth, collecting in his belly, kills him: and the horse so killed is said to be ↓ حَصِلٌ: (T, TA:) or a camel's having pebbles [which he has swallowed] remaining in the omasum, so as not to come forth in the cud when he ruminates; and when this is the case, they sometimes kill: or a young camel's eating earth, and in consequence not ejecting the cud; which sometimes kills it. (TA.) ― -b2- Said of a boy, it signifies وَقَعَ الحَصَى (K) or وَقَعَتِ الحَصَاةُ (O) فِى أُنْثَيَيْهِ (O, K) [app. meaning The stones, or the stone, fell, or descended, in his scrotum: Freytag, following the TK, in which فى انثييه is considered (I know not on what authority) as meaning فى مَثَانَتِهِ, renders it “ laboravit lapidibus in vesica urinو orientibus ”].

حصّل
2 حصّل حصل , inf. n. تَحْصِيلٌ, a trans. verb; (S, Msb;) i. e. trans. of حَصَلَ, primarily signifying, accord. to IF, (Msb,) He produced, educed, extracted, took forth, or fetched out, gold [or silver] from the stone of the mine; (Msb, Er-Rلghib, TA;) and in like manner, the kernel from the shell; and [the grain of] wheat from the straw: (Er-Rلghib, TA:) he made a thing apparent; (Az, Er-Rلghib, TA;) as, for instance, the kernel from the shell; and the حَاصِل [or result] of a computation: (Er-Rلghib, TA:) [he brought into being, or existence; he realized:] he prepared, or made ready: (PS:) he separated, discriminated, or distinguished, (Az, K,) what remained and continued, when the rest had gone, or passed a way: (K: [in the CK, ما يُحَصَّلُ is erroneously put for ما يَحْصُلُ:]) he perceived a thing: he attained, or obtained, a thing: syn. أَدْرَكَ [in both these senses: and also as meaning he overtook]: (Abu-l-Bakà, TA:) he took, or got, or acquired, advantage, or profit; (KL;) i. q. أَخَذَ, and حَازَ: (B and TA in art. اخذ:) he collected: (Az, Er-Rلghib, TA:) and [hence, app.,] تَحْصِيلُ كَلَامٍ signifies The reducing a sentence, or the like, to its ↓ مَحْصُول [here meaning its essential import, or its sum and substance]: (S, TA:) and حصّل الكَلَامُ كَذَا [The sentence, or speech, comprehended, or comprised, within its scope, such a thing]. (Msb in explanation of تَضَمَّنَ.) وَ حُصِّلَ مَا فِى الصُّدُورِ, in the Kur [c. 10], means And what is in the breasts, or minds, [of men] shall be made apparent: (Az, Er-Rلghib, TA:) or discriminated: (Az, Bd, TA:) or collected, (Fr, Az, Bd, Er-Rلghib, TA,) in the registers. (Bd.) -A2- See also 4, in two places.

احصل النَّخْلُ
4 احصل النَّخْلُ احصل النخل ; (S, K;) and ↓ حصّل, inf. n. تَحْصِيلٌ; (K;) The palm-trees had حَصَل; i. e., dates that had not yet become hard, (S, K,) and of which the ثَفَارِيق [or bases] had not yet appeared; (S;) or dates that had become hard and round: and also, had حَصَل as meaning spadixes (طَلْع) that had become yellow: (K:) or احصل البَلَحُ the dates came forth from their ثفاريق, small: and ↓ حصّل they became round. (TA.) ― -b2- احصل القَوْمُ The people had unripe, or ripening, dates appearing upon their palm-trees. (TA.)

تحصّل
5 تحصّل حصل تحصل It became collected, and remained, or continued. (K, TA.)

حَوْصَلَ
Q. Q. 1 حَوْصَلَ حوصل He (a bird, S) filled his حَوْصَلَة [i. e. stomach, or crop]. (S, K.) You say [to a bird], حَوْصِلِى وَ طِيرِى [Fill thy stomach, or crop, and fly]. (S.)

حَصْلٌ
حَصْلٌ حصل : see what next follows: ― -b2- and see حُصَالَةٌ.

حَصَلٌ
حَصَلٌ حصل (S, K) and ↓ حَصْلٌ, (M, K,) the latter used by poetic license, (ISd, TA,) Dates before they have become hard, (S, K,) and before their ثَفَارِيق [or bases] have appeared; n. un. حَصَلَةٌ: (S:) or when they have become hard and round. (IAar, K.) And The spadix of the palm-tree (طَلْع) when it has become yellow. (K.) Also, the former, What fall, and become scattered, of the produce of a palm-tree, green and fresh, like small green beads. (Aboo-Ziyلd, TA.) ― -b2- See also حُصَالَةٌ.

حَصِلٌ
حَصِلٌ حصل : see حَصِلَ.

حَصِيلٌ
حَصِيلٌ حصيل A certain plant. (S M, O, K.)

حُصَالَةٌ
حُصَالَةٌ حصاله حصالة What remains, of grain, in the place where it has been trodden out, after the removal [of the bulk] of the grain: (S, O:) or, as also ↓ حَصْلٌ (K, TA) and ↓ حَصَلٌ, (K,) what remains, of barley and wheat, in the place where it has been trodden out, after the bad thereof has been removed: and what comes forth from wheat, and is thrown away, such as [the weed called] زُؤَان, (K, TA,) and دنقة [i. e. دَنْقَة or دَنَقَة] and the like: or what comes forth from barley and wheat, and is thrown away, when it is somewhat grosser than dust, or earth, and than what are termed دُقَاق [q. v.]: (TA:) or the remains of wheat in the sieve, after the sifting, with what are mixed therewith; as also خُصَالَةٌ; but the former word is the more known. (JK and TA in art. خصل.) [See also حُثَالَةٌ.]

حَصِيلَةٌ
حَصِيلَةٌ حصيله حصيلة : see حَاصِلٌ.

حُصَّالةٌ
حُصَّالةٌ حصاله حصالة : see حَوْصَلَّةٌ.

حَاصِلٌ
حَاصِلٌ حاصل (T, S, M, Msb, K, KL) and ↓ حَصِيلَةٌ (S, K &c.) and ↓ مَحْصُولٌ (S, Msb, K) [and ↓ مُحَصَّلٌ] Produce; or what is produced, educed, extracted, taken forth, or fetched out: what is made apparent: profit, advantage, gain, or acquisition: (KL in explanation of the first word [but applying to all]:) [the result of a thing:] a remain, remainder, remaining portion, remnant, relic, residue, or the remains, of a thing; (S;) what remains, and continues, of anything, when the rest has gone, or passed away: (K:) it is of a reckoning, or computation, and of actions, and the like: (T, M, TA:) pl. of the second حَصَائِلُ. (S, TA.) The first also particularly signifies What is cleared, or purified, of silver [and of gold] from the stone of the mine. (TA.) [And The produce, or net produce, of land &c.; of anything that is a source of revenue; as also the third. The result of an arithmetical process; the sum, the product, and the quotient. The sum, or sum and substance, or essential import, of a sentence or the like; as also the third (see 2) and the fourth. And the result, end, conclusion, event, issue, ultimate consequence or effect, or ultimity, of anything.] -A2- See also حَوْصَلَةٌ.

حَوْصَلٌ
حَوْصَلٌ حوصل A depressed place where water rests in a meadow, where the herbage is the latest to dry up: whence the ↓ حَوْصَلَة of a bird, as being the resting-place of what it eats. (Az, TA.) ― -b2- The place where water rests, or remains, in the furthest part of a watering-trough or tank; (K;) as also ↓ حَوْصَلَةٌ. (ISd, K.) ― -b3- See also حَوْصَلَةٌ. ― -b4- Also A sheep or goat large in the part of the belly above the navel. (M, K.) -A2- A certain plant. (TA.)

حَيْصَلٌ
حَيْصَلٌ حيصل The [plant called] بَاذَنْجَان [q. v.] (K.)

حَوْصَلَةٌ
حَوْصَلَةٌ حوصل حوصله حوصلة : see حَوْصَلٌ, in two places. ― -b2- The حَوْصَلَة of a bird (S, Msb, K) is [The stomach; the triple stomach, consisting of the crop, or craw, the second stomach, and the gizzard, or true stomach: and often, particularly, the first of these three: see جِرِّيْئَةٌ and جِرِّيَّةٌ:] that which, to a bird, is like the مَعِدَة to a man; (K;) also called ↓ حَوْصَلَّةٌ (Msb, K) and ↓ حَوْصَلَآءُ and ↓ حَوْصَلٌ: (K:) and of an animal having a cloven hoof or a خُفّ, i. q. مَصَارِينُ [q. v.]: (Az, TA:) pl. حَوَاصِلُ. (S, TA.) ― -b3- Hence the حَوَاصِل [i. e. (assumed tropical:) Storerooms, or magazines,] of khلns: [also meaning (assumed tropical:) the cells of prisons:] of which the sing. is حَوْصَلَةٌ: not, as the vulgar say, ↓ حَاصِلٌ. (TA.) ― -b4- Also, the sing., The lower part of the belly, as far as the pubes, (K, TA,) of a man, (TA,) and of any animal: (K, TA:) or the place where the feces collect, below the navel: or the part between the navel and the pubes. (TA.) ― -b5- نَاقَةٌ ضَخْمَةُ الحَوْصَلَةِ A she-camel big in the belly. (TA.)

حَوْصَلَآءُ
حَوْصَلَآءُ حوصلآء : see حَوْصَلَةٌ.

حَوْصَلَّةٌ
حَوْصَلَّةٌ حوصل حوصله حوصلة : see حَوْصَلَةٌ. ― -b2- Also A thing resembling a حُقَّةٌ [q. v.], made of baked clay; vulgarly called ↓ حُصَّالَةٌ. (TA.)

مُحَصَّلٌ
مُحَصَّلٌ محصل : see حَاصِلٌ.

مُحَصِّلٌ
مُحَصِّلٌ محصل One who clears, or purifies, silver [and gold] from the stone of the mine. (TA.) And مُحَصِّلَةٌ A woman who separates (تُحَصِّلُ) the earth of the mine [for the purpose of extracting the gold or silver]. (S, K.)

مَحْصُولٌ
مَحْصُولٌ محصول : see حَاصِلٌ: and see also 2.

مُحَوْصَلٌ
مُحَوْصَلٌ محوصل (K) and مُحَوْصِلٌ, (K, TA,) or ↓ مُحْصَوْصِلٌ, (so in my MS. copy of the K,) or مُحْصَوْصِلٌ, (so in the CK,) One who is protuberant in his lower part [of the belly], next his navel, like her who is pregnant: (K:) so in the M. (TA.)

