# حصل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حصل

ح ص ل
حصل ، لحص ، صلح ، صحل : مستعملة .
حصل : قال الليث : تقول : حَصَلَ الشيءُ يحصلُ حُصولاً ، قال : والحاصِل من كل شيءٍ : ما بقي وثبَتَ وذهب ما سواه يكون من الحساب والأعمال ونحوِها . والتحصيل : تمييز ما يَحصُل ، والاسم الحَصِيلَةُ . وقال لبيد : وكل امرىءٍ يَوْماً سَيُعْلم سَعْيُه إذا حُصِّلت عند الإله الحصائِلُ وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( ? لْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِى ? لصُّدُورِ ) ( العَاديَات : 10 ) أي بُيِّن . وقال غيره : مُيِّزَ . وقال بعضهم : جُمِعَ . الليث : الحَوْصَلة : حَوْصَلَة الطَّائر ، ويقال للشاة التي عَظُم من بطنها ما فوق سُرَّتها حَوْصلٌ وأنشد : أو ذات أَوْنَيْن لها حَوْصلُ قال : والطائر إذا ثَنَى عُنُقه وأخرج حَوْصَلَته يقال : قد احوَنْصَل . وقال أبو النَّجم : وأصبَح : الروضُ لَوِيّاً حَوْصَلهُ وحَوْصلُ الروض : قَرَارُه ، وهو أبطؤها هَيْجاً ، وبه سُمِّيت حوصلةُ الطائر ، لأنها قرار ما يأكله .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : زَاوِرةُ القَطَاة : ما تحمل فيه الماء لفراخها ، وهي حَوْصَلتها ، قال : والغَرَاغِرُ : الحَوَاصِلُ ، ويقال : حَوْصلَة وحَوْصلَّة وحَوْصِلاء ممدود بمعنى واحد . أبو زيد : الحَوْصلَّةُ للطير بمنزلة المعدة للإسنان ، وهي المصارين لِذي الظِّلْفِ والخُفِّ ، والقانصةُ من الطير تُدْعَى الْجِرِّيئَةُ مهموزة على فِعِّيلَة . وقال ابن شميل : من أدواء الخيل : الحَصَلُ والقَصَلُ ، قال : والحَصَلُ : سَفُّ الفرسِ التُّرابَ من البَقْل فيجتمِعُ منه ترابٌ في بطنه فيقتله ، قال : فإن قَتَله الحصَلُ قيل : إنه لَحَصِلٌ . وقال ابن الأعرابي : الحَصلُ في أولاد الإبل : أن تأكل التراب ، ولا تُخرِجَ الجِرَّة وربما قتَلها ذلك . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : وفي الطعام مُرَيْرَاؤه وحَصَلُه وغَفَاه وفَغَاهُ وحُثَالتُه وحُفالتُه بمعنى واحد . قال : وحصَّلَ النخل إذا استدار بلَحُه . وقال غيره : أحصل القومُ فهم مُحْصِلون إذا حصَّلَ نخْلُهم : وذلك إذا استبان البُسْرُ وتدحْرَج . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحاصل : ما خَلَصَ من الفِضَّة من حجارة المَعْدِن ، ويقال للذي يُخَلِّصه مُحَصِّل ، وأنشد : أَلاَ رَجُلٌ جَزَاهُ الله خيراً يَدُلُّ عَلَى مُحَصِّلةٍ تُبِيتُ أي تُبِيتُني عندها لأُجَامِعها صحل : قال الليث : الصّحَل . صَوتٌ فيه بُحَّة ، يقال : صَحِلَ صوتُه صَحَلاً فهو صَحِلُ الصوت . وفي صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حين وصَفَتْه بها أُمُّ مَعْبَد : ( وفي صوتِه صَحَلٌ ) أرادت أنَّ فيه كالبُحّة ، وهو ألاّ يكون حادّاً . وقال ابن شُمَيل : الأصْحَل : دون الأبَحّ ، إنما الصَّحَل : جُشوءٌ في الصوت إذا لم يكن صافياً وليس بالشديد ، ولكنه حَسَنٌ ، يوصف به الظِّباء ، وأنشد : إن لها لَسَائقاً إن صَحَّا لا صَحِلَ الصوتِ ولا أَبَحّا إذا السُّقَاةُ عَرَّدُوا أَلَحَّا صلح : الليث : الصُّلْح : تَصالُح القوم بينهم ، والصَّلاَح : نقيض الفساد ، والإصلاح : نقيض الإفساد ، ورجُلٌ صالح : مُصلحٌ ، والصالح في نفسه ، والمصلح في أعماله وأُموره ، وتقول : أصلحتُ إلى الدابة إذا أحسنتَ إليها . والصِّلْحُ : نهر بمَيْسان . ويقال : صلَح فلانٌ صُلُوحاً وصَلاحاً ، وأنشد أبو زيد : فكيفَ بأطرافي إذا ماشَتَمْتَني وما بعد شَتْم الوالدين صُلُوح والصِّلاَح بمعنى المصالحة ، والعرب تؤنِّثها ، ومنه قول بِشْر بن أبي خازم : يَسُومون الصِّلاح بذاتِ كَهْفٍ وما فيها لهم سَلَعٌ وَقَارُ وقوله : وما فيها أي في المصالحة ولذلك أنّث الصِّلاَح .
وصَلاَحِ : اسم لِمَكَّة على فَعَالِ . والمصْلَحَةُ : الصَّلاَح . وتصالح القوم واصّالحوا واصطلحوا بمعنى واحد . لحص : قال الليث : اللَّحْص والتَّلْحِيص : استقصاءُ خبر الشيء وبيانه ، تقول : قد لحص لي فلان خبرَك وأمرَك إذا بيّن ذلك كله شيئاً بعد شيء ، وكتب بعض الفصحاء إلى بعض إخوانه كتاباً في بعض الوصف فقال : وقد كتبت كتابي هذا إليك وقد حَصَّلتُه ولَحّصْتُه وفَصَّلته ووصّلْتُه وبعض يقول : لَخَّصتُه بالخاء . وأخبرني المنذري أنه سأل أبا الهيثم عن قول أُمَيَّة بن أبي عائذ الهُذَليّ : قد كنتُ ولاَّجاً خروجاً صَيْرَفا لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لحَاص فقال : لحَاص أخرجه مُخْرَجَ قَطَام وحَذَامِ ، قال وقوله : لم تَلْتَحِصْنِي أي لم تُثَبِّطْنِي . يقال : لحصتُ فلاناً عن كذا ، والْتَحصْتُه أي حَبَسْتُه وثَبَّطْتُه . قال : وأخبرني الحرّاني عن ابن السكيت في قوله : لم تَلْتَحِصْني أي لم أَنْشَب فيها . ولَحَاصِ فَعَال منه . غيره : لَحِصَتْ عينُه والْتَحَصَتْ إذا الْتَزَقَت من الرَّمَص . وقال اللِّحياني : الْتَحَصَ فُلانٌ البيضَةَ إذا تَحَسَّاها ، والتحصَ الذئبُ عينَ الشاة ، والْتَحَصَ بيضَ النَّعَام إذا شَرِبَ ما فيها من المحِّ والبياضِ .

