# حصي (ح-ص-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hasiy, Çakıl taşı demektir

- Harfler: ح - ص - ي
- Kur'an'da: 11 geçiş · 11 ayet · 9 sîga
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حصو/ي · حصى

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَحْصَيْنَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B5%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | أَفْعَلْنَاهُ | Onu listeledi | 2 | 2 | [36:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/36:12.md) |
| [تُحْصُوهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | تُفْعِلُوهَا | Onu listelersiniz | 2 | 2 | [14:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/14:34.md) |
| [أَحْصَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلَهَا | Onu listeledi | 1 | 1 | [18:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/18:49.md) |
| [أَحْصَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | أَفْعَلَهُ | Onu listeledi | 1 | 1 | [58:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/58:6.md) |
| [أَحْصَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلَهُمْ | Onları listeledi | 1 | 1 | [19:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/19:94.md) |
| [أَحْصَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B5%D9%8E%D9%89.md) | أَفْعَلَ | Listeledi | 1 | 1 | [18:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/18:12.md) |
| [تُحْصُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AD%D9%92%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | تُفْعِلُوهُ | Onu listelersiniz | 1 | 1 | [73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/73:20.md) |
| [وَأَحْصَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B5%D9%8E%D9%89.md) | وَأَفْعَلَ | Ve listeledi | 1 | 1 | [72:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/72:28.md) |
| [وَأَحْصُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B5%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَأَفْعِلُوا | Ve listeleyin | 1 | 1 | [65:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/65:1.md) |

## Mücavir kökler — 86 mücavir (108 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 34 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
2. [غدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Es geçer
3. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Kudüm” ön demektir
4. [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Medede direkleri (kolonları) birbirine bağlayan kirişlerdir
5. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
6. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Şey
7. [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kırpıntı demektir
8. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yarısı
9. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
10. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Su birikintisidir
11. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
12. [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Akşam karanlığında gökte meydana gelen kızıl aydınlıktır
13. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Küçük
14. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
15. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Huzme” demet demektir
16. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
17. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hadid demir demektir
18. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Dalk” sansar demektir
19. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Onların yanı
20. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
21. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
22. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Bürde” gocuk demektir
23. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koyar
24. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
25. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper, çit demektir
26. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kaldınız
27. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sülle çokluk demektir
28. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
29. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
30. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper demektir
31. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
32. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
33. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çadırın kurulduğu yer demektir
34. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
35. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
36. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Ribve, tümsek demektir
37. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kadınlar
38. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyt ev demektir
39. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örnek verdi
40. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
41. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
42. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cürame hurma döküntüsü demektir
43. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
44. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
45. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
46. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İş ayakkabısı
47. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
48. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
49. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Buğa boğa demektir
50. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Namaz
51. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
52. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
53. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
54. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
55. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
56. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
57. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
58. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
59. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
60. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حصي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md), [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md), [ضبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Küçük çakıl taşı; çakıl taşlarını tek tek dizerek veya ayırarak eksiksiz sayma, zapt etme ve kayda bağlama |
| Çekirdek Özet 2 | Varlıkların, amellerin ve zamanın hiçbir parçasını dışarıda bırakmaksızın kuşatıcı bir dökümle kayıt ve tespit altına alınması |
| Çekirdek Özet 3 | Yalın ve yüzeysel bir sayımdan öte, bilginin nesnesini tüm sınırları, parçaları ve sonuçlarıyla kuşatan mutlak hâkimiyet ve denetim |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zihinsel veya soyut bir sayma (aded) eylemine indirgenerek nesneyi bütünüyle kuşatan tescil, kayıt ve zapt boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حص | Bir şeyi sınırlandırma, etrafını çevirme, toplama, sıkıştırma ve dışarıya sızmasını engelleme; nitekim [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md) sınırlandırmayı, [حصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%84.md) ortaya çıkarıp toplamayı, [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) muhkem kılmayı, [حصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8.md) küçük taşlarla kuşatmayı, [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) kökünden kesip bir araya getirmeyi ifade eder. | ي | Kuşatma ve toplama hareketini tek tek parçaları ayırmaya, saymaya, zapt etmeye ve somut bir kayıt düzlemine bağlayarak inceltir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı çevreleme, dışarıdan ayırma, sınır çekme ve koruma altına alma hareketini kurar. |
| ص | Olta, bitki | Yakalama, ayrıştırma, tek tek nesnelerin peşine düşme ve onları kıstırma yönünü belirler. |
| ي | El ve kol | İşi fiilen yürütme, elle tutma, dizme, tek tek dokunarak tasarrufta bulunma hareketini ekler. |
| حصي | Çit, olta ve el imgelerinin birleşimi | Dağınık unsurların etrafına sınır çizilerek (çit), tekil parçaların tek tek yakalanıp (olta), elle tutulur biçimde (el) sayılıp zapt ve kayıt altına alınması hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Küçük taş, çakıl taşı (el-hasâ); çakıl taşlarıyla tek tek sayım yapma, taş atma veya taşla sınır belirleme. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd şiirinde aklı ve temkini çakıl taşının ağırlığına benzeterek rüşt ve vakar anlamında kullanmıştır: وإن لسان المرء ما لم تكن له / حصاة على عوراته لدليل. el-A‘şâ ise kabilenin çokluğunu çakıl taşının sayısına benzeterek çokluk anlamında yer vermiştir: فلست بالأكثر منهم حصي / وإنما العزة للكاثر. |
| Erken Arapça kullanım | Çöl hayatında sürülerin, ganimetlerin ve günlerin çakıl taşları öbeklenerek tek tek sayılması; ayrıca akıl, dirayet ve temkin sahibi kimseye zât-ı hasât denmesi. |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Lisânü’l-Arab, Esâsü’l-Belâga, Dîvânu Tarafe.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde حصي kökü ve yakın varyantları, somut düzeyde çakıl taşı, küçük sert nesne ve taşla işaretleme, sayma eylemleriyle örtüşür. İbranicede chatsats (חָצָץ) biçimi çakıl taşı, çakıl taşlarıyla paylaştırma veya bölme anlamını taşırken; Süryanicede khatsatsa (ܚܨܨܐ) benzer biçimde çakıl, çakıl taşıyla delme veya ayırma köküne bağlanır. Akadca katmanında hasāsu eylemi doğrudan hatırlamak, akılda tutmak, kayda geçirmek ve zapt etmek çizgisine uzanır; bu durum fiziksel çakıl taşlarıyla işaretleyerek hafızada tutma tekniğinin soyut düşüncede bilişsel bir zapt ve koruma eylemine dönüştüğünü gösterir. Arapçada kök, hem maddî nesne olan küçük taşı (hasât) korumuş hem de if‘âl kalıbında (ihsâ) tek bir tanesi bile atlanmayacak biçimde tam, eksiksiz, kuşatıcı döküm ve zapt etme anlamına tekâmül etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çakıl taşı (hasât) üzerinden taşla tek tek sayma ve kayıt tutma | Somut taş nesnesinden hareketle zapt etme, tam kuşatma, eksiksiz döküm çıkarma ve akıl/temkin sahibi olma anlamına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice chatsats, Süryanice khatsatsa, Akadca hasāsu | Küçük çakıl taşı, sayma, hatırlama, bellekte zapt etme ve kaydetme alanında kökdaş ve anlamsal örtüşme bulunur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme, sert parçacık ve sınır taşları bağlamı | Sert tane, çakıl ve taşla pay ayırma biçimlerinin erken dönem dillerindeki izleriyle uyumludur. | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius, Lisânü’l-Arab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حصي | Anlamlı | Çakıl taşı, sayıp zapt etme | Parçaları tek tek sayarak eksiksiz dökümünü çıkarma, kaydetme ve hâkim olma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) | Anlamlı | Kaçma, sapma, geri çekilme | Bir tehlikeden veya haktan yan çizip kaçacak yer arama (mahîs). | Kur'an'da geçer; zapt edilenden kurtulma yönüyle anlam zıtlığı taşır. |
| [صحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%8A.md) | Anlamlı | Bulutsuz olma, açılma | Havanın buluttan, zihnin sarhoşluktan arınması, berraklaşması. | Kur'an'da geçmez. |
| [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) | Anlamlı | Şiddetli ses çıkarma, haykırma | Yüksek perdeden ansızın bağırma, helak edici çığlık (sayha). | Kur'an'da geçer. |
| يحص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kullanım dışı (mühmel) kabul edilir. | Kur'an'da geçmez. |
| يصح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kullanım dışı (mühmel) kabul edilir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حصي | Merkez | Sayarak zapt etme, tam döküm | Parçaları tek tek ve hiçbirini dışarıda bırakmaksızın kuşatıcı biçimde kayda geçirme. | Nicelikle birlikte kuşatıcı denetim ve kaydı bildirir. |
| [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Sayı sayma, miktar belirleme | Sayının adet yönünü, çokluğunu veya peş peşe gelmesini ifade eder; ihsâ gibi mutlak zapt şartı taşımaz. | Saymanın yalın aritmetik boyutudur. |
| [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) | Komşu | Hesaplama, oranlama, takdir etme | Zihinsel tartma, denk kılma, tahmin veya orantı kurma eylemidir. | Mantıksal ve ölçüsel değerlendirme öne çıkar. |
| [ضبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Sıkı tutma, kaçırmama, bağlama | Bir nesneyi kaçmayacak şekilde el altında tutma ve muhafaza etme yönüdür. | Sayısal dökümden ziyade fiilî korumadır. |
| [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Zıt | Başıboş bırakma, ihmal etme | Sayımdan, kontrolden, kayıttan ve gözetimden büsbütün çıkarma, terk etme. | İhsâ kavramının mutlak zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حصي | Çakıl taşıyla sayıp zapt etme | Eksiksiz döküm, kayıt ve sınırlayıcı kuşatma. | Kesin |
| Latince | computare, enumerare, recensere | Saymak, tek tek hesaba geçirmek, dökümünü yapmak | Döküm çıkarma ve eksiksiz sayma yönünü karşılar; taşla zapt etme ve vakar nüansını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to enumerate, to tally, to keep full count of | Tek tek saymak, çetelesini tutmak, tam zapt etmek | Parçaları tek tek kayda geçirme yönünü karşılar; kökün ontolojik ihata boyutunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | erfassen, lückenlos aufzählen | Eksiksiz kayda geçirmek, tam saymak | Verinin hiçbir fire vermeksizin sisteme işlenmesini iyi karşılar; dilsel köken bağı yoktur. | Güçlü |
| Fransızca | recenser, dénombrer exhaustivement | Topyekûn dökümünü çıkarmak, eksiksiz saymak | Nüfus veya varlık sayımındaki kapsayıcılığı verir; ahlaki sebat anlamını içermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَحْصَى / أَحْصَاهَا | Amellerin ve kayıtların eksiksiz zaptı, yazımı | İnsan eylemlerinin en küçük ayrıntısına kadar kitapta kayda geçirilmesi; Kehf [18:49](https://lisan.digital/tr/ayet/18:49.md), Mücâdele [58:6](https://lisan.digital/tr/ayet/58:6.md), Yâsîn [36:12](https://lisan.digital/tr/ayet/36:12.md), Nebe’ [78:29](https://lisan.digital/tr/ayet/78:29.md). |
| تُحْصُوهَا | İnsan idrakinin ve takatinin sınırlılığı | İlahi nimetlerin çokluğunun ve zamanın takdirinin insan gücüyle tek tek zapt edilemeyeceği; İbrâhîm [14:34](https://lisan.digital/tr/ayet/14:34.md), Nahl [16:18](https://lisan.digital/tr/ayet/16:18.md), Müzzemmil [73:20](https://lisan.digital/tr/ayet/73:20.md). |
| أَحْصَاهُمْ | Varlıkların ilahi ilim ve kudretle tam kuşatılması | Yaratılmışların tek tek sayılıp kuşatılması ve huzura tekil olarak çıkması; Meryem [19:94](https://lisan.digital/tr/ayet/19:94.md). |
| وَأَحْصُوا | Şer‘î sürenin titizlikle hesaplanıp takip edilmesi | Boşanma sürecindeki iddet vaktinin ihmal edilmeksizin günbegün tutulması; Talâk [65:1](https://lisan.digital/tr/ayet/65:1.md). |
| أَحْصَى | Sürenin ve hadiselerin tam tespit edilmesi | Mağara ehlinin kaldığı süreyi hangi tarafın daha doğru hesap edip bildiği; Kehf [18:12](https://lisan.digital/tr/ayet/18:12.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlm-i ilahî ve taallukları | Allah’ın ilminin külliyât kadar cüz’iyyâtı da tek tek, sonlu ve sonsuz ayrımına takılmaksızın kuşatması tartışması. | Mutlak ihata, değişmeyen ve unutulmayan tam ilahi kayıt. |
| Fıkıh | İddet hesabı, hac menâsiki | İddet günlerinin gevşeklik gösterilmeden sayılması (Talâk [65:1](https://lisan.digital/tr/ayet/65:1.md)); ayrıca taşlama menâsikinde çakıl taşlarının sayısı ve niteliği. | Hukuki sürelerin titiz takibi ve somut taşla ifa edilen rükünler. |
| Tefsir | İhsa ile aded arasındaki fark | Saymanın sırf çokluk mu yoksa bir defterde veya kütükte kayıt altına alma mı olduğu ayrımı. | Kitap, levh veya kütükte tescil edilmiş kuşatıcı döküm. |
| Hadis | Esmâ-i hüsnâ ve zikir metinleri | Allah’ın doksan dokuz ismini ihsâ edenin cennete gireceğine dair hadisteki ihsâ lafzı. | İsimleri yalnızca saymak değil; anlamak, gereğince amel etmek ve zapt etmek. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi adalet ve amel defteri | Tescil ve hesap | Sorumluluğun zayi olmasını engelleme | Her küçük ve büyük amelin kayda geçirilerek ceza veya mükâfatın eksiksiz verilmesi. | Kesin |
| İlmi | Veri tabanı ve tam envanter | Eksiksiz döküm | Bilginin fire vermesini önleme | Gözlem veya deney nesnelerinin tek bir istisna bırakılmadan tasnif ve tescil edilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Nüfus ve idari kayıt (kütük) | İstatistiki kontrol | Toplumsal unsurları zapt etme | Devletin bireyleri tekil hak ve yükümlülükleriyle resmi kayıtlarda takip edebilme gücü. | Güçlü |
| İktisadi | Muhasebe ve denetim dökümü | Çetele ve bütçe | Kaynak kaybını ve açığı sıfırlama | Gelir ve giderlerin tek kuruş atlanmadan denetim ve envanter altına alınması. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık matematikte sayma ve bire bir eşleme (biyection) | Bir kümenin tüm elemanlarının başka bir küme veya sayma taşlarıyla örtüşecek biçimde, hiçbir eleman atlanmadan taranması ve indekslenmesi mantığıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pozitif hukukta sicil ve resmi envanter | Hakların ve yükümlülüklerin doğuşunu, devrini ve sonunu ispata yarayan şüphe götürmez resmi kayıt ve kütük sistemidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İhsâ kavramını yalnızca zihinden sayı saymak veya istatistiksel bir yekûn çıkarmaktan ibaret görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığı veya hadiseyi bütün parçalarıyla, zamanıyla, sınırlarıyla, geçmişi ve geleceğiyle ilahi bilgi ve kayıt altına alma; mutlak zapt etme. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetlerde geçen ihsânın basit bir sayım sanılması, amellerin kaydedilmesindeki derin ahlaki ve ontolojik ciddiyeti unutturur; insan amellerinin sadece miktarca değil, nitelik ve sonuçlarıyla kuşatıldığı hakikatini gölgeler. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bilgi, kader, amel ve adalet tasavvurunun temel taşıdır; evrende hiçbir şeyin başıboş, unutulmuş veya sistemsiz kalmadığını; her varlığın ilahi bir kütükte kayıtlı olduğunu bildirir. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | İlahi nimetlerin sınırsızlığını vurgulayan ayetlerde (İbrâhîm [14:34](https://lisan.digital/tr/ayet/14:34.md)), amel defterinin şaşırtıcı kuşatıcılığını bildiren ahiret sahnelerinde (Kehf [18:49](https://lisan.digital/tr/ayet/18:49.md)) ve hukuki sürelerin titizlikle gözetilmesini emreden ahkâm ayetlerinde (Talâk [65:1](https://lisan.digital/tr/ayet/65:1.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah’ın ilmini genel ilkelerle sınırlayıp tikel hadiseleri bilmediğini iddia eden felsefi yanılgıyı ve amellerin bir kısmının hesaptan kaçabileceği zannını kökünden çürütür. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Küçük çakıl taşıyla tek tek nesneleri ayırarak saymak, işaretlemek ve somut kayıt altına almak.
- Soyut anlam: Bir kümenin bütün unsurlarını hiçbir fire, boşluk veya ihmale yer bırakmaksızın kuşatmak, bilmek, zapt ve tescil etmek.
- Sistematik karşılık: Varlık alanının enformasyonel düzeyde eksiksiz bir sicil ve kütüğe bağlanması; mutlak gözetim ve denetim mekanizması.
- LaTeX modeli: $$U \subseteq \bigcup_{i=1}^{n} \{x_i\} \implies \forall x \in U, \; \exists ! \, k \in K : f(x) = k$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $U$ evrendeki veya ameller alanındaki tüm unsurları içeren sonlu ya da taranabilir evrensel kümeyi; $\{x_i\}$ tekil varlıkları, fiilleri ve anları; $K$ ise ilahi kayıt, kütük veya sicil alanını temsil eder. Bire bir ve örten eşleme fonksiyonu $f$, evrendeki her bir $x$ unsurunun kayıttaki tek bir $k$ karşılığına eksiksiz bağlandığını, hiçbir parçanın dışarıda kalmadığını gösterir.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [İbrahim 14:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/14:34.md) — تُحْصُوهَا

وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ

Meal (IK): O, size istediğiniz şeylerin hepsinden verdi. Allah’ın nimetini sayacak olsanız; bitiremezsiniz. Doğrusu insan, pek zalim ve nankördür.

### [Nahl 16:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/16:18.md) — تُحْصُوهَا

وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Allah’ın nimetini sayacak olursanız; bitiremezsiniz. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Kehf 18:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/18:12.md) — أَحْصَى

ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى لِمَا لَبِثُوا أَمَدًا

Meal (IK): Sonra iki taraftan hangisinin bekledikleri sonucu daha iyi hesaplamış olduğunu belirtmek için onları uyandırdık.

### [Kehf 18:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/18:49.md) — أَحْصَاهَا

وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَا لِهَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا

Meal (IK): Kitab konulduğunda suçluların onda yazılı olandan korktuklarını görürsün Vah bize, eyvah bize, bu kitab nasıl olmuş da küçük büyük bir şey bırakmaksızın hepsini saymış, derler. Çünkü bütün işlediklerini hazır bulurlar. Ve Rabbın, kimseye asla zulmetmez.

### [Meryem 19:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/19:94.md) — أَحْصَاهُمْ

لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا

Meal (IK): Andolsun ki; ilmi onları kuşatmış ve teker teker saymıştır.

### [Yasin 36:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/36:12.md) — أَحْصَيْنَاهُ

إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي الْمَوْتَى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Şüphesiz ki ölüleri, Biz diriltiriz Biz. İşlediklerini ve geride bıraktıklarını Biz yazarız. Biz, her şeyi apaçık bir kitabda saymışızdır.

### [Mücadele 58:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/58:6.md) — أَحْصَاهُ

يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

Meal (IK): O gün; Allah, onların hepsini diriltecek ve kendilerine işlediklerini haber verecektir. Allah, onları bir bir saymıştır. Ama kendileri unutmuşlardır. Ve Allah; her şeye şahiddir.

### [Talak 65:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/65:1.md) — وَأَحْصُوا

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا

Meal (IK): Ey Peygamber; kadınları boşayacağınız zaman, onları iddetleri içinde boşayın. İddeti de sayın. Rabbınız olan Allah’tan korkun. Apaçık bir hayasızlık yapmaları hali bir yana, onları evlerinden çıkarmayın, kendileri de çıkmasınlar. Bunlar Allah’ın hudududur. Kim, Allah’ın hududunu aşarsa; şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Bilmezsin belki Allah, bunun ardından bir durum peyda ediverir.

### [Cin 72:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/72:28.md) — وَأَحْصَى

لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ وَأَحْصَى كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا

Meal (IK): Ta ki Rabblarının risaletlerini, gerçekten tebliğ etmiş olduklarını bilsin. Onların yaptıklarını kuşatmış ve her şeyi bir sayı ile saymıştır.

### [Müzzemmil 73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/73:20.md) — تُحْصُوهُ

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Rabbın; senin, gecenin üçte ikisi, yarısı ve üçte biri içinde kalktığını bilir. Seninle beraber olan bir topluluğun da. Gece ve gündüzü Allah, takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildiğinden tevbenizi kabul etmiştir. Öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun. İçinizden hasta olacakları, Allah’ın lutfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacak olanları ve Allah yolunda savaşacak olanları şüphesiz ki Allah bilir. O halde ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı kılın, zekatı verin ve Allah’a güzel bir ödünç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz; Allah katında onu mükafat bakımından daha büyük ve daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nebe 78:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/ayet/78:29.md) — أَحْصَيْنَاهُ

وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا

Meal (IK): Oysa Biz, her şeyi yazıp saymıştık.

## Sözlükler (8)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hasiy, Çakıl taşı demektir. İhsa ise topluca saymak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

#### Madde başı: حصى

باب الحاء والصاد و واي معهما

ح ص ى، ص ح و، ح و ص، ح ي ص، ص و ح، ص ي ح مستعملات
حصى:
الحَصَى: صغارُ الحجارة، وثلاث حَصَياتٍ، والواحدة: حَصاةٌ.
والحَصَى: العددُ الكثير شُبِه بحَصَى الحَجارة لِكَثْرتها. قال الأعشى:
فلَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصًى		وإنِّا العِزّةُ لـلـكـاثِـرِ
وحصاة الرّجلِ: رزانُته، وحصاةُ اللسان: ذرابته. قال:
وإنّ لسانَ المرءِ ما لم يكنْ له		حصاةٌ، على عَوْراتِه لَدلـيلُ
ويقال: حصاةُ العقلِ، لأن المرء يُحصي بها على نفسه، فيعلم ما يأتي وما يَذَر، وناسٌ يقولون: أصاة. وفي الحديث: وهل يُكَبُّ الناس على مناخرهم في جهنَّمَ إلاّ حصا ألسنتهم ويقال: حصائد. ويقال لكلّ قطعة من المسك: حصاة.
والحَصاةُ: داءٌ يقعُ في المثانة، يَخْثُرُ البَوْل فيشتَدُّ حتّى يصيرَ كالحصاة. حُصِيَ الرّجلُ فهو مَحْصِيٌّ.
والإِحصاء: إحاطة العلم باستقصاء العدد.
صحو:
الصَّحْوُ: ذَهاب الغَيْم، تقول: السّماء صحوٌ، واليوم يومٌ صحوٌ، وأَصْحَتِ السّماء فهي مُصْحيةٌ ويومٌ مُصْحٍ.
والصْحوُ: ذَهابُ السُّكْر وترك الصِبّاَ والباطل، صحا الرَّجُلُ، وصحا قلبُهُ يَصْحُو. قال:
صحا القلبُ عن سَلْمَى وأقصر باطله		وعُرِيَ أفراس الصّبا ورواحـلـه
والمِصْحاةُ: جامٌ يُشْرَب فيه بوزن مِفْعَلة. قال:
إذا صُبّ في المِصحاة خالط بقّما
حوص:
الحَوَص: ضيِقٌ في إحدى العينين دون الأخرى. ورجلٌ أحوصُ، وامرأة حَوْصاءُ.
حيص:
الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشّيء، والمَحِيص: المَحيِد. يقال: هو يَحيص عنّي، أي: يحيد وهو يُحايصني، ومالك من هذا الأمر مَحِيص، أي: مَحِيد. قال:
حاصوا بها عن قصدهم مَحاصا
أي: مَحادا.
وحَيْصَ بَيْصَ: يُنصبان، يُتكلَّم به عند اختلاط الأمر تقول: لا تزال تأتينا بَحْيصَ بَيْصَ.
قال الشاعر:
قد كنتُ قـبـلَ الـيومِ فـي راحةٍ		واليوم قد أصبحت في حَيْصَ بَيْصْ
أي: فيما لا أقدر على الخروج منه، أي: في ضيق، وأصل الحيص: الضيّق.
صوح:
التصوُّح: تَشَقُّقُ الشَّعر وتناثره، وربّما صَوَّحَهُ الجُفوف.
وصَوَّحتِ الرّيحُ البَقْل فتصوّح إذا أصابته عاهة فَيَبِس.
والصُّوّاحَة، على فُعّالة من تشقّق الصوف إذا تَصَوّح. وانصاح الثّوب: تَشَقَّق من قِبَلِ نَفْسِه.
صيح:
تَصَيَّح الخشب ونحوه إذا تصدّع، قال:
ويومٍ من الجَوْزاء مُوتَقِد الحَصَى		تكادُ صيَاصِي العِينِ منه تَصَيَّحُ
أي: تَشَقَّقُ.. والصيَّحْة: العذاب. وصَيْحةُ الغارة، صيحة الحيّ إذا فوجئوا بها.
والصائحة: صيحةُ المَناحَةِ، ويقال: ما ينتظرون إلاّ مثل صَيْحَةِ الحُبْلَى، أي: سُوءاً يعاجلهم. والصّياح، الصّوتُ الشّديد. صاح صَيْحةً وصياحاً.
والصَّيْحانيُّ: ضَرْبٌ من التَّمْرِ أَسْودُ، صُلْبُ المَمْضَغَة، شديدُ الحَلاوة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **واي** onlarla birlikte

**ح ص ى**، **ص ح و**، **ح و ص**، **ح ي ص**، **ص و ح**، **ص ي ح** kullanımdadırlar.
**حصى**:
**الحَصَى**: küçük taşlar; ve üç **حَصَياتٍ**; ve bir tanesi: **حَصاةٌ**.
Ve **الحَصَى**: çok sayı; çoklukları sebebiyle taşların **حَصَى**’sına benzetilmiştir. **الأعشى** dedi ki:
فلَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصًى		وإنِّا العِزّةُ لـلـكـاثِـرِ
Ve **حصاة** erkeğin: onun ağırbaşlılığıdır; ve **حصاة** dilin: onun keskinliğidir. Dedi ki:
وإنّ لسانَ المرءِ ما لم يكنْ له		حصاةٌ، على عَوْراتِه لَدلـيلُ
Ve denilir: **حصاةُ العقلِ**; çünkü kişi onunla kendi aleyhine sayar; böylece neyi getireceğini ve neyi bırakacağını bilir. Ve bir topluluk der ki: **أصاة**. Ve hadiste: “İnsanları cehennemde burunları üzerine yüzükoyun düşüren, ancak dillerinin **حصا**’sı değil midir?” Ve denilir: **حصائد**. Ve miskten her bir parçaya denilir: **حصاة**.
Ve **الحَصاةُ**: mesanede vuku bulan bir hastalıktır; idrar pıhtılaşır da şiddetlenir, nihayet **الحصاة** gibi olur. **حُصِيَ** adam; o hâlde o **مَحْصِيٌّ**’dir.
Ve **الإِحصاء**: sayıyı sonuna kadar araştırarak ilmin kuşatmasıdır.