مُحْصَوْصِلٌ
مُحْصَوْصِلٌ محصوصل , or مُحْصُوصَلٌ: see what next precedes.

##### Türkçe

**حَصَلَ**
1 **حَصَلَ** حصل, (Msb, K, &c.,) muzâri‘i **حَصُلَ**, (TA,) mastarı **حُصُولٌ** (Msb, K, &c.) ve **مَحْصُولٌ**, (K,) **مَعْقُرلٌ** ve **مَعْسُورٌ** ve **مَيْسُورٌ** gibi, (TA,) [Üretildi, çıkarıldı, istihraç edildi, dışarı çıkarıldı yahut dışarı alındı; madenin taşından altın veya gümüş, kabuktan iç, samandan buğday gibi: (bkz. 2:)] dışarı çıktı, belirgin oldu: (KL:) oldu, var oldu, varlığa geldi yahut varlık kazandı; gerçekleşmiş oldu; tam [yani niteleyici] **كَانَ** ile eşanlamlıdır: (Msb, madde **كون**’da:) [kendini gösterdi: hazırlanmış yahut hazır oldu: elde edilmiş, edinilmiş, kazanılmış oldu:] geldi, vuku buldu, oldu, meydana geldi, başa geldi yahut gerçekleşti; bir olay hakkında söylenir; **وَقَعَ** ile eşanlamlıdır, (TA, madde **وقع**’da,) ki o da tam [yahut niteleyici] **كَانَ** ile eşanlamlıdır; (Msb, madde **كون**’da;) aynı şekilde **جَآءَ** ile de eşanlamlıdır: (Er-Râghib, TA, madde **جيأ**’da:) [sonuç verdi; ve özellikle bir toplam olarak; ve bir çarpım olarak; ve bir bölüm olarak: peşi sıra geldi: ortaya çıktı, türedi, meydana geldi, geldi, sonradan eklendi yahut arttı: bu anlamlarda da niteleyici **كَانَ** ile ve **جَآءَ** ile eşanlamlıdır; ardından **مِنْ** gelir:] geri kaldı ve devam etti, geri kalan gidip yahut geçip gittikten sonra; (K, TA;) bir hesapla ve bir fiille ve benzeriyle ilgili olarak: (TA:) ve **ثَبَتَ** ve **وَجَبَ** ile aynı anlamdadır; şu sözde olduğu gibi, **حَصَلَ لِى عَلَيْهِ كَذَا** [Şu şey yahut meblağ, onun üzerinde bana borç olarak ödemesi bağlayıcı, zorunlu yahut gerekli oldu]. (Msb.)
-A2- **حَصِلَ**, [muzâri‘i **حَصَلَ**,] mastarı **حَصَلٌ**, O (bir at) otun toprağını yemekten karnında bir rahatsızlık oldu: (S:) yahut **حَصِلَتِ الدَّابَّةُ**, muzâri‘i **حَصَلَ**, (M, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) hayvan toprak yedi, (M, K,) yahut çakıl taşları, (K,) ve onlar onun içinde kaldı, (M, K,) sabit: (M:) yahut **حَصَلٌ** bir atın otlardan ağzına toprak almasıdır; o toprağın bir kısmı karnında toplanıp onu öldürür: ve bu şekilde öldürülen ata ↓ **حَصِلٌ** denir: (T, TA:) yahut bir devenin işkembesinde (omasum) yuttuğu çakıl taşlarının kalıp, geviş getirirken gevişle dışarı çıkmaması; bu olduğunda bazen öldürür: yahut bir deve yavrusunun toprak yemesi ve bunun sonucu gevişi çıkarmaması; bu bazen onu öldürür. (TA.)
― -b2- Bir çocuk hakkında söylendiğinde, **وَقَعَ الحَصَى** (K) yahut **وَقَعَتِ الحَصَاةُ** (O) **فِى أُنْثَيَيْهِ** (O, K) anlamına gelir [görünüşe göre anlamı: taşlar yahut taş, onun torbasına düştü yahut indi: Freytag, TK’yi izleyerek—onda **فى انثييه**’nin (hangi delile dayanarak bilmem) **فى مَثَانَتِهِ** anlamında sayıldığı yerde—bunu “ laboravit lapidibus in vesica urinæ orientibus ” diye tercüme eder].

**حصّل**
2 **حصّل** حصل, mastarı **تَحْصِيلٌ**, geçişli bir fiildir; (S, Msb;) yani **حَصَلَ**’ın geçişlisi; asıl olarak, IF’ye göre, (Msb,) madenin taşından altın [yahut gümüş] çıkardı, (Msb, Er-Râghib, TA;) ve aynı şekilde kabuktan içi; ve samandan [buğday] tanesini: (Er-Râghib, TA:) bir şeyi belirgin kıldı; (Az, Er-Râghib, TA;) mesela kabuktan içi; ve bir hesabın **حَاصِل**’ini [yahut sonucunu]: (Er-Râghib, TA:) [varlığa getirdi yahut var etti; gerçekleştirdi:] hazırladı yahut hazır kıldı: (PS:) ayırdı, tefrik etti yahut temyiz etti, (Az, K,) geri kalan gidip yahut geçip gittikten sonra kalan ve devam eden şeyi: (K: [CK’de, **ما يُحَصَّلُ** yanlışlıkla **ما يَحْصُلُ** yerine konmuştur:]) bir şeyi idrak etti: bir şeye ulaştı yahut bir şeyi elde etti: eşanlamlısı **أَدْرَكَ** [bu iki anlamda: ve ayrıca “yetişti” anlamında]: (Abu-l-Bakà, TA:) fayda yahut kâr aldı yahut edindi; (KL;) **أَخَذَ** ve **حَازَ** ile aynı anlamdadır: (B ve TA, madde **اخذ**’da:) topladı: (Az, Er-Râghib, TA:) ve [buradan, görünüşe göre,] **تَحْصِيلُ كَلَامٍ** bir cümleyi yahut benzerini onun ↓ **مَحْصُول**’üne (burada “öz anlamı” yahut “hülasa ve özü” manasında) indirgemek demektir: (S, TA:) ve **حصّل الكَلَامُ كَذَا** [Cümle yahut söz, kapsamı içinde şöyle bir şeyi ihtiva etti yahut içerdi]. (Msb, **تَضَمَّنَ**’ın açıklamasında.) **وَ حُصِّلَ مَا فِى الصُّدُورِ**, Kur’da [10. cüzde], “Ve göğüslerde yahut zihinlerde [insanların] olan şey açığa çıkarılacaktır” demektir: (Az, Er-Râghib, TA:) yahut tefrik edilecektir: (Az, Bd, TA:) yahut sicillerde toplanacaktır, (Fr, Az, Bd, Er-Râghib, TA,) (Bd.)
-A2- 4’e de bak; iki yerde.

**احصل النَّخْلُ**
4 **احصل النَّخْلُ** احصل النخل ; (S, K;) ve ↓ **حصّل**, mastarı **تَحْصِيلٌ**; (K;) Hurma ağaçlarında **حَصَل** oldu; yani henüz sertleşmemiş hurmalar, (S, K,) ve onların **ثَفَارِيق**’leri [yahut dipleri] henüz görünmemiş olan; (S;) yahut sertleşmiş ve yuvarlaklaşmış hurmalar: ve ayrıca, sararmış salkımlar (طَلْع) anlamında **حَصَل** oldu: (K:) yahut **احصل البَلَحُ** hurmalar **ثفاريق**’lerinden küçük olarak çıktı: ve ↓ **حصّل** yuvarlaklaştılar. (TA.)
― -b2- **احصل القَوْمُ** Kavmin hurma ağaçlarında ham yahut olgunlaşmakta olan hurmalar belirdi. (TA.)

**تحصّل**
5 **تحصّل** حصل تحصل Toplandı, ve kaldı yahut devam etti. (K, TA.)

**حَوْصَلَ**
Q. Q. 1 **حَوْصَلَ** حوصل O (bir kuş, S) **حَوْصَلَة**’sini [yani midesini yahut kursağını] doldurdu. (S, K.) [Bir kuşa] şöyle dersin: **حَوْصِلِى وَ طِيرِى** [Midenı yahut kursağını doldur ve uç]. (S.)

**حَصْلٌ**
**حَصْلٌ** حصل : hemen ardından gelen şeye bak: ― -b2- ve **حُصَالَةٌ**’ya da bak.

**حَصَلٌ**
**حَصَلٌ** حصل (S, K) ve ↓ **حَصْلٌ**, (M, K,) ikincisi şiir zaruretiyle kullanılır, (ISd, TA,) Sertleşmeden önceki hurmalar, (S, K,) ve **ثَفَارِيق**’leri [yahut dipleri] görünmeden önce; tekili **حَصَلَةٌ**: (S:) yahut sertleşip yuvarlaklaştıklarında. (IAar, K.) Ve hurma ağacının salkımı (طَلْع) sarardığında. (K.) Ayrıca, birincisi, hurma ağacının ürününden düşüp saçılan şey; yeşil ve taze, küçük yeşil boncuklar gibi. (Aboo-Ziyâd, TA.)
― -b2- **حُصَالَةٌ**’ya da bak.

**حَصِلٌ**
**حَصِلٌ** حصل : **حَصِلَ**’e bak.

**حَصِيلٌ**
**حَصِيلٌ** حصيل Belli bir bitki. (S M, O, K.)

**حُصَالَةٌ**
**حُصَالَةٌ** حصاله حصالة Harman yerinde, [tahılın çoğu] kaldırıldıktan sonra, dövülmüş tahıldan geriye kalan şey: (S, O:) yahut, ayrıca ↓ **حَصْلٌ** (K, TA) ve ↓ **حَصَلٌ** da olmak üzere, (K,) kötü olanı ayıklandıktan sonra, harman yerinde arpa ve buğdaydan geriye kalan şey: ve buğdaydan çıkıp atılan şey; [**زُؤَان** denilen ot] gibi, (K, TA,) ve **دنقة** [yani **دَنْقَة** veya **دَنَقَة**] ve benzeri: yahut arpa ve buğdaydan çıkıp atılan şey; tozdan yahut topraktan ve **دُقَاق** diye adlandırılan şeylerden [bkz.] biraz daha kaba olduğunda: (TA:) yahut elekten sonra, elekte kalan buğday artığı, onunla karışmış olanla birlikte; **خُصَالَةٌ** da böyledir; fakat birinci kelime daha meşhurdur. (JK ve TA, madde **خصل**’da.) [**حُثَالَةٌ**’ya da bak.]