### Türkçe

ح ص ل
**حصل** , **لحص** , **صلح** , **صحل** : kullanımdadır.

**حصل** : Leys dedi: Dersin ki: **حَصَلَ** şey **يَحْصُلُ** **حُصولاً**; dedi: ve her şeyden **الحاصِل**: geri kalan ve sabit kalan, ondan başkası giden şeydir; hesaplardan, amellerden ve benzerlerinden olur. Ve **التحصيل**: **ما يَحْصُل**’ün ayırt edilmesidir; isim **الحَصِيلَةُ**’dır. Lebîd dedi:
Ve her kişi bir gün çabasını mutlaka bilecektir,
ilah katında **الحصائِلُ** elde edilip çıkarıldığında.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: (وَحُصِّلَ مَا فِى الصُّدُورِ) (العَاديَات: 10) yani: açıklandı. Başkası dedi: ayırt edildi. Bazıları dedi: toplandı. Leys: **الحَوْصَلة**: kuşun **حَوْصَلَة**’sidir; ve karnından göbeğinin üst tarafı büyüyen koyuna **حَوْصلٌ** denir; ve şu beyit okundu:
Ya da iki güç sahibi, onun bir **حَوْصلُ**’ü vardır.
Dedi: Kuş boynunu büker ve **حَوْصَلَته**’sini çıkarırsa “**قد احوَنْصَل**” denir. Ebû’n-Necm dedi:
Ve sabahladı: çayır, **حَوْصَلهُ**’si eğri-büğrü (olmuş).
Ve çayırın **حَوْصلُ**’ü: onun tabanıdır; o, onun en yavaş kabaranıdır; ve bununla kuşun **حوصلة**’si adlandırıldı; çünkü o, yediğinin karar yeridir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **زَاوِرةُ القَطَاة**: yavruları için suyu taşıdığı şeydir; o, onun **حَوْصَلتها**’sıdır. Dedi: ve **الغَرَاغِرُ**: **الحَوَاصِلُ**’dir. Ve denir ki: **حَوْصلَة** ve **حَوْصلَّة** ve **حَوْصِلاء** (uzatılmış) tek bir mânâdadır. Ebû Zeyd: Kuş için **الحَوْصلَّةُ**, insanlara göre mide menzilesindedir; ve o, tırnaklı ve toynaklı için bağırsaklardır. Ve kuştan **القانصةُ**, **الْجِرِّيئَةُ** diye adlandırılır; hemzeli olarak **فِعِّيلَة** vezni üzerinedir. İbn Şümeyl dedi: Atların hastalıklarından: **الحَصَلُ** ve **القَصَلُ**; dedi: ve **الحَصَلُ**: atın, ottan toprağı yutmasıdır; ondan toprağı karnında toplanır da onu öldürür. Dedi: Eğer **الحصَلُ** onu öldürürse “o, **لَحَصِلٌ**’dir” denir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Deve yavrularında **الحَصلُ**: toprağı yemesi ve gevişi çıkarmamasıdır; bazen bu onu öldürür. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Yiyecekte onun **مُرَيْرَاؤه**’su ve **حَصَلُه**’u ve **غَفَاه**’ı ve **فَغَاهُ**’u ve **حُثَالتُه**’u ve **حُفالتُه**’u tek bir mânâdadır. Dedi: Hurma ağacını **حصَّلَ** etti; yani onun taze hurması yuvarlaklaştığında. Başkası dedi: Kavim **أحصل** etti; onlar **مُحْصِلون**’dur; onların hurması **حصَّلَ** ettiğinde: bu, **البُسْرُ** belirginleşip yuvarlandığında olur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحاصل**: maden taşlarından gümüşten arınıp çıkan şeydir; onu arındırana **مُحَصِّل** denir. Ve şu beyit okundu:
Dikkat, Allah’ın ona hayırla karşılık vereceği bir adam yok mu,
geceleyen bir **مُحَصِّلةٍ**’ye delâlet etsin;
yani: onun yanında beni geceletsin ki onunla birleşeyim.

**صحل** : Leys dedi: **الصّحَل**: içinde bir kısıklık bulunan sestir; “**صَحِلَ** sesi **صَحَلاً**” denir; o, **صَحِلُ الصوت**’tur. Resûlullah’ın (صلى الله عليه وسلم) sıfatında, Ümmü Ma‘bed’in onunla onu vasfettiği sırada: (Ve sesinde **صَحَلٌ** vardır) dedi; onunla, onda kısıklık gibi bir şey bulunduğunu kastetti; o, keskin olmamasıdır. İbn Şümeyl dedi: **الأصْحَل**: **الأبَحّ**’tan aşağıdır; ancak **الصَّحَل**: ses saf olmadığında seste bir pürüzlenmedir; şiddetli değildir, fakat güzeldir; onunla ceylanlar vasfedilir. Ve şu beyit okundu:
Onun mutlaka bir sürücüsü vardır; eğer bağırsa,
ne **صَحِلَ الصوتِ** ne de **أَبَحّا** (olur);
sulayıcılar uzaklaşıp ısrar ettiklerinde.