**صحو**:
**الصَّحْوُ**: bulutun gitmesi; dersin ki: gök **صحوٌ**; ve gün, **صحوٌ** bir gündür. Ve gök **أَصْحَتِ**; o hâlde o **مُصْحيةٌ**’dir; ve gün **مُصْحٍ**’dir.
Ve **الصْحوُ**: sarhoşluğun gitmesi ve gençlik taşkınlığını ve bâtılı terk etmektir; adam **صحا**; ve kalbi **صحا**; **يَصْحُو**. Dedi ki:
صحا القلبُ عن سَلْمَى وأقصر باطله		وعُرِيَ أفراس الصّبا ورواحـلـه
Ve **المِصْحاةُ**: içinde içilen bir kâse; **مِفْعَلة** veznindedir. Dedi ki:
إذا صُبّ في المِصحاة خالط بقّما

**حوص**:
**الحَوَص**: iki gözden birinde, ötekinden ayrı olarak darlıktır. Ve **أحوصُ** bir adam; ve **حَوْصاءُ** bir kadın.

**حيص**:
**الحَيْصُ**: şeyden sapmadır; ve **المَحِيص**: sapan. Denilir: o benden **يَحيص**; yani sapar; ve o beni **يُحايصني**; ve bu işten senin için **مَحِيص** yoktur; yani sapma yeri. Dedi ki:
حاصوا بها عن قصدهم مَحاصا
yani: **مَحادا**.
Ve **حَيْصَ بَيْصَ**: ikisi nasb edilir; işin karışması sırasında onunla konuşulur; dersin ki: sen bize durmadan **بَحْيصَ بَيْصَ** getiriyorsun.
Şair dedi ki:
قد كنتُ قـبـلَ الـيومِ فـي راحةٍ		واليوم قد أصبحت في حَيْصَ بَيْصْ
yani: içinden çıkmaya güç yetiremediğim şeyde; yani: darlıkta. Ve **الحيص**’in aslı: darlıktır.

**صوح**:
**التصوُّح**: saçın çatlaması ve dökülmesidir; ve bazen kuruluk onu **صَوَّحَهُ**.
Ve rüzgâr yeşilliği **صَوَّحتِ**; böylece o **تصوّح** eder; ona bir âfet isabet ettiğinde, kurur.
Ve **الصُّوّاحَة**: **فُعّالة** üzere; yünün çatlamasındandır, **تَصَوّح** ettiğinde. Ve elbise **انصاح** etti: kendi tarafından çatladı.

**صيح**:
Odun ve benzeri **تَصَيَّح** eder; yarıldığında. Dedi ki:
ويومٍ من الجَوْزاء مُوتَقِد الحَصَى		تكادُ صيَاصِي العِينِ منه تَصَيَّحُ
yani: çatlar.. ve **الصيَّحْة**: azaptır. Ve **صَيْحةُ الغارة**: baskının çığlığı; **صيحة الحيّ**: onunla ansızın karşılaştıklarında.
Ve **الصائحة**: ağıt çığlığıdır. Ve denilir: onlar ancak **صَيْحَةِ الحُبْلَى** gibisini bekliyorlar; yani: kendilerine aceleyle gelecek bir kötülüğü. Ve **الصّياح**: şiddetli sestir. **صاح** bir **صَيْحةً** ve **صياحاً**.
Ve **الصَّيْحانيُّ**: hurmanın bir türüdür; siyah, çiğnemesi sert, tatlılığı şiddetlidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَصاةُ: واحدة الحَصى، وتجمع على حَصَيات، مثل بقرةٍ وبقراتٍ. وحَصاةُ المِسك: قطعةٌ صُلبةٌ توجد في فأرة المسك. وفلان ذو حَصاةٍ، أي ذو عقلٍ ولُبٍّ. قال كعب بن سعدٍ الغَنَويّ:
وأَعْلَمُ علماً ليس بالظنّ أنَّـه		إذا ذّلَّ مَوْلى المرء فهو ذَليلُ
وأنَّ لسانَ المرءِ ما لم تكنْ له		حَصاةٌ على عَوراتِهِ لَدَلـيلُ
وأرضٌ مَحْصاةٌ: ذاتُ حَصىً. وأَحْصَيْتُ الشيءَ: عَدَدْتُهُ. وقولهم: نحن أكثر منهم حَصىً، أي عدداً. قال الأعشى يفضّل عامراً على علقمة:
ولستَ بالأكثر منهم حَصىًوإنَّما العزّةُ لِلـكـاثِـرِ

##### Türkçe

**الحَصاةُ**: **الحَصى**’nın bir tanesi; **حَصَيات** üzere çoğul yapılır; **بقرةٍ** ve **بقراتٍ** gibi. Ve **حَصاةُ المِسك**: misk faresi içinde bulunan katı bir parçadır. Ve “falanca **ذو حَصاةٍ**” (denir); yani akıl ve öz sahibi. Ka‘b b. Sa‘d el-Ğanevî dedi ki:
Ve bilirim, zan ile olmayan bir bilgiyle ki o		eğer kişinin efendisi zelil olursa, o zelildir
Ve kişinin dili, kendisine		ayıpları üzerine bir **حَصاةٌ** bulunmadıkça, elbette bir delildir
Ve **أرضٌ مَحْصاةٌ**: çakıllı olan (yer), **حَصىً** sahibi. Ve “**أَحْصَيْتُ** şeyi”: onu saydım. Ve onların sözü: “Biz onlardan daha çok **حَصىً** (sahibiyiz)”; yani sayı bakımından. el-A‘şâ, ‘Âmir’i ‘Alkame’ye üstün tutarak dedi ki:
Ve sen onlardan daha çok **حَصىً** sahibi değilsin; ve ancak izzet, çok olana aittir

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: حصو/ي

(باب الحاء والصاد وما يثلثهما)
  (حصف) الحاء والصاد والفاء أصلٌ واحد، وهو تشدُّدٌ يكون في الشيءِ وصلابةٌ وقوَّة. فيقال لرَكانة العقْل حصافة، وللعَدْوِ الشديد إحصاف. يقال فرسٌ مِحْصَفٌ وناقة مِحْصافٌ. ويقال كتيبة محصوفةٌ، إذا تَجمَّع أصحابُها وقلّ الخَلَل فيهم. قال الأعشى:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])  ويقال "مخصوفة"، وهذا له قياسٌ آخر وقد ذكر في بابه. ويقال استحصَفَ على بني فلانٍ الزّمانُ، إذا اشتدّ. وفرْجٌ مستحصِفٌ. وقال:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])  والحَصَف: بَثْر صِغارٌ يَستحصِف لها الجِلْد.
  (حصل) الحاء والصاد واللام أصلٌ واحد منقاس، وهو جمع الشيء، ولذلك سمِّيت حَوصلةُ *الطائر؛ لأنّه يجمع فيها. ويقال حصَّلت الشيءَ تحصيلا. وزعم ناسٌ من أهل اللغة أنّ أصل التحصيل استخراجُ الذهب أو الفضّة من الحجر أو من تراب المَعدِن؛ ويقال لفاعله المحصِّل. قال:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])  فإن كان كذا فهو القياسُ، والباب كلُّه محمول عليه.
  والحَصَل: البلح قبل أن يشتدّ ويظهر ثَفارِيقُه، الواحدةُ حَصَلة. قال:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  السّدَى: البَلَح الذاوي، الواحدة سَداة. وهذا أيضاً من الباب، أعني الحصَل، لأنه حُصِّل من النخلة.
  ومما شذّ عن الباب وما أدري ممّ اشتقاقه، قولهم: حَصِلَ الفرسُ، إذا اشتكى بَطْنَهُ عن أكل التُّراب.([5])
  (حصم) الحاء والصاد والميم أصلٌ قليل الكَلِم، إلاّ أنه تكسُّر في الشيء، يقال: انحصم العود، إذا انكسر. قال ابن مُقْبل:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])  ومما اشتقّ منه حُصام([7]) الدّابة، وهو رُدَامه. والقياس قريب.
  (حصن) الحاء والصاد والنون أصلٌ واحد منقاس، وهو الحفظ والحِياطة والحِرز. فالحِصن معروف، والجمع حصون. والحاصِن والحَصَان: المرأة المتعفِّفة الحاصنةُ فرْجَها. قال:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])  وقال حسّان في الحَصان:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])  والفعل من هذا حَصُن. قال أحمد بن يحيى ثعلب: كلّ امرأةٍ عفيفة فهي مُحْصَنة ومُحْصِنة، وكل امرأة متزوِّجةٍ فهي محصَنة لا غير. قال: ويقال لكلِّ ممنوعٍ مُحْصَن، وذكر ناسٌ أنّ القُفْل يسمَّى مُحْصَناً. ويقال أحْصَنَ الرّجُل فهو مُحْصَنٌ. وهذا أحدُ ما جاء على أفعل فهو مُفْعَل.
  (حصو/ي) الحاء والصاد والحرف المعتل ثلاثة أصول: الأول المنع، والثاني العَدُّ والإطاقة، والثالث شيءٌ من أجزاء الأرض.
  فالأوَّل الحصو. قال الشيبانيّ: هو المنع؛ يقال حصوته أي منعته. قال:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])  والأصل الثاني: أحصيت الشيءَ، إذا عَدَدْته وأطْقته. قال الله تعالى: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. وقال تعالى: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].
  والأصل الثالث: الحصى، وهو معروف. يقال أرضٌ مَحْصاةٌ، إذا كانت ذاتَ حصَى. وقد قيل حَصِيتْ تَحْصَى.
  ومما اشتقّ منه الحصاة؛ يقال ما له حصاةٌ، أي ما له عقل. وهو من هذا؛ لأن في الحصى قوةً وشدّة. والحصاة: العقل، لأنّ به تماسُكَ الرّجل وقوّة نفسه. قال:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])  ويقال لكلِّ قطعةٍ من المسك حَصَاة؛ فهذا تشبيهٌ لا قياس.
  وإذا هُمِز فأصْله تجمُّع الشيء؛ يقال أحصأتُ الرّجلَ، إذا أروَيته من الماء، وحَصِئَ هو. ويقال حَصأ الصبيُّ من اللبن، إذا ارتضَعَ حتى تمتلئَ مَعِدته، وكذلك الجَدْي.
  (حصب) الحاء والصاد والباء أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من أجزاء الأرض، ثم يشتقّ منه، وهو الحصباء، وذلك جنسٌ من الحَصَى. ويقال حَصَبْتُ الرّجلَ بالحَصبَاء. وريحٌ حاصب، إذا أتَتْ بالغُبار. فأمّا الحَصْبَةُ فَبثْرةٌ تخرج بالجَسدِ، وهو مشبَّه بالحَصْباء. فأمَّا المُحَصَّب بمِنىً فهو موضع الجِمار. قال ذو الرمة:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])  يريد نفر اليمانينَ حين ينْصرفون. والهديل هاهنا: أصوات الحمام. أراد أنّها ذَكَرت الطير في أهلها فحنّت إليها.
  ومن الباب الإحصاب: أن يُثِير الإنسانُ الحصَى في عَدْوِه. ويقال أرض مَحْصَبَةٌ، ذاتُ حَصْباء. فأمّا قولُهم حَصَّب القوم عن صاحبهم *يُحَصِّبون، فذلك تَوَلِّيهِمْ عنه مسرِعين كالحاصب، وهي الريح الشديدة. فهذا محمولٌ على الباب.
  ويقال إنّ الحصِبَ من الألبان الذي لا يُخرِج زُبدَه، فذلك من الباب أيضاً؛ لأنه كأنه من بَرْده يشتدّ حتى يصير كالحصباء فلا يُخرج زُبْداً([13]).
  (حصد) الحاء والصاد والدال أصلان: [أحدهما] قطْع الشيء، والآخر إحكامه. وهما متفاوتان.
  فالأول حصدتُ الزّرعَ وغيرَه حَصْدا. وهذا زمَنُ الحَصاد والحِصاد. وفي الحديث: "وهَلْ يكُبُّ الناسَ على مَناخِرِهم في النار إلا حصائدُ ألسنتهم". فإن الحصائد جمع حَصِيدة، وهو كلُّ شيءٍ قيل في الناس باللِّسان وقُطِع به عليهم. ويقال حَصَدْتُ واحتصَدْت، والرجل محتصِد. قال:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])  والأصل الآخر قولهم حَبْلٌ مُحْصَدٌ، أي مُمَرٌّ مفتول.
ومن الباب شجرةٌ حَصْداء، أي كثيرة الورق؛ ودِرْع حصداء: مُحْكَمة؛ واستحصدَ القومُ، إذا اجتَمَعوا.
   (حصر) الحاء والصاد والراء أصلٌ واحد، وهو الجمع والحَبْس والمنع. قال أبو عمرو: الحَصِير الجَنْبُ. قال الأصمعيّ: الحصير ما بين العِرْق الذي يظهر في جنب البعير والفَرَس معترضاً، فما فوقه إلى منقطع الجنب فهو الحصير. وأيَّ ذلك [كان] فهو من الذي ذكرناه من الجَمْع، لأنّه مجمع الأضلاع.
  والحَِصر: العَيُّ، كأنَّ الكلام حُبِس عنه ومُنِع منه. والحَصَر: ضِيقُ الصَّدْر. ومن الباب([15]) الحُصْر، وهو اعتقال البَطْن؛ يقال منه حُصِر وأُحْصِر. والناقة الحَصُور، وهي الضيِّقة الإحليل؛ والقياس واحد. فأمَّا الإحصار فأن يُحْصَرَ الحاجُّ عن البيت بمرضٍ([16]) أو نحوه. وناسٌ يقولون: حَصَره المرض وأحصره العدُوّ.
  وروى أبو عبيدٍ عن أبي عمرو: حَصَرَني الشيء وأحصرني، إذا حبَسني، وذكر قول ابنِ ميّادة:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])  والكلام في حَصَره وأحصره، مشتبهٌ عندي غايةَ الاشتباه؛ لأنّ ناساً يجمعون بينهما وآخرون يَفْرِقون، وليس فَرْقُ مَنْ فَرَقَ بينَ ذلك ولا جَمْعُ مَن جمعَ ناقضاً القياسَ الذي ذكرناه، بل الأمرُ كلُّه دالٌّ على الحبْس.
ومن الباب الحَصُور الذي لا يأتي النِّساء؛ فقال قوم: هو فَعول بمعنى مفعول، كأنّه حَصِر أي حُبِس. وقال آخرون: هو الذي يأبَى النساء([18]) كأنّه أحجَمَ هو عنهنَّ، كما يقال رجل حَصُورٌ، إذا حَبَس رِفدَه ولم يُخْرِجْ ما يخرجه النّدامَى. قال الأخطل:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])  ومن الباب الحَصِر بالسِّرّ، وهو الكتوم له. قال جرير:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])  والحصير في قولـه عز وجل: ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8]، وهو المحْبِس. والحصير في قول لبيد:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  هو الملك. والحصَار: وِسادةٌ تحشَى وتجعل لقادمة الرَّحْل؛ يقال احتَصَرْت البعير احتصارا([22]).