**حَصِيلَةٌ**
**حَصِيلَةٌ** حصيله حصيلة : **حَاصِلٌ**’e bak.

**حُصَّالةٌ**
**حُصَّالةٌ** حصاله حصالة : **حَوْصَلَّةٌ**’ya bak.

**حَاصِلٌ**
**حَاصِلٌ** حاصل (T, S, M, Msb, K, KL) ve ↓ **حَصِيلَةٌ** (S, K &c.) ve ↓ **مَحْصُولٌ** (S, Msb, K) [ve ↓ **مُحَصَّلٌ**] Ürün; yahut üretilen, çıkarılan, istihraç edilen, dışarı çıkarılan yahut dışarı alınan şey: belirgin kılınan şey: kâr, fayda, kazanç yahut edinim: (KL, birinci kelimenin açıklamasında [fakat hepsine uygulanarak]:) [bir şeyin sonucu:] bir şeyin bakiyesi, artığı, kalan kısmı, kalıntısı, izi, tortusu yahut kalanı; (S;) geri kalan gidip yahut geçip gittikten sonra, herhangi bir şeyden kalan ve devam eden şey: (K:) bir hesap yahut hesaplama ve fiiller ve benzeri şeyler hakkında olur: (T, M, TA:) ikincinin çoğulu **حَصَائِلُ**. (S, TA.) Birincisi ayrıca özellikle, madenin taşından gümüşün [ve altının] arıtılıp çıkarılanı demektir. (TA.) [Ve arazinin vb. ürünü yahut net ürünü; gelir kaynağı olan herhangi bir şeyin geliri; üçüncüsü de böyledir. Aritmetik bir işlemin sonucu; toplam, çarpım ve bölüm. Bir cümlenin yahut benzerinin hülasa ve özü yahut öz anlamı; üçüncüsü de böyledir (bkz. 2) ve dördüncüsü. Ve herhangi bir şeyin sonucu, sonu, neticesi, olay, akıbet, nihai sonuç yahut etki, yahut nihayetliği.]
-A2- **حَوْصَلَةٌ**’ya da bak.

**حَوْصَلٌ**
**حَوْصَلٌ** حوصل Çayırda suyun durduğu çukur bir yer; orada ot en geç kurur: buradan kuşun ↓ **حَوْصَلَة**’si; çünkü onun yediğinin durma yeridir. (Az, TA.)
― -b2- Suluk yahut havuzun en uzak kısmında suyun durduğu yahut kaldığı yer; (K;) ↓ **حَوْصَلَةٌ** da böyledir. (ISd, K.)
― -b3- **حَوْصَلَةٌ**’ya da bak.
― -b4- Ayrıca, göbeğin üstündeki karın kısmı büyük olan koyun yahut keçi. (M, K.)
-A2- Belli bir bitki. (TA.)

**حَيْصَلٌ**
**حَيْصَلٌ** حيصل [**بَاذَنْجَان** denilen bitki] [bkz.] (K.)

**حَوْصَلَةٌ**
**حَوْصَلَةٌ** حوصل حوصله حوصلة : iki yerde **حَوْصَلٌ**’e bak.
― -b2- Kuşun **حَوْصَلَة**’si (S, Msb, K) [midedir; kursak yahut craw, ikinci mide ve taşlık yahut gerçek mide olmak üzere üçlü mide: ve çoğu kez özellikle bu üçünün birincisi: **جِرِّيْئَةٌ** ve **جِرِّيَّةٌ**’ye bak:] kuş için, insana **مَعِدَة** gibi olan şeydir; (K;) ayrıca ↓ **حَوْصَلَّةٌ** (Msb, K) ve ↓ **حَوْصَلَآءُ** ve ↓ **حَوْصَلٌ** diye de adlandırılır: (K:) ve çift tırnaklı yahut **خُفّ** sahibi bir hayvanda, **مَصَارِينُ** ile aynı anlamdadır [bkz.]: (Az, TA:) çoğulu **حَوَاصِلُ**. (S, TA.)
― -b3- Buradan hanların **حَوَاصِل**’i [yani (mecaz kabul edilen:) ambarlar yahut depolar]; [ayrıca (mecaz kabul edilen:) zindan hücreleri]—bunların tekili **حَوْصَلَةٌ**’dir: avamın dediği gibi ↓ **حَاصِلٌ** değildir. (TA.)
― -b4- Ayrıca, tekil olarak, insanın, (TA,) ve her hayvanın, (K, TA,) kasıklara kadar olan alt karın kısmı: (K, TA:) yahut dışkının toplandığı yer, göbeğin altında: yahut göbek ile kasık arası kısım. (TA.)
― -b5- **نَاقَةٌ ضَخْمَةُ الحَوْصَلَةِ** Karnı büyük dişi deve. (TA.)

**حَوْصَلَآءُ**
**حَوْصَلَآءُ** حوصلآء : **حَوْصَلَةٌ**’ya bak.

**حَوْصَلَّةٌ**
**حَوْصَلَّةٌ** حوصل حوصله حوصلة : **حَوْصَلَةٌ**’ya bak.
― -b2- Ayrıca, pişmiş kilden yapılmış, **حُقَّةٌ**’ye [bkz.] benzeyen bir şey; avamca ↓ **حُصَّالَةٌ** diye adlandırılır. (TA.)

**مُحَصَّلٌ**
**مُحَصَّلٌ** محصل : **حَاصِلٌ**’e bak.

**مُحَصِّلٌ**
**مُحَصِّلٌ** محصل Madenin taşından gümüşü [ve altını] arıtıp çıkaran kimse. (TA.) Ve **مُحَصِّلَةٌ** madenin toprağını ( **تُحَصِّلُ** ) [altın yahut gümüş çıkarmak amacıyla] ayıran kadın. (S, K.)

**مَحْصُولٌ**
**مَحْصُولٌ** محصول : **حَاصِلٌ**’e bak: ve ayrıca 2’ye de bak.

**مُحَوْصَلٌ**
**مُحَوْصَلٌ** محوصل (K) ve **مُحَوْصِلٌ**, (K, TA,) yahut ↓ **مُحْصَوْصِلٌ**, (K’nin MS nüshamda böyle,) yahut **مُحْصَوْصِلٌ**, (CK’de böyle,) Alt karın kısmı, göbeğine yakın yerde, hamile kadın gibi çıkıntılı olan kimse: (K:) M’de de böyledir. (TA.)

**مُحْصَوْصِلٌ**
**مُحْصَوْصِلٌ** محصوصل, yahut **مُحْصُوصَلٌ**: hemen önce gelene bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَصَلَ
حَصَلَ U ( n. ac. حُصُوْل 27 ),
a.  Was left over, remained; resulted.

b.  Happened, took place, befell.

c.  Was obtained, was realized   ( profit ).

d.  [ 'Ala ], Recovered ( a debt ).

حَصِلَ
حَصِلَ A ( n. ac. حَصَل 4 ),
a.  Had the gravel.

حَصَّلَ
حَصَّلَ II ,
a.  Obtained, acquired.

b.  Summed up, recapitulated.

أَحْصَلَ
أَحْصَلَ IV ,
a.  Produced, bore unripe dates.

تَحَصَّلَ
تَحَصَّلَ V ,
a.  Resulted from.

b.  Was obtained; was realized.

c.  Was recovered ( debt ).

حَصَل
حَصَل 4 ,  حَصَلَة 4t ,
a.  Hard, unripe dates.

حَاْصِل
حَاْصِل 21 , ( pl. حَوَاْصِلُ 41 ),
a.  Remainder; sum, product, quotient.

b.  Result, outcome; profit, advantage.

c.  Ware-house, depôt.

حَاْصِل
حَاْصِل 21
a.  [ art. ], To sum up; in other words; in fact.

حُصَاْلَة
حُصَاْلَة 24t ,
a.  Tail corn; sweepings.

حَصِيْلَة
حَصِيْلَة 25t , ( pl. حَصَاْئِلُ 46 ),
a.  see 21 (a) ( b ).

حُصُوْل
حُصُوْل 27 ,
a.  The happening of an event.

حَصڤلَ
N. P. حَصڤلَ I , ( pl. مَحَاْصِيْلُ 65 ),
a.  Product; result; profit, returns.

b.  Produce.

##### Türkçe

حَصَلَ
حَصَلَ U ( mastar: **حُصُوْل** 27 ),
a. Artık kaldı, geride kaldı; sonuç verdi.

b. Vuku buldu, meydana geldi, başa geldi.

c. Elde edildi, gerçekleşti (kâr).

d. [ **'Ala** ], Tahsil etti (bir borcu).

حَصِلَ
حَصِلَ A ( mastar: **حَصَل** 4 ),
a. Çakılı oldu.

حَصَّلَ
حَصَّلَ II ,
a. Elde etti, kazandı.

b. Özetledi, hulâsa etti.

أَحْصَلَ
أَحْصَلَ IV ,
a. Ham hurma verdi, ham hurma taşıdı.

تَحَصَّلَ
تَحَصَّلَ V ,
a. -den sonuçlandı.

b. Elde edildi; gerçekleşti.

c. Tahsil edildi (borç).

حَصَل
حَصَل 4 , **حَصَلَة** 4t ,
a. Sert, ham hurmalar.

حَاْصِل
حَاْصِل 21 , ( çoğulu: **حَوَاْصِلُ** 41 ),
a. Kalan; toplam, çarpım, bölüm.

b. Sonuç, akıbet; kâr, fayda.

c. Ambar, depo.

حَاْصِل
حَاْصِل 21
a. [ art. ], Özetle; başka bir deyişle; gerçekte.

حُصَاْلَة
حُصَاْلَة 24t ,
a. Artık tahıl; süprüntüler.

حَصِيْلَة
حَصِيْلَة 25t , ( çoğulu: **حَصَاْئِلُ** 46 ),
a. 21 (a) (b)’ye bak.

حُصُوْل
حُصُوْل 27 ,
a. Bir olayın vuku bulması.

