# حصل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حصل

الحاصِل من كل شيء: ما بَقِي وثَبَتَ وذَهَب ما سواه، يكون من الحِساب والأَعمال ونحوها؛ حَصَل الشيءُ يَحْصُل حُصُولاً. والتحصيل: تمييز ما يَحْصُل، والاسم الحَصِيلة؛ قال لبيد:
وكُلُّ امرئ يوماً سَيُعْلَم سعيُه،
إِذا حُصِّلت عند الإِله الحَصائِل
والحَصائل: البَقايا، الواحدة حَصِيلة. وقد حَصَّلْتُ الشيء تحصيلاً. وحاصِلُ الشيءِ ومَحْصُوله: بَقِيَّتُه. وقال الفراء في قوله تعالى: وحُصِّل ما في الصدور؛ أَي بُيِّن؛ وقال غيره: مُيِّز، وقال بعضهم: جُمِع. وتَحَصَّل الشيءُ: تَجَمَّع وثبت. والمحصول: الحاصل، وهو أَحد المصادر التي جاءت على مفعول كالمَعْقُول والمَيْسُور والمَعْسور. وتحصيل الكلام: رَدُّه إِلى محصوله.
ومن أَدْواء الخَيْل الحَصَل والقَصَل، فالحَصَل سفُّ الفرس الترابَ من البَقْل فيجتمع منه تراب في بطنه فيقتله فإِن قتله الحَصَل قيل إِنه لَحَصِلٌ. قال ابن سيده: وحَصِلَت الدابةُ حَصَلاً أَكلت التراب فبقي في جوفها ثابتاً، وإِذا وقع في الكَرِش لم يضرها، وإِذا وقع في القِبَة قتَلَها. قال الجوهري: والحَصِيل نَبْتٌ. وقد حَصِل الفَرَسُ حَصَلاً إِذا اشتكى بطنه من أَكل تراب النَّبْت، وقيل: الحَصَل أَن يثبت الحَصَى في لاقِطَة الحصى وهي ذوات الأَطباق من قِطْنة البعير فلا تخرج في الجِرَّة حين يَجْتَرُّ، فربما قُتِل إِذا تَوَكَّأْت على جُرْدانه؛ وقال الأَزهري: الحَصَل في أَولاد الإِبل أَن تأْكل التراب ولا تخرج الجِرَّة وربما قتلها ذلك. وحَصَّل النخلُ: استدار بَلَحُه. قال ابن سيده: والحَصَل ما تناثر من حَمْل النخلة وهو أَخضر غَضٌّ مثل الخَرَز الخُصْر الصِّغار. والحَصَل: البَلَح قبل أَن يشتد وتظهر تَفَاريقه، واحدته حَصَلة؛ قال: مُكَمَّمٌ جَبّارُها، والجَعْلُ
يَنْحَتُّ منهن السَّدَى، والحَصْلُ
سكن للضرورة، وقيل: هو الطَّلْع إِذا اصفرَّ، وقد أَحْصَل النخلُ، وقيل: التحصيل استدارة البلح؛ وقد أَحْصَل البَلَحُ إِذا خَرَجَ من تفاريقه صغاراً. وأَحْصَل القومُ، فهم مُحْصِلون إِذا حَصَّل نَخْلُهم، وذلك إِذا استبان البُسْر وتَدَحْرَج. والحَصَل من الطعام: ما يُخْرَج منه فيُرْمى به من دَنْقة وزؤَان ونحوهما. وقال أَبو حنيفة: الحَصَل والحُصالة ما يبقى من الشعير والبرّ في البَيْدَر إِذا نُقِّي وعُزِل رديئه. وقال اللحياني: الحُصالة ما يُخْرَج منه فيُرْمى به إِذا كان أَجَلَّ من التراب والدُّقاق قليلاً. ابن الأَعرابي: وفي الطعام مُرَيْراؤه وحَصَلُه وغَفَاه وفَغَاه وحُثَالته وحُفَالَته بمعنى واحد.