----------------------------------------------------------------------
([1]) ديوان الأعشى 27 واللسان (حصف). وفي الديوان: "إلى مخضرة".
([2]) للنابغة الذبياني في ديوانه 32، والبيت ملفق من بيتين وهما:
وإذا طعنت في مستهدف *** رابى المجسة بالعبير مقرمدوإذا نزعت نزعت من مستحصف *** نزع الحزور بالرشاء المحصد([3]) البيت لعمرو بن قعاس المرادي، كما في الخزانة (1: 459) وكتاب سيبويه (1: 359). وأنشده في اللسان (حصل) بدون نسبة. وفي "رجل" أوجه الإعراب الثلاثة.
([4]) الثفاريق: جمع ثفروق، بضم الثاء المثلثة، وهو قمع البسرة والتمرة. وفي الأصل واللسان: "تغاريقه"، تحريف. وفي المخصص (11: 121): "إذا استبان البسر ونبت أقماعه وتدحرج قيل حصل النخل، وهو الحصل".
([5]) استشهد به في اللسان والمخصص على تسكين الصاد للضرورة، وأنشده كذلك في اللسان (سدا).
([6]) البيت في اللسان (حصم).
([7]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة. والدابة، يذكر ويؤنث.
([8]) نسب في الحماسة بشرح المرزوقي 208 إلى إياس بن قبيصة الطائي.
([9]) ديوان حسان 324 واللسان (حصن، رزن). يقوله في شأن أم المؤمنين عائشة.
([10]) لبشير الفريري، كما في اللسان (حصى).
([11]) لكعب بن سعد الغنوي، كما في اللسان (حصى). ونبه الأزهري إلى طرفة، وهو في ديوانه ص52.
([12]) ديوان ذي الرمة 345 واللسان (هدل).
([13]) لم يذكر "الحصب" في اللسان. وفي القاموس: "وككتف: اللبن لا يخرج زبده من برده".
([14]) للطرماح في ديوانه 113 واللسان (خوم). وكلمة "مثل" ساقطة من الأصل. وإثباتها مما سيأتي في
(خام 237) واللسان. وفي الديوان:
إنما الناس مثل نابتة الزر *** ع متى يأن يأت محتصده([15]) في الأصل: "وهو من الباب".
([16]) في الأصل: "عرض"، صوابه من المجمل.
([17]) البيت في المجمل واللسان (شغل).
([18]) في الأصل: "يأتي النساء".
([19]) ديوان الأخطل 116 واللسان (6: 2، 51).
([20]) ديوان جرير 578 واللسان (حصر)، وورد محرفا في اللسان.
([21]) البيت بتمامه كما في ديوان لبيد 29:
ومقامة غلب الرقاب كأنهم *** جن لدى طرف الحصير قيام([22]) وكذلك يقال حصره وأحصره.

ـ

##### Türkçe

(حâ ve صâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
  (حصف) **الحاء** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyde bulunan bir katılaşma, sertlik ve kuvvettir. Şöyle denir: aklın metanetine **حصافة**; şiddetli koşuya **إحصاف**. Denir: **فرسٌ مِحْصَفٌ** ve **ناقة مِحْصافٌ**. Ve denir: **كتيبة محصوفةٌ**; sahipleri toplandığı ve içlerinde gedik az olduğu zaman. A‘şâ dedi:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1])
Ve denir: "**مخصوفة**"; bunun ise başka bir kıyası vardır ve kendi bâbında zikredilmiştir. Ve denir: **استحصَفَ** falan oğullarına karşı zaman; şiddetlendiği zaman. Ve **فرْجٌ مستحصِفٌ**. Ve dedi:
وإذا طعنتَ طعنتَ في مستَحْصِفٍ *** رابي المَجَسَّةِ بالعبير مُقَرْمَدِ([2])
Ve **الحَصَف**: derinin onun için katılaştığı küçük kabarcıklardır.

  (حصل) **الحاء** ve **الصاد** ve **اللام** kıyaslı tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Bundan dolayı kuşun **حَوصلةُ**’sı diye adlandırıldı; çünkü onda toplar. Ve denir: **حصَّلتُ** şeyi **تحصيلا**. Dil ehlinin bir topluluğu, **التحصيل**’in aslının taşdan yahut maden toprağından altın veya gümüş çıkarmak olduğunu iddia etti; bunu yapana **المحصِّل** denir. Dedi:
ألا رجلٌ جزاهُ الله خيراً *** يدلُّ على محصِّلة تُبِيتُ([3])
Eğer böyle ise, o kıyastır; bâbın tamamı onun üzerine taşınmıştır.

  Ve **الحَصَل**: sertleşmeden ve **ثَفارِيقُه** ortaya çıkmadan önceki hurmadır; bir tanesi **حَصَلة**. Dedi:
  * ينحَتُّ منهُنّ السَّدَى والحَصْلُ([4]) *
  **السّدَى**: kurumuş hurma; bir tanesi **سَداة**. Bu da bâbdandır; yani **الحصَل**; çünkü hurma ağacından derlenmiştir.

  Ve bâbdan şâz olan ve neyin türevi olduğunu bilmediğim şeylerden: onların “**حَصِلَ** at” demeleri; toprak yemekten dolayı karnı ağrıdığı zaman.([5])

  (حصم) **الحاء** ve **الصاد** ve **الميم** az sözlü bir asıldır; ancak şeyde kırılmadır. Denir: **انحصم** dal; kırıldığı zaman. İbn Mukbil dedi:
وبيَاضاً أحدثَتْه لِمَّتِي *** مثلَ عيدانِ الحَصاد المنحَصِمْ([6])
Ve ondan türeyenlerdendir: binitin **حُصام**’ı([7]); o da onun **رُدَامه**’dır. Kıyas yakındır.

  (حصن) **الحاء** ve **الصاد** ve **النون** kıyaslı tek bir asıldır; o da koruma, kuşatma ve sığınaktır. **الحِصن** bilinir; çoğulu **حصون**. Ve **الحاصِن** ve **الحَصَان**: ferci(ni) koruyan iffetli kadındır. Dedi:
فَمَا ولَدتْنِي حاصِنٌ رَبَعِيّةٌ *** لئن أنا مالأْتُ الهوى لاتِّباعِها([8])
Ve Hassân **الحَصان** hakkında dedi:
حَصَانٌ رَزَانٌ ما تُزَنُّ برِيبَةٍ *** وتُصبح غَرْثَى من لحوم الغَوافِل([9])
Ve bunun fiili **حَصُن**’dur. Ahmed b. Yahyâ Sa‘leb dedi: Her iffetli kadın **مُحْصَنة** ve **مُحْصِنة**’dir; her evli kadın ise yalnız **محصَنة**’dir. Dedi: Ve her men edilmiş şeye **مُحْصَن** denir; bir topluluk da kilidin **مُحْصَناً** diye adlandırıldığını zikretti. Ve denir: **أحْصَنَ** adam; o da **مُحْصَنٌ**’dır. Bu, **أفعل** kalıbında gelip **مُفْعَل** olan şeylerdendir.

  (حصو/ي) **الحاء** ve **الصاد** ve illetli harf üç asıldır: birincisi men; ikincisi sayma ve güç yetirme; üçüncüsü yerin parçalarından bir şey.

  Birincisi **الحصو**. Şeybânî dedi: o, mendir; denir: **حصوته** yani onu men ettim. Dedi:
ألا تخافُ الله إذْ حَصَوْتني *** حقِّي بلا ذنبٍ وإذْ عَنَّنْتَني([10])
  İkinci asıl: **أحصيتُ** şeyi; saydığım ve ona güç yetirdiğim zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ﴾ [المزمل 20]. Ve Teâlâ dedi: ﴿أَحْصَاهُ اللهُ وَنَسُوهُ﴾ [المجادلة 6].

  Üçüncü asıl: **الحصى**; o bilinir. Denir: **أرضٌ مَحْصاةٌ**; çakıllı olduğu zaman. Ve **حَصِيتْ تَحْصَى** denilmiştir.

  Ve ondan türeyenlerdendir **الحصاة**; denir: “Onun **حصاةٌ**’si yoktur”; yani onun aklı yoktur. Bu da bundandır; çünkü çakılda kuvvet ve sertlik vardır. Ve **الحصاة**: akıldır; çünkü onunla adamın tutarlılığı ve nefsinin kuvveti olur. Dedi:
وإنّ لسانَ المرءِ مالم تكن له *** حَصاةٌ على عَوْراته لدَلِيلُ([11])
Ve miskten her parçaya **حَصَاة** denir; bu ise bir benzetmedir, kıyas değildir.

  Ve hemzelenirse, aslı şeyin toplanmasıdır; denir: **أحصأتُ** adamı; suyla kandırdığım zaman; o da **حَصِئَ** olur. Ve denir: **حَصأ** çocuk sütten; midesi doluncaya kadar emdiği zaman; aynı şekilde oğlak.

  (حصب) **الحاء** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da yerin parçalarından bir cinstir; sonra ondan türetilir; o da **الحصباء**’dır; bu, **الحَصَى**’dan bir cinstir. Ve denir: **حَصَبْتُ** adamı **بالحَصبَاء** ile. Ve **ريحٌ حاصب**: tozla geldiği zaman. **الحَصْبَةُ** ise bedende çıkan bir kabarcıktır; **الحَصْباء**’ya benzetilmiştir. **المُحَصَّب** (Minâ’da) ise **الجِمار** yeridir. Zû’r-Rumme dedi:
أرى ناقتي عند المحصَّب شاقَها *** رَواحُ اليَمانِي والهديلُ المُرجَّعُ([12])
Yemenlilerin döndükleri vakit topluluğunu kasteder. Ve **الهديل** burada: güvercin sesleridir. Onun, ehli içinde kuşu hatırlayıp ona özlem duyduğunu kastetti.