**صلح** : Leys: **الصُّلْح**: kavmin kendi aralarında barışmasıdır; **الصَّلاَح**: fesadın zıddıdır; **الإصلاح**: ifsadın zıddıdır. Ve **رَجُلٌ صالح**: ıslah edici; ve kendi nefsinde salih olan; ve **المصلح**: amellerinde ve işlerinde (ıslah edici)dir. Ve dersin ki: “**أصلحتُ إلى الدابة**” yani ona iyi davrandığında. Ve **الصِّلْحُ**: Meysân’da bir nehirdir. Ve denir ki: falan **صلَح** **صُلُوحاً** ve **صَلاحاً**; Ebû Zeyd şu beyiti okudu:
Bana sövdüğünde uçlarım nasıl olur,
ana-babaya sövmeden sonra **صُلُوح** yoktur.
Ve **الصِّلاَح** musalaha mânâsınadır; Araplar onu müennes yapar. Ondan, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
Zât-ı Kehf’te **الصِّلاح**’ı pazarlık ederler,
orada onlar için ne **سَلَعٌ** vardır ne **وَقَارُ**.
Ve onun sözü: “orada” yani musalahada; bunun için **الصِّلاَح**’ı müennes yaptı.

Ve **صَلاَحِ**: **فَعَالِ** üzere Mekke’nin bir ismidir. Ve **المصْلَحَةُ**: **الصَّلاَح**’tır. Kavim **تصالح** etti, **اصّالحوا** etti ve **اصطلحوا** etti: tek bir mânâdadır.

**لحص** : Leys dedi: **اللَّحْص** ve **التَّلْحِيص**: bir şeyin haberini sonuna kadar araştırmak ve onu açıklamaktır. Dersin ki: “Falan, senin haberini ve işini bana **لحص** etti” yani bunu hepsini, şey şey, birbiri ardınca açıkladığında. Fasihlerden biri, kardeşlerinden birine bazı vasıf hakkında bir mektup yazdı da dedi: “Bu mektubumu sana yazdım; onu **حَصَّلتُه** ve **لَحّصْتُه** ve **فَصَّلته** ve **وصّلْتُه**.” Bazıları der ki: “Onu **لَخَّصتُه** (خ ile).” Münzirî bana haber verdi: Ebû’l-Heysem’e Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin sözü hakkında sorduğunu:
“Gerçekten ben, girişli çıkışlı, sarraf (gibi) bir çıkış (sahibi) idim;
beni **حَيْصَ بَيْصَ** **لحَاص** ile **تَلْتَحِصْنِي** etmediniz.”
Dedi ki: **لحَاص**’ı **قَطَام** ve **حَذَامِ**’ın çıkarılışı gibi çıkardı. Dedi: ve onun sözü “**لم تَلْتَحِصْنِي**” yani beni gevşetmediniz. Denir ki: “Falanı şundan **لحصتُ**” ve “onu **الْتَحصْتُه**” yani onu hapsettim ve onu gevşettim. Dedi: ve Harrânî bana, İbnü’s-Sikkît’ten, onun sözü hakkında haber verdi: “**لم تَلْتَحِصْني**” yani ona yapışıp kalmadım. Ve **لَحَاصِ** bundan **فَعَال**’dır. Başkası: Gözü **لَحِصَتْ** ve **الْتَحَصَتْ**; yani çapaktan yapıştığında. Lihyânî dedi: Falan yumurtayı **الْتَحَصَ** etti; yani onu yudum yudum içti. Ve kurt, koyunun gözünü **التحصَ** etti. Ve devekuşunun yumurtasını **الْتَحَصَ** etti; yani içindeki sarıyı ve beyazı içti.