حَصڤلَ
Ö. A. **حَصڤلَ** I , ( çoğulu: **مَحَاْصِيْلُ** 65 ),
a. Ürün; sonuç; kâr, getiriler.

b. Mahsul.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حصل
حَصَلَ - يَحْصُلُ - حَصَّلَ - يُحَصِّل ، حُصِّل - يُحَصَّلُ

حَصَلَ - يَحْصُلُ + شيء أو أمر + من شيء أو أمر: يخرج وينتج الهام والأفضل منه وينفصل ويتميز عن الباقي: تخرج وتظهر وتبين زبدته وخلاصته: تخرج الثمرة والنتيحة والجزء الأهم  فتيين وتصبح مميزة وجاهزة للتعامل معها  دون غيرها من بين باقي محتويات الشيء أو الأمر: بقترب من معنى لفظ " ينتج - نتيجة " الشائع
الحاصل: الظاهر والبين والباقي الجاهز دون غيره من الأفعال أو الأشياء
المحصول : الناتج الباقي، والأثر الجاهز والمميز الذي يهمنا من مجموع ما وقع وحد ث للزرع والنبات، وهوالثمر المفيد (اللب ) دون القشور
حَصَّلَ - يُحَصِّل + كائن + شيئاً أو ما في شيء: على وزن " فـَعـَّل" من " حَصَلَ - يَحْصُلُ ": جعله " يَحْصُلُ " على وجه التكرار والشدة: استنتج: عمل على استخراج الهام والمميز دون غيره
حُصِّل - يُحَصَّلُ: مبني للمجهول من " حَصَلَ - يَحْصُلُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " فصل واستخراج شيء من شيء بالتصفية والنخل والترشيح " وهي:
لَبِنَ- يَلبَنُ، رَحَقَ - يَرْحَقُ، نَخَلَ - يَنْخُلُ، حَصَل - يَحْصُلُ، نَبَطَ - يَنْبِطُ (نَبَطَ - يَنْبُطُ)، نَصَحَ - يَنْصَحُ