  Ve bâbdandır **الإحصاب**: insanın koşusunda çakılı kaldırıp savurması. Ve denir: **أرض مَحْصَبَةٌ**; **حَصْباء** sahibi. Onların “**حَصَّب** kavim, arkadaşlarından (uzaklaştı) **يُحَصِّبون**” sözüne gelince: bu, onların ondan hızlıca yüz çevirmeleridir; **الحاصب** gibi; o da şiddetli rüzgârdır. Bu, bâb üzerine taşınmıştır.

  Ve denir: sütlerden **الحصِب**; kaymağını çıkarmayan (süt)tur; bu da bâbdandır; çünkü sanki soğukluğundan katılaşıp **الحصباء** gibi olur da kaymak çıkarmaz.([13])

  (حصد) **الحاء** ve **الصاد** ve **الدال** iki asıldır: [birincisi] şeyin kesilmesi; ikincisi onun sağlamlaştırılması. İkisi farklıdır.

  Birincisi: **حصدتُ** ekini ve başkasını **حَصْدا**. Bu, **الحَصاد** ve **الحِصاد** zamanıdır. Hadiste: “İnsanları burunları üzerine ateşe kapaklayan, dillerinin **حصائدُ**’inden başka nedir?” Çünkü **الحصائد** **حَصِيدة**’nin çoğuludur; o da insanlarda dille söylenen ve onunla aleyhlerine kesilip hükme bağlanan her şeydir. Ve denir: **حَصَدْتُ** ve **احتصَدْت**; adam **محتصِد**’dir. Dedi:
إنما نحنُ مِثلُ خامةِ زَرْعٍ *** فمتى يَأْنِ يَأْتِ محتصِدُهْ([14])
  Diğer asıl: onların “**حَبْلٌ مُحْصَدٌ**” sözüdür; yani bükülmüş, sağlamca burulmuş.

  Ve bâbdandır: **شجرةٌ حَصْداء**; yani yaprağı çok. Ve **دِرْع حصداء**: sağlamlaştırılmış. Ve **استحصدَ** kavim; toplandıkları zaman.

   (حصر) **الحاء** ve **الصاد** ve **الراء** tek bir asıldır; o da toplama, hapsetme ve mendir. Ebû Amr dedi: **الحَصِير** yan taraftır. Asma‘î dedi: **الحصير**; devenin ve atın yanında enlemesine görünen damar ile birlikte olan yer; onun üstünden yanın bittiği yere kadar olan kısımdır. Hangisi olursa olsun, zikrettiğimiz toplama cinsindendir; çünkü o, kaburgaların toplandığı yerdir.

  Ve **الحَِصر**: dilsizliktir; sanki söz ondan hapsedilmiş ve men edilmiştir. Ve **الحَصَر**: göğsün darlığıdır. Ve bâbdandır([15]) **الحُصْر**; o da karnın tutulmasıdır; ondan **حُصِر** ve **أُحْصِر** denir. Ve **الناقة الحَصُور**: idrar yolu dar olan (dişi deve)dir; kıyas birdir. **الإحصار** ise hacının hastalıkla([16]) veya benzeriyle Beyt’ten alıkonulmasıdır. Bir topluluk der ki: hastalık onu **حَصَره**, düşman onu **أحصره**.

  Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti: “**حَصَرَني** şey ve **أحصرني**”; beni hapsettiği zaman. Ve İbn Meyyâde’nin sözünü zikretti:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدَتْ *** عَليكَ ولا أَنْ أَحْصَرتْكَ شُغُولُ([17])
  **حَصَره** ve **أحصره** hakkında söz, bende son derece karışıktır; çünkü bir topluluk ikisini birleştirir, başkaları ayırır. Ayıranın ayırması da, birleştirenin birleştirmesi de, zikrettiğimiz kıyası bozucu değildir; bilakis işin tamamı hapsetmeye delâlet eder.

  Ve bâbdandır: kadınlara gelmeyen **الحَصُور**; bir topluluk dedi ki: o, mef‘ûl mânasında **فَعول**’dür; sanki **حَصِر** yani hapsedildi. Başkaları dedi ki: o, kadınları reddedendir([18]); sanki onlardan kendisi geri durmuş gibidir; nitekim “**رجل حَصُورٌ**” denir; ihsanını hapsettiği ve meclis arkadaşlarının çıkardığını çıkarmadığı zaman. Ahtal dedi:
وشاربٍ مُرْبِحٍ بالكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوَّارِ([19])
  Ve bâbdandır: sırda **الحَصِر**; o, onu ketmeden kimsedir. Cerîr dedi:
ولقد تَسقَّطَنِي الوُشاةُ فصادَفُوا *** حَصِراً بِسرِّكِ يا أمَيْمَ ضَنِينا([20])
  Aziz ve celîl olanın sözü ﴿وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ للكافِرِينَ حَصِيراً﴾ [الإسراء 8] içindeki **الحصير**: hapishanedir. Lebîd’in sözündeki **الحصير**:
  * لَدَى بابِ الحَصيرِ قيامُ([21]) *
  o, meliktir. Ve **الحصَار**: doldurulup eyerin ön kısmına konulan yastıktır; denir: **احتَصَرْت** deveyi **احتصارا**.([22])

([1]) A‘şâ’nın divanı 27 ve **اللسان** (**حصف**). Divanda: “**إلى مخضرة**”.

([2]) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; divanında 32; beyit iki beyitten derlenmiştir; ikisi de şunlardır:
Ve eğer bir **مستهدف**’e saplarsan *** **رابى** **المجسة**’yi **بالعبير** **مقرمد**
Ve eğer çekip çıkarırsan, **مستحصف**’tan çekip çıkarırsın *** **الحزور**’un **بالرشاء** **المحصد** ile çekip çıkarması gibi

([3]) Beyit, **عمرو بن قعاس المرادي**’nindir; **الخزانة** (1: 459) ve **كتاب سيبويه** (1: 359)’de olduğu gibi. **اللسان** (**حصل**)’de nisbet olmaksızın onu okuttu. “**رجل**”de i‘rabın üç vechi vardır.

([4]) **الثفاريق**: **ثفروق**’un cem‘idir; **الثاء المثلثة**’nin zammıyla; o, **البسرة** ve **التمرة**’nin hunisidir. Asılda ve **اللسان**’da: “**تغاريقه**”, tahriftir. **المخصص** (11: 121)’de: “**إذا استبان البسر ونبت أقماعه وتدحرج قيل حصل النخل، وهو الحصل**”.

([5]) **اللسان** ve **المخصص**’ta, zaruret için **الصاد**’ın sükûnu üzerine onunla istişhâd etti; onu yine **اللسان** (**سدا**)’da da okuttu.

([6]) Beyit **اللسان** (**حصم**)’dadır.

([7]) Bu lafız, tedavüldeki mu‘cemlerde vârid olmamıştandır. **الدابة**, müzekker de söylenir müennes de.

([8]) **الحماسة**’de, Merzûkî şerhi 208’de **إياس بن قبيصة الطائي**’ye nisbet edildi.

([9]) Hassân divanı 324 ve **اللسان** (**حصن**، **رزن**). Onu, mü’minlerin annesi **عائشة** hakkında söyler.

([10]) **بشير الفريري**’nindir; **اللسان** (**حصى**)’da olduğu gibi.

([11]) **كعب بن سعد الغنوي**’nindir; **اللسان** (**حصى**)’da olduğu gibi. Ezherî, **طرفة**’ya dikkat çekti; o, divanında s.52’dedir.

([12]) Zü’r-Rumme divanı 345 ve **اللسان** (**هدل**).

([13]) **اللسان**’da “**الحصب**”ı zikretmedi. **القاموس**’ta: “**وككتف: اللبن لا يخرج زبده من برده**”.

([14]) Tırmâh’ındır; divanında 113 ve **اللسان** (**خوم**). “**مثل**” kelimesi asıldan düşmüştür. Onu ispat etmek, gelecek olandandır:
(**خام** 237) ve **اللسان**. Divanda:
**إنما الناس مثل نابتة الزر *** ع متى يأن يأت محتصده**

([15]) Asılda: “**وهو من الباب**”.

([16]) Asılda: “**عرض**”; doğrusu **المجمل**’dendir.

([17]) Beyit **المجمل** ve **اللسان** (**شغل**)’dadır.

([18]) Asılda: “**يأتي النساء**”.

([19]) Ahtal divanı 116 ve **اللسان** (6: 2، 51).

([20]) Cerîr divanı 578 ve **اللسان** (**حصر**); **اللسان**’da muharref olarak vârid olmuştur.

([21]) Beyit tamamıyla, Lebîd divanı 29’da olduğu gibidir:
**ومقامة غلب الرقاب كأنهم *** جن لدى طرف الحصير قيام**

([22]) Yine böyle denir: **حصره** ve **أحصره**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ص ي
هـم أكثـر مـن الحصـي‏.‏
ورمـى بسبـع حصيـات‏.‏
ووقعـت الحصـاة فـي مثانتـه‏.‏
وحصي فهو محصي‏.‏
وأرض محصـاة‏:‏ كثيـرة الحصـى‏.‏
وحسناتـك لا تحصى‏.‏
وهذا أمر لا أحصيه‏:‏ لا أطيقه ولا أضبطه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لم أر أكثر منهم حصىً أي عدداً‏.‏
قال الأعشى‏:‏ فلسـت بالأكثر منهم حصّي وإنمـا العزة للكاثر وفلان ذو حصاة‏:‏ وقور‏.‏
وما له حصاة ولا أصاة أي رزانة‏.‏
قال طرفة‏:‏ وإن لسان المرء ما لم تكـن لـه حصاة على عوراته لدليل وعنده حصاة من المسك أي قطعة‏.‏