قال الجوهري: والحُصَالة، بالضم، ما يبقى في الأَنْدَر من الحَبّ بعدما يُرْفَع الحَبُّ وهو الكُنَاسة. والحَصِيل: ضَرْب من النبات؛ حكاه ابن دريد عن الحِرْمازي؛ قال ولا أَدري ما صحته. والحَوْصَل والحَوْصَلة والحَوْصَلَّة والحَوْصَلاء، ممدود، من الطائر والظَّلِيم: بمنزلة المَعِدة من الإِنسان وهي المَصارين لذي الظِّلْف والخُفِّ، قال: والقانِصَة من الطير تُدْعَى الجِرِّيئة، مهموز على فِعِّيلة، وقد حَوْصَل أَي مَلأَ حَوْصَلته. ويقال: حَوْصِلي وطِيري. واحْوَنْصَل الطائر: ثَنَى عنقه وأَخرج حَوْصلته. وحَوْصَلة الإِنسان وكلِّ شيء: مُجْتَمَع الثُّفْل أَسفلَ من السُّرَّة، وقيل: الحَوْصَلة المُرَيْطاء، وهو أَسفل البطن إِلى العانة، وقيل: هو ما بين السرة إِلى العانة. وناقة ضَخْمة الحَوْصَلة أَي البطن. والمُحَوْصِل والمُحَوْصَل: الذي يَخْرج أَسفله من قِبَل سُرَّته مثل بطن الحُبْلى. والحَوْصَلة: الشاة التي عَظُم من بطنها ما فوق سُرَّتها؛ وأَنشد:أَو ذَات أَوْنَينِ لها حَوْصَل
وحَوْصَلة الحوض: مُسْتَقَرُّ الماء في أَقصاه؛ قال أَبو النجم: وأَصبح الروضُ لَوِيّاً حَوْصَلُه
وحَوْصَلُ الروضِ: قَرارُه وهو أَبطؤُها هَيْجاً، وبه سميت حَوْصَلة الطائر لأَنها قرار ما يأْكله. ابن الأَعرابي: زَاوِرَةُ القَطَاة ما تَحْمِل فيه الماءَ لفِراخها وهي حَوْصَلتها، قال: والغَراغِر الحَواَصِل.ابن الأَعرابي: الحاصِل ما خَلَص من الفِضَّة من حجارة المَعْدِن، ويقال للذي يُخَلِّصه مُحَصِّل.
الجوهري: والمُحَصِّلة المرأَة التي تُحصِّل تراب المَعْدِن؛ قال الشاعر:أَلا رَجُلٌ جَزَاه افيفي خيراً،
يَدُلُّ على مُحَصِّلة تُبِيتُ
قال الأَزهري: أَي تُبِيتُني عندها لأُجامِعَها؛ وقال الجوهري: أَي تَبيتُ تفعل كذا، والبيت مُضَمَّن؛ قال ابن بري: رجل فاعل بإِضمار فعل يفسره يدل تقديره هَلاّ يَدُلُّ رجل على مُحَصِّلة، وأَنشده سيبويه: أَلا رَجُلاً، بالنصب، وقال: تقديره أَلا تُرُوني رجلاً، وقيل: بمعنى هات لي رَجُلاً، قال الجوهري: ويروى أَلا رجلٍ، بمعنى أَما من رَجُلٍ؛ قال ابن بري: وقيل المُحَصِّلة التي تُمَيِّز الذهب من الفضة؛ وبعد البيت: تُرَجِّل جُمَّتي وتَقُمُّ بَيْتي،
وأُعْطِيها الإِتاوَة، إِنْ رَضِيتُ
وفي الحديث: بذَهَب
(* قوله «بذهب» هكذا في الأصل، والذي في نسخة
النهاية التي بأَيدينا: بذهبة بالهاء) لم تُحَصَّل من ترابها أَي لم تُخَلَّص، والذهب يُذَكَّر ويؤَنث. وحَصَّلْت الأَمر: حَقَّقْتُه وأَبَنْته. وحَوْصَلاءُ والحَوْصَلاء: موضع.