حُصِّلَ
	﴿وحصل ما في الصدور (10)﴾ العاديات
جاء في التفسير : حُصل : ميز وأظهر - حَصَلَ : ظهر
مختار الصحاح
● [حصل] ح ص ل: حَصَّلَ الشيء تَحْصِيلا و حاصِلُ الشيء و مَحْصُولُه بقيّته و تحصِيلُ الكلام رده إلى محصوله و الحَوْصَلَةُ واحدة حواصِلِ الطير وقد حَوْصَلَ أي ملأَ حوصلته يقال حوصلي وطيري
معجم الفرائد القرآنية:
ح  ص  ل
"حُصِّلَ" في قوله تعالى:"وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ"(10) العاديات .
الحاصل من كل شيء : ما بقي وثبت وذهب ما سواه،  والتحصيل : إخراج اللب من القشور وجمعه، وحصل ما في الصدور أي جمع .
الراغب
حصل
التحصيل: إخراج اللب من القشور، كإخراج الذهب من حجر المعدن، والبر من التبن. قال الله تعالى: }وحصل ما في الصدور{ [العاديات/10]، أي: أظهر ما فيها وجمع، كإظهار اللب من القشر وجمعه، أو كإظهار الحاصل من الحساب، وقيل للحثالة: الحصيل، وحصل الفرس: إذا اشتكى بطنه عن أكله (في المجمل 1/237، وحصل الفراس: إذا اشتكى بطنه من أكل التراب)، وحوصلة الطير: ما يحصل فيه الغذاء.
ملخص اللسان
1.    حَصَل الشيءُ يَحْصُل حُصُولاً الحاصِل من كل شيء: ما بَقِي وثَبَتَ وذَهَب ما سواه،.
2.    الحَصائل: البَقايا،
3.    وحاصِلُ الشيءِ ومَحْصُوله: بَقِيَّتُه.
4.    وحُصِّل ما في الصدور؛ أَي بُيِّن؛
5.    وحُصِّل ما في الصدور: مُيِّز،
6.    الحَصَل والحُصالة ما يبقى من الشعير والبرّ في البَيْدَر إِذا نُقِّي وعُزِل رديئه.
7.    وحُصِّل ما في الصدور: جُمِع.
8.    وتَحَصَّل الشيءُ: تَجَمَّع وثبت.
9.    وتحصيل الكلام:رَدُّه إِلى محصوله.
10.                        فالحَصَل سفُّ الفرس الترابَ من البَقْل فيجتمع منه تراب في بطنه فيقتله
11.                       وحَصِلَت الدابةُ حَصَلاً أَكلت التراب فبقي في  جوفها ثابتاً،
12.                       والحَصِيل نَبْتٌ.
13.                       وقد حَصِل الفَرَسُ حَصَلاً إِذا اشتكى بطنه من أَكل تراب النَّبْت،
14.                       الحَصَل في أَولاد الإِبل أَن تأْكل التراب ولا تخرج الجِرَّة وربما قتلها ذلك.
15.                       وحَصَّل النخلُ: استدار بَلَحُه.
16.                       والحَصَل ما تناثر من حَمْل النخلة وهو أَخضر غَضٌّ مثل الخَرَز الخُصْر الصِّغار.
17.                       والحَصَل:البَلَح قبل أَن يشتد وتظهر تَفَاريقه،
18.                        أَحْصَل البَلَحُ إِذا خَرَجَ من تفاريقه  صغاراً.
19.                       والحَصَل من الطعام: ما يُخْرَج منه فيُرْمى به من دَنْقة وزؤَان ونحوهما.
20.                       الحُصالة ما يُخْرَج منه فيُرْمى به إِذا كان أَجَلَّ من التراب والدُّقاق قليلاً.
21.                       والحُصَالة، بالضم، ما يبقى في الأَنْدَر من الحَبّ بعدما يُرْفَع الحَبُّ وهو الكُنَاسة.
22.                       والحَصِيل: ضَرْب من النبات؛
23.                       والحَوْصَل والحَوْصَلة والحَوْصَلَّة والحَوْصَلاءمن الطائر والظَّلِيم: بمنزلة المَعِدة من الإِنسان وهي المَصارين ل
24.                       حَوْصَل أَي مَلأَ حَوْصَلته.
25.                       واحْوَنْصَل الطائر: ثَنَى عنقه وأَخرج حَوْصلته.
26.                       وحَوْصَلة الإِنسان وكلِّ شيء: مُجْتَمَع الثُّفْل أَسفلَ من  السُّرَّة،
27.                       الحَوْصَلة المُرَيْطاء، وهو أَسفل البطن إِلى العانة،
28.                       وناقة ضَخْمة الحَوْصَلة أَي البطن.
29.                       والمُحَوْصِل والمُحَوْصَل: الذي يَخْرج أَسفله من قِبَل سُرَّته مثل بطن الحُبْلى.
30.                       والحَوْصَلة: الشاة التي عَظُم من بطنها ما فوق سُرَّتها؛
31.                       وحَوْصَلة الحوض: مُسْتَقَرُّ الماء في أَقصاه؛
32.                       وحَوْصَلُ الروضِ: قَرارُه وهو أَبطؤُها هَيْجاً،
33.                       الحاصِل ما خَلَص من الفِضَّة من حجارة المَعْدِن،
34.                       والمُحَصِّلة المرأَة التي تُحصِّل تراب المَعْدِن؛
35.                       المُحَصِّلة التي تُمَيِّز الذهب من الفضة؛
36.                        لم تُحَصَّل من ترابها أَي لم تُخَلَّص،
37.                       وحَصَّلْت الأَمر: حَقَّقْتُه وأَبَنْته.
لسان العرب
● - حصل: الحاصِل من كل شيء: ما بَقِي وثَبَتَ وذَهَب ما سواه، يكون من     الحِساب والأَعمال ونحوها؛ حَصَل الشيءُ يَحْصُل حُصُولاً. والتحصيل: تمييز     ما يَحْصُل، والاسم الحَصِيلة؛ قال لبيد:     وكُلُّ امرئ يوماً سَيُعْلَم سعيُه،     إِذا حُصِّلت عند الإِله الحَصائِل     والحَصائل: البَقايا، الواحدة حَصِيلة. وقد حَصَّلْتُ الشيء تحصيلاً.     وحاصِلُ الشيءِ ومَحْصُوله: بَقِيَّتُه. وقال الفراء في قوله تعالى:     وحُصِّل ما في الصدور؛ أَي بُيِّن؛ وقال غيره: مُيِّز، وقال بعضهم: جُمِع.     وتَحَصَّل الشيءُ: تَجَمَّع وثبت. والمحصول: الحاصل، وهو أَحد المصادر التي     جاءت على مفعول كالمَعْقُول والمَيْسُور والمَعْسور. وتحصيل الكلام:     رَدُّه إِلى محصوله.     ومن أَدْواء الخَيْل الحَصَل والقَصَل، فالحَصَل سفُّ الفرس الترابَ من     البَقْل فيجتمع منه تراب في بطنه فيقتله فإِن قتله الحَصَل قيل إِنه     لَحَصِلٌ. قال ابن سيده: وحَصِلَت الدابةُ حَصَلاً أَكلت التراب فبقي في     جوفها ثابتاً، وإِذا وقع في الكَرِش لم يضرها، وإِذا وقع في القِبَة قتَلَها.     قال الجوهري: والحَصِيل نَبْتٌ. وقد حَصِل الفَرَسُ حَصَلاً إِذا اشتكى     بطنه من أَكل تراب النَّبْت، وقيل: الحَصَل أَن يثبت الحَصَى في لاقِطَة     الحصى وهي ذوات الأَطباق من قِطْنة البعير فلا تخرج في الجِرَّة حين     يَجْتَرُّ، فربما قُتِل إِذا تَوَكَّأْت على جُرْدانه؛ وقال الأَزهري:     الحَصَل في أَولاد الإِبل أَن تأْكل التراب ولا تخرج الجِرَّة وربما قتلها ذلك.     وحَصَّل النخلُ: استدار بَلَحُه. قال ابن سيده: والحَصَل ما تناثر من     حَمْل النخلة وهو أَخضر غَضٌّ مثل الخَرَز الخُصْر الصِّغار. والحَصَل:     البَلَح قبل أَن يشتد وتظهر تَفَاريقه، واحدته حَصَلة؛ قال:     مُكَمَّمٌ جَبّارُها، والجَعْلُ     يَنْحَتُّ منهن السَّدَى، والحَصْلُ     سكن للضرورة، وقيل: هو الطَّلْع إِذا اصفرَّ، وقد أَحْصَل النخلُ، وقيل:     التحصيل استدارة البلح؛ وقد أَحْصَل البَلَحُ إِذا خَرَجَ من تفاريقه     صغاراً. وأَحْصَل القومُ، فهم مُحْصِلون إِذا حَصَّل نَخْلُهم، وذلك إِذا     استبان البُسْر وتَدَحْرَج. والحَصَل من الطعام: ما يُخْرَج منه فيُرْمى     به من دَنْقة وزؤَان ونحوهما. وقال أَبو حنيفة: الحَصَل والحُصالة ما يبقى     من الشعير والبرّ في البَيْدَر إِذا نُقِّي وعُزِل رديئه. وقال     اللحياني: الحُصالة ما يُخْرَج منه فيُرْمى به إِذا كان أَجَلَّ من التراب     والدُّقاق قليلاً. ابن الأَعرابي: وفي الطعام مُرَيْراؤه وحَصَلُه وغَفَاه     وفَغَاه وحُثَالته وحُفَالَته بمعنى واحد.     قال الجوهري: والحُصَالة، بالضم، ما يبقى في الأَنْدَر من الحَبّ بعدما     يُرْفَع الحَبُّ وهو الكُنَاسة. والحَصِيل: ضَرْب من النبات؛ حكاه ابن     دريد عن الحِرْمازي؛ قال ولا أَدري ما صحته. والحَوْصَل والحَوْصَلة     والحَوْصَلَّة والحَوْصَلاء، ممدود، من الطائر والظَّلِيم: بمنزلة المَعِدة من     الإِنسان وهي المَصارين لذي الظِّلْف والخُفِّ، قال: والقانِصَة من الطير     تُدْعَى الجِرِّيئة، مهموز على فِعِّيلة، وقد حَوْصَل أَي مَلأَ     حَوْصَلته. ويقال: حَوْصِلي وطِيري. واحْوَنْصَل الطائر: ثَنَى عنقه وأَخرج     حَوْصلته. وحَوْصَلة الإِنسان وكلِّ شيء: مُجْتَمَع الثُّفْل أَسفلَ من     السُّرَّة، وقيل: الحَوْصَلة المُرَيْطاء، وهو أَسفل البطن إِلى العانة، وقيل:     هو ما بين السرة إِلى العانة. وناقة ضَخْمة الحَوْصَلة أَي البطن.     والمُحَوْصِل والمُحَوْصَل: الذي يَخْرج أَسفله من قِبَل سُرَّته مثل بطن     الحُبْلى. والحَوْصَلة: الشاة التي عَظُم من بطنها ما فوق سُرَّتها؛     وأَنشد:أَو ذَات أَوْنَينِ لها حَوْصَل     وحَوْصَلة الحوض: مُسْتَقَرُّ الماء في أَقصاه؛ قال أَبو النجم:     وأَصبح الروضُ لَوِيّاً حَوْصَلُه     وحَوْصَلُ الروضِ: قَرارُه وهو أَبطؤُها هَيْجاً، وبه سميت حَوْصَلة     الطائر لأَنها قرار ما يأْكله. ابن الأَعرابي: زَاوِرَةُ القَطَاة ما     تَحْمِل فيه الماءَ لفِراخها وهي حَوْصَلتها، قال: والغَراغِر     الحَواَصِل.ابن الأَعرابي: الحاصِل ما خَلَص من الفِضَّة من حجارة المَعْدِن، ويقال     للذي يُخَلِّصه مُحَصِّل.     الجوهري: والمُحَصِّلة المرأَة التي تُحصِّل تراب المَعْدِن؛ قال     الشاعر:أَلا رَجُلٌ جَزَاه افيفي خيراً،     يَدُلُّ على مُحَصِّلة تُبِيتُ     قال الأَزهري: أَي تُبِيتُني عندها لأُجامِعَها؛ وقال الجوهري: أَي     تَبيتُ تفعل كذا، والبيت مُضَمَّن؛ قال ابن بري: رجل فاعل بإِضمار فعل يفسره     يدل تقديره هَلاّ يَدُلُّ رجل على مُحَصِّلة، وأَنشده سيبويه: أَلا     رَجُلاً، بالنصب، وقال: تقديره أَلا تُرُوني رجلاً، وقيل: بمعنى هات لي     رَجُلاً، قال الجوهري: ويروى أَلا رجلٍ، بمعنى أَما من رَجُلٍ؛ قال ابن بري:     وقيل المُحَصِّلة التي تُمَيِّز الذهب من الفضة؛ وبعد البيت:     تُرَجِّل جُمَّتي وتَقُمُّ بَيْتي،     وأُعْطِيها الإِتاوَة، إِنْ رَضِيتُ     وفي الحديث: بذَهَب     (* قوله «بذهب» هكذا في الأصل، والذي في نسخة     النهاية التي بأَيدينا: بذهبة بالهاء) لم تُحَصَّل من ترابها أَي لم تُخَلَّص،     والذهب يُذَكَّر ويؤَنث. وحَصَّلْت الأَمر: حَقَّقْتُه وأَبَنْته.     وحَوْصَلاءُ والحَوْصَلاء: موضع.
مقاييس اللغة:
(حصل) الحاء والصاد واللام أصلٌ واحد منقاس، وهو جمع الشيء، ولذلك سمِّيت حَوصلةُ *الطائر؛ لأنّه يجمع فيها. ويقال حصَّلت الشيءَ تحصيلا. وزعم ناسٌ من أهل اللغة أنّ أصل التحصيل استخراجُ الذهب أو الفضّة من الحجر أو من تراب المَعدِن؛ ويقال لفاعله المحصِّل. قال:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])
فإن كان كذا فهو القياسُ، والباب كلُّه محمول عليه.
والحَصَل: البلح قبل أن يشتدّ ويظهر ثَفارِيقُه، الواحدةُ حَصَلة. قال:
* ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
السّدَى: البَلَح الذاوي، الواحدة سَداة. وهذا أيضاً من الباب، أعني الحصَل، لأنه حُصِّل من النخلة.
ومما شذّ عن الباب وما أدري ممّ اشتقاقه، قولهم: حَصِلَ الفرسُ، إذا اشتكى بَطْنَهُ عن أكل التُّراب.([5])
القاموس المحيط:
الحاصِلُ من كلِّ شيءٍ ما بَقِيَ وثَبَتَ وذَهَبَ ما سِواهُ. حَصَلَ حُصولاً ومَحْصولاً. والتَّحْصيلُ تَمْييزُ ما يَحْصُلُ، والاسمُ الحَصيلَةُ. وتَحَصَّلَ تَجَمَّعَ وثَبَتَ. والمَحْصُولُ الحاصِلُ.
وحَصِلَتِ الدابةُ، كفرِحَ: أكَلَتِ التُّرابَ أو الحَصَا فَبَقِيَ في جَوْفِها، و الصبيُّ: وَقَعَ الحصَا في أُنْثَيَيْهِ. والحَصَلُ، محرَّكةً، وبالفتحِ: البَلَحُ قَبْلَ أن يَشْتَدَّ، أَو إذا اشْتَدَّ وتَدَحْرَجَ، والطَّلْعُ إذا اصْفَرَّ، وقد حَصَّلَ النَّخْلُ فيهما تَحْصيلاً، وأحْصَلَ، وما يَخْرُجُ من الطعامِ فَيُرْمَى به كالزُّؤانِ، وما يَبْقَى من الشَّعيرِ والبُرِّ في البَيْدَرِ إذا عُزِلَ رَديئُه، كالحُصَالَةِ فيهما. وكأَميرٍ: نباتٌ. والحَوْصَلُ والحَوْصَلاءُ والحَوْصَلَةُ، وتُشَدَّدُ لامُها، من الطيرِ: كالمَعِدةِ للإِنسانِ. واحْوَنْصَلَ: ثَنَى عُنُقَهُ، وأخْرَجَ حَوْصَلَتَهُ. أو الحَوْصَلَةُ: أسْفَلُ البَطْنِ إلى العانَةِ من كلِّ شيءٍ، و من الحَوْضِ: مُسْتَقَرُّ الماءِ في أقْصاهُ، كالحَوْصَلِ والمُحَوْصَلِ. والمُحَوْصِلُ: مَن يَخْرُجُ أسْفَلُهُ من قِبَلِ سُرتِهِ كالحُبْلَى.
والحَوْصَلُ: شاةٌ عَظُمَ من بَطْنها ما فَوْقَ سُرَّتِها. وحَوْصَلاءُ: ع. والمُحَصِّلَةُ، كمُحَدِّثَةٍ: المرأةُ تُحَصِّلُ تُرابَ المَعْدِنِ. وحَوْصَلَ: مَلأَ حَوْصَلَتَهُ. والحَيْصَلُ: الباذِنْجانُ.
تاج العروس:
ح - ص - ل
الحاصِلُ من كُلّ شيء : ما بَقِىَ وثَبَت وذَهَب ما سِواه يكونُ مِن الحِسابِ والأعمالِ ونحوِهما كما في المُحكَم وفي التهذيب : ونحوِه . حَصَلَ يَحصُلُ حُصُولاً ومَحْصُولاً وهو أحدُ المصادرِ التي جاءت علي مَفْعول كالمَعْقول والمَيسور والمَعْسور . والتَّحْصِيلُ : تَمْييزُ ما يَحْصُل . وقال الراغِبُ : التَّحصيلُ : إخراجُ اللُّبّ مِن القُشُور كإخراج الذَّهب مِن حَجَر المَعْدِن والبُرِّ مِن التِّبنْ قال اللَّهُ تعالى : " وَحُصِّلَ ما في الصُّدُورِ " أي أظْهر ما فيها وجُمِع كإظهار اللُّبِّ مِن القَشْر وجَمْعِه أو كإظهار الحاصِلِ مِن الحِساب . وقال الأزهريُّ : وحُصِّلَ ما في الصُّدُور : أي بُيِّنَ وقيل : مُيِّز وقيل : جُمِع . قلت : وهو قولُ الفَرّاء . والاسمُ : الحَصِيلَةُ كسَفِينة والجَمْع : الحَصائلُ قال لَبِيدٌ :
وكُل امْرئ يوماً سَيعلَمُ سَعْيَهُ ... إذا حُصِّلَتْ عِندَ الإلهِ الحَصائِلُ وتَحَصَّلَ الشيء : تَجَمَّعَ وثَبَت . والمَحْصُولُ والحاصِلُ والحَصِيلَةُ : بَقِيَّةُ الشيء . وحَصِلَتِ الدابَّة كفَرِح حَصَلاً : أَكَلَتِ التُّرابَ أو الحَصَى فبَقِىَ في جَوْفِها نَصُّ المُحكَم : حَصَلَتِ الدابَّةُ : أَكَلَت التُّرابَ فبَقِىَ في جَوفِها ثابِتاً وإذا نقص الصفحة 303 وفي العُباب : الحُصالَةُ : ما يَبقَى في الأَنْدَر مِن الحَبّ بعدَ ما يُرْفَعُ الحَبُّ كالكُناسَة ومِثلُه في الصِّحاح . الحَصِيلُ كأَمِيرٍ : نَباتٌ كما في العُباب وفي المُحكَم : ضَرْبٌ مِن النَّبات . والحَوْصَلُ كجَوْهَرٍ والحَوْصَلاءُ بالمَدّ والحَوْصَلَةُ كجَوهَرة وتُشَدَّد لامُها أيضاً : مِن الطَّيْر والظَّلِيمِ : كالمَعِدَةِ للإنسان زاد الأزهريُّ : وهي المَصارِينُ لِذِي الظِّلْف والخُفِّ والجَمْع : حَواصِل قال أبو النَّجم :
" هادٍ ولو جاد لِحَوْصَلائِهِ وقال أيضاً :
" لَيِّنة الريشِ عِظام الحَوْصَلِ
قلت : ومنه حَواصِلُ الخانات واحِدُها : حَوْصَلٌ لا حاصِلٌ كما تَنطِق به العامَّة . واحْوَنْصَلَ الطائرُ : إذا ثَنَى عُنُقَه وأَخْرَج حَوْصَلَتَه هكذا هو نَصُّ العَيْن وتَبِعَه مَن بعدَه . قال الصاغانيُّ : وقد ردَّه بعضُ الحُذّاق مِن أهلِ التّصريف والقَولُ ما قالَت حَذامِ . ونقل شيخُنا عن الزبَيدِيّ في مُستَدْرَك العَين فقالَ : احْوَنْصَلَ : مُنكَرةٌ ولا أعلَمُ شَيئاً علي مِثال : افْوَنْعَل من الأَفْعال . والحَوْصَلَةُ : المُرَيْطاءُ وهو أَسْفَلُ البَطْنِ إلى العانَةِ من الإنسان ومِن كلِّ شَيءٍ . ويُقال : هو مُجْتَمَعُ الثُّفْلِ أسْفَلَ مِن السُّرَّة وقيل : ما بَينَ السُّرَّة إلى العانَة . الحَوْصَلَةُ مِن الحَوْضِ : مُستَقَرُّ الماءِ في أَقْصاه نَقله ابنُ سِيدَه . كالحَوْصَلِ . والمُحَوْصَلِ بفتح الصاد والمُحَوْصِلُ : مَن يخرُجُ أسفَلُه مِن قِبَلِ سُرَّتِه كالحُبْلَى كما في المُحْكَم . قال : والحَوْصَلُ : شاةٌ عَظُمَ مِن بَطْنِها ما فَوْقَ سُرَّتِها . وحَوْصَلاءُ : ع ويُقال باللام أيضاً . في الصِّحاح : المُحَصِّلَةُ كمُحَدِّثة : المرأةُ التي تُحَصِّلُ تُرابَ المَعْدِنِ قال :
لا رَجُلٌ جَزاهُ اللَّهُ خَيراً ... يَدُلُّ علي مُحَصِّلَةٍ تُبِيتُ قال : يُقال : حَوْصَلَ الطائرُ : إذا مَلأَ حَوْصَلَتَهُ يقال : حَوْصِلِي وطِيرِي . والحَيصَلُ كصَيقَلٍ : الباذِنجانُ . والتَّركيبُ يدلُّ علي جَمْعِ الشيء وقد شَذَّ عنه : حَصِلَ الفَرَسُ
ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : الحَوْصَلُ : نَبتٌ . وقال أبو حَنِيفة : الحَصَلُ مُحرَّكةً : ما تَناثَر مِن حَمْلِ النَّخْلة وهو أخْضَرُ غَضٌّ مِثْلُ الخَرَزِ الأخضرِ الصِّغار ذكر ذلك أبو زِياد . وأَحْصَلَ القومُ فهم مُحْصِلُون : إذا اسْتَبان البُسْرُ في نَخْلِهم . وتَحْصِيلُ الكلامِ : رَدُّه إلى مَحْصُولِه . وحَصَّلْتُ الشيءَ تحصيلاً : أدركتُه قاله أبو البقاء . والحُصَّالَةُ كرُمّانةٍ : شِبهُ حُقَّةٍ تُعْمَلُ مِن خَزَفٍ عامِّية والصواب : الحَوصَلَةُ . وناقَةٌ ضَخْمةُ الحَوْصَلَةِ : أي البَطْنِ . وحَوْصَلُ الرَّوضِ : قَرارُه وهو أبطؤها هَيْجاً وبه سُمِّيت حَوْصَلَةُ الطائرِ لأنها قَرارُ ما يأكُلُ قاله الأزهريُّ . والحاصِلُ : ما خَلَص مِن الفِضَّة مِن حِجارَة المَعْدِن ومُخَلِّصُه : مُحَصِّلٌ . والحُوَيْصِلَةُ بنتُ قُطْبةَ : صَحابِيَّةٌ لها ذِكْرٌ في حديثٍ عجيب قاله ابنُ فَهْد