##### Türkçe

ح ص ي
Onlar **الحصى**’dan daha çokturlar.
Yedi **حصيات** ile attı.
**الحصاة** onun mesanesine düştü.
**وحصي**; o hâlde o **محصي**’dir.
**وأرض محصاة**: **الحصى**’sı çok olan (yer).
Senin iyiliklerin sayılmaz.
Bu, benim onu sayamadığım bir iştir: ona güç yetiremem ve onu ضبط edemem.
Mecazdandır: Onlardan **حصىً** bakımından, yani sayı bakımından daha çoğunu görmedim.
A‘şâ dedi ki: Ben onlardan **حصّي** bakımından daha çok olan değilim; ancak عزّة, çok olana aittir. Ve falan **ذو حصاة**’dır: vakarlı.
Onun ne **حصاة**’sı vardır ne de **أصاة**’sı; yani ağırbaşlılık.
Tarfâ dedi ki: Ve kişinin dili, onun ayıpları üzerinde kendisi için bir **حصاة** bulunmadıkça, elbette bir delildir. Ve onun yanında miskten bir **حصاة** vardır; yani bir parça.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَصَى: صِغارُ الحجارة، الواحدةُ منه حَصاة. ابن سيده: الحَصَاة من الحجارة معروفة، وجمعها حَصَياتٌ وحَصىً وحُصِيٌّ وحِصِيٌّ؛ وقول أَبي ذؤَيب يصف طَعْنَةً:
مُصَحْصِحَة تَنْفِي الحَصَى عن طَرِيقِها،
يُطَيِّر أَحْشاء الرَّعيبِ انْثِرَارُها
يقول: هي شديدة السَّيَلان حتى إنه لو كان هنالك حَصىً لدفعته. وحَصَيْتُه بالحَصَى أَحْصِيه أَي رميته. وحَصَيْتُه ضربته بالحَصَى. ابن شميل: الحَصَى ما حَذَفْتَ به حَذْفاً، وهو ما كان مثلَ بعر الغنم. وقال أَبو أَسلم: العظيمُ مثلُ بَعَرِ البعير من الحَصَى، قال: وقال أَبو زيد حَصَاةٌ وحُصِيّ وحِصِيّ مثل قَناة وقُنِيّ وقِنِيّ ونَواة ونُوِيّ ودَواة ودُوِيّ، قال: هكذا قيده شمر بخطه، قال: وقال غيره تقول حَصَاة وحَصىً بفتح أَوله، وكذلك قَناةٌ وقَنىً ونَواةٌ ونَوىً مثل ثَمَرة وثَمَر؛ قال: وقال غيره تقول نَهَرٌ حَصَوِيٌّ أَي كثير الحَصَى، وأَرض مَحْصَاة وحَصِيَةٌ كثيرة الحَصَى، وقد حَصِيَتْ تَحْصَى. وفي الحديث: نَهَى عن بَيْعِ الحَصَاة، قال: هو أَن يقول المشتري أَو البائع إذا نَبَذْتُ الحَصاةَ إليك فقد وَجَب البيعُ، وقيل: هو أَن يقول بِعْتُك من السِّلَع ما تَقَعُ عليه حَصاتُك إذا رميت بها، أَو بِعْتُك من الأَرض إلى حيثُ تَنْتَهي حَصاتُك، والكُلُّ فاسد لأَنه من بيوع الجاهلية، وكلها غَرَرٌ لما فيها من الجَهالة.والحَصَاةُ: داءٌ يَقع بالمَثانة وهو أَن يَخْثُرَ البولُ فيشتدَّ حتى يصير كالحَصاة، وقد حُصِيَ الرجلُ فهو مَحْصِيٌّ. وحَصاةُ القَسْمِ: الحِجارةُ التي يَتَصافَنُون عليها الماء. والحَصَى: العددُ الكثير، تشبيهاً بالحَصَى من الحجارة في الكثرة؛ قال الأَعشى يُفَضِّلُ عامراً على عَلْقمة:ولَسْتَ بالأَكثرِ منهم حصىً،
وإنما العِزَّةُ للْكَاثِرِ
وأَنشد ابن بري:
وقد عَلِمَ الأَقْوامُ أَنك سَيِّدٌ،
وأَنك منْ دارٍ شَديدٍ حَصاتُها
وقولهم: نحن أَكثر منهم حَصىً أَي عَدَداً.
والحَصْوُ: المَنْع؛ قال بَشِيرٌ الفَرِيرِيُّ:
أَلا تَخافُ اللهَ إذ حَصَوْتَنِي
حَقِّي بلا ذَنْبٍ، وإذْ عَنَّيْتَنِي؟
ابن الأَعرابي: الحَصْوُ هو المَغَسُ في البَطْن. والحَصَاةُ: العَقُْل والرَّزانَةُ. يقال: هو ثابت الحَصاةِ إذا كان عاقلاً. وفلان ذو حَصاةٍ وأَصاةٍ أَي عقلٍ ورَأْيٍ؛ قال كعب بن سَعْد الغَنَوي:
وأَعْلَم عِلْماً، ليس بالظَّنِّ، أَنَّه
إذا ذَلَّ مَوْلَى المَرْءِ، فهُوَ ذَلِيلُ
وأَنَّ لِسانَ المَرْءِ، ما لم يَكُنْ له
حَصَاةٌ، على عَوْراتِهِ، لَدَلِىلُ
ونسبه الأَزهري إلى طَرَفة، يقول: إذا لم يكن مع اللسان عقل يحجُزه عن بَسْطِه فيما لا يُحَبُّ دلَّ اللسان على عيبه بما يَلْفِظ به من عُورِ الكلام. وما له حَصَاة ولا أَصَاة أَي رأْي يُرْجَع إليه. وقال الأَصمعي في معناه: هو إذا كان حازماً كَتُوماً على نفسه يحفَظ سرَّه، قال: والحَصَاة العَقْل، وهي فَعَلة من أَحْصَيْت. وفلان حَصِيٌّ وحَصِيفٌ ومُسْتَحْصٍ إذا كان شديد العقل. وفلان ذو حَصىً أَي ذو عدَدٍ، بغير هاءٍ؛ قال: وهو من الإحْصاء لا من حَصَى الحجارة. وحَصاةُ اللِّسانِ: ذَرابَتُه. وفي الحديث: وهل يَكُبُّ الناسَ على مَناخِرِهِم في جَهَنَّم إلاَّ حَصَا أَلْسِنَتِهِمْ؟ قال الأَزهري: المعروف في الحديث والرواية الصحيحة إلاَّ حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِم، وقد ذكر في موضعه، وأَما الحَصَاة فهو العقل نفسهُ. قال ابن الأَثير: حَصَا أَلْسِنَتِهِم جمعُ حَصاةِ اللِّسانِ وهي ذَرابَتُه. والحَصَاةُ: القِطْعة من الـمِسْك. الجوهري: حَصاةُ المِسْك قطعة صُلْبة توجد في فأْرة المِسْك. قال الليث: يقال لكل قطعة من المِسْك حَصاة.وفي أَسماء الله تعالى: المُحْصِي؛ هو الذي أَحْصَى كلَّ شيءٍ بِعِلْمِه فلا يَفُوته دَقيق منها ولا جَليل. والإحْصاءُ: العَدُّ والحِفْظ. وأَحْصَى الشيءَ: أَحاطَ به. وفي التنزيل: وأَحْصَى كلَّ شيءٍ عدداً؛ الأَزهري: أي أَحاط علمه سبحانه باستيفاء عدد كلِّ شيء. وأَحْصَيْت الشيءَ: عَدَدته؛ قال ساعدة بن جؤية:
فَوَرَّك لَيْثاً أَخْلَصَ القَيْنُ أَثْرَه،
حاشِكةً يُحْصِي الشِّمالَ نَذيرُها
قيل: يُحْصِي في الشِّمال يؤثِّر فيها. الأَزهري: وقال الفراءُ في قوله: علم أَنْ لَنْ تُحْصُوه فتاب عليكم، قال: علم أَن لَنْ تَحفَظوا مواقيت الليل، وقال غيره: علم أَن لَنْ تُحْصوه أَي لن تُطيقوه. قال الأَزهري: وأَما قول النبي، صلى الله عليه وسلم: إنَّ لله تعالى تسعة وتسعين اسماً من أَحصاها دخَل الجنةَ، فمعناه عندي، والله أَعلم، من أَحصاها علْماً وإيماناً بها ويقيناً بأَنها صفات الله عزَّ وجل، ولم يُرِد الإحْصاءَ الذي هو العَدُّ. قال: والحصاةُ العَدُّ اسم من الإحصاء؛ قال أَبو زُبَيْد: يَبْلُغُ الجُهْد ذا الحَصاة من القَوْمِ، ومنْ يُلْفَ واهِناً فهَو مُودِ وقال ابن الأَثير في قوله من أَحصاها دخل الجنة: قيل من أَحصاها من حَفِظَها عن ظَهْرِ قلبه، وقيل: من استخرجها من كتاب الله تعالى وأَحاديث رسوله، صلى الله عليه وسلم، لأَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لم يعدّها لهم إلاَّ ما جاء في رواية عن أَبي هريرة وتكلموا فيها، وقيل: أَراد من أَطاقَ العمل بمقتضاها مثلُ من يعلَمُ أنه سميع بصير فيَكُفُّ سَمْعَه ولسَانَه عمَّا لا يجوزُ له، وكذلك في باقي الأَسماء، وقيل: أَراد من أَخْطَرَ بِباله عند ذكرها معناها وتفكر في مدلولها معظِّماً لمسمَّاها، ومقدساً معتبراً بمعانيها ومتدبراً راغباً فيها وراهباً، قال: وبالجملة ففي كل اسم يُجْريه على لسانه يُخْطِر بباله الوصف الدالَّ عليه.
وفي الحديث: لا أُحْصِي ثَناءً عليك أي لا أُحْصِي نِعَمَك والثناءَ بها عليك ولا أَبْلغُ الواجِب منه. وفي الحديث: أَكُلَّ القرآن أَحْصَيْتَ أَي حَفِظْت. وقوله للمرأَة: أَحْصِيها أَي احْفَظِيها. وفي الحديث: اسْتَقِيمُوا ولَنْ تُحْصُوا واعْلَموا أَنَّ خيرَ أَعمالِكُم الصَّلاةُ أَي اسْتَقِيموا في كلّ شيء حتى لا تَمِيلوا ولن تُطِيقوا الاسْتقامة من قوله تعالى: علم أَنْ لَنْ تُحْصُوه؛ أَي لن تُطِيقوا عَدَّه وضَبْطَه.

##### Türkçe

**الحَصَى**: küçük taşlar; onun tekili **حَصاة**’dır. İbn Sîde: **الحَصَاة** taşlardan bilinen (bir şey)dir; çoğulu **حَصَياتٌ** ve **حَصىً** ve **حُصِيٌّ** ve **حِصِيٌّ**’dir; Ebû Züeyb’in bir mızrak darbesini vasfederek sözü:
مُصَحْصِحَة تَنْفِي الحَصَى عن طَرِيقِها،
يُطَيِّر أَحْشاء الرَّعيبِ انْثِرَارُها
Der ki: o, akışı şiddetlidir; öyle ki orada **حَصىً** olsaydı onu iterdi.

Ve **حَصَيْتُه بالحَصَى أَحْصِيه**: yani onu attım. Ve **حَصَيْتُه**: onu **الحَصَى** ile vurdum. İbn Şümeyl: **الحَصَى**: onunla atışla attığın şeydir; ve o, koyun dışkısı gibi olan şeydir. Ebû Eslem dedi: **الحَصَى**’dan büyük olan, deve dışkısı gibidir; dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **حَصَاةٌ** ve **حُصِيّ** ve **حِصِيّ**; **قَناة** ve **قُنِيّ** ve **قِنِيّ** ve **نَواة** ve **نُوِيّ** ve **دَواة** ve **دُوِيّ** gibi; dedi: Şemmer bunu kendi hattıyla böyle kaydetti; dedi: başkası dedi: **حَصَاة** ve **حَصىً** dersin, başını fetha ile; aynı şekilde **قَناةٌ** ve **قَنىً** ve **نَواةٌ** ve **نَوىً**; **ثَمَرة** ve **ثَمَر** gibi; dedi: başkası dedi: **نَهَرٌ حَصَوِيٌّ** dersin, yani **الحَصَى**’sı çok; ve **أَرض مَحْصَاة** ve **حَصِيَةٌ**: **الحَصَى**’sı çok; ve **حَصِيَتْ تَحْصَى**.

Ve hadiste: **بَيْعِ الحَصَاة**’dan nehyetti; dedi: o, müşterinin yahut satıcının “**الحَصاة**’ı sana attığımda satış vacip olmuştur” demesidir; ve denildi: o, “mallardan, onunla attığında **حَصاتُك**’ın üzerine düştüğü şeyi sana sattım” demesidir; yahut “araziden, **حَصاتُك**’ın bittiği yere kadar sana sattım” demesidir; hepsi fâsittir, çünkü câhiliye satışlarındandır; ve hepsi **غَرَرٌ**’dır, içindeki **الجَهالة** sebebiyle.

Ve **الحَصَاةُ**: mesanede vâki olan bir hastalıktır; o, idrarın pıhtılaşıp şiddetlenmesi, nihayet **الحَصاة** gibi olmasıdır; ve **حُصِيَ** adam, o hâlde o **مَحْصِيٌّ**’dir. Ve **حَصاةُ القَسْمِ**: su üzerinde saf tutup (yarışıp) durdukları taşlardır.

Ve **الحَصَى**: çok sayı; çoklukta taşlardan **الحَصَى**’ya benzetme olarak; A‘şâ, Âmir’i Alkame’ye üstün tutarak dedi:
ولَسْتَ بالأَكثرِ منهم حصىً،
وإنما العِزَّةُ للْكَاثِرِ
İbn Berrî inşâd etti:
وقد عَلِمَ الأَقْوامُ أَنك سَيِّدٌ،
وأَنك منْ دارٍ شَديدٍ حَصاتُها
Ve onların sözü: “Biz onlardan **حَصىً** bakımından daha çoğuz” yani sayı bakımından.

Ve **الحَصْوُ**: men‘ (engelleme); Beşîr el-Ferîrî dedi:
أَلا تَخافُ اللهَ إذ حَصَوْتَنِي
حَقِّي بلا ذَنْبٍ، وإذْ عَنَّيْتَنِي؟
İbnü’l-A‘râbî: **الحَصْوُ** karındaki **المَغَسُ**’tur.

Ve **الحَصَاةُ**: akıl ve ağırbaşlılık. Denir ki: o, akıllı ise **ثابت الحَصاةِ**’dır. Ve falan **ذو حَصاةٍ** ve **أَصاةٍ**: yani akıl ve görüş sahibi; Ka‘b b. Sa‘d el-Ganevî dedi:
وأَعْلَم عِلْماً، ليس بالظَّنِّ، أَنَّه
إذا ذَلَّ مَوْلَى المَرْءِ، فهُوَ ذَلِيلُ
وأَنَّ لِسانَ المَرْءِ، ما لم يَكُنْ له
حَصَاةٌ، على عَوْراتِهِ، لَدَلِىلُ
Ezherî onu Tarafe’ye nisbet etti; der ki: dil ile beraber, onu sevilmeyen şeyde yaymaktan alıkoyacak bir akıl olmazsa, dil, söylediği kusurlu sözle onun ayıbına delâlet eder. Ve onun için ne **حَصَاة** vardır ne **أَصَاة**: yani kendisine dönülecek bir görüş. Asma‘î onun mânasında dedi: o, azimli, kendine karşı ketum olup sırrını koruyan olduğu zamandır; dedi: **الحَصَاة** akıldır; ve o, **أَحْصَيْت**’ten **فَعَلة** veznindedir. Ve falan **حَصِيٌّ** ve **حَصِيفٌ** ve **مُسْتَحْصٍ**’dır, aklı şiddetli olduğu zaman. Ve falan **ذو حَصىً**: yani sayı sahibi; هاء’sız; dedi: o, taşların **حَصَى**’sından değil, **الإحْصاء**’dandır.

Ve **حَصاةُ اللِّسانِ**: onun keskinliğidir. Ve hadiste: “İnsanları cehennemde burunları üzerine ancak **حَصَا أَلْسِنَتِهِمْ** mı yüzüstü düşürür?” Ezherî dedi: hadiste ve sahih rivayette bilinen “ancak **حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِم**”dir; o, yerinde zikredilmiştir; **الحَصَاة** ise aklın kendisidir. İbnü’l-Esîr dedi: **حَصَا أَلْسِنَتِهِم**: **حَصاةِ اللِّسانِ**’ın cem‘idir; o da onun keskinliğidir.