### Türkçe

**الحاصِل** her şeyden: geri kalan ve sabit kalan, ondan başkası giden şeydir; hesap, ameller ve benzerlerinden olur; **حَصَل** şey **يَحْصُل** **حُصُولاً**. Ve **التحصيل**: **ما يَحْصُل**’ün ayırt edilmesidir; isim **الحَصِيلة**’dir; Lebîd dedi ki:
وكُلُّ امرئ يوماً سَيُعْلَم سعيُه،
إِذا حُصِّلت عند الإِله الحَصائِل
Ve **الحَصائل**: kalıntılardır; teki **حَصِيلة**’dir. Ve gerçekten ben şeyi **حَصَّلْتُ** onu **تحصيلاً**.
Ve şeyin **حاصِلُ**’i ve **مَحْصُولُه**: onun bakiyesidir. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi:
**وحُصِّل ما في الصدور**; yani açıklandı; başkası dedi: ayırt edildi; bazısı dedi: toplandı.
Ve **تَحَصَّل** şey: toplandı ve sabit oldu. Ve **المحصول**: **الحاصل**’dir; ve o, **المَعْقُول** ve **المَيْسُور** ve **المَعْسور** gibi **مفعول** üzere gelmiş kaynaklardan biridir. Ve **تحصيل الكلام**: onu mahsulüne döndürmektir.

Atların hastalıklarından **الحَصَل** ve **القَصَل** vardır; **الحَصَل** ise, atın yeşillikten toprağı yalayıp yemesidir; ondan karnında toprak toplanır da onu öldürür; eğer onu **الحَصَل** öldürürse, onun için “o mutlaka **لَحَصِلٌ**” denir. İbn Sîde dedi ki: ve binek hayvanı **حَصِلَت** **حَصَلاً**: toprağı yedi, o da iç boşluğunda sabit kaldı; eğer işkembeye düşerse ona zarar vermez, eğer **القِبَة**’ye düşerse onu öldürür. Cevherî dedi ki: ve **الحَصِيل** bir bitkidir. Ve gerçekten at **حَصِل** **حَصَلاً**: bitkinin toprağını yemekten karnı ağrıdı; ve denildi ki: **الحَصَل**, çakılın “çakıl toplayıcı”da sabit kalmasıdır; o da devenin pamuğundan olan, tabakalı olanlardır; geviş getirirken **الجِرَّة**’de çıkmaz; bazen, onun **جُرْدانه**’sine dayandığında öldürülür; Ezherî dedi ki: **الحَصَل** deve yavrularında, toprağı yemesi ve **الجِرَّة**’yi çıkarmamasıdır; bazen bu onu öldürür.

Ve hurma ağacı **حَصَّل**: **بَلَح**’ı yuvarlaklaştı. İbn Sîde dedi ki: ve **الحَصَل** hurma salkımının yükünden dökülen şeydir; o, yeşil taze olup küçük yeşil boncuklar gibidir. Ve **الحَصَل**: **البَلَح**’ın, sertleşmeden ve ayrımları ortaya çıkmadan önceki hâlidir; teki **حَصَلة**’dir; dedi ki:
مُكَمَّمٌ جَبّارُها، والجَعْلُ
يَنْحَتُّ منهن السَّدَى، والحَصْلُ
Zaruret için sükûn verilmiştir; ve denildi ki: o, sarardığında **الطَّلْع**’dır; ve gerçekten hurma ağacı **أَحْصَل**; ve denildi ki: **التحصيل** **البلح**’ın yuvarlaklaşmasıdır; ve gerçekten **البَلَح** **أَحْصَل**: ayrımlarından küçük küçük çıktığında. Ve kavim **أَحْصَل** etti; onlar **مُحْصِلون**’dur: hurmaları **حَصَّل** ettiğinde; bu da **البُسْر** belirginleşip yuvarlandığında olur.

Ve yiyecekten **الحَصَل**: ondan çıkarılıp atılan şeydir; **دَنْقة** ve **زؤَان** ve benzerleri gibi. Ebû Hanîfe dedi ki: **الحَصَل** ve **الحُصالة**, arpa ve buğdaydan, harman yerinde, temizlenip kötüsü ayrıldığında kalan şeydir. Lihyânî dedi ki: **الحُصالة**, ondan çıkarılıp atılan şeydir; eğer topraktan ve az bir kırıntıdan daha iri ise. İbnü’l-A‘râbî: ve yiyecekte onun **مُرَيْراؤه**’su ve **حَصَلُه**’u ve **غَفَاه**’ı ve **فَغَاه**’ı ve **حُثَالته**’si ve **حُفَالَته**’si bir mânâdadır.

Cevherî dedi ki: ve **الحُصَالة**, zamme ile, **الأَنْدَر**’de tan kaldırıldıktan sonra kalan şeydir; o, süprüntüdür. Ve **الحَصِيل**: bitkiden bir türdür; onu İbn Düreyd, Hirmâzî’den nakletti; dedi ki: ve onun sıhhatini bilmiyorum.