##### Türkçe

حصل
**حَصَلَ - يَحْصُلُ - حَصَّلَ - يُحَصِّل ، حُصِّل - يُحَصَّلُ**

**حَصَلَ - يَحْصُلُ** + bir şey veya bir iş + bir şeyden veya bir işten: ondan en mühim ve en iyi olan çıkar ve ürün verir; geri kalandan ayrılır ve temayüz eder: onun kaymağı ve özeti çıkar, görünür ve belirginleşir: meyve, netice ve en mühim parça çıkar; böylece, şeyin veya işin geri kalan muhtevaları arasından başkası değil, o (parça) temayüz etmiş ve onunla muameleye hazır hâle gelmiş olur: yaygın olan “**ينتج - نتيجة**” lafzının mânasına yaklaşır.
**الحاصل**: fiillerden veya şeylerden başkası değil; görünen, açık olan ve kalan hazır olan.
**المحصول**: kalan ürün; ekin ve bitki için vuku bulan ve meydana gelenlerin toplamından bizi ilgilendiren hazır ve temayüz etmiş eser; o, kabuklar değil faydalı meyvedir (öz).
**حَصَّلَ - يُحَصِّل** + bir varlık + bir şeyi veya bir şeyin içindekini: “**فـَعـَّل**” vezninde, “**حَصَلَ - يَحْصُلُ**”dan: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَحْصُلُ**” kıldı: istinbat etti/sonuç çıkardı: başkası değil, mühim ve temayüz etmiş olanı çıkarmaya çalıştı.
**حُصِّل - يُحَصَّلُ**: “**حَصَلَ - يَحْصُلُ**”dan meçhul bina.
Ve lafız, “tasfiye, eleme ve süzme ile bir şeyden bir şey ayırma ve çıkarma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**لَبِنَ- يَلبَنُ**، **رَحَقَ - يَرْحَقُ**، **نَخَلَ - يَنْخُلُ**، **حَصَل - يَحْصُلُ**، **نَبَطَ - يَنْبِطُ (نَبَطَ - يَنْبُطُ)**، **نَصَحَ - يَنْصَحُ**