Ve **الحَصَاةُ**: miskten parça. Cevherî: **حَصاةُ المِسْك**: misk faresi içinde bulunan katı parçadır. Leys dedi: miskten her parça için **حَصاة** denir.

Ve Allah Teâlâ’nın isimlerinde: **المُحْصِي**; o, her şeyi ilmiyle **أَحْصَى** edendir; ondan ne ince bir şey ne de büyük bir şey kaçmaz. Ve **الإحْصاءُ**: sayma ve koruma. Ve **أَحْصَى الشيءَ**: onu kuşattı. Ve tenzilde: “Ve her şeyi sayı olarak **أَحْصَى**”; Ezherî: yani O’nun ilmi, her şeyin sayısını tam olarak kuşatmakla kuşattı. Ve **أَحْصَيْت الشيءَ**: onu saydım; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
فَوَرَّك لَيْثاً أَخْلَصَ القَيْنُ أَثْرَه،
حاشِكةً يُحْصِي الشِّمالَ نَذيرُها
Denildi: **يُحْصِي** kuzeyde, onda iz bırakır. Ezherî: Ferrâ, “Bilmiştir ki **لَنْ تُحْصُوه**; sonra size tevbe ile döndü” sözü hakkında dedi: bilmiştir ki gecenin vakitlerini koruyamayacaksınız; başkası dedi: bilmiştir ki **لَنْ تُحْصوه** yani ona güç yetiremeyeceksiniz. Ezherî dedi: Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, sözüne gelince: “Şüphesiz Allah Teâlâ’nın doksan dokuz ismi vardır; kim onları **أَحصاها** ederse cennete girer”; bunun mânası benim yanımda, Allah daha iyi bilir, onları ilim ve onlara iman ve onların Allah عزّ وجل’in sıfatları olduğuna yakîn ile **أَحصاها** edendir; sayma olan **الإحْصاء**’ı kastetmedi. Dedi: ve **الحصاةُ** sayıdır; **الإحصاء**’dan bir isimdir; Ebû Zübeyd dedi:
يَبْلُغُ الجُهْد ذا الحَصاة من القَوْمِ، ومنْ يُلْفَ واهِناً فهَو مُودِ
İbnü’l-Esîr “Kim onları **أَحصاها** ederse cennete girer” sözü hakkında dedi: denildi: kim onları ezberden koruyarak **أَحصاها** ederse; ve denildi: kim onları Allah Teâlâ’nın kitabından ve Resûlü’nün, sallallahu aleyhi ve sellem, hadislerinden çıkarırsa; çünkü Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, onları onlara saymadı; ancak Ebû Hureyre’den bir rivayette gelen (şey) müstesna, onun hakkında konuştular; ve denildi: onunla amel etmeye güç yetiren kimseyi kastetti; meselâ O’nun işiten gören olduğunu bilir de işitmesini ve dilini kendisine câiz olmayan şeyden alıkoyar; ve diğer isimlerde de böyledir; ve denildi: onları zikrettiğinde mânasını zihninde hazır eden, delâlet ettiği medlûlü üzerinde tefekkür eden; adlandırılanı tazim eden, takdis eden; mânalarıyla ibret alan, tedebbür eden; rağbet eden ve korkan; dedi: ve özetle, diline getirdiği her isimde, ona delâlet eden vasfı zihninde hazır eder.

Ve hadiste: “Sana bir övgüyü **لا أُحْصِي**” yani nimetlerini ve onlarla sana övgüyü kuşatmam ve ondan vacip olana ulaşmam. Ve hadiste: “Kur’ân’ın hepsini mi **أَحْصَيْتَ**?” yani ezberledin mi. Ve kadına sözü: “**أَحْصِيها**” yani onu koru. Ve hadiste: “Dosdoğru olun; ve **لَنْ تُحْصُوا**; ve bilin ki amellerinizin hayırlısı namazdır” yani her şeyde dosdoğru olun, eğrilmeyin; ve dosdoğruluğa güç yetiremeyeceksiniz; Allah Teâlâ’nın “Bilmiştir ki **لَنْ تُحْصُوه**” sözünden; yani onu saymaya ve ضبط etmeye güç yetiremeyeceksiniz.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ص ي * * الحَصَاةُ * واحدة * الحَصَى * وجمعها * حَصَيّاتٌ * كبقرة وبقرات و * حَصَاةُ * المسك قطعة صلبة توجد في فأرة المسك وأرض * مَحْصَاةٌ * ذات حصى و * أحْصَى * الشيء عدّه

##### Türkçe

* ح ص ي * **الحَصَاةُ**: **الحَصَى**’nın bir tanesi; onun çoğulu **حَصَيّاتٌ**’tır; “بقرة وبقرات” gibi. Ve **حَصَاةُ** المسك: misk faresinde bulunan katı bir parça. Ve **مَحْصَاةٌ** yer: çakıllı olan. Ve **أحْصَى** الشيء: onu saydı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( يو ( *!الحَصَى : صِغارُ الحِجارَةِ ) .
قالَ ابنُ شُمَيل : الحَصَى ما حَذَفْتَ به حَذْفاً ، وهو ما كانَ مثْلَ بَعَرِ الغَنَم ؛ ( الواحِدَةُ *!حَصاةٌ ، ج *!حَصَياتٌ ) ، بالتحْرِيكِ كبَقَرةٍ وبَقَراتٍ ، ( *!وحُصِيٌّ ) بالضمِّ والكسْرِ معاً مع كَسْرِ الصادِ وتَشْديدِ الياءِ ، كذا في النسخِ .
وقالَ أَبو زيْدٍ : حَصاةٌ *!وحَصىً مثْلُ قَناةٍ وقَناً ونَواةٍ ونُويً ودَواةٍ ودُوِيً ، هكذا قَيَّدَه شَمِرٌ بخَطِّه .
وقالَ غَيرُهُ : حَصاةٌ وحَصىً بفتْحِ أَوَّله ، وكذلِكَ قَناةٌ وقَناً ونَواةٌ ونَوىً مثْلُ تَمَرة وتَمَر .
( *!وحَصَيْتُه : ضَرَبْتُه بها ) ، أَو رَمَيْتُه بها .
( وأَرضٌ *!مَحْصاةٌ : كثيرَتُها ) ، وقد *!حَصِيَتْ كرَضِيَتْ .
وَفي الصِّحاحِ : أَرضٌ مَحْصاةٌ : ذات حَصىً .
( و ) الحَصَى : ( العَدَدُ ) ، ومنه قَوْلُهم : نحن أَكْثَر منهم *!حَصىً ،

أَي عَدَداً ؛ وأَنْشَدَ الجَوهريُّ للأَعْشى يُفَضِّلُ عامِراً على عَلْقمة :
ولَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصىً
وإنَّما العِزَّةُ للكاثِرِ ( أَو ) العَدَدُ ( الكَثيرُ ) تَشْبِيهاً *!بالحَصَى مِن الحِجارَةِ في الكَثْرةِ .
( و ) في الحدِيثِ : ( إنَّ للَّهِ تِسْعَة وتِسْعِين اسْماً مَنْ أَحْصَاها دَخَلَ الجنَّةَ ) ، اخْتُلِفَ فيه فقيلَ : من ( *!أحْصَاهُ ) *!إحْصاءً إذا ( عَدَّهُ ) .
وقالَ الراغبُ : *!الإِحْصاءُ التَّحْصِيلُ بالعَدَدِ يقالُ *!أَحْصَيتُ كذا ، وذلِكَ في لَفْظِ *!الحَصَا واسْتِعْمالِ ذلِكَ مِن حيثُ أنَّهم كانوا يَعَتَمِدُونَ في العَدِّ كاعْتِمادِنا فيه على الأصابِع ؛ قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿*!وأَحْصَى كلَّ شيءٍ ً﴾ أَي حَصَّلَه وأَحاطَ به ، انتَهَى .
قالَ شيْخُنا : ثم صارَ حقيقَةً في مُطْلقِ العَدَّ و الضَّبْطِ .
وقالَ الأزهريُّ في تأْويلِ الحدِيثِ : من *!أَحْصاها عِلْماً بها وإيماناً بها ويَقِيناً بأَنَّها صِفاتُ اللَّهِ ، عزَّ وجلَّ ، ولم يُرِد الإِحْصاءَ الذي هو العَدُّ .
( أَو ) أَحْصاهُ : ( حَفِظَهُ ) عن ظَهْرِ قَلْبِه ؛ وبه فُسِّر الحدِيثُ أَيْضاً ، وفي الحدِيثِ : ( أَكُلَّ القُرْآن أَحْصَيْتَ ) ؟ أَي حَفِظْتَ وقَوْله للمرأَةِ : *!أَحْصِيها أَي احْفَظِيها .
( أَو ) أَحْصاهُ : ( عَقَلَهُ ) ؛ وبه فُسِّرَ الحدِيثُ أَيْضاً ؛ أَيِ من عَقَلَ مَعْناها وتَفَكَّرَ في مَدْلولِها مُعْتبراً في مَعانِيها ومُتَدبِّراً رَاغِباً فيها ورَاهِباً ؛ وقيلَ : مَعْناه مَنِ

اسْتَخْرجَها مِن كتابِ اللَّهِ تعالى وأَحادِيثِ رَسُولهِ صلى الله عليه وسلم لأنَّ النبيَّ صلى الله عليه وسلم لم يعدّها لهم ، إلاَّ ما جاءَ في رِوايَةٍ عن أَبي هُرَيْرَةَ : وتَكلَّموا فِيها .
قُلْت : وقد أَلَّفَ في رِوايَةِ أَبي هُرَيْرَةَ التَّقيُّ السّبكيّ رِسالَةً صغيرَةً بَيَّنَ فيها ما يَتَعلَّقُ بحالِ الرِّوايَةِ ، وهي عِنْدِي .
وأَمَّا قَوْله تعالى : ﴿علم أَنْ لنْ *!تُحْصوه﴾ ، أَي لنْ تُطِيقُوا عَدَّه وضَبْطَه .
وفي الحدِيثِ : ( اسْتَقِيمُوا ولنْ *!تُحْصُوا ) ، أَي لنْ تُطِيقُوا الاسْتِقامَةَ ؛ وقيلَ : لنْ تُحْصوا ثَوابَه .
( *!والحَصاةُ : اشْتِدادُ البَوْلِ في المَثانَةِ حتى يَصِيرَ *!كالحَصَاةِ ، وقد *!حُصِيَ ) الرَّجُلُ ( كعُنِيَ ) ، فهو *!مَحْصِيٌّ ؛ عن الليْثِ .
( و ) *!الحَصاةُ : ( العَقْلُ والرَّأْيُ ) . يقالُ : فلانٌ ذُو *!حَصاةٍ وأصاةٍ ، أَي عَقْل ورَأْي .
وهو ثابِتُ الحَصاةِ : إذا كانَ عاقِلاً ؛ وأَنشْدَ الجَوهرِيُّ لكَعْبِ بنِ سعْدٍ الغَنَويِّ :
وأنَّ لِسانَ المَرْءِ ما لم تَكُنْ له
حَصَاةٌ على عَوْراتِهِ لَدَلِيل ُونَسَبَه الأزهريُّ إلى طَرَفَة ؛ أَي إذا لم يَكُنْ مع اللِّسانِ عَقْل يحجُزُه عن بَسْطِه فيمَا لا يُحَبُّ دَلَّ اللِّسان على عَيْبِ بما يَلْفِظ به من عُورِ الكَلامِ .
وقالَ الأصمعيُّ : الحَصاةُ فَعَلَةٌ مِن *!أَحْصَيْت .
وقوْلُهم : ذُو حَصاةٍ : أَي حازِمٌ كَتومٌ يَحْفظُ سِرَّه .
( وهو *!حَصِيٌّ ، كغَنيَ وافِرُ