Ve **الحَوْصَل** ve **الحَوْصَلة** ve **الحَوْصَلَّة** ve **الحَوْصَلاء** (medli), kuştan ve devekuşundan: insandaki mide menzilesindedir; ve o, tırnaklı ve toynaklı için bağırsaklardır; dedi ki: ve kuşlardan **القانِصَة**’ye **الجِرِّيئة** denir; **فِعِّيلة** üzere hemzeli; ve gerçekten **حَوْصَل** yani **حَوْصَلته**’sini doldurdu. Ve denir: **حَوْصِلي** ve **طِيري**. Ve kuş **احْوَنْصَل** etti: boynunu büktü ve **حَوْصلته**’sini çıkardı.

Ve insanın **حَوْصَلة**’si ve her şeyin: göbekten aşağıda posanın toplandığı yerdir; ve denildi ki: **الحَوْصَلة** **المُرَيْطاء**’dır; o, karnın alt kısmıdır, kasığa kadar; ve denildi ki: o, göbek ile kasık arasıdır. Ve **ناقة** **ضَخْمة الحَوْصَلة**: yani karın. Ve **المُحَوْصِل** ve **المُحَوْصَل**: altı, göbeği tarafından, hamile karnı gibi çıkan kimsedir. Ve **الحَوْصَلة**: karnından, göbeğinin üstündeki kısmı büyüyen koyundur; ve inşad etti:أَو ذَات أَوْنَينِ لها حَوْصَل

Ve havuzun **حَوْصَلة**’si: suyun en uçta durduğu yerdir; Ebû’n-Necm dedi ki:
وأَصبح الروضُ لَوِيّاً حَوْصَلُه
Ve çayırın **حَوْصَلُ**’u: onun çukurudur; ve o, onun en yavaş yeşerenidir; ve onunla kuşun **حَوْصَلة**’si adlandırıldı; çünkü o, yediğinin karar yeridir. İbnü’l-A‘râbî: **القَطَاة**’nın **زَاوِرَة**’si, yavruları için suyu taşıdığı şeydir; o, onun **حَوْصَلتها**’sıdır; dedi ki: ve **الغَراغِر** **الحَواَصِل**’dir.

İbnü’l-A‘râbî: **الحاصِل**, maden taşlarından gümüşten arınmış olan şeydir; ve onu arındırana **مُحَصِّل** denir.

Cevherî: ve **المُحَصِّلة**, maden toprağını **تُحصِّل** eden kadındır; şair dedi ki:أَلا رَجُلٌ جَزَاه افيفي خيراً،
يَدُلُّ على مُحَصِّلة تُبِيتُ
Ezherî dedi ki: yani beni onun yanında geceletir ki onunla cinsel birleşme yapayım; Cevherî dedi ki: yani geceleyip şöyle yapar; ve beyit تضمينlidir; İbn Berrî dedi ki: “رجل” gizli bir fiil ile fâildir; onu “يدل” açıklar; takdiri: “هَلاّ يَدُلُّ رجل على مُحَصِّلة”dir; ve Sîbeveyh onu “أَلا رَجُلاً” nasb ile rivayet etti; ve dedi ki: takdiri “أَلا تُرُوني رجلاً”dır; ve denildi ki: “هات لي رَجُلاً” mânâsındadır; Cevherî dedi ki: ve “أَلا رجلٍ” diye rivayet edilir; “أَما من رَجُلٍ” mânâsında; İbn Berrî dedi ki: ve denildi ki **المُحَصِّلة**, altını gümüşten ayırt eden kadındır; ve beyitten sonra:
تُرَجِّل جُمَّتي وتَقُمُّ بَيْتي،
وأُعْطِيها الإِتاوَة، إِنْ رَضِيتُ

Ve hadiste: **بذَهَب**
(* “بذهب” sözü: asılda böyle; elimizdeki Nihâye nüshasında: **بذهبة** هاء ile) **لم تُحَصَّل من ترابها** yani toprağından arındırılmadı; ve altın müzekker de müennes de gelir. Ve ben işi **حَصَّلْت**: onu gerçekleştirdim ve onu açıkladım.

Ve **حَوْصَلاءُ** ve **الحَوْصَلاء**: bir yerdir.