**حُصِّلَ**
	﴿**وحصل ما في الصدور (10)**﴾ **العاديات**
Tefsirde geldi: **حُصل**: ayırdı ve ortaya çıkardı — **حَصَلَ**: ortaya çıktı.
Muhtârü’s-sıhâh
● [حصل] ح ص ل: **حَصَّلَ** şeyi **تَحْصِيلا** (tahsîl ederek); ve şeyin **حاصِلُ**’i ve **مَحْصُولُه**’u: onun bakiyyesi; ve sözün **تحصِيلُ**’i: onu mahsulüne döndürmektir; ve **الحَوْصَلَةُ**: kuşun **حواصِل**’inden biridir; ve “**حَوْصَلَ**” (yani) kursağını doldurdu; “havsulî ve tayrî” denir.
Kur’ânî ferâid sözlüğü:
ح  ص  ل
“**حُصِّلَ**”, Yüce Allah’ın şu kavlinde: “**وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ**”(10) **العاديات**.
Her şeyden **الحاصل**: başkası gittiği hâlde kalan ve sabit olan; ve **التحصيل**: kabuklardan özü çıkarmak ve onu toplamak; ve “**حصل ما في الصدور**” yani topladı.
Râgıb
حصل
**التحصيل**: kabuklardan özü çıkarmaktır; maden taşından altını çıkarmak ve saman içinden buğdayı çıkarmak gibi. Yüce Allah buyurdu: }**وحصل ما في الصدور**{ [**العاديات/10**] yani: içindekini ortaya çıkardı ve topladı; kabuktan özü ortaya çıkarıp toplamak gibi; yahut hesabın **الحاصل**’ini ortaya çıkarmak gibi. Ve posaya **الحصيل** denildi. Ve **حصل الفرس**: yediğinden dolayı karnı ağrırsa (el-Mücmel 1/237’de: ve **حصل الفراس**: toprak yemekten karnı ağrırsa). Ve kuşun **حوصلة**’si: gıdanın içinde toplandığı şeydir.
Lisân’ın özeti
1.	**حَصَل** şey **يَحْصُل** **حُصُولاً**: her şeyden **الحاصِل**: başkası gittiği hâlde kalan ve sabit olan.
2.	**الحَصائل**: bakiyyeler.
3.	Şeyin **حاصِلُ**’i ve **مَحْصُوله**: onun bakiyyesi.
4.	“**وحُصِّل ما في الصدور**”; yani beyan edildi.
5.	“**وحُصِّل ما في الصدور**”: temyiz edildi.
6.	**الحَصَل** ve **الحُصالة**: harmanda arpa ve buğdaydan, temizlenip kötüsü ayrılınca kalan şey.
7.	“**وحُصِّل ما في الصدور**”: toplandı.
8.	**تَحَصَّل** şey: toplandı ve sabit oldu.
9.	Sözün **تحصيل**’i: onu mahsulüne döndürmektir.
10.	Şu hâlde **الحَصَل**: atın yeşillikten toprağı yutmasıdır; ondan karnında toprak toplanır da onu öldürür.
11.	**حَصِلَت** binek hayvanı **حَصَلاً**: toprağı yedi; böylece iç boşluğunda sabit kaldı.
12.	**الحَصِيل**: bir bitkidir.
13.	Ve at **حَصِل** **حَصَلاً**: bitkinin toprağını yemekten karnı ağrırsa.
14.	Deve yavrularında **الحَصَل**: toprağı yemeleri ve geviği çıkarmamalarıdır; bazen bu onları öldürür.
15.	**حَصَّل** hurma ağacı: onun **بَلَح**’ı yuvarlaklaştı.
16.	**الحَصَل**: hurma salkımının yükünden dökülen şeydir; o, küçük yeşil boncuklar gibi yeşil, taze (bir şey)dir.
17.	**الحَصَل**: **البَلَح**ın, sertleşmeden ve **تَفَاريق**’i görünmeden önceki hâlidir.
18.	**أَحْصَل** **البَلَح**: **تفاريق**’inden küçük küçük çıktığında.
19.	Yemekten **الحَصَل**: ondan çıkarılıp atılan; **دَنْقة** ve **زؤَان** ve benzerleri gibi.
20.	**الحُصالة**: ondan çıkarılıp atılan; eğer topraktan ve ince kırıntıdan biraz daha iri ise.
21.	**الحُصَالة** (ötre ile): ambar/andırda, tane kaldırıldıktan sonra kalan; o, süprüntüdür.
22.	**الحَصِيل**: bitkiden bir tür.
23.	Kuş ve devekuşundan **الحَوْصَل** ve **الحَوْصَلة** ve **الحَوْصَلَّة** ve **الحَوْصَلاء**: insandaki mide menzilesindedir; o, toynaklı ve tırnaklı için bağırsaklardır.
24.	**حَوْصَل** yani kursağını doldurdu.
25.	**احْوَنْصَل** kuş: boynunu büktü ve kursağını çıkardı.
26.	İnsanın ve her şeyin **حَوْصَلة**’si: göbekten aşağıda posanın toplandığı yer.
27.	**الحَوْصَلة**: **المُرَيْطاء**; o, karnın alt kısmıdır, kasığa kadar.
28.	**حَوْصَلة**si büyük deve: yani karın.
29.	**المُحَوْصِل** ve **المُحَوْصَل**: altı, göbeği tarafından çıkan; hamile karnı gibi.
30.	**الحَوْصَلة**: karnından, göbeğinin üst tarafı büyüyen koyun.
31.	Havuzun **حَوْصَلة**’si: suyun en uçtaki karar yeri.
32.	Çayırın **حَوْصَل**’i: onun tabanı; o, en yavaş kabaranıdır.
33.	**الحاصِل**: maden taşlarından arıtılmış gümüşten arta kalan saf olan.
34.	**المُحَصِّلة**: maden toprağını tahsil eden kadın.
35.	**المُحَصِّلة**: altını gümüşten temyiz eden.
36.	“**لم تُحَصَّل من ترابها**” yani toprağından arıtılmadı.
37.	**حَصَّلْت** işi: onu tahkik ettim ve onu açıkladım.
Lisânü’l-ʿArab
● - **حصل**: her şeyden **الحاصِل**: başkası gittiği hâlde kalan ve sabit olan; hesap, ameller ve benzerlerinden olur; **حَصَل** şey **يَحْصُل** **حُصُولاً**. Ve **التحصيل**: **يَحْصُل** olanı temyiz etmektir; isim **الحَصِيلة**’dir. Lebîd dedi:
	Ve her kişi bir gün sa’yini bilecektir,
	Allah katında **الحَصائِل** tahsil edildiğinde.
Ve **الحَصائل**: bakiyyelerdir; tekili **حَصِيلة**. Ve ben şeyi **حَصَّلْتُ** **تحصيلاً**. Ve şeyin **حاصِلُ**’i ve **مَحْصُوله**: onun bakiyyesi. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın kavlinde: “**وحُصِّل ما في الصدور**” dedi: yani beyan edildi; başkası dedi: temyiz edildi; ve bazısı dedi: toplandı. Ve **تَحَصَّل** şey: toplandı ve sabit oldu. Ve **المحصول**: **الحاصل**’dir; o, **مفعول** üzere gelen kaynaklardan biridir; **المَعْقُول** ve **المَيْسُور** ve **المَعْسور** gibi. Ve sözün **تحصيل**’i: onu mahsulüne döndürmektir.
Ve at hastalıklarından **الحَصَل** ve **القَصَل** vardır; şu hâlde **الحَصَل**: atın yeşillikten toprağı yutmasıdır; ondan karnında toprak toplanır da onu öldürür; eğer **الحَصَل** onu öldürürse “o, **لَحَصِلٌ**” denir. İbn Sîde dedi: **حَصِلَت** binek hayvanı **حَصَلاً**: toprağı yedi; böylece iç boşluğunda sabit kaldı; eğer işkembeye düşerse ona zarar vermez; eğer **القِبَة**’ye düşerse onu öldürür. Cevherî dedi: **الحَصِيل** bir bitkidir. Ve at **حَصِل** **حَصَلاً**: bitkinin toprağını yemekten karnı ağrırsa. Ve denildi: **الحَصَل**: çakılın, çakıl toplayıcıda—o, devenin pamuğundan tabakalı olanlardır—sabit kalmasıdır; geviş getirirken geviğinde çıkmaz; bazen, boynunun kütüğüne dayanırsan öldürülür. Ezherî dedi: deve yavrularında **الحَصَل**: toprağı yemeleri ve geviği çıkarmamalarıdır; bazen bu onları öldürür. Ve **حَصَّل** hurma ağacı: onun **بَلَح**’ı yuvarlaklaştı. İbn Sîde dedi: **الحَصَل**: hurma salkımının yükünden dökülen şeydir; o, küçük yeşil boncuklar gibi yeşil, taze (bir şey)dir. Ve **الحَصَل**: **البَلَح**ın, sertleşmeden ve **تَفَاريق**’i görünmeden önceki hâlidir; tekili **حَصَلة**’dir. Dedi ki:
	**مُكَمَّمٌ** onun **جَبّار**’ı, ve **الجَعْلُ**
	onlardan **السَّدَى**’yı ve **الحَصْلُ**’ü yontar
Zaruret için sükûn verildi. Ve denildi: o, sarardığında **الطَّلْع**dır. Ve hurma ağacı **أَحْصَل** etti. Ve denildi: **التحصيل**: **البلح**ın yuvarlaklaşmasıdır. Ve **أَحْصَل** **البَلَح**: **تفاريق**’inden küçük küçük çıktığında. Ve kavim **أَحْصَل** etti; onlar **مُحْصِلون**dur; hurmaları **حَصَّل** ettiğinde; bu, **البُسْر** belirginleşip yuvarlandığında olur. Ve yemekten **الحَصَل**: ondan çıkarılıp atılan; **دَنْقة** ve **زؤَان** ve benzerleri gibi. Ebû Hanîfe dedi: **الحَصَل** ve **الحُصالة**: harmanda arpa ve buğdaydan, temizlenip kötüsü ayrılınca kalan şey. Lihyânî dedi: **الحُصالة**: ondan çıkarılıp atılan; eğer topraktan ve ince kırıntıdan biraz daha iri ise. İbnü’l-Aʿrâbî: yemekte onun **مُرَيْراؤه**’u ve **حَصَلُه**’u ve **غَفَاه**’ı ve **فَغَاه**’ı ve **حُثَالته**’si ve **حُفَالَته**’si bir mânadadır. Cevherî dedi: **الحُصَالة** (ötre ile): ambar/andırda, tane kaldırıldıktan sonra kalan; o, süprüntüdür. Ve **الحَصِيل**: bitkiden bir tür; İbn Düreyd onu **الحِرْمازي**’den nakletti; dedi: sahihliğini bilmiyorum. Ve kuş ve devekuşundan **الحَوْصَل** ve **الحَوْصَلة** ve **الحَوْصَلَّة** ve **الحَوْصَلاء**—medli—: insandaki mide menzilesindedir; o, toynaklı ve tırnaklı için bağırsaklardır. Dedi ki: kuşun **القانِصَة**’sine **الجِرِّيئة** denir; hemzeli, **فِعِّيلة** üzere. Ve **حَوْصَل** yani kursağını doldurdu. Ve denilir: “**حَوْصِلي وطِيري**”. Ve **احْوَنْصَل** kuş: boynunu büktü ve kursağını çıkardı. Ve insanın ve her şeyin **حَوْصَلة**’si: göbekten aşağıda posanın toplandığı yer. Ve denildi: **الحَوْصَلة** **المُرَيْطاء**’dır; o, karnın alt kısmıdır, kasığa kadar. Ve denildi: o, göbek ile kasık arasıdır. Ve **حَوْصَلة**si büyük deve: yani karın. Ve **المُحَوْصِل** ve **المُحَوْصَل**: altı, göbeği tarafından çıkan; hamile karnı gibi. Ve **الحَوْصَلة**: karnından, göbeğinin üst tarafı büyüyen koyun. Ve şu beyit okundu:
	Ya da iki gevşekliği olan, onun **حَوْصَل**’i var
Ve havuzun **حَوْصَلة**’si: suyun en uçtaki karar yeri. Ebû’n-Necm dedi:
	Ve çayır sabah oldu; onun **حَوْصَل**’i eğri-büğrü