العَقْلِ ) شَديدُه .
( *!والحَصْوُ : المَغَصُ في البَطْنِ ) ؛ عن ابنِ الأعرابيِّ .
( و ) *!الحَصْوُ : ( المَنْعُ ) ، وأنْشَدَ الجَوهريُّ للشاعِرِ ، وهو بَشِيرٌ الفَريريُّ :
أَلا تَخافُ اللَّهَ إذ *!حَصَوْتَني
حَقِّي بِلا ذَنْبٍ وإذْ عَنَّيْتَنِي ( *!وحَصِيَ الشَّيءَ ، كرَضِيَ : أَثَّرَ فيه ) ؛ هكذا نَقَلَه الصَّاغانيُّ عن أَبي نَصْر ؛ قالَ ساعِدَةُ بنُ جُوءَيَّة :
فَوَرَّك لَيْناً أَخْلَصَ القَيْنُ أَثْرَه
وحاشِكةً *!يَحْصي الشِّمالَ نَذيرُها قيلَ : يُحْصِي في الشِّمالِ يُوءَثِّرُ فيها .
( و ) *!حَصِيَتِ ( الأرضُ ) *!تَحْصَى ( كَثُرَ *!حَصَاها .
( *!وحَصَّاهُ *!تَحْصِيَةً : وَقَّاهُ .
( *!وتَحَصَّى تَوَقَّى ) ؛ عن الفرَّاء . ( *!والحَصَوانُ ، محرَّكةً : ع باليَمَنِ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
نَهَرٌ *!حَصَوِيٌّ : كثيرُ الحَصَى .
وأَرضٌ *!حَصِيَةٌ ، كفَرِحَةٍ : كثيرَةُ الحَصَى .
*!والحَصَاوِيُّ : خبزٌ عُمِلَ على *!الحَصاةِ ، عاميَّةٌ .
وبَيْعُ الحَصاةِ : أَنْ يقولَ أَحَدُهما إذا نَبَذْتَ الحَصاةَ إليكَ فقد وَجَبَ البَيْعُ ؛ أَو أَنْ يقولَ بِعْتُكَ مِن السِّلَع ما تَقَعُ عليه *!حَصاتُك إذا رَمَيْتَ بها ؛ أَو بِعْتُكَ من الأرضِ إلى حيثُ تَنْتهي حَصاتُك ؛ والكُلُّ مَنْهِيٌّ عنه لمَا فيه مِن الغَرَرِ والجَهالَةِ .
*!وحَصاةُ القَسْمِ : الحِجارَةُ التي يَتصافنُونَ عليها الماءَ .
*!والحَصاةُ : العَدُّ اسمٌ مِن الإِحْصاءِ ؛ وأَنْشَدَ الأزهريُّ لأَبي زُبَيْد :

يَبْلُغُ الجُهْد ذُو الحَصاةِ من القَوْ
م ومنْ يُلْفَ واهِناً فَهْو مُودِيوأَنْشَدَ ابنُ برِّي :
وقد عَلِمَ الأَقوامُ أَنَّكَ سَيِّدٌ
وأَنك مِنْ دارٍ شَديدٍ *!حَصاتُها *!وحَصاةُ اللِّسانِ : رَزَانَتُه .
وحَصاةُ المِسْكِ : قِطْعَةٌ صُلْبة تُوجَدُ في فأْرَةِ المِسْك ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ .
وقالَ الليْثُ : يقالُ لكلِّ قِطْعَةٍ من المِسْكِ *!حَصاةٌ .
وفي أَسْماءِ اللَّهِ الحُسْنَى : *!المُحْصِي ، وهو الذي *!أَحْصَى كلَّ شَيء بِعِلْمٍ فلا يَفُوته دَقِيق منها ولا جَلِيل .
*!والإِحْصاءُ : الإِحاطَةُ والإِطَاقَةُ ؛ وبه فُسِّر حدِيثُ الأسْماءِ ؛ أَي من أَطاقَ العَمَل بمُقْتَضاها .
*!والحصوةُ : مَوْضِعٌ بالقُرْبِ مِن مِصْرَ في شرقيها ، وهو أَوَّلُ مَنْزلٍ للحاجِّ قبل البركَةِ .
*!والحصى : موْضِعٌ بدِيارِ بَني كِلابٍ .
*!وحَصَى الشَّيءَ *!يَحْصِيه : أَثَّرَ فيه ؛ لُغَةٌ في *!حَصِيَ كرَضِيَ ؛ نَقَلَه الصَّاغانيُّ .

##### Türkçe

( **الحَصَى** : küçük taşlar ) .
İbn Şümeyl dedi: **الحَصَى** kendisiyle atarak attığın şeydir; ve o, koyun dışkısı gibi olan şeydir; (tekili **حَصاةٌ** , çoğulu **حَصَياتٌ** ) , hareke ile, **بَقَرةٍ** ve **بَقَراتٍ** gibi; ( **وحُصِيٌّ** ) hem zamme hem kesre ile, sâd’ın kesresi ve yâ’nın şeddelenmesiyle birlikte; nüshalarda böyle.

Ebû Zeyd dedi: **حَصاةٌ** ve **حَصىً** , **قَناةٍ** ve **قَناً** ve **نَواةٍ** ve **نُويً** ve **دَواةٍ** ve **دُوِيً** gibi; Şemir bunu kendi hattıyla böyle kaydetti.

Başkası dedi: **حَصاةٌ** ve **حَصىً** evvelinin fethiyle; ve كذلك **قَناةٌ** ve **قَناً** ve **نَواةٌ** ve **نَوىً** , **تَمَرة** ve **تَمَر** gibi.

( **وحَصَيْتُه** : onunla ona vurdum ) , yahut onunla ona attım.

( **وأَرضٌ مَحْصاةٌ** : onun **حَصَى**’sı çok olan ) , ve **حَصِيَتْ** , **رَضِيَتْ** gibi.

Sıhâh’ta: **أَرضٌ مَحْصاةٌ** : **حَصىً** sahibi (yani çakıllı) yer.

( ve ) **الحَصَى** : ( sayı ) , ondan onların sözü: biz onlardan daha çok **حَصىً**’yız,

yani sayı bakımından; ve Cevherî, A‘şâ’dan, Âmir’i Alkame’ye üstün tutarak, inşâd etti:
ولَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصىً
وإنَّما العِزَّةُ للكاثِرِ
( yahut ) sayı ( çok olan ) , çoklukta taşlardan **الحَصَى**’ya benzetme olarak.

( ve ) hadiste: ( Allah’ın doksan dokuz ismi vardır; kim onları **أَحْصَاها** ederse cennete girer ) ; onda ihtilaf edildi; denildi ki: kim onu ( **أحْصَاهُ** ) **إحْصاءً** ederse, ( onu sayarsa ) .

Râgıb dedi: **الإِحْصاءُ** sayı ile elde etmedir; denir: **أَحْصَيتُ** şöyle şöyle; ve bu, **الحَصَا** lafzındadır ve bunun kullanımı, onların saymada, bizim onda parmaklara dayanışımız gibi dayanıyor olmaları bakımındandır; Allah Teâlâ dedi: ﴿**وأَحْصَى كلَّ شيءٍ**﴾ yani onu elde etti ve onu kuşattı; bitti.

Şeyhimiz dedi: sonra mutlak sayma ve ضبط (tespit/denetim) hakkında hakikat oldu.

Ezhârî hadisin te’vilinde dedi: kim onu **أَحْصاها** ederse, onunla ilgili ilimle ve onunla ilgili imanla ve onun Allah’ın sıfatları olduğuna yakîn ile; ve sayma olan **الإِحْصاء**’ı kastetmedi.

( yahut ) **أَحْصاهُ** : ( onu ezberledi ) , kalbinden; ve hadis bununla da tefsir edildi; ve hadiste: ( Kur’ân’ın hepsini **أَحْصَيْتَ** mi? ) yani ezberledin mi; ve onun kadına sözü: **أَحْصِيها** yani onu ezberle.

( yahut ) **أَحْصاهُ** : ( onu akletti ) ; ve hadis bununla da tefsir edildi; yani kim onun mânâsını akletti ve onun delâletinde düşündü; mânâlarında ibret alarak ve tedebbür ederek, ona rağbet eden ve ondan korkan; ve denildi ki: mânâsı, kim onu Allah Teâlâ’nın kitabından ve Resûlü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem) hadislerinden çıkardı; çünkü Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onları onlara saymadı; ancak Ebû Hureyre’den bir rivayette gelen müstesna; ve onun hakkında konuştular.

Dedim: ve Ebû Hureyre rivayetinde, Takiyyü’s-Sübkî küçük bir risâle telif etti; onda rivayetin hâliyle ilgili olanı açıkladı; ve o benim yanımdadır.

Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ﴿علم أَنْ لنْ **تُحْصوه**﴾ , yani onun sayısını ve ضبط’unu yapmaya güç yetiremeyeceksiniz.

Ve hadiste: ( dosdoğru olun ve **تُحْصُوا** etmeyeceksiniz ) , yani istikâmete güç yetiremeyeceksiniz; ve denildi ki: onun sevabını **تُحْصوا** etmeyeceksiniz.

( **والحَصاةُ** : idrarın mesanede şiddetlenmesi, ta ki **كالحَصَاةِ** oluncaya kadar; ve **حُصِيَ** ) adam ( **كعُنِيَ** gibi ) , o halde o **مَحْصِيٌّ**’dir; Leys’ten.

( ve ) **الحَصاةُ** : ( akıl ve görüş ) . denir: falan **ذُو حَصاةٍ** ve **أصاةٍ**’dır; yani akıl ve görüş.

Ve o, **ثابِتُ الحَصاةِ**’dir: akıllı olduğu zaman; ve Cevherî, Ka‘b b. Sa‘d el-Ğanevî’den inşâd etti:
وأنَّ لِسانَ المَرْءِ ما لم تَكُنْ له
حَصَاةٌ على عَوْراتِهِ لَدَلِيل ُ
ve Ezhârî onu Tarafe’ye nisbet etti; yani dil ile birlikte onu, sevilmeyen şeylerde açılmaktan alıkoyan bir akıl olmazsa, dil, söylediği sözün ayıplarından, telaffuz ettiğiyle ayıbı gösterir.

Asma‘î dedi: **الحَصاةُ** , **أَحْصَيْت**’ten **فَعَلَةٌ**’dir.

Ve onların sözü: **ذُو حَصاةٍ** : yani kararlı, ketum, sırrını koruyan.

( ve o **حَصِيٌّ**’dir, **غَنيَ** gibi: bol akıllı ) onun şiddetlisi.

( **والحَصْوُ** : karında sancı ) ; İbnü’l-A‘râbî’den.

( ve ) **الحَصْوُ** : ( engelleme ) , ve Cevherî şaire inşâd etti; o, Beşîr el-Ferîrî’dir:
أَلا تَخافُ اللَّهَ إذ **حَصَوْتَني**
حَقِّي بِلا ذَنْبٍ وإذْ عَنَّيْتَنِي

( **وحَصِيَ الشَّيءَ** , **كرَضِيَ** : onda أثر etti ) ; Sâğânî bunu Ebû Nasr’dan böyle nakletti; Sâ‘ide b. Cüvayye dedi:
فَوَرَّك لَيْناً أَخْلَصَ القَيْنُ أَثْرَه
وحاشِكةً **يَحْصي** الشِّمالَ نَذيرُها
denildi ki: **يُحْصِي** şimâlde, onda etkiler.

( ve ) **حَصِيَتِ** (yer) **تَحْصَى** ( onun **حَصَا**’sı çok oldu ).

( **وحَصَّاهُ تَحْصِيَةً** : onu korudu ).

( **وتَحَصَّى** sakındı ) ; Ferrâ’dan. ( **والحَصَوانُ** , harekeli: Yemen’de bir yer adı ).

Üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**نَهَرٌ حَصَوِيٌّ** : **الحَصَى**’sı çok olan.

**وأَرضٌ حَصِيَةٌ** , **كفَرِحَةٍ** : **الحَصَى**’sı çok olan.

**والحَصَاوِيُّ** : **الحَصاةِ** üzerinde yapılmış ekmek; avâmîdir.

**وبَيْعُ الحَصاةِ** : ikisinden birinin, “sana **الحَصاةَ**’yı attığımda satış vacip oldu” demesidir; yahut “sana mallardan, onunla attığında **حَصاتُك**’ın üzerine düştüğü şeyi sattım” demesidir; yahut “sana araziden, **حَصاتُك**’ın ulaştığı yere kadar olanı sattım” demesidir; ve hepsi, içinde غرر ve cehalet bulunduğu için yasaklanmıştır.

**وحَصاةُ القَسْمِ** : suyu onun üzerinde paylaştıkları taş.

**والحَصاةُ** : sayma; **الإِحْصاءِ**’dan bir isimdir; ve Ezhârî, Ebû Zübeyd’den inşâd etti:

يَبْلُغُ الجُهْد ذُو الحَصاةِ من القَوْ
م ومنْ يُلْفَ واهِناً فَهْو مُودِي

Ve İbn Berrî inşâd etti:
وقد عَلِمَ الأَقوامُ أَنَّكَ سَيِّدٌ
وأَنك مِنْ دارٍ شَديدٍ **حَصاتُها**

**وحَصاةُ اللِّسانِ** : onun ağırbaşlılığı.

**وحَصاةُ المِسْكِ** : misk ceylanının kesesinde bulunan sert bir parça; Cevherî onu nakletti.

Leys dedi: miskten her parçaya **حَصاةٌ** denir.

Allah’ın güzel isimleri içinde: **المُحْصِي** ; o, her şeyi ilimle **أَحْصَى** eden kimsedir; ondan ne ince ne büyük hiçbir şey kaçmaz.

**والإِحْصاءُ** : kuşatma ve güç yetirme; ve isimler hadisi bununla tefsir edildi; yani kim onun مقتضى’sına göre amel etmeye güç yetirdi.

**والحصوةُ** : Mısır’ın yakınında, doğu tarafında bir yer; ve o, bereke’den önce hacı için ilk menzildir.

**والحصى** : Benî Kilâb diyarlarında bir yer.

**وحَصَى الشَّيءَ يَحْصِيه** : onda أثر etti; **حَصِيَ**’de, **كرَضِيَ** gibi, bir lugattır; Sâğânî onu nakletti.