Ve çayırın **حَوْصَل**’i: onun tabanı; o, en yavaş kabaranıdır; kuşun **حَوْصَلة**’si de bununla adlandırıldı; çünkü o, yediğinin karar yeridir. İbnü’l-Aʿrâbî: **زَاوِرَةُ القَطَاة**: yavruları için suyu taşıdığı şeydir; o, onun **حَوْصَلة**’sidir. Dedi: ve **الغَراغِر**: **الحَواَصِل**dir. İbnü’l-Aʿrâbî: **الحاصِل**: maden taşlarından arıtılmış gümüşten arta kalan saf olan; ve onu arıtan kimseye **مُحَصِّل** denir. Cevherî: **المُحَصِّلة**: maden toprağını tahsil eden kadın. Şair dedi:
	Hele bir adam; Allah ona hayırla karşılık versin,
	geceleyen bir **مُحَصِّلة**ye delâlet etsin
Ezherî dedi: yani beni onun yanında geceletsin ki onunla cima edeyim. Cevherî dedi: yani geceleyip şöyle yapar; beyit **مُضَمَّن**dir. İbn Berrî dedi: “adam” gizli bir fiille fâildir; onu “**يدل**” açıklar; takdiri: “Hele bir adam, bir **مُحَصِّلة**ye delâlet etsin.” Sîbeveyh onu “**أَلا رَجُلاً**” nasb ile rivayet etti ve dedi: takdiri “Hele bana bir adam gösterin.” Ve denildi: “bana bir adam getir” mânasındadır. Cevherî dedi: “**أَلا رجلٍ**” diye de rivayet edilir; “hiç bir adam yok mu?” mânasında. İbn Berrî dedi: ve denildi: **المُحَصِّلة**: altını gümüşten temyiz eden. Ve beyitten sonra:
	Perçemimi tarar ve evimi süpürür,
	razı olursa ona vergiyi veririm
Ve hadiste: altın ile
(* “altın ile” sözü: asılda böyle; elimizdeki Nihâye nüshasında: **بذهبة** (ه ile) ) “**لم تُحَصَّل من ترابها**” yani toprağından arıtılmadı. Ve altın müzekker de müennes de olur. Ve **حَصَّلْت** işi: onu tahkik ettim ve onu açıkladım. Ve **حَوْصَلاءُ** ve **الحَوْصَلاء**: bir yerdir.
Mekâyîsü’l-luğa:
(**حصل**) **الحاء** ve **الصاد** ve **اللام**: ölçülü tek bir asıldır; o da şeyi toplamaktır. Bundan dolayı kuşun **حَوصلة**’si adlandırıldı; çünkü onda toplar. Ve denilir: “**حصَّلتُ** şeyi **تحصيلا**.” Ve ehl-i lugattan bir topluluk zannetti ki **التحصيل**’in aslı, taşdan yahut maden toprağından altın veya gümüş çıkarmaktır; ve yapanına **المحصِّل** denir. Dedi ki:
	Hele bir adam; Allah ona hayırla karşılık versin,
	geceleyen bir **محصِّلة**ye delâlet etsin([3])
Eğer böyle ise, o kıyastır; babın tamamı onun üzerine hamledilmiştir.
Ve **الحَصَل**: **البلح**ın, sertleşmeden ve **ثَفارِيق**’i görünmeden önceki hâlidir; tekili **حَصَلة**. Dedi ki:
	* onlardan **السَّدَى**’yı ve **الحَصْلُ**’ü yontar([4]) *
**السّدَى**: kurumuş **البَلَح**; tekili **سَداة**. Bu da babdandır; yani **الحصَل**; çünkü o, hurma ağacından **حُصِّل** edilmiştir.
Ve babdan şâz olan ve neyin iştikakı olduğunu bilmediğim şeylerden: “**حَصِلَ** at” sözleridir; toprağı yemekten karnı ağrırsa.([5])
el-Kâmûsü’l-muhît:
Her şeyden **الحاصِل**: başkası gittiği hâlde kalan ve sabit olan. **حَصَلَ** **حُصولاً** ve **مَحْصولاً**. Ve **التَّحْصيل**: **يَحْصُلُ** olanı temyiz etmektir; isim **الحَصيلَة**’dir. Ve **تَحَصَّلَ**: toplandı ve sabit oldu. Ve **المَحْصُول**: **الحاصِل**’dir.
Ve **حَصِلَت** binek hayvanı—**فرِحَ** gibi—**حَصِلَت**: toprağı veya çakılı yedi; böylece iç boşluğunda kaldı. Ve çocuk: çakıl, iki testisine düştü. Ve **الحَصَل**—harekeli—ve fetha ile: **البَلَح**ın, sertleşmeden önceki hâli; yahut sertleşip yuvarlandığında; ve sarardığında **الطَّلْع**; ve hurma ağacı, ikisinde de **تَحْصيلاً** ile **حَصَّلَ** etti; ve **أحْصَلَ** etti. Ve yemekten çıkıp atılan şey; **الزُّؤان** gibi. Ve harmanda arpa ve buğdaydan, kötüsü ayrılınca kalan; ikisinde de **الحُصَالَة** gibi. Ve **أَمير** gibi: bir bitki. Ve kuştan **الحَوْصَل** ve **الحَوْصَلاء** ve **الحَوْصَلَة**; lâm’ı şeddelenir: insana göre mide gibidir. Ve **احْوَنْصَلَ**: boynunu büktü ve **حَوْصَلَتَهُ**’yi çıkardı. Yahut **الحَوْصَلَة**: her şeyde karnın alt kısmı, kasığa kadar. Ve havuzdan: suyun en uçtaki karar yeri; **الحَوْصَل** ve **المُحَوْصَل** gibi. Ve **المُحَوْصِل**: altı, göbeği tarafından çıkan; hamile gibi.
Ve **الحَوْصَل**: karnından, göbeğinin üst tarafı büyüyen koyun. Ve **حَوْصَلاء**: ع. Ve **المُحَصِّلَة**—**مُحَدِّثَة** gibi—: maden toprağını tahsil eden kadın. Ve **حَوْصَلَ**: **حَوْصَلَتَهُ**’yi doldurdu. Ve **الحَيْصَل**: patlıcandır.
Tâcü’l-ʿArûs:
ح - ص - ل
Her şeyden **الحاصِل**: başkası gittiği hâlde kalan ve sabit olan; hesap, ameller ve benzerlerinden olur; **المُحكَم**’da böyle, **التهذيب**’de: ve benzeri. **حَصَلَ يَحصُلُ** **حُصُولاً** ve **مَحْصُولاً**; o, **مَفْعول** üzere gelen kaynaklardan biridir; **المَعْقُول** ve **المَيسور** ve **المَعْسور** gibi. Ve **التَّحْصِيل**: **يَحْصُل** olanı temyiz etmektir. Râgıb dedi: **التَّحصيل**: kabuklardan özü çıkarmaktır; maden taşından altını ve samandan buğdayı çıkarmak gibi. Yüce Allah buyurdu: “**وَحُصِّلَ ما في الصُّدُورِ**” yani içindekini ortaya çıkardı ve topladı; kabuktan özü ortaya çıkarıp toplamak gibi; yahut hesabın **الحاصِل**’ini ortaya çıkarmak gibi. Ezherî dedi: “**وحُصِّلَ ما في الصُّدُور**”: yani beyan edildi; ve denildi: temyiz edildi; ve denildi: toplandı. Dedim: bu, Ferrâ’nın sözüdür. İsim: **الحَصِيلَة**—**سَفِينة** gibi—; cem‘i: **الحَصائل**. Lebîd dedi:
	Ve her kişi bir gün sa’yini bilecektir ... Allah katında **الحَصائِل** tahsil edildiğinde
Ve **تَحَصَّل** şey: toplandı ve sabit oldu. Ve **المَحْصُول** ve **الحاصِل** ve **الحَصِيلَة**: şeyin bakiyyesi. Ve **حَصِلَت** binek hayvanı—**فَرِح** gibi—**حَصَلاً**: toprağı veya çakılı yedi; böylece iç boşluğunda kaldı. **المُحكَم**’ın nassı: **حَصَلَت** binek hayvanı: toprağı yedi; böylece iç boşluğunda sabit kaldı. Ve sayfa 303 eksik olunca; ve **العُباب**’da: **الحُصالَة**: ambar/andırda, tane kaldırıldıktan sonra kalan; süprüntü gibi. Ve benzeri **الصِّحاح**’ta. **الحَصِيل**—**أَمِير** gibi—: bir bitkidir; **العُباب**’da böyle; **المُحكَم**’da: bitkiden bir tür. Ve kuş ve devekuşundan **الحَوْصَل**—**جَوْهَر** gibi—ve **الحَوْصَلاء** med ile ve **الحَوْصَلَة**—**جَوهَرة** gibi—ve lâm’ı da şeddelenir: insana göre mide gibidir. Ezherî artırdı: o, toynaklı ve tırnaklı için bağırsaklardır. Cem‘i: **حَواصِل**. Ebû’n-Necm dedi:
	“... onun **حَوْصَلائِهِ** için ...”
Ve yine dedi:
	“yumuşak tüylü, büyük **الحَوْصَل** kemikli”
Dedim: bundan **حَواصِلُ الخانات**; tekili: **حَوْصَل**’dir, **حاصِل** değil; avamın telaffuz ettiği gibi. Ve **احْوَنْصَلَ** kuş: boynunu büktüğünde ve **حَوْصَلَتَهُ**’yi çıkardığında; bu, **العَيْن**’ın nassıdır; ondan sonrakiler de ona tâbi oldu. Sâgânî dedi: sarf ehlinin bazı mahirleri onu reddetti; söz, **حَذام**’ın dediği gibidir. Şeyhimiz, Zebîdî’den **مُستَدْرَك العَين**’de nakletti: **احْوَنْصَلَ**: münkerdir; fiillerden “**افْوَنْعَل**” misali üzere bir şey bilmiyorum. Ve **الحَوْصَلَة**: **المُرَيْطاء**’dır; o, insanda ve her şeyde karnın alt kısmıdır, kasığa kadar. Ve denilir: o, göbekten aşağıda posanın toplandığı yerdir. Ve denildi: göbek ile kasık arasıdır. Havuzdan **الحَوْصَلَة**: suyun en uçtaki karar yeri; İbn Sîde nakletti. **الحَوْصَل** gibi. Ve **المُحَوْصَل**—sâdın fethasıyla—ve **المُحَوْصِل**: altı, göbeği tarafından çıkan; hamile gibi; **المُحْكَم**’da böyle. Dedi: ve **الحَوْصَل**: karnından, göbeğinin üst tarafı büyüyen koyun. Ve **حَوْصَلاء**: ع; lâm ile de denilir. **الصِّحاح**’ta: **المُحَصِّلَة**—**مُحَدِّثة** gibi—: maden toprağını tahsil eden kadın. Dedi ki:
	Hele bir adam; Allah ona hayırla karşılık versin ... geceleyen bir **مُحَصِّلَة**ye delâlet etsin
Dedi: denilir: “**حَوْصَلَ** kuş”: **حَوْصَلَتَهُ**’yi doldurduğunda; “**حَوْصِلِي وطِيرِي**” denir. Ve **الحَيصَل**—**صَيقَل** gibi—: patlıcandır. Ve terkib, şeyin toplanmasına delâlet eder; ondan şâz olan: “**حَصِلَ** at”.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الحَوْصَل**: bir bitkidir. Ebû Hanîfe dedi: **الحَصَل**—harekeli—: hurma salkımının yükünden dökülen şeydir; o, küçük yeşil boncuklar gibi yeşil, taze (bir şey)dir; bunu Ebû Ziyâd zikretti. Ve kavim **أَحْصَلَ** etti; onlar **مُحْصِلُون**dur: hurmalarında **البُسْر** belirginleştiğinde. Ve sözün **تَحْصِيل**’i: onu **مَحْصُول**’üne döndürmektir. Ve ben şeyi **حَصَّلْتُ** **تحصيلاً**: ona eriştim; Ebû’l-Bekâ dedi. Ve **الحُصَّالَة**—**رُمّانة** gibi—: çömlekten yapılan, kutuya benzer bir şey; avamîdir; doğrusu: **الحَوصَلَة**’dir. Ve **الحَوْصَلَة**si büyük deve: yani karın. Ve çayırın **حَوْصَل**’i: onun tabanı; o, en yavaş kabaranıdır; kuşun **حَوْصَلَة**’si bununla adlandırıldı; çünkü o, yediğinin karar yeridir; Ezherî dedi. Ve **الحاصِل**: maden taşlarından arıtılmış gümüşten arta kalan saf olan; ve onu arıtan: **مُحَصِّل**’dir. Ve **الحُوَيْصِلَة** bint Kutbe: bir sahâbî kadındır; acayip bir hadiste onun zikri vardır; İbn Fehd dedi.
